Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 585 2215964 2215934 2026-07-14T00:39:54Z GinawaSaHapon 102500 Undid 6 revisions from [[Special:Diff/2215885|2215885]] until [[Special:Diff/2215934|2215934]] 2215964 wikitext text/x-wiki {{napiling artikulo}} {{about|lungsod ng Maynila|kalakhang pook o kabahagian|Kalakhang Maynila|makalumang lungsod|Intramuros|ibang gamit sa salita|}} {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Maynilà | official_name = Manila | nickname = "''Perla del Oriente''", "The City of Our Affections", "City by the Bay", "''La Insigne y Siempre Leal Ciudad''" | motto = ''Ang Bagong Maynila''<br> ''Manila, God First'' | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Big Manila.jpg | photo2a = Manila City Hall Clock Tower View from Intramuros Wall.jpg | photo2b = Fort Santiaigo in Intramuros.jpg | photo4a = Rizal Monument at Dusk.jpg | photo4b = Allan Jay Quesada- Quiapo Church DSC 0065 The Minor Basilica of the Black Nazarene or Quiapo Church, Manila.JPG | photo5a = Malacañang Palace (Cropped).jpg | size = 250 | spacing = 2 | position = center | color = transparent | border = 0 }} | imagesize = | image_caption = (Paikot sa kanan, simula sa taas): [[Panoramang urbano]] ng Maynila, [[Gusaling Panlungsod ng Maynila]], [[Binondo]], [[Palasyo ng Malakanyang]], Simbahan ng Tondo, [[Look ng Maynila]], [[Bantayog ni Rizal]], Tanggapan ng Koreo ng Maynila | image_flag = Flag of Manila.svg | sealfile = Ph seal ncr manila.svg | locatormapfile = Ph_locator_ncr_manila.png | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na inilalarawan ng kinalalagyan ng Maynila. | region = [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] | province = — | districts = [[Purok Pambatas ng Lungsod ng Maynila|Mga Pambatas na Purok ng Maynila]] | barangays = 897 | class = Unang uri, mataas na urbanisadong lungsod | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] at [[Mga wika sa Pilipinas|marami pang iba]]. | mayor = Isko Moreno | vice_mayor = Chi Atienza | representative_link = | founded = 24 Hulyo 1574 | founded_town = — | cityhood = 24 Hulyo 1574 | fiesta = [[Hunyo 22|22 Hunyo]] | areakm2 = 42.88 | pop2000 = 1780148 | popden2000 = 43079 | area_code = 2 | zip_code = 0900 - 1096 | latd = 14 | latm = 35 | lats = | latNS = N | longd = 120 | longm = 58 | longs = | longEW = E | demographics1_title = [[Human Development Index|HDI]] | demographics1_info = {{increase}} 0.773<ref>{{cite web|last1=Sub-national HDI|title=Area Database – Global Data Lab|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">high</span> (2018) | elevation_footnotes = <ref name="Pop" /> | elevation_m = 16.0 | elevation_ft = 52 | website = [http://www.manila.gov.ph/ Opisyal na Pook-sapot ng Lungsod ng Maynila] }} Ang '''Lungsod ng Maynila''' ({{IPA-tl|luŋˈsod nɐŋ majˈnilaʔ|}}, [[Wikang Kastila|Kastila]]: Ciudad de Manila, [[Wikang Ingles|Ingles]]: City of Manila), kilala bilang '''Maynila''', ay ang [[kabisera|punong-lungsod]] at ang pangalawang pinakamataong lungsod ng [[Pilipinas]]. Mataas ang pagkaurbanisado, ito ang lungsod na may pinakamakapal na dami ng tao sa buong mundo noong 2019. Tinuturing ang Maynila na isang pandaidigang lungsod at grinado bilang isang Lungsod–Alpha (o ''Alpha'' – ''City'') ng ''Globalization and World Cities Research Network'' (GaWC).<ref>{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/microsites/geography/gawc/world2018t.html|title=The World According to GaWC 201|language=en|access-date=2022-11-04|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413224254/https://www.lboro.ac.uk/microsites/geography/gawc/world2018t.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 7, 2018 |title=Manila—the world's most densely-populated city |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://lifestyle.inquirer.net/308785/manila-worlds-densely-populated-city-reimagined-harvard/|language=en}}</ref> Ito ang unang lungsod sa bansa na naka-karta (o may sariling saligang-batas), na itinalaga ng Batas ng Komisyon ng Pilipinas Blg. 183 ng Hulyo 31, 1901. Naging awtonomo ito nang napasa ang Batas Republika Blg. 409, "Ang Binagong Karta ng Lungsod ng Maynila", noong Hunyo 18, 1949.<ref>{{Cite web |date=2014 |title=Annual Audit Report: City of Manila |url=http://www.coa.gov.ph/index.php/local-government-units/2014/category/5447-cities |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104083035/http://www.coa.gov.ph/phocadownloadpap/userupload/annual_audit_report/LGUs/2014/NCR/Cities/City_of_Manila_ES2014.pdf |archive-date=Nobyembre 4, 2016 |access-date=Nobyembre 4, 2016 |website=Commission on Audit|language}}</ref> Tinuturing ang Maynila bilang bahagi ng orihinal na pangkat ng mga pandaigdigang lungsod dahil lumawig ang ''network'' nitong pang-komersyo sa [[Karagatang Pasipiko]] at kumonekta sa [[Asya]] ang Kastilang mga Amerika sa pamamagitan ng [[kalakalang Galeon]]; nang nagawa ito, tinatakan nito ang unang pagkakataon sa kasaysayan ng mundo na naitatag ang isang hindi naabalang kadena ng ruta ng kalakalan na pumapalibot sa [[planeta]].<ref>{{Cite book |last=Frank |first=Andre G. |url=https://archive.org/details/reorient00andr |title=ReOrient: Global Economy in the Asian Age |publisher=University of California Press |year=1998 |isbn=9780520214743 |location=Berkeley |pages=[https://archive.org/details/reorient00andr/page/131 131] |url-access=registration|language=en}}</ref> Ito ang isa sa mga pinakamatao at pinakamabilis na lumagong lungsod sa [[Timog-silangang Asya]]<ref>{{Cite web |date=Enero 22, 2015 |title=Global Metro Monitor |url=https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ |access-date=Abril 12, 2017 |website=Brookings Institution|language=en}}</ref><ref name="Pop" /> na may kabuuang populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa {{PH wikidata|household}} na kabahayan ayon noong {{PH wikidata|population_as_of}}.<ref name="Pop">{{cite web | author= Demographia | title= 50 Largest World Metropolitan Areas Ranked: 2000 Estimates | url= http://www.demographia.com/db-world-metro2000.ht | publisher= US Census Bureau | accessdate= 2009-06-05 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | author= City Population | title= The Principal Agglomerations of the World | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | accessdate=2009-06-05}}</ref> Sumasakop ng 42.88 na kuwadrado kilometro,<ref>{{cite web |author=[[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Kagawaran ng Turismo]] |title=Manila City - Cosmopolitan Capital Of The Philippines |url=http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=80 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080730045417/http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=80 |archive-date=2008-07-30 |work=Wow Philippines |accessdate=2009-06-05}}</ref><ref name="Population">{{cite web |title=Population Density |url=http://www.manilacityph.com/pdf/population.pdf |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query.php?url=http://www.manilacityph.com/pdf/population.pdf |archive-date=2006-08-11 |publisher=Manila City |accessdate=2009-07-16}}</ref> ang lungsod na ito ay nasa baybayin ng [[Look ng Maynila]] na nasa kanlurang bahagi ng [[Kalakhang Maynila|Pambansang Punong Rehiyon]] na nasa kanlurang bahagi ng [[Luzon]]. Napalilibutan ang Maynila ng mga lungsod ng [[Navotas]] at [[Caloocan]] sa hilaga, [[Lungsod Quezon]] sa hilagang-silangan, [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] at [[Mandaluyong]] sa silangan, [[Makati]] sa timog-silangan at [[Pasay]] sa timog. Ang Maynila ay may 900 na kilometro ang layo mula sa [[Hong Kong]], 2,400 na kilometro ang layo mula sa [[Singapore]] at mahigit 2,100 na kilometro ang layo sa hilagang-silangan mula sa [[Kuala Lumpur]]. Nahahati ang Maynila sa dalawa ng ilog Pasig. Sa depositong alubyal ng ilog Pasig at look ng Maynila nakapwesto ang nakakaraming sinasakupan ng lungsod na gawa mula sa tubig. Noong ika-16 siglo, ang lungsod ay binubuo ng mga tindahan at tagatanggap sa may tabi ng baybayin ng [[ilog Pasig]], na nasa hilaga ng mga makalumang pamayanan. Ang lungsod ay nakilala rin sa pangalan na ibinigay ng mga pangkat etnikong mga [[Tagalog (pangkat etniko)|Tagalog]], ang "Maynila", na unang nakilala bilang "Maynilad". Nagmula ang pangalan sa salitang [[Nilad|nila]], isang uri ng halamang mabulaklak na tumutubo sa baybayin ng look, na ginagamit sa paggawa ng sabon para sa pakikipagkalakalan; nanggaling ito sa salitang may nila, na may unlaping "ma-" na tumutukoy kung saan ang isang lugar ay mayroong isang bagay na malago (maaaring Sanskrit ang "nila" na "punong indigo").<ref name="E.M. Pospelov 1998">E.M. Pospelov, Geograficheskie nazvanie mira (Moscow 1998).</ref> (Ang sinasabing naging pangalan ng halaman ay nilad ay kathang isip lamang.)<ref name="Ambeth Ocampo">{{cite web | author=Ambeth Ocampo | title=Looking Back : Pre-Spanish Manila | url=http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20080625-144587 | publisher=Philippine Daily Inquirer | date=2008-06-25 | accessdate=2009-06-10 | archive-date=2009-02-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090207190954/http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20080625-144587 | url-status=dead }}</ref><ref name="World: metropolitan areas">{{cite web | title=World: metropolitan areas | url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=0&srt=pnan&pt=a#aggl | publisher=World Gazetteer | accessdate=2009-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724043234/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=0&srt=pnan&pt=a#aggl | archivedate=2009-07-24 | url-status=dead }}</ref> Noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1521–1898)|kapanahunan ng mga Kastila]], itinaguyod ang lungsod na may umpok-umpok na pamayanan na pumapalibot sa [[Kutang Santiago|nagsasanggalang haligi]] ng [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] ([[nagsasanggalang pader|nahahaligihan]]), ang orihinal na Maynila. Ang Intramuros na isa sa mga pinakalumang nagsasanggalang na haligi sa timog-silangan, ay ginawa at pinasyahan ng mga misyonaryong [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] para hindi masakop ng mga Tsino ang pamayanan at mailigtas ang mga mamamayan. Noong kapanahunan ng Amerikano, ilang pagsasaayos ang isinagawa sa katimugang bahagi ng lungsod at ginamit ang arkitekturang disenyo ni [[Daniel Burnham]]. Ang lungsod ay may humigit sa 100 mga parke na nakakalat sa buong lungsod. Ang Maynila ang naging upuang kolonyal na pamahalaan ng [[Espanya]] noong opisyal na pinamahalaan ang kapuluan ng Pilipinas ng tatlong dantaon simula 1565 hanggang 1898. Noong namalagi ang Britanya sa Pilipinas, ang Maynila ay pinamahalaan ng [[dakilang Britanya]] ng dalawang taon simula 1762 hanggang 1764 na naging bahagi sa Pitong Taong Digmaan. Nanatiling punong lungsod ng Pilipinas ang Maynila sa pamamahala ng pamahalaang probisyonal ng mga Briton, na kumikilos sa pamamagitan ng mga arsobispo ng Maynila at ng Real Audiencia. Nasa [[Pampanga]] ang kuta ng mga nag-aaklas laban sa mga Briton. Ang Maynila ay nakilala noong may kalakalang Maynila-[[Acapulco]] na tumagal ng tatlong dantaon at nakapaghatid ng mga kagamitan simula sa Mehiko patungong [[Timog-silangang Asya]]. Noong 1899, binili ng [[Estados Unidos|Nagkakaisang mga Estado ng Amerika]] ang Pilipinas sa mga Kastila at pinamahalaan ang buong kapuluan ng hanggang 1946.<ref name="Manila, Philippines">{{cite web | title=Manila, Philippines | url=http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/manila.asp | publisher=U.N. | accessdate=2009-06-10 | archive-date=2014-04-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140425092330/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/manila.asp | url-status=dead }}</ref> Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], nawasak ang malaking bahagi ng lungsod. Ang lungsod ay ang pangalawang pinakawasak na lungsod kasunod ng [[Varsovia]], [[Polonya]]. Ang rehiyon ng Kalakhang Maynila ay gumanap na entidad na may kasarinlan noong 1975. == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng Maynila}} {{See also|Kasaysayan ng Pilipinas}} [[Talaksan:Fort Santiago Gate.jpg|thumb|left|200px|Ang tarangkahan ng Kutang Santiago sa Intramuros]] [[Talaksan:AMH-6763-NA Bird's eye view of Manila.jpg|thumb|left|200px|Tanawin ng Maynila noong mga 1665.]] Ang [[Kaharian ng Maynila]] ay nakilala bilang ''Gintu'' (lupain o isla ng mga ginto) o ''Suvarnadvipa'' ng mga kalapit na lalawigan. Ang naturing kaharian ay yumabong sa mga huling sandali ng [[Dinastiyang Ming]] dulot ng pakikipagkalakalan sa Tsina.<ref name="Dynasty">San Agustin, Gaspar de, Conquistas de las Islas Philipinas 1565-1615, Translated by Luis Antonio Mañeru, 1st bilingual ed (Kastila at Ingles), published by Pedro Galende, OSA: Intramuros, Manila, 1998</ref> Ang [[bayan ng Tondo]] ay matatagpuan naman sa hilaga ng Ilog Pasig. Ang mga namumuno rito ay itinuturing bilang mga hari, at tinatawag silang ''panginuan'' o panginoon, ''anak banua'' o anak ng langit, o [[lakandula]], na nangangahulugang "diyos ng kahariang pinamumunuan". Noong namamayagpag si Bolkiah (1485-1571), ang [[Brunei|Kasultanan ng Brunei]] ay nagkaroon ng malalim na kapangyarihan sa Maynila, nang magawang maipakasal ni Sultan Bolkiah ng Brunei at ni Puteri Laila Menchanai ng Sulu ang kanilang babaeng anak kay Rajah Salalila ng Maynila noong mga huling bahagi ng ika-15 dantaon hanggang sa mga simulang bahagi ng ika-16 dantaon.<ref>{{Cite book |last1=Abinales |first1=Patricio N. |title=State and Society in the Philippines |last2=Amoroso |first2=Donna J. |publisher=Rowman & Littlefield Publishers Inc. |year=2005 |location=Oxford, United Kingdom |pages=50 |language=en}}</ref> Si Salalila rin aniya ay binansagang 'Penguiran Salalila', bilang bahagi ng malawakang pamilya ng sultan ng Brunei. Siya rin ay kininikilala bilang hari ng mga taga-Batangas at mga taga-Mindoro, na nanimula na ring manampalataya sa relihiyong Islam sa panahon ring iyon.<ref>{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |url=https://books.google.com.ph/books?id=15KZU-yMuisC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society |date=1994 |publisher=Ateneo University Press |isbn=978-971-550-135-4 |language=en}}</ref> Sa pamamahala ni Salalila, may itinaguyod na bagong dinastiya para humarap/hamunin ang Kapulungan ng mga Lakandula sa Tondo.<ref>Henson, Mariano A. 1965. The Province of Pampanga and Its Towns: A.D. 1300-1965. 4th ed. revised. Angeles City: By the author.</ref> Sa kala-gitnaan ng ika-16 na siglo, ang mga nasasakupang lugar ng kasalukuyang Maynila, ay parte ng isang malawakang pook na umaabot sa hangganan ng karagatan na pinamumunuan ng mga [[Raha]]. Namuno sina [[Rajah Sulayman]] at Rajah Matanda sa mga komunidad ng [[Muslim]] sa timog ng [[ilog Pasig]], at si [[Lakandula]] ang namuno sa Kaharian ng Tondo, ang Hindu-Budistang kaharian sa timog ng ilog. Pinagsanib yaong dalawang komunidad ng Muslim at dito naitaguyod ang kaharian ng Maynila. Ang dalawang lungsod-estado ay nagsasalita ng wikang Malay na mahusay makitungo sa sultanate ng [[Brunay]] na si Bolkiah, at sa mga sultanate ng [[Sulu]] at [[Ternate, Kabite|Ternate]]. [[Talaksan:EscoltaManila1899.jpg|thumb|200px|[[Kalye Escolta]], Maynila. Steryoptikal na pananaw, 1899. Kinuha ang litrato noong kapanahunan ng Amerikano]] [[Talaksan:Manila Walled City Destruction May 1945.jpg|thumb|200px|Ang pagkawasak ng Maynila, pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].]] Ang Maynila ang naging upuang kolonyal na pamahalaan ng [[Espanya]] noong opisyal na pinamahalaan ang mga isla ng Pilipinas ng tatlong siglo simula 1565 hanggang 1898. Si heneral [[Miguel López de Legazpi]] ang nagpadala ng isang natatanging ekspedisyon at dito nadiskubre ang Maynila. Itinaguyod dito ang kanilang tanggulan, ang [[Kutang Santiago]] at kalaunan, pinalawig ang nasasakupan sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga paaralan, tirahan, simbahan sa labas ng [[nagsasanggalang pader]] at ito ang nagbigay kapanganakan sa Intramuros. Noong inokyupa ng Britanya ang Pilipinas, ang Maynila ay pinamahalaan ng [[Gran Britanya]] ng dalawang taon simula 1762 hanggang 1764 na naging parte sa Pitong Taong Digmaan. Ang lungsod ay nanatiling kabisera ng Pilipinas sa pamamahala ng pamahalaang probisyonal ng mga Briton, na kumikilos sa pamamagitan ng mga arsobispo ng Maynila at ng Real Audiencia. Nasa [[Pampanga]] ang kuta ng mga armadong rebelde laban sa mga Briton. Ang Maynila ay nakilala noong may kalakalang Maynila-[[Acapulco]] na tumagal ng tatlong siglo at nakapaghatid ng mga kagamitan simula sa Mehiko papunta ng [[Timog-silangang Asya]]. Noong 1899, binili ng [[Estados Unidos]] ang Pilipinas sa mga Espanyol at pinamahalaan ang buong arkipelago ng hanggang 1946.<ref name="Manila, Philippines"/> Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], nawasak ang malaking parte ng lungsod. Ang lungsod ay ang pangalawang pinakawasak na lungsod kasunod ng [[Warsaw]], Poland noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]]. Ang rehiyon ng kalakhang Maynila ay gumanap na entidad na may kasarinlan noong 1975. Ang kasalukuyang alkalde ng lungsod ay si [[Joseph Estrada]]. Isang pandaigdigang lungsod ang Maynila at kilala bilang "Beta+" ayon sa ''Globalization and World Cities Study Group and Network'' noong 2008.<ref name="The World According to GaWC 2008">{{cite web |title=The World According to GaWC 2008 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |work=GaWC |publisher=GaWC |accessdate=2009-06-10 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan ng heograpiya == {{see|Kalakhang Maynila|Malawakang Maynila}} [[Talaksan:BurnhamPlanOf-Manila.jpg|thumb|200px|right|Ang tunay na plano ni [[Daniel Burnham]] sa Maynila.]] [[Talaksan:Plano de Manila 1851.jpg|thumb|right|200px|Ang plano ng mga Hispano sa Maynila o "[[Napapaderang Lungsod]]"]] Bago at noong koloniyalisasyon ng Espanya sa Pilipinas, ang Maynila na ang kabisera ng lalawigang ito na sumasakop sa halos kabuuan ng Luzon, at kinabibilangan ng mga modernong subdibisyong pang-teritoryal ng [[Pampanga]], [[Bulacan]], [[Rizal (lalawigan)|Rizal]], [[Laguna]], [[Quezon]], [[Mindoro]], [[Masbate]] at [[Marinduque]]. Kalaunan, ang mga subdibisyong ito ay ginawang mga malalayang lalawigan, at ang Maynila ay naging kasing lawak na lamang ng Kalakhang Maynila. Ang Maynila ay nasa hangganan ng ilang lalawigan pero limiit pa lalo nang ginawang mga munisipalidad ang ilang parte nito at ang Maynila ay kasing lawak na lamang ng kasalukuyang Maynila (maliban na lamang sa Intramuros, ang lokasyon ng tunay na kabisera). Ayon sa kasaysayan ng lalawigang ito, pinangalanan itong '''''Lalawigan ng Tondo''''' na kilala noong kapanahunan ng mga Hispano. Noong 1853, apat na pueblo o bayan sa lalawigan ng Tondo ay nakipag-isa sa lalawigan ng Laguna at itinaguyod ang pambansang distrito na pinangalanang "''Distrito de los Montes de San Mateo''" (Distritong kabundukan ng lalawigan ng San Mateo). Ang lalawigan ng Tondo ay pinag-salo sa mga lalawigan ng Cainta, [[Taytay]], Antipolo at Boso-boso, habang ang Laguna ay isinalo sa mga lalawigan ng [[Angono]], Baras, Binangonan, Cardona, Morong, Tanay, Pililla at Jalajala. Dahil pinangalanan ang distritong ito bilang ''Distrito de los Montes de San Mateo'', na sinasabi ng mga katutubo na masyadong mahaba, hindi bumabagay at nalilito ang karamihan na ang bayan ng [[San Mateo]] sa lalawigan ng Tondo ay ang kabisera ng distritong kabundukan ng San Mateo at ng Morong, ay pinalitan ang pangalan nito ng '''''Lalawigan ng Maynila''''' noong 1859. Noong ipinagbenta ng mga Hispano ang Pilipinas sa mga Amerikano, itinaguyod ang pamahalaang pang-sibil. Kalaunan, ang lalawigan ng Maynila ay isinawalang bisa ng komisyon ng Pilipinas, naging mga munisipalidad ang mga kasapi nito kabilang ang Moring, at dito naitaguyod ang [[Rizal (lalawigan)|lalawigan ng Rizal]]. Ilang linggo ang nakalipas at ang bagong anyo ng Maynila ay nakilala na ng buong kapuluan ng Pilipinas at isinalo ang ilang bayan ng lalawigan ng Rizal sa lungsod bilang mga distrito. Ang mga hangganan ng Maynila isinaayos noong 29 Enero 1902. Ang mga pook na kalapit-bayan ng Gagalangin ay naging kasapi ng distrito ng Tondo, kabilang ang [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] na ngayon ay isang malayang distrito. Noong 30 Hulyo ng 1902, ang bayan ng [[Pandacan, Maynila|Pandacan]] ay naging kasapi na ng lungsod bilang distrito. Sa kasalukuyan, mayroong 16 na distritong pang-heograpiya ang lungsod. Noong ikalawang digmaang pandaigdig, ang Maynila ay ginawang "''Open City''" at ang mga administratibong hangganan nito ay pinalawak hanggang sa mga kalapit na lungsod at bayan. Pinangalanan itong '''Malawakang Maynila''' at naging kasapi nito ang mga distrito ng Bagumbayan (Katimugang Maynila), Bagumpanahon (Sampaloc, Quiapo, San Miguel at Santa Cruz), Bagumbuhay (Tondo), Bagong Diwa (Binondo at San Nicholas), at ang bagong kakataguyod na [[Lungsod Quezon]] na hinati sa dalawang distrito at ang mga munisipalidad ng [[Lungsod ng Kalookan|Kalookan]], [[Lungsod ng Las Piñas|Las Piñas]], [[Lungsod ng Malabon|Malabon]], [[Lungsod ng Makati|Makati]], [[Lungsod ng Mandaluyong|Mandaluyong]], [[Lungsod ng Navotas|Navotas]], [[Lungsod ng Parañaque|Parañaque]], [[Lungsod ng Pasay|Pasay]] at [[Lungsod ng San Juan|San Juan]] ay naging distrito ng Maynila. Noong 1948, ang [[Lungsod Quezon]] ang naging kabisera ng Pilipinas. Kalaunan, noong 29 Mayo 1976, ibinalik ni pangulong [[Ferdinand E. Marcos]] ang titulong kabisera ng Pilipinas sa Maynila na hango sa kautusang '''''Presidential Decree No. 940''''' na nagpapahayag na ang pook na inireseta para sa Kalakhang Maynila sa kautusang '''''Presidential Decree 824''''' ay ang dapat kalugaran ng ng pambansang pamahalaan. === Klima === Base sa [[kaurian ng panahon ayon sa Köppen]], ang Maynila ay mayroon tropikong tag-init at tag-ulan na panahon. Ang Maynila ay nasa tropiko kasama ng buong [[Pilipinas]]. Ang lapit nito sa [[ekwador]] ay nangangahulugan na ang temperatura ay mababa, kung minsan ay mas mababa pa sa 20&nbsp;°C at tumataas ng higit pa sa 38&nbsp;°C. Dahil mataas ang halumigmig, nagiging mas mainit ang panahon. Bukod dito, ang [[pagbabago ng klima]] at ang [[subsidence|paglubog ng lupa]] ay nagdudulot ng malaking panganib ng pagtaas ng relatibong antas ng dagat sa Kalakhang Maynila, na maaaring magpatuloy hanggang 2150.<ref>{{Cite journal |last1=Ibarra Marinas |first1=Daniel |last2=Silva Mendoza |first2=Laura |last3=Mata Chacón |first3=Dulce |last4=Belmonte Serrato |first4=Francisco |title=Climate Change and Subsidence in Metro Manila: Relative Sea-Level Projections Through Tide-Gauge Records and Satellite Altimetry up to 2150 |journal=Geographies |volume=6 |issue=2 |year=2026 |doi=10.3390/geographies6020041}}</ref> {{clear}} <center><!--Infobox begins-->{{Infobox Weather |metric_first = Yes |single_line= Yes |location = Maynila, Pilipinas ||Jan_Hi_°C = 30|Jan_REC_Hi_°C = 35 |Feb_REC_Hi_°C = 35 |Mar_REC_Hi_°C = 36 |Apr_REC_Hi_°C = 37 |May_REC_Hi_°C = 38 |Jun_REC_Hi_°C = 38 |Jul_REC_Hi_°C = 38 |Aug_REC_Hi_°C = 36 |Sep_REC_Hi_°C = 35 |Oct_REC_Hi_°C = 35 |Nov_REC_Hi_°C = 35 |Dec_REC_Hi_°C = 34 |Year_REC_Hi_°C = 38 |Jan_REC_Lo_°C = 14 |Feb_REC_Lo_°C = 14 |Mar_REC_Lo_°C = 16 |Apr_REC_Lo_°C = 16 |May_REC_Lo_°C = 17 |Jun_REC_Lo_°C = 20 |Jul_REC_Lo_°C = 22 |Aug_REC_Lo_°C = 21 |Sep_REC_Lo_°C = 21 |Oct_REC_Lo_°C = 21 |Nov_REC_Lo_°C = 19 |Dec_REC_Lo_°C = 17 |Year_REC_Lo_°C = 14||Feb_Hi_°C = 30 ||Mar_Hi_°C = 31 ||Apr_Hi_°C = 33 ||May_Hi_°C = 34 ||Jun_Hi_°C = 34 ||Jul_Hi_°C = 33 ||Aug_Hi_°C = 31 ||Sep_Hi_°C = 31 ||Oct_Hi_°C = 31 ||Nov_Hi_°C = 31 ||Dec_Hi_°C = 31 ||Year_Hi_°C = 31 ||Jan_Lo_°C = 21 ||Feb_Lo_°C = 21 ||Mar_Lo_°C = 21 ||Apr_Lo_°C = 22 ||May_Lo_°C = 23 ||Jun_Lo_°C = 24 ||Jul_Lo_°C = 24 ||Aug_Lo_°C = 24 ||Sep_Lo_°C = 24 ||Oct_Lo_°C = 24 ||Nov_Lo_°C = 23 ||Dec_Lo_°C = 22 ||Year_Lo_°C = 23 |Jan_Precip_cm = |Jan_Precip_mm = 23 |Feb_Precip_cm = |Feb_Precip_mm = 23 |Mar_Precip_cm = |Mar_Precip_mm = 13 |Apr_Precip_cm = |Apr_Precip_mm = 18 |May_Precip_cm =|May_Precip_mm = 33 |Jun_Precip_cm =|Jun_Precip_mm = 130 |Jul_Precip_cm =|Jul_Precip_mm = 254 |Aug_Precip_cm =|Aug_Precip_mm = 432 |Sep_Precip_cm =|Sep_Precip_mm = 422 |Oct_Precip_cm =|Oct_Precip_mm = 356 |Nov_Precip_cm =|Nov_Precip_mm = 193 |Dec_Precip_cm =|Dec_Precip_mm = 145 |Year_Precip_cm =|Year_Precip_mm = 2042 |source = http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002730|title =BBC: Average Temperatures for Manila, Philippines| accessdate=28-03-10}} <!--Infobox ends--></center> == Demograpiya == === Kapal ng populasyon === {{Populasyon}} Sa populasyong 1,660,714 sa lawak na 38.55&nbsp;km², ang Maynila ang may pinakamalaking kapal ng populasyon na nahihigitan ang lahat ng pangunahing lungsod ng mundo na may 43,079 katao/km².<ref>{{cite web |title=World's Densest Cities |url=http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide_3.html?thisSpeed=15000 |work= |publisher=Forbes |location= |trans-title=Ang mga lungsod na may pinakamalaking kapal ng populasyon |language=Ingles |accessdate=2009-07-16}}</ref> Ang ika-6 na distrito ang may pinakamalaking kapal ng populasyon na may 68,266 katao/km² at sumunod ang una at ikalawang distrito (kabuuan ng Tondo) na may 64,936 (una) at 64,710 (ikalawa) katao/km². Ang ikalimang distrito ang may pinakamaliit na kapal ng populasyon na may 19,235 katao/km².<ref name="Population" /> Ang kapal ng populasyon ng Maynila ay nahihigitan ang mga lungsod na [[Paris]] (20,164 katao/km²), [[Shanghai]] (16,364 katao/km², sa distritong Nashi ang may densidad na 56,785 katao/km²), [[lungsod ng Buenos Aires]] (2,179 katao/km², na ang pinakamaliking densidad ay ang Lanus na may 10,444 katao/km²), [[Tokyo]] (10,087 katao/km²) [[lungsod ng Mehiko]] (11,700 katao/km²), at [[Istanbul]] (1,878 katao/km², na may pinakamalaking densidad ay ang distritong Fatih na may 48,173 katao/km²).<ref name="Population" /> Pagdating naman sa kabuuang kalakhan, ang Kalakhang Maynila ay ika-85 ang pwesto na may 12,550 katao/km² at may lawak ng lupain na 1,334&nbsp;km², na nahihigitan pa ng [[Lungsod ng Cebu]] na pumasok ika-80 ang pwesto.<ref name="Population" /><ref>{{cite web |title=Demographia World Urban Areas & Population Projections |url=http://demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |trans-title=Demographia Mga kalakhang pook at inaasang paglobo ng populasyon |language=Ingles |format=PDF |accessdate=2009-09-01}}</ref> === Wika === Ang opisyal na wika ay [[Filipino]] na kilala bilang [[Wikang Tagalog|Tagalog]], habang ang [[Wikang Ingles|Ingles]] ay malawakang ginagamit sa edukasyon at trabaho sa buong Kalakhang Maynila na itinuro ng mga Amerikanong dumaong sa Pilipinas. Ang Hokkieng Intsik ay malawakang ginagamit sa mga komunidad ng Tsinong-Pinoy. May mga matatandang naninirahan na gumagamit ng pangunahing [[Wikang Kastila|Hispano]], na isang sapilitang paksa sa kurikulum ng mga unibersidad at pamantasan sa Pilipinas hanggang 1987. Maraming mga batang Europiyano, Arabo, Indiyan, Latinong Amerikano at iba pa na ang pangunahing wika ay ang sariling wika ng kanilang magulang o ang wika ng kinalakihang bansa o estado. == Ekonomiya == {{main|Poblasyon ng Maynila|Puerto ng Maynila}} {{wide image|Big Manila.jpg|1025px|Ang Maynila sa pagkakakita sa ''Harbour Square'', ito ang poblasyon ng Maynila<ref>Ayon sa pamahalaang lokal ng Maynila, ito ang pangunahing pinagmumulan ng GDP ng lungsod. Nahahatak nito ang ekonomiya ng lungsod at marami ditong mga [[gusaling tukudlangit]]. Lahat naman ng lugar sa Maynila ay pang-negosyo, sadya lamang ito ang karapat dapat na Poblasyon (''Ang ibig sabihin kasi ng Ibabang Maynila ay ang mga lugar sa katimugang Maynila'').</ref>}} [[Talaksan:Roxas Boulevard - Malate (Manila; 01-01-2020).jpg|200px|left|thumb|Ang [[Bulebar Roxas]], na dumadaan sa poblasyon ng Maynila]] Ang ekonomiya ng Maynila ay maraming pinanggagalingan. Dahil sa mga puerto nitong napapangalagaan, ang Maynila ang naging "''National Chief Port''" ng bansa. Ang Maynila rin ang pangunahing tagalathala ng pahayagan sa Pilipinas.<ref name="Encarta">{{cite web |title=Manila Encyclopedia Article |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578132/Manila.html |work=Encyclopedia |publisher=MSN Encarta |accessdate=2009-07-12 |archive-date=2009-11-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqjvIN5?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761578132/Manila.html |url-status=dead }}</ref> Ang mga produkto na maaring mabili dito ay mga kemikal, tela, damit, mga elektronikong kagamitan, relo, bakal, gamit na gawa sa katad, mga ibat ibang klase ng mga pagkain, at mga sapatos. Ang pagtitinda ng mga pagkaing tinge at inumin kabilang ang produktong tabako ang pangunahing pinagkakakitaan ng mga mamamayan. Ang mga mamamayan ay nangangalakal din sa mga dayuhan. Ang mga kagamitan na ipinangkakalakal nila kapalit ng pera ay mga tali, playwud, pinong asukal, kopra, at [[langis ng niyog]].<ref name="Encarta"/> Maunlad na industriya ang turismo. Ang Maynila ay nakakaakit ng mahigit 1 milyong<ref name="Encarta"/> dayuhan dahil ito ang pangunahing pook panturismo ng bansa. Madalas puntahan ng mga dayuhan ang distrito ng [[Binondo, Maynila|Binondo]], [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] at [[Malate, Maynila|Malate]]. Lahat ng distrito ng lungsod maliban na lang sa [[Puerto ng Maynila]] ay may sariling pamilihang bayan o palengke. Ang pamilihang bayan ay nahahati sa dalawa, ang mga seksiyong tuyong pagkain at gulay. Masagana ang mga pamilihang bayang ito lalo na kapag umaga. Dahil sa programang urbanisasyon ng pamahalaang Maynila, naisaayos ang karamihan ng pamilihang bayan. Ang isa sa mga halimbawa nito ay ang pamilihang pambayan ng Santa Ana at pamilihang pambayan ng Pritil. Kung ang isang tao ay naghahanap ng mumurahing kagamitan, maaaring siyang makahanap sa Divisoria at [[Quiapo, Maynila|Quiapo]]. Ang mga modernong liwasan ay nakakalat sa lungsod at ang karamihan ay nasa distrito ng [[Malate, Maynila|Malate]] at [[Ermita, Maynila|Ermita]]. Ang [[SM City Manila]], na isa sa mga pinakamalaking liwasan ng bansa, ay nakatayo katabi ng Bahay-Pamahalaang panlungsod ng Maynila at ang orihinal na liwasan ng SM ay umiiral pa rin sa Carriedo sa [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]]. Ang isa sa mga popular na liwasan sa Maynila ay ang ''Robinson's Place Ermita''. Sa katimugan naman ng lungsod sa distrito ng Malate ay ang ''Harrison Plaza'', isa sa mga pinakalumang liwasan ng lungsod. Ang Maynila ay isa sa mga lungsod na magastos tirahan.<ref>{{cite web |title=The world's most expensive cities in 2008 |url=http://www.citymayors.com/economics/expensive_cities2.html |work=Economics |publisher=CityMayors |accessdate=2009-07-15}}</ref> == Kultura == === Arkitektura === Ang arkitektura ng Maynila ay isa sa tanyag at kilala, kahit na ang [[lungsod ng Makati]] ang may mas maraming [[gusali]]. Kilala ang Maynila sa pagiging lugar na kinaroroonan ng [[Basilica Minore de San Sebastian]], ang natatanging gotikang simbahan sa [[Asya]], pati ang Simbahan ng San Agustin at [[Simbahan ng Quiapo]]. [[Talaksan:Vista de la bahía de Manila.JPG|thumb|200px|Ang Maynila ay nagkaroon ng maraming matataas na tukudlangit simula nang mamahala si Atienza sa lungsod]] Noong sinakop ng mga Hispano ang kapuluan ng Pilipinas, karamihan sa mga istraturang itinayo sa lungsod ay mga simbahan at paaralan na kahugis ng mga gusali sa [[Espanya]]. Noong kapanahunan naman ng Amerikano, sinikap ni [[Daniel Burnham]] na palaguin at ibahin ang hitsura ng Maynila; hindi natuloy ang plano dahil sa pagsilakbo ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]]. Sa panahon ding ito ginawa ang Bulebar Seaside, na tinagurian ding Bulebar Dewey at ngayon ay [[Bulebar Roxas]]. Ang isa sa mga napalaganap ng Amerikano ay ang pagkilala sa Pilipinas ng Tram, na unang ipinatakbo dito sa Maynila. Nang inihalal bilang alkalde si Lacson, ipinawasak niya lahat ng pook ng mga mahihirap at ipinatayo ang Lacson Underpass, na ang kauna-unahang daanang pailalim sa [[Pilipinas]]. Ginawa niyang pook pangnegosyo ang mga pook kung saan dating nandoon ang mga iskwater. Noong naging alkalde si Atienza, lumaganap sa Maynila ang mga gusaling tukudlangit at mga liwasan, kabilang dito ang Manila Ocean Park. Pununa ng ilang mananalaysay ang ginawang pagsira ni Atienza sa natitirang gusali ng mga Amerikano para mabigyan-puwang ang bagong gusali ng [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Kagawatan ng Katarungan]]. Maraming gusali ang ipinapatayo sa kasalukuyan na uukit sa Maynila at pati na ng [[Kalakhang Maynila|kondehan]] nito.<ref name="TBinManila">{{cite web |url=http://www.ctbuh.org/Portals/0/Tallest/CTBUH_TallestPhilippines.pdf |title=Tallest Buildings in the Philippines |date=December 2009 |publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat |accessdate=2010-01-10 |quote=This list includes buildings that are under construction. Only buildings that are completed are officially ranked on CTBUH listings. |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304061620/http://www.ctbuh.org/Portals/0/Tallest/CTBUH_TallestPhilippines.pdf |url-status=dead }}</ref> === Pananampalataya === Ang pagiging kosmopolitano ng lungsod at pagkakaroon ng iba't ibang kultura ang sumasalamin sa Maynila dahil sa dami ng mga pook-pananampalataya na nakakalat sa lungsod. Ang kalayaan sa pananampalataya sa Pilipinas na umiiral pa simula noong maitaguyod ang bansa ang dahilan para magkaroon ng iba't ibang pananampalataya. Ang mga tao na may iba't ibang sekta ang kumakatawan ng may gabay ng mga simbahan ng Kristyano, mga templo ng Budista, mga sinanog ng Dyuis, at mga mosk ng mga Islamiko. ;Romanong Katolisismo Ang Maynila ang kabisera ng Arkidiyosesis ng Pilipinas, ang pinakamatandang arkidiyosesis sa bansa. Ang tanggapan ng arkidiyosesis ay matatagpuan sa [[katedral ng Maynila]] (Basilica Minore de la Nuestra Señora de la Immaculada Concepcion) sa Intramuros. Ang lungsod ay nasa pamamahala ng Patronahe ng [[San Andres]]. Dahil ito ang kinalagyan ng pamahalaang kolonyal sa mga nakalipas na siglo, ang Maynila ang nagsilbing base ng mga misyonaryong Katolisismo ng bansa. Kabilang sa mga orden na nasa Pilipinas ay ang mga Dominikano, [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]], Pransiskano, Agustino (kasapi na rin ang ''Augustinian Recollects''), Benediktino, madre ng San Pablo ng Chartes, padre ng Vinsentino, ang kongregasyon ng mga Immaculati Cordis Mariae, at ang ''De La Salle Christian Brothers''. Ilang kilalang mga simbahan at katedral sa lungsod ay ang mga simbahan ng [[Simbahan ng San Agustin|San Agustin]] sa Intramuros, ang dambana ng kinorunahang imahe ng Nuestra Señora de Consolación y Correa, isang ''UNESCO World Heritage Site'' na isang paboritong pook pangkasalan ng mga kilalang tao at isa sa dalawang de-erkon na simbahan sa lungsod; [[Simbahan ng Quiapo]], kilala rin bilang Basilica Minore del [[Itim na Nazareno|Nuestro Padre Jesus Nazareno]] kung saan ginaganap ang taunang prosesyon ng itim na Nazareno, [[Simbahan ng Binondo]] na kilala rin bilang Minore de [[Lorenzo Ruiz|San Lorenzo Ruiz]], [[Simbahan ng Malate]] na dambana ng Nuestra Señora de Remedios, Simbahan ng Ermita na tahanan ng pinakalumang imaheng Marian sa Pilipinas na si uestra Señora de Guia, Simbahan ng Tondo na tahanan ng daang taong kulay-garing na imahe ng Sto. Niño (Batang Hesus), Simbahan ng Sta. Ana na dambana ng kinoronahang imahe ng Nuestra Senora de los Desamparados at ang [[Basilica Minore de San Sebastian|San Sebastian]] o Basilica Minore de San Sebastian, ang natatanging simbahan na may estilong gotika sa Asya. <gallery mode="packed"> 02237jfManila Cathedral Intramuros Manila Palacio del Gobernador Landmarksfvf 12.jpg|[[Katedral ng Maynila]] Basílica de San Sebastián, (Agustinos Recoletos) Manila, Filipinas..jpg|Ang [[Basilica Minore de San Sebastian|Simbahan ng San Sebastian]] sa [[Quiapo, Maynila|Quiapo]]<ref name=whl>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/518/ |title=World Heritage: San Sebastian Church |work=Tentative List for the World Heritage List |publisher=UNESCO |accessdate=20 Abril 2008}}</ref> Ph-mm-manila-intramuros-san agustin church (2014).JPG|[[Simbahan ng San Agustin]] sa [[Intramuros]] Pic geo photos - ph=mm=manila=binondo=binondo church -philippines--2015-0624--ls- (1).JPG|[[Simbahan ng Binondo]] 09620jfQuiapo Central Church Plaza Manila Bridge Riverfvf 06.jpg|[[Simbahan ng Quiapo]] </gallery> ;Protestantismo Ang Maynila ang tahanan ng ilang kilalalang mga simbahan ng mga Protestante sa Pilipinas na itinaguyod ng mga misyonaryong Amerikano. Bilang lamang ang pook pananampalataya na naitayo sa lungsod. Ang karamihan naman ay matagpuan sa mga kalapit na lungsod at mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]. Pagkatapos ng ikalawang digmaang pandaigdig, ang mga grupo ng mga iba't ibang pananapalataya tulad ng mga misyonaryong Protestante ay pumunta sa Pilipinas kasama ang mga Babtis, mga Nasarin, mga Pentakostal, mga Kristiyano at itinaguyod ang kanikanilang paaralan at simbahan. ;Iglesia ni Cristo Ang pinakakilalang panampalataya sa Pilipinas. {{Fact|date=Agosto 2009}} Ang Iglesia ay may mga kapilya at simbahan sa lungsod na kilala sa mga makitid at nakaumang mga taluktok. Ang punong himpilan ng mga Iglesia ay matatagpuan sa [[Abenida Komonwelt, Lungsod Quezon|abenida Komonwelt]] sa Lungsod Quezon. ;Islam, Budismo at iba pang paniniwala Maraming itinaguyod na templong mga [[Budismo]] at Taoist ang mga Tsino sa Maynila. Ang distritong Quiapo ay ang tahanan ng malaking populasyon ng [[Muslim]] sa Maynila at ang [[Masjid Al-Dahab]] ay matatagpuan dito. May malaking templo ng [[Hinduismo|Hindu]] para sa mga Indiyano ang matatagpuan sa Ermita at sa abenidang U.N. matatagpuan ang templo ng Sikh at ng ''The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints''. Sa abenidang Quirino sa Malate matatagpuan ang sinanog para sa maliit na komunidad ng mga [[Kasaysayan ng mga Hudyo sa Pilipinas|Hudyo]] sa Pilipinas. Kalaunan, lumipat ang mga ito sa [[Lungsod ng Makati|Makati]] sa kalye Tordesillas. == Mga pook na interesante == [[Talaksan:USManilaChancery.jpg|left|thumb|200px|Ang Embahada ng [[Estados Unidos]] sa [[Ermita, Maynila|Ermita]]]] [[File: National Museum of Fine Arts (Ermita, Manila)(06-30-2024).jpg|thumb|Ang Pambansang Museo ng Sining sa Ermita]] Sa katimugang bahagi ng Intramuros matatagpuan ang [[Liwasang Rizal]], ang pinakatanyag na liwasan ng bansa. Kilala rin ang Liwasang Rizal bilang Luneta ("gasuklay ang hugis" sa salita ng mga Hispano) at dati bilang Bagumbayan. Ang 53 hektaryang Liwasang Rizal ay nasa lugar kung saan si [[José Rizal]], ang pambansang bayani ng bansa, ay pinaslang ng mga Hispano sa kasong pag-aalsa. Itinayo ang monumento para sa kanyang karangalan. Ang malaking tagdan ng watawat sa kanluran ng monumento ni Rizal ay ang ginagamit pansukat para sa mga masukat ang layo ng bawat lungsod, kalye, pulo at mga bayan sa bansa dahil dito nagmumula ang kilometrong sero. Ang iba pang magagandang pook sa liwasang Rizal ay ang mga hardin ng Tsino at Hapon, ang gusali ng Kagawaran ng Turismo, ang [[Pambansang Museo ng Pilipinas]], Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]], ang Planetarium, ang Orchidarium at Butterfly Pavilion na parehong mga oditoryum, isang makasaysayang mapa ng Pilipinas, isang pook na may paunten, isang pulilan ng mga bata, isang plasa ng ahedres, isang pook na may magagandang maihahandog na presentasyon, at ang Quirino Grandstand. Bukod sa Liwasang Rizal, ang Maynila ay may ilang pook pang-masa. Kinabibilangan ito ng [[liwasang Rajah Sulayman]], Manila Boardwalk, liwasang [[Andres Bonifacio|Bonifacio]], [[Plasa Miranda]], [[Hardin ng Mehan]], [[Liwasang Paco]], [[Remedios Circle]], Manila Zoological and Botanical Garden, Plasa Balagtas at ang Malakanyang Garden. Noong 2005, binuksan sa masa ni alkaldeng Lito Atienza ang Pandacan Linear Park, na isang mahaba at makitid na lupain sa pagitan ng langisang Pandacan at mga pangkomersyong tahanan na nasa baybayin ng ilog Pasig. Sa hilagang parte ng lungsod nandodoon ang tatlong sementeryo ng La Loma, Chinese at Manila North Green Park, ang pinakamalaking sementeryo ng kalakhang Maynila. Ang Manila Ocean Park ay nagtatampok ng mga iba't ibang uri ng mga hayop-dagat. Ang lungsod ay may mga akomodasyon na mula sa mga matataas na uri ng otel hanggang sa mga abot kayang mga lohiya ng mga pamantasan. Ang karamihan sa mga akomodasyon ito, na kinabibilangan ng Otel ng Maynila, ay nangasa bulebar Roxas na nakaharap sa look ng Maynila at sa mga distrito ng Ermita at Malate. Ang mga tanyag na distrito ng Ermita at Malate ay may mga pook pang-aliwan tulad ng mga otel, kainan, klub, bar, kapihan, pangsining at pangkulturang gusali at mga antigong tindahan. Maunlad dito ang negosyong pang-industriya at turismo at sa gabi hanggang sa madaling araw tanyag ang mga kasino, klub, bar, pook-pamkapihan at mga disko dahil buhay ang diwa ng buhay Bohemyan. Sa kalagitnaan ng lungsod nandodoon ang [[Intramuros, Maynila|Intramuros]], at ang mga pook ng kanyang mga kuta at mga bartolina, lumang simbahan, mga kolonyal na tahanan, at mga kalesa. Nakakalat sa buong lungsod ang ibang pang mga makasaysayang pook at pook-palatandaan, mga liwasan, mga museo, at mga pook-pampalakasan. === Pook-palatandaan === [[Talaksan:Quiapo Church.jpg|thumb|right|200px|Ang [[Simbahan ng Quiapo]] sa [[Quiapo, Maynila|Quiapo]], Maynila.]] [[Talaksan:Fort Santiago Gate.jpg|thumb|right|200px|Ang tarangkahan ng Pandepensang Santiago]] <!-- [[Talaksan:CCPjf0236 11.JPG|thumb|right|200px|Ang [[Sentrong Pangkultura ng Pilipinas]] sa Bulebar Roxas]] --> * [[Apolinario Mabini]] Shrine * Chinatown (distrito ng Binondo) * Embahada ng [[Estados Unidos]] * (Mga) distrito ng [[Ermita, Maynila|Ermita]] at [[Malate, Maynila|Malate]] * [[Intramuros, Maynila|Intramuros]], ang [[nagsasanggalang pader]] na ginawa ng mga Kastila, orihinal na Lungsod ng Maynila * Jumbo Floating Hotel * [[Katedral ng Maynila]] * [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] * [[Kutang Santiago]] * Liwasang Paco * [[Liwasang Rizal]], kilala rin bilang ''Luneta'' * [[Manila Baywalk]] * Simbahan ng Malate * Manila Boardwalk * [[Manila City Hall]] * [[Manila Ocean Park]] * Manila Yacht Club * Manila Zoological and Botanical Garden (Manila Zoo) * Metropolitan Theater * [[Museo Pambata]] * [[Otel ng Maynila]] * Pader ng alaala para sa mga naging biktima ng batas militar - Bonifacio Shrine * [[Palasyo ng Malakanyang]], opisyal na paninirahan ng [[Pangulo ng Pilipinas]] * [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] * [[Pambansang Museo ng Pilipinas]] * Plaza Lorenzo Ruiz * [[Plaza Miranda]] * [[Plaza Rajah Sulayman]] * Quirino Grandstand * [[Remedios Circle]] * [[Sentrong Pangkultura ng Pilipinas]] * [[Simbahan ng Quiapo]] * Simbahan ng San Agustin * [[Simbahan ng San Sebastian]] * [[Unibersidad ng Santo Tomas]] === Sementeryo === * Sementeryong Manila Chinese * Sementeryo ng La Loma * Sementeryo del Norte ([http://www.manila.gov.ph/manilanorthcem.htm websayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601161758/http://www.manila.gov.ph/manilanorthcem.htm |date=2009-06-01 }}) * Sementeryong katimugan ([http://www.manila.gov.ph/manilasouthcem.htm websayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206163554/http://www.manila.gov.ph/manilasouthcem.htm |date=2011-12-06 }}) * Liwasang Paco === Otel === Ang lungsod ay may mga akomodasyon na mula sa mga matataas na uri ng hotel hanggang sa mga abot kayang mga lohiya ng mga pamantasan. Karamihan sa mga akomodasyon ito, na kinabibilangan ng [[Otel ng Maynila]], ay matatagpuan sa bulebar Roxas na nakaharap sa look ng Maynila at sa mga distrito ng Ermita at Malate. === Museo === * Bahay Tsinoy * Intramuros Light and Sound Museum, Intramuros * Pangunahing Pambansang Museo, Kalye ng Padre Burgos * Museo ng Maynila, dating gusali ng Pre-War Army-Navy Club, Liwasang Rizal * Museo Pambata, dating gusali ng Pre-War Elk's Club, Liwasang Rizal * Pambansang Museo ng Pilipinas, Liwasang Rizal * Parokya ng Ina ng Inabanduna - Sta. Ana (artepakto noong kapanahunan ng mga Hispano) * Plaza San Luis, Intramuros * San Agustin Church Museum, Intramuros * The Museum - De La Salle University-Manila, abenidang Taft, Malate * Museo ng UST sa Sining at Agham/Siyensiya === Mga pook-palakasan === * Rizal Memorial Sports Complex, Kalye ng Vito Cruz, Malate ** Rizal Memorial Coliseum ** Rizal Memorial Track and Football Stadium ** Rizal Memorial Baseball Stadium ** Ninoy Aquino Stadium * San Andres Gym (Mail and More Arena), ang nagsilbing tahanan ng dating ''Manila Metrostars'' == Pamahalaan == {{See|Maynila (lalawigan)}} [[Talaksan:Manila City Hall (Manila; 07-22-2020).jpg|thumb|[[Gusaling Panlungsod ng Maynila]] ''(Manila City Hall)'']] Katulad ng [[Mga lungsod ng Pilipinas|mga lungsod sa Pilipinas]], ang Maynila ay pinamamahalaan ng isang alkalde na namumuno ng mga eksklusibong kagawaran ng lungsod. Ang kasalukuyang alkalde para sa terminong 2007-2010 ay si [[Alfredo Lim]], na gumawa ng pagbabalik sa bahay-pamahalaang panlungsod ng Maynila na pagkatapos ng pagsisilbi ng 3 taong termino bilang senador. Ang alkalde ng lungsod ay may tatlong termino (siyam na taon ang kabuuan), at pwedeng ihalal muli kung lalaktaw ng isang termino. Si [[Isko Moreno]] ay ang kasalukuyang bise-alkalde ng lungsod ang namumuno sa mga pambatasang kawil ng lungsod na binubuo ng mga nahalal na mga konsehal na namumuno sa [[Distritong Pambatas ng Lungsod ng Maynila|anim na distritong pambatas ng Maynila]]. Ang lungsod ay nahahati sa 897 na mga [[barangay]], ang pinakamaliit na lokal na yunit na pamahalaan ng Pilipinas. Ang bawat barangay ay may sariling kagawad at konsehal. Para sa mas maayos na sistema ayon sa mga administratibo, ang lahat ng barangay sa Maynila ay igrinupo sa 100 mga sona at muling igrinupo para buuin ang 16 na distritong pang-heograpiya. Ang mga distrito at sonang ito ay walang anumang uri ng lokal na pamahalaan. Ang lungsod ay may anim na mga kinatawan na ihinahalal para sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|kapulungan ng mga kinatatawan ng Pilipinas]], ang mas mababang uri ng pambatasan na isa sa mga kawil ng administrasyon ng Pilipinas. Ang bawat kinatawan ay rumereprisinta sa isa sa bawat anim na tagapagbatas na distrito ng Maynila. === Sagisag ng lungsod === Ang sagisag ng lungsod ay naglalaman ng mga salitang Lungsod ng Maynila at [[Pilipinas]] na paikot sa isang kalasag sa loob ng isang bilog. Ang pabilog ay naglalaman ng anim na dilaw na bituwin na sumisimbolo sa anim na distritong pambatas ng Maynila. Ang kalasag, na kinuha ang inspirasyon noong kapanahunan ng Hispano, ang lumalarawan sa palayaw na ''Pearl of the Orient'' at nakapwesto sa hilagang-gitna; dagatleon sa gitna, na naimpluwensiyahan ng [[Kastila|Hispano]]; at ang agos ng [[Ilog Pasig]] at ng [[Look ng Maynila]] sa katimugang parte. Ang mga kulay ng selyo ay sumasalamin sa kulay ng [[Watawat ng Pilipinas|watawat]] ng [[Pilipinas]]. Ang dagatleon sa selyo ng Maynila ay hiniram ng Singapore para sa kanilang merlion. === Distrito === [[Talaksan:Ph fil manila districts.png|thumb|right|200px|Ang mapa ng mga distrito ng Maynila.]] Ang lungsod ay nababahagi sa labing-anim na distrito. Isa lang ang distritong hindi isang bayan, na ang Pier ng Maynila. Walong (8) distrito ay nasa hilaga ng [[Ilog Pasig]] at walo (8) sa timog. Ang San Andres Bukid ay dating bahagi ng [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]], habang ang [[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] ay dating bahagi ng Sampaloc. Ang mga distritong ito ay di dapat ikalito sa anim na pangkinatawang distrito ng Maynila. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |-style="background:#B0C4DE;" |- !Distrito ![[Barangay]] !Populasyon<br />(2007 census) !Lawak <br /> (has.) !Kapal ng populasyon<br />(per km²) |- |[[Binondo, Maynila|Binondo]] |align=right|10 |align=right|12,100 |align=right|66.11 |align=right|18,304.1 |- |[[Ermita, Maynila|Ermita]] |align=right|13 |align=right|6,205 |align=right|158.91 |align=right|3,904.8 |- |[[Intramuros, Maynila|Intramuros]] |align=right|5 |align=right|5,015 |align=right|67.26 |align=right|7,455.7 |- |[[Malate, Maynila|Malate]] |align=right|57 |align=right|78,132 |align=right|259.58 |align=right|30,099.8 |- |[[Paco, Maynila|Paco]] |align=right|43 |align=right|69,300 |align=right|278.69 |align=right|24,866.7 |- |[[Pandacan, Maynila|Pandacan]] |align=right|38 |align=right|76,134 |align=right|166.00 |align=right|45,862.9 |- |[[Pantalan ng Maynila|Pier]] |align=right|5 |align=right|48,684 |align=right|315.28 |align=right|15,441.4 |- |[[Quiapo, Maynila|Quiapo]] |align=right|16 |align=right|23,138 |align=right|84.69 |align=right|27,322.0 |- |[[Sampaloc, Maynila|Sampaloc]] |align=right|192 |align=right|255,613 |align=right|513.71 |align=right|49,758.5 |- |[[San Andres Bukid, Maynila|San Andres Bukid]] |align=right|65 |align=right|116,585 |align=right|168.02 |align=right|69,386.2 |- |[[San Miguel, Maynila|San Miguel]] |align=right|12 |align=right|16,115 |align=right|91.37 |align=right|17,636.9 |- |[[San Nicolas, Maynila|San Nicolas]] |align=right|15 |align=right|43,225 |align=right|163.85 |align=right|26,380.5 |- |[[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] |align=right|34 |align=right|62,184 |align=right|169.42 |align=right|36,703.5 |- |[[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]] |align=right|82 |align=right|118,779 |align=right|309.01 |align=right|38,438.1 |- |[[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] |align=right|51 |align=right|98,901 |align=right|261.01 |align=right|37,892.2 |- |[[Tondo, Maynila|Tondo]] |align=right|259 |align=right|630,604 |align=right|865.13 |align=right|72,891.6 |} Lahat ng distritong ito, na hindi kinabibilangan ng Puerto ng Maynila, ay may sariling mga simbahan, at ang ilan sa mga distritong ito ay nakamit ang pagkakilanlan sa sariling paninindigan. Ang Intramuros bilang pinakamatanda at naging orihinal na Maynila ay naging makasaysayang pook. Ang distrito ng Binondo ay ang Chinatown ng lungsod. Ang Tondo ay ang may pinakamalaking kapal ng populasyon, pinakamalawak na nasasakupan at nangunguna pagdating sa kahirapan. Ang pambansang bayani na si Jose Rizal ay tinatangkilik sa Liwasang Paco at iba pang pook sa Maynila. Ang mga distrito ng Ermita at Malate ay kilala at sikat sa mga turista, dahil marami ditong bar, kainan, limang-bituing otel, at liwasan. Ang mga distrito ng San Miguel at Pandacan ay tumatayong tahanan ng opisyal na residente ng Pangulo ng bansa, ang [[Palasyo ng Malakanyang]]. === Pambansang mga opisina ng pamahalaan === Ang lungsod ng Maynila ang kabisera ng Pilipinas at ang tahanan ng mga politika sa bansa. Noong kapanahunan ng pamahalaang kolonyal ng Amerikano, nagpahayag sila ng magiging hitsura ng lungsod sa labas ng pader ng Intramuros. Sa kalapit na "Bagumbayan" o sa kasalukuyan ay ang Liwasang Rizal, ang piniling sentro ng pamahalaan at ang komisyon ng pagdidisenyo ay ipinaubaya kay [[Daniel Burnham]] para gumawa ng plano para sa lungsod na hango sa [[Washington D.C.]]. Napabayaan yaong plano at natigil ang konstruksiyon dahil sa pagsilakbo ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]]. Dahil sa [[Komonwelt ng Pilipinas|pamahalaang Komonwelt]] ni Manuel L. Quezon, ang bagong sentro ng pamahalaan ay inilipat sa mga bundok sa hilagang silangan ng Maynila, na ngayon ay [[Lungsod Quezon]]. Lumikha ng base ang ilang mga ahensiya ng pamahalaan sa Lungsod Quezon. May mga importanteng opisina na nanatili sa Maynila tulad ng Opisina ng Pangulo, ang Korte Suprema, Hukuman ng Apela, ang [[Bangko Sentral ng Pilipinas]], ang kagawaran ng [[Kagawaran ng Pagbabadyet at Pamamahala (Pilipinas)|Badyet]], [[Kagawaran ng Pananalapi (Pilipinas)|Pananalapi]], [[Kagawaran ng Kalusugan (Pilipinas)|Kalusugan]], [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Katarungan]], [[Kagawaran ng Paggawa at Empleyo (Pilipinas)|Paggawa at Empleyo]], at [[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Turismo]]. Ang Maynila din ang tahanan ng iba't ibang importanteng institusyong pambansa tulad ng Pambansang Aklatan, Pambansang Arkibos, Pambansang Museo at Pambansang Ospital ng Pilipinas. == Edukasyon == {{main|Tala ng mga unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas}} [[Talaksan:PLM GPA.jpg|thumb|200px|right|Ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Maynila]], ang kauna-unahang unibersidad sa Pilipinas na pinatatakbo ng pamahalaang lokal.]] Ang Maynila ang tahanan ng mga unibersidad, dalubhasaan at pamantasan sa Kalakhang Maynila. Ang tinaguriang [[Sinturon ng mga unibersidad|Sinturon ng mga pamantasan]] na kilala ng bansa na may magandang edukasyong maihahandog ay matatagpuan sa distrito ng Malate, Ermita, Intramuros, Paco, San Miguel, Quiapo at Sampaloc. Ilan sa kanila ay ang mga pamantasang pang-estado katulad ng [[Unibersidad ng Pilipinas, Maynila]] sa Ermita at [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas]] sa Santa Mesa; [[Pamantasang Normal ng Pilipinas]], Pamantasang Kristiyano ng Pilipinas, Pamantasan ng Kababaihan ng Pilipinas, [[Pamantasang De La Salle-Maynila]] at ''De La Salle-College of Saint Benilde'' sa abenidang Taft; mga katolisismong pamantasan katulad ng Kolehiyo ng San Beda sa San Miguel, [[Unibersidad ng Santo Tomas]] sa Sampaloc at ang Pamantasan ng San Pablo sa Ermita; mga pribadong pamantasan tulad ng [[Pamantasan ng Silangan]], [[Pamantasan ng Dulong Silangan]] at [[Pamantasang Centro Escolar]] sa Recto; at ang mga katolisismong pamantasan na [[Colegio de San Juan de Letran]], Mapúa Institute of Technology at ang Lyceum of the Philippines University; at ang pamantasang pag-aari ng lungsod, ang [[Pamantasan ng Lungsod ng Maynila]] sa Intramuros, dalubhasahang lungsod ng maynila o @Universidad de Manila sa may tabi ng [[Estasyon ng Central Terminal ng LRT|Estasyong Central Terminal]] ng LRT-1. Ang dibisyon ng mga pamantasan ng lungsod-Maynila na isang sangay ng [[Kagawaran ng Edukasyon (Pilipinas)|kagawaran ng edukasyon]] ay tumutukoy sa tatlong pampublikong sistema ng edukasyon ng lungsod. Namamahala ito ng 71 elementaryang pampublikong paaralan, 32 pampublikong mataas na paaralan, at 2 pampublikong unibersidad. Ang lungsod din ang namamahala sa [[Mataas na Paaralang Pang-agham ng Maynila]], ang pilotong pang-agham na iswkelahan ng Pilipinas; ang Pambansang Museo ng Pilipinas, kung saan ang matatagpuan ang [[Spoliarium]] ni [[Juan Luna]], ang Kalakhang Museo, ang pangunahing museong moderno at dalubhasa sa mga biswal na sining; ang Museong Pambata, pook na pabor sa mga kabataang Pinoy para sila ay matuto at ang Pambansang Aklatan ng Pilipinas ay matatagpuan sa liwasang Rizal. == Midya == === Serbisyong pang-koreo === [[Talaksan:Post Office Building, Pasig River (Manila)(2018-01-09).jpg|thumb|200px|Ang Korporasyong Koreo ng Pilipinas]] Ang gusali ng Post Office na tahanan ng korporasyong pamkoreo ng Pilipinas ay matatagpuan sa talampakan ng Tulay ng Jones. Ito rin ang tahanan ng Philippine Postal Bank, ang pangunahing kompanya na nagpapatakbo ng tagahatid ng mga koreo sa bansa. === Tagalathala at publikasyon === Ang Maynila ang tahanan ng mga pangunahing kompanyang tagalathala sa Pilipinas. Sa [[Daungan ng Maynila|pook daungan]] matatagpuan ang karamihan ng punong himpilan ng mga ito. Ang industriyang tagalathala ng mga kasalukuyang pangyayari ay isa sa mga legasiya ng kolonisasyon ng mga Amerikano sa Pilipinas, na gumawa ng daan para kalayaan ng mga tagapaglathala. Ilan sa mga pangunahing publikasyon sa Maynila ay ang [[The Manila Times|Manila Times]], ang Manila Bulletin, ang Philippine Star, ang Manila Standard Today, The Daily Tribune at marami pang iba. === Mga pahayagan === Ang Maynila ang tahanan ng ilang pambalita at opisinang tagapaghatid ng pahayagan, ahensiya o serbisyo na kinabibilangan ng Office of the Press Secretary at Radio-TV Malacañang o RTVM (ang tagapagbalita ng Mga Pangulo ng Pilipinas) na matatagpuan sa Palasyo ng Malakanyang. Ang lungsod din ang tahanan ng prestihiyoso at eksklusibong organisasyon ng mga manunulat na tinawag na Samahang Plaridel. Ang mga miyembro ay kinabibilangan ng ilang kilalang tagapaglathala, patnugot, at taga-pagbalita ng bansa. === TV at radyo === Ang punong himpilan ng mga pangunahing estasyon ng TV ay matatagpuan sa [[Lungsod Quezon]] at hindi lahat ng studyo ng Kamaynilaang Pinalawig ay matatagpuan sa Maynila. == Inprastraktura == === Transportasyon === {{see|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} ==== Pampublikong transportasyon ==== [[Talaksan:LRT Tayuman Station (10-24-2018).jpg|thumb|200px|right|Estasyong Tayuman ng LRT]] [[Talaksan:WTMP Pangkat E-14-1.JPG|thumb|200px|right|Isang dyipni sa Maynila]] Ang Maynila bilang pangunahing lungsod, ay mayroong iba't ibang uri ng mga transportasyon. Ang pinakilala sa lahat ng uri nito ay ang mga [[dyipni]] na sinimulang gamitin pagkatapos ng ikalawang digmaang pandaigdig. May mga kilala rin transportasyon bukod sa dyipni tulad ng mga bus, taksi at Tamaraw FX. Ang mga motorsiklo at pedicab ay ginagamit sa mga bumabiyahe ng maiikling distansiya. Sa ilang pook, lalo na sa Divisoria, ang mga motor pangtinda ay pinagkakasya sa pedicab para mahatid ang mga paninda. May pook na pinagpapaliban ang modernong kapanahunan tulad ng [[Binondo, Maynila|Binondo]] at [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] na gumagamit pa rin ng [[Kalesa]]. Ang lungsod ay pinagsisilbihan ng [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|SMRP ng Maynila]] (ang uring ito ng transportasyon ay bukod pa sa [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|MRTS]] o ''Metro Rail Transit System''). Isa sa mga prioridad ng proyektong pambayan ay nakatoon sa pagpapaluwag ng masikip na daloy ng trapiko sa kalakhang Maynila. Ang pagpapaunlad ng sistema ng riles ay nagsimula noong itinaguyod ito noong dekada 70 sa pamamahala ng administrasyon ni Marcos at ito ang kauna-unahang transportasyon ng riles sa Timog-silangang Asya. Kamakailan lang, ang sistema ng riles ay nakaranas ng malawigang pagpapalawak dahil sa paglaki ng populasyon ng lungsod. Ito ay nagkakahalaga ng ilang bilyong dolyar. Ang layunin ng proyektong ito ay magkaroon ng alternatibong uri ng transportasyon para matugunan ang pangangailangan ng lumalaking bilang ng mga sasakyan. Dalawang linya nito ang nagsisilbi sa mga naninirahan sa lungsod, ang [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|linyang berde]] na dumadaan sa [[abenidang Taft]] (R-2) at [[abenidang Rizal]] (R-9), at ang [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|linyang bughaw]] na dumadaan sa [[Bulebar Magsaysay|bulebard ng Ramon Magsaysay]] (R-6) simula Santa Cruz, patungong [[Lungsod Quezon]] hanggang sa Santolan sa [[Pasig]]. Ang lungsod ang kabisera ng pamahalaan ng riles sa Luzon. Ang pangunahing terminal ng Pambansang Daanan ng mga riles ng Pilipinas ay matatagpuan sa Tondo. Ang mga daanan ng riles na pinalawig at sa kasalukuyan ay dumadaan sa [[San Fernando, Pampanga|San Fernando]], [[Pampanga]] at sa [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Albay]]. Ito ang mga pangunahing sistema ng riles. Ang mga estasyon na nasa talaan na ito ay matatagpuan sa Maynila: * [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Berde]] (''LRT 1'') - R. Papa, [[Estasyong Abad Santos ng LRT|Abad Santos]], [[Estasyong Blumentritt ng LRT|Blumentritt]], [[Estasyong Tayuman ng LRT|Tayuman]], Bambang, Doroteo Jose, Carriedo, Terminal Sentral, United Nations, Pedro Gil, [[Estasyong Abenida Quirino ng LRT|Abenida Quirino]] at [[Estasyong Vito Cruz ng LRT|Vito Cruz]] * [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]] (LRT-2 o MRT-2) - [[Estasyong Recto ng LRT|Recto]], [[Estasyong Legarda ng LRT|Legarda]], [[Estasyong Pureza ng LRT|Pureza]] at [[Estasyong V. Mapa ng LRT|V. Mapa]] * [[Pambansang Daambakal ng Pilipinas|PNR]]: Vito Cruz, Herran (Pedro Gil), Pandacan, Santa Mesa, España, Laong Laan, Blumentritt at Tutuban. ==== Himpapawid ==== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (PPNA) ang nagsisilbi sa Maynila, kalakhang Maynila at sa mga kalapit lalawigan. Ang Terminal 2 (o ang ''Centennial Terminal'') ay binuksan noong 1999 Oktubre. Ang [[Philippine Airlines]] na nagbibigay karangalan sa ating bansa ang gumagamit sa terminal na ito para sa lokal at pandaigdigang lipad. Ang ilang pandaigdigang lipad ang gumagamit sa orihinal na terminal ng PPNA. Binuksan sa publiko ang PPNA-3 noong Agosto ng 2008. Ito ang tahanan ng ''Cebu Pacific'', ''Air Philippines'' at ''PAL Express'' na nakatuon sa mga pandaigdigan na lipad. Ilang kilometro lang ang layo ng PPNA sa Maynila kaya naman ang mga dayuhan ay madaling makakapasok at makakaalis ng lungsod. ==== Mga lansangan ==== {{Main|Tala ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:Sampaloc - A.H. Lacson Avenue (Manila)(2019-05-27).jpg|thumb|200px|[[Abenida Lacson]], isa sa mga mahalagang lansangan sa Maynila.]] Ang mga pangunahing lansangan sa Kalakhang Maynila ay igrinupo bilang mga daang radyal at daang palibot (''radial roads'' and ''circumferential roads''). Ang [[Bulebar Roxas]], ang pinakakilalang lansangan sa Maynila, ay matatagpuan sa dalampasigan ng [[Look ng Maynila]]. Ang naturing na bulebar ay kabilang sa [[Daang Radyal Blg. 1]] (o R-1) na patungong [[Kabite]]. Ang [[Bulebar Espanya]] na kabilang sa [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7) ay nag-uumpisa sa Quiapo at nagtatapos sa Welcome Rotonda na nasa hangganan ng Lungsod Quezon. Ang lansangang Pres. Sergio Osmeña Sr. na kabilang sa [[South Luzon Expressway]] o [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3) ay ang pinaka-importanteng lansangan na dumudugtong sa Maynila sa mga lalawigan sa katimugang Luzon. Dalawa sa mga anim na daang palibot ay matatagpuan sa loob ng lungsod: ang [[Daang Palibot Blg. 1|C-1]] at [[Daang Palibot Blg. 2|C-2]]. ==== Mga tulay ==== {{See also|Talaan ng mga tawiran sa Ilog Pasig}} [[Talaksan:Jones Bridge - night view (Manila; 11-24-2019).jpg|thumb|200px|[[Tulay ng Jones]]]] [[File:Quezon Bridge, Manila City.jpg|right|thumb|200px|Tulay Quezon]] May walong pangunahin na tulay sa Maynila. Ang karamihan sa mga ito ay idinudugtong ang katimugang parte ng Maynila sa hilagang parte nito. Dahil hinahati ng ilog Pasig ang kalakhang Maynila sa dalawa, karamihan ng tulay sa kalakhang Maynila ay pinagdudugtong ang hilaga at katimugang parte nito. Mayroong dalawang tulay na riles na tumatawid sa ilog, ang Light Rail Transit 1 at ang daanan ng Philippine National Railways. Ang mga tulay na nakatala sa ibaba ay nakasaayos simula kanluran hanggang silangan. Ang Del Pan, na pinakamalapit sa bukana ng [[ilog Pasig]] at [[look ng Maynila]] ay ang nauuna sa talaan kung pagbabasihan ang pagsasaayos mula kanlurang hanggang silangan. * [[Tulay ng Roxas]] - ''dating tinawag na tulay ng Del Pan'' ([[San Nicolas, Maynila|San Nicolas]] hanggang sa [[Daungan ng Maynila]]) * [[Tulay ng Jones]] - ([[Binondo, Maynila|Binondo]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]]) * [[Tulay ng MacArthur (Maynila)|Tulay ng MacArthur]] ([[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]]) * [[Unang Linya ng Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila|Tulay ng LRT 1]] (Estasyon ng Carriedo hanggang Central Station) * [[Tulay ng Quezon]] ([[Quiapo, Maynila|Quiapo]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]]) * [[Tulay ng Ayala]] ([[San Miguel, Maynila|San Miguel]] hanggang [[Ermita, Maynila|Ermita]]) * [[Tulay ng Mabini]] - ''dating tinawag na tulay ng Nagtahan'' ([[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] hanggang [[Pandacan, Maynila|Pandacan]]) * Tulay ng Lambingan ([[Santa Ana, Maynila|Punta]] hanggang [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]]) ==== Mga daungan ==== [[Talaksan:Manila skyline seen from Manila North Harbor.JPG|thumb|200px|Isa sa mga puerto ng lungsod]] Ang daungan ng Maynila na matatagpuan sa bukana ng [[look ng Maynila]], ay kinilala bilang "Pambansang Punong pandaungan ng Pilipinas" dahil ito ang pangunahing daungan ng bansa. Pinagsisilbihan nito ang pangunahing pangangailangan ng lungsod tulad ng ekonomiya at pinauunlad ang turismong panindustriyal. Ang hilaga at katimugang daungan ay nakakaranas ng pagka-abala twing bakasyon o mga araw na may selebrasyon tulad ng [[Mahal na Araw]], [[Araw ng Kalululuwa]] at [[Pasko|Kapaskohan]]. ==== Pasig River Ferry Service ==== [[Talaksan:Pasig Ferry.JPG|thumb|200px|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang bukana ng [[Ilog Pasig]] ay matatagpuan sa lungsod. Ang ''Pasig River Ferry Service'' na nagpapatakbo ng 17 estasyon na matatagpuan sa bukana ng [[Ilog Pasig]] simula Plaza Mexico sa [[Intramuros, Maynila|Intramuros]] hanggang sa [[lungsod ng Pasig]] ang nagsisilbing pantawid at transportasyong pandagat ng [[kalakhang Maynila]]. Pitong estasyon ang matatagpuan dito sa Maynila. Nakatala sa ibaba ang mga estasyon at nakaayos ayon sa pagkasunod-sunod: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |-style="background:#B0C4DE;" |- !Estasyon !Lokasyon !Distrito |- |Estasyong Plaza Mexico |align=right|[[Intramuros, Maynila|Intramuros]] |align=right|[[Intramuros, Maynila|Intramuros]] |- |Estasyong Escolta |align=right|[[Kalye Escolta]] |align=right|[[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]] |- |Estasyong Quiapo |align=right|Quiapo |align=right|[[Quiapo, Maynila|Quiapo]] |- |Estasyong [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas|P.U.P.]] |align=right|Santa Mesa |align=right|[[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] |- |Estasyong [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] |align=right|Santa Ana |align=right|[[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] |- |Estasyong Lambingan |align=right|Punta |align=right|[[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] |} === Mga medikal na pasilidad === Ang Maynila ang tahanan ng punong himpilan ng [[Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]] sa Pilipinas, ang pangunahing opisina ng [[Kagawaran ng Kalusugan (Pilipinas)|Kagawaran ng Kalusugan]], at ilang opsital at medikal na pasilidad. Ang Kagawaran ng Kalusugan ng Maynila na may kakayahang magplano at magpatupad ng mga programmang pangkalusugan sa lungsod, ay nagpapatakbo ng 44 na medikal na pasilidad at mga pasilidad na matatagpuan sa mga imprastraktura<ref>{{cite news |title= Free hospital, health aid in Manila assured |trans-title=Libreng ospital at paggamot sa Maynila kumpirmado |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/04/14/MTNN2007041491763.html |agency=Manila Bulletin |publisher=Manila Bulletin |location=Maynila |accessdate=2009-08-08 |language=Ingles}}</ref> na nakakalat sa buong lungsod. Ilan sa mga tanyag ospital ng lungsod ay ang Manila Doctors' Hospital at Philippine General Hospital sa Abenidang Taft; Chinese General Hospital and Medical Center, Dr. Jose R. Reyes Memorial Medical Center, at San Lazaro Hospital sa distrito ng Santa Cruz; University of Santo Tomas Hospital sa Sampaloc; at ang Ospital ng Maynila Medical Center na pag-aari ng lokal na pamahalaan sa Malate. == Pandaigdigang kaukulan == === Mga kapatid na lungsod === Ang Maynila ay may 33 mga kapatid na lungsod (lokal at pandaigdigan) at tatlong kaalyadong lungsod.<ref>{{cite web |title=Sister Cities of Manila |url=http://www.manila.gov.ph/cityhall.htm#sistercities |publisher=Pamahalaan ng Maynila |location=Maynila |trans-title=Mga kapatid na lungsod ng Maynila |language=Ingles |quote= |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2008-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607200336/http://www.manila.gov.ph/cityhall.htm#sistercities |url-status=dead }}</ref> ;Pandaigdigang relasyon * [[Talaksan:Flag of Mexico.svg|25px|border]] [[Acapulco]], [[Mehiko]] * [[Talaksan:Flag of India.svg|25px|border]] [[New Delhi]], [[India]] * [[Talaksan:Flag of Thailand.svg|25px|border]] [[Bangkok]], [[Thailand]] (1997) * [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Beijing]], [[Tsina]] (2002)<ref>{{cite web |title=Sister Cities of Beijing |url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |publisher=EBeijing |location=Beijing |trans-title=Mga kapatid na lungsod ng Beijing |language=Ingles |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2010-01-17 |archive-url=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |first=Allison |last=Lopez |title=Manila mayor flies to ‘sister city’ for Beijing Olympics |url=http://sports.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080807-153276/Manila-mayor-flies-to-sister-city-for-Beijing-Olympics |publisher=Inquirer |location=Maynila |trans-title=Pinuntahan ng alkalde ng Maynila ang mga kapatid na lungsod para sa palarong olimpiko ng 2008 |language=Ingles |date=2008-07-08 |quote=MANILA, Philippines—Manila Mayor Alfredo Lim will grace the opening ceremony of the 2008 Olympics Friday on the invitation of Beijing Mayor Guo Jinlong as his guest. |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2008-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930165324/http://sports.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080807-153276/Manila-mayor-flies-to-sister-city-for-Beijing-Olympics |url-status=dead }}</ref> * [[Talaksan:Flag of Romania.svg|25px|border]] [[Bucharest]], [[Rumanya]] * [[Talaksan:Flag of Colombia.svg|25px|border]] [[Cartagena, Colombia|Cartagena]], [[Kolombiya]] (1986) * [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Guangzhou]], [[Tsina]] (1982) * [[Talaksan:Flag of Cuba.svg|25px|border]] [[Havana]], [[Cuba]] * [[Talaksan:Flag of Israel.svg|25px|border]] [[Hayfa]], [[Israel]] (1971)<ref>{{cite web |url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/en-US/city/CitySecretary_ForeignAffairs/EngActs.htm |title=Twin City activities |publisher=Pamahalaan ng Hayfa |accessdate=2008-02-14}}</ref> * [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Honolulu, Haway|Honolulu]], [[Haway]], [[Estados Unidos]] * [[Talaksan:Flag of Indonesia.svg|25px|border]] [[Jakarta]], [[Indonesya]] * [[Talaksan:Flag of Vietnam.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Ho Chi Minh]], [[Biyetnam]] * [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Jersey City, New Jersey|Jersey City]], [[Bagong Jersey]] * [[Talaksan:Flag of Peru.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Lima]], [[Peru]] * [[Talaksan:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Madrid]], [[Espanya]] (1987)<ref>{{cite web |title=Mapa Mundi de las ciudades hermanadas |url=http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD |publisher=Pamahalaan ng Madrid |location=Madrid |trans-title=Mapa ng mga kapatid na lungsod ng Madrid |language=Kastila |accessdate=2009-08-29}}</ref> * [[Talaksan:Flag of Spain.svg|25px|border]] [[Málaga]], [[Espanya]] * [[Talaksan:Flag of Canada.svg|25px|border]] [[Montréal, Québec|Montréal]], [[Québec]], [[Canada]] (2007)<ref>{{cite web |title=Manila-Montreal Sister City Agreement Holds Potential for Better Cooperation |url=http://www.gov.ph/news/default.asp?i=10558 |location=Montreal |trans-title=Ang pagiging magkapatid na lungsod ng Maynila at Montreal para sa magandang pakikipagrelasyon |language=Ingles |format=ASP |date=2005-06-24 |quote=Philippine Ambassador to Ottawa Francisco L. Benedicto commended the efforts of the Filipino-Canadian community and the members of the City Council of Montreal for their efforts in working towards a Manila-Montreal Sister City Agreement |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2008-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080124125140/http://www.gov.ph/news/default.asp?i=10558 |url-status=dead }}</ref> * [[Talaksan:Flag of Russia.svg|25px|border]] [[Moscow]], [[Rusya]] * [[Talaksan:Flag of France.svg|25px|border]] [[Nice]], [[Pransiya]] * [[Talaksan:Flag of Kazakhstan.svg|25px|border]] [[Nur-Sultan]], [[Kazakhstan]] * [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[Sacramento, California|Sacramento]], [[California]], [[Estados Unidos]] * [[Talaksan:Flag of the United States.svg|25px|border]] [[San Francisco, California|San Francisco]], [[California]], [[Estados Unidos]] * [[Talaksan:Flag of Chile.svg|25px|border]] [[Santiago, Chile|Santiago]], [[Chile]] * [[Talaksan:Flag of Australia.svg|25px|border]] [[Sydney]], [[Bagong Timog Gales]], [[Australia]] * [[Talaksan:Flag of the Republic of China.svg|25px|border]] [[Taichung]], [[Republika ng Tsina]] * [[Talaksan:Flag of the Republic of China.svg|25px|border]] [[Taipei]], [[Republika ng Tsina]] (1966)<ref>{{cite web |title=THE 46 SISTER-CITIES OF TAIPEI |url=http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm |publisher=Pamahalaan ng Taipei |location=Tapei |trans-title=Ang 46 na kapatid na lungsod ng Taipei |language=Ingles |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718181902/http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm |url-status=dead }}</ref> * [[Talaksan:Flag of Japan.svg|25px|border]] [[Takatsuki, Osaka|Takatsuki]], [[Prepektura ng Osaka|Osaka]], [[Hapon (bansa)|Hapon]] * [[Talaksan:Flag of Iran.svg|25px|border]] [[Tehrān]], [[Iran]] * [[Talaksan:Flag of Canada.svg|25px|border]] [[Winnipeg]], [[Canada]] (1979)<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=http://newwinnipeg.com/news/info/sister-cities.htm |publisher=Web Archive |trans-title=Mga kapatid na lungsod |language=Ingles |quote=Since the amalgamation of Winnipeg in 1971, the City of Winnipeg began a policy that authorizes the Mayor to enter into "Sister City Agreements" with Mayors in other countries. |accessdate=2009-08-29 |archive-date=2005-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051228134139/http://newwinnipeg.com/news/info/sister-cities.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> * [[Talaksan:Flag of Japan.svg|25px|border]] [[Yokohama]], [[Prepektura ng Kanagawa|Kanagawa]], [[Hapon (bansa)|Hapon]]<ref>{{cite web |title=8 Cities/6 Ports: Yokohama's Sister Cities/Sister Ports |url=http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505110044/http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html |archivedate=2009-05-05 |publisher=Pamahalaan ng Yokohama |trans-title=8 lungsod/6 na daungan: Mga kapatid na lungsod/kapatid na daungan ng Yokohama |language=Ingles |accessdate=2009-08-29 |url-status=dead }}</ref> ;Mga kaligang lungsod * [[Talaksan:Flag of South Korea.svg|25px|border]] [[Busan]], [[Timog Korea]] * [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Shanghai]], [[Tsina]] * [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|25px|border]] [[Xi'an]], [[Tsina]] ;Mga kapatid na lungsod (Pilipinas) * [[Talaksan:Flag of the Philippines.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Cebu]], [[Pilipinas]] * [[Talaksan:Flag of the Philippines.svg|25px|border]] [[Lungsod ng Davao]], [[Pilipinas]] == Silipin din == * [[Kalakhang Maynila]] - Ang metropolitanyong pook ng [[Pilipinas]], ang pambansang punong rehiyon. * [[Labanan sa Maynila]] - Iba't ibang labanan na nangyari sa lungsod na ito para sa walang kamatayang kalayaan. * [[Maynilang Imperyal]] - Bansag sa lungsod at sa buong Kalakhang Maynila dahil sa ekonomiya nito. * [[Napapaderang Lungsod]] - Ang bansag sa lungsod dahil sa [[nagsasanggalang na pader|nakasangalang pader]] o ang [[Kutang Santiago]]. == Kawil panlabas == {{Canadian City Geographic Location (8-way) |North=''[[Lungsod ng Navotas]]'', ''[[Lungsod ng Kalookan]]'' |West=''[[Look ng Maynila]]'' |Center=Lungsod ng Maynila |East=''[[Lungsod ng San Juan]]'', ''[[Lungsod ng Mandaluyong]]'' |South=''[[Lungsod ng Pasay]]'' |Northwest=''[[Puerto ng Maynila|Ang mga daungan ng Maynila at Navotas]]'' |Northeast=''[[Lungsod Quezon]]'' |Southwest=''[[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]]'' |Southeast=''[[Lungsod ng Makati]]'' |image=Flag_of_Manila.png }} {{sisterlinks|Manila}} * [http://www.manila.gov.ph/ Opisyal na websayt ng lungsod ng Maynila] * [http://www.manila.gov.ph/ Pamahalaan ng Maynila] * {{wikivoyage|Manila}} * [http://www.openstreetmap.org/?lat=14.583333&lon=120.9666671&zoom=11 Ang Mapa ng Maynila] * [http://www.philippinedomain.com/metro_manila_map.htm Mga Pangunahing Lansangan ng Maynila]{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://zip-codes.philsite.net/manila.htm ZIP | Postal Codes ng Maynila] * [http://wikitravel.org/en/Manila Wikitravel - Manila] == Sipian == === Biblyograpya === {{Wikipedia-Books}} * {{Citation |last=Bayor |first=Ronald H |title=The Columbia Documentary History of Race and Ethnicity in America |publisher=Columbia University Press |date=2004-06-23 |isbn=0-231-11994-1 |url=http://books.google.com/books?id=o2eWvyig9SgC }}. * {{Citation |editor-last=Blair |editor-first=Emma Helen |year=1911 |title=The Philippine Islands, 1493-1803 |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer&cc=philamer&idno=afk2830.0001.003&q1=blair&frm=frameset&view=image&seq=5 }}, (Vol. 1, no. 3). * {{Citation |last=Boot |first=Max |title=The Savage Wars of Peace: Small Wars and the Rise of American Power |publisher=Basic Books |date=2002-04-01 |isbn=0-465-00720-1 |url=http://books.google.com/books?id=0lIg-lGwqBoC }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{Citation |last=Fish |first=Shirley |title=When Britain Ruled the Philippines 1762-1764 |year=2003 |isbn=1-4107-1069-6 |url=http://books.google.com/books?id=RdIEAAAACAAJ }}. * {{Citation |last=Kumar |first=Amitava |title=Poetics/Politics: Radical Aesthetics for the Classroom |publisher=Palgrave |date=1999-10-29 |isbn=0-312-21866-4 |url=http://books.google.com/books?id=AJfkKgAACAAJ }}. * {{Citation |last=Painter |first=Nell Irvin |title=Standing at Armageddon: The United States, 1877–1919 |publisher=W. W. Norton & Company |date=1989-05-01 |isbn=0-393-30588-0 |url=http://books.google.com/books?id=5_gB8ABKAx0C }}. * {{Citation |last=Tracy |first=Nicholas |title=Manila Ransomed: The British Assault on Manila in the Seven Years War |publisher=University of Exeter Press |year=1995 |url=http://books.google.com/books?id=AoNxAAAAMAAJ }} ISBN 0-85989-426-6, ISBN 978-0-85989-426-5 === Talababa === {{reflist|2}} {{Template group |list = {{Lungsod ng Maynila}} {{Roxas Boulevard}} {{Template group |title = [[Talaksan:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}} Lokasyong Heograpiko |list = '''[[Sistema ng tugmaang pampook|Lat. <small>and</small> Long.]] {{Coord|14|35|N|121|0|E|display=inline}} <span style="color:darkblue;">Maynila</span>'''}} {{Metro Manila}} {{Mga Lungsod sa Pilipinas}} {{Lalawigan ng Pilipinas}} {{Talaan ng mga kabiserang Asyano batay sa rehiyon}} }} {{Authority control}} [[Kategorya:Kabisera sa Asya]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Maynila]] [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] i64emr1eb8vuicqrml3xyl9cbllump3 0 588 2215947 2215922 2026-07-13T14:31:54Z Johndeo333 163610 /* Klima */ Inayos ang baybay 2215947 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na [[Tropiko Moonson klima]] ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropiko Moonson klima]] na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. dahil malapit ito sa Pinaka mataas na lontitude nakaranas ng [[Tropiko Moonson klima]] related sa[[ Tropiko ng Kancer klima]] {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 20 | style="color:#000000;" | 20 | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang&nbsp;[[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng&nbsp;[[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang&nbsp;Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>&nbsp; Sa kasalukuyan, itinatayo ang&nbsp;[[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito&nbsp;ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang&nbsp;[[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang&nbsp;[[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang&nbsp;[[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo&nbsp;2012&nbsp; |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] sr2j2g8o5ccmictb7waa344eijxl57k 2215963 2215947 2026-07-14T00:39:40Z GinawaSaHapon 102500 Undid 5 revisions from [[Special:Diff/2215905|2215905]] until [[Special:Diff/2215947|2215947]] 2215963 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang&nbsp;[[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng&nbsp;[[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang&nbsp;Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>&nbsp; Sa kasalukuyan, itinatayo ang&nbsp;[[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito&nbsp;ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang&nbsp;[[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang&nbsp;[[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang&nbsp;[[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo&nbsp;2012&nbsp; |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] pwg6hllqoe0rhhiz9g3yzu9ptb8m6lf 0 1161 2215960 2188464 2026-07-14T00:13:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215960 wikitext text/x-wiki {| width="300" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px; margin-left: 1em; float: right;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" ! id="7" style="background-color:gray;" |'''''Atomo ng Elyo''''' |- id="9" | id="10" style="text-align:center;" |[[File:Helium_atom_QM.svg|right|301x301px|Atom ng Helium lupa ng estado.]] |- id="14" | id="15" style="font-size: smaller; text-align: justify;" |Isang paglalarawan ng atomo ng [[elyo]], na naglalarawan ng [[Atomikong nukleyus|nukleo]] (kulay-rosas) at ang pamamahagi ng mga [[Atomikong orbital|ulap ng elektron]] (itim). Ang nukleo (itaas na kanan) sa elyo-4 ay esperikong [[simetriko]], at malapit na kahawig ng mga ulap ng elektron. Bagamat para sa mas kumplikadong mga nukleo, hindi ito palagi ang kaso. Ang itim na bar ay isang [[angstrom]](10⁻¹⁰ m or 100 pm). |- id="24" ! id="25" style="background-color:gray;" |Pag-uuri |- id="27" | id="28" | {| align="center" id="29" | id="32" |Pinakamaliit na kilalang paghahati ng isang [[Elemento|kimikal na elemento]] |} |- id="35" ! id="36" style="background-color:gray;" |Mga katangian |- id="38" | id="39" | {| align="center" id="40" | id="43" |Saklaw ng masa: | id="46" |<span class="nowrap">6973167000000000000♠1.67×10^-27</span> sa <span class="nowrap">6975452000000000000♠4.52×10^-25&#x20;kg</span> |- id="48" | id="49" |Kargang elektriko: | id="52" |sero (neutral), o kargang [[Iono|ion]] |- id="55" | id="56" |[[Diyametro]]: | id="59" |62&#x20;pm ([[Elyo|Siya]]) sa 520&#x20;pm ([[Sesyo|Cs]]) (data na&#x20;pahina) |- id="64" | id="65" |Mga bahagi: | id="68" |[[Elektron|Mga elektron]] at isang kompaktong [[Atomikong nukleyus|nukleo]] ng mga [[proton]] at [[Neutron|neutrons]] |} |} Ang '''atomo '''(mula sa [[Wikang Kastila|Kastila:]] ''átomo'') o '''mulapik''' (tambalan ng mulaan at tipik) ([[wikang Kapampangan|Kapampangan]]: ''puraksing'') ay ang pinakamaliit na bahagi ng yanong [[materya]] na mayroong mga katangian ng kimikal na [[elemento]]. Ang bawat [[solido]], [[likido]], [[gas]], at [[plasma]] ay naglalaman ng mga yanong atomo. Napakaliit ng mga atomo, ang kanilang kadalasang laki ay nasa sandaang pikometro. Sa sobrang liit ng mga atomo, ang pagsubok sa paghula ng ugali ng mga ito gamit ang klasikal na pisika, kagaya ng pagtrato sa mga atomo bilang mga bola ng bilyar ay nagreresulta ng mga maling prediksiyon. Sa pamamagitan ng pagsulong ng pisika, ang mga modelong atomo ay may sangkap ng mga prinsipyo ng quantum upang mas mabisang maipaliwanag at mahulaan ang pag-uugaling ito. Ang bawat atomo ay binubuo ng nukleyus o nukleo at isa o higit pang elektron na nakapalibot sa nukleyus. Ang nukleyus ay binubuo ng isa o higit pang proton at neutron na may karaniwang parehong bilang. Mahigit 99.94% ng bigat ng atomo ay nasa nukleyus nito. Ang mga proton ay mayroong positibong kargang elektriko, ang mga elektron naman ay mayroong negatibong kargang elektriko, at ang mga neutrons ay walang kargang elektriko. Kung pareho ang bilang ng mga proton at elektron, ang atomo ay neutral. Kung ang atomo ay may higit o mas mababang bilang ng elektron kaysa sa proton, mayroon itong kabuoang negatibo o positibong karga, ayon sa pagkakabanggit, at tinatawag itong ion. Ang mga elektron ng isang atomo ay naaakit sa mga proton sa isang atomikong nukleo sa pamamagitan ng [[Elektromagnetismo|elektromagnetikong puwersa]]. Ang mga proton at neutron sa nukleo ay naaakit sa isa't isa sa pamamagitan ng puwersang nuklear. Sa ilalim ng ilang mga pangyayari, ang repelling elektromagnetismo ay nagiging mas malakas kaysa sa nuclear force, at nucleon maaaring ipinalabas mula sa nucleus, umaalis sa likod ng isang iba't ibang mga elemento: nuclear pagkabulok na nagreresulta sa nuclear pagpapabago-bago. Ang bilang ng proton sa nukleo ay tumutukoy sa kung ano ang [[Elemento|kimikal na elemento]] ang atom ay kinabibilangan: halimbawa, ang lahat ng atomo ng [[Copper|tanso]] ay naglalaman ng 29 na proton. Ang bilang ng neutron ay tumutukoy sa mga [[isotopo]] ng mga elemento. Ang bilang ng mga elektron impluwensiya ang [[Magnetismo|magnetic]] katangian ng isang atom. Mga Atoms ay maaaring maglakip sa isa o higit pang mga atomo sa pamamagitan ng [[kawing na kimikal]] upang bumuo ng mga kompuwestong kimikal tulad ng [[molekula]]. Ang kakayahan ng mga atomo upang iugnay at maghiwalay ay responsable para sa karamihan ng mga pisikal na mga pagbabagong naobserbahan sa likas na katangian at ito ay ang paksa ng disiplina ng [[kimika]]. == Kasaysayan ng atomikong teorya == === Mga Atoms sa pilosopiya === Ang kabatiran na ang mga bagay na ito ay binubuo ng hiwalay na mga yunit ay isang napakalumang kabatiran, na lumilitaw sa maraming sinaunang kultura tulad ng Greece at Indya. Ang salitang "atom" ay nilikha sa pamamagitan ng mga [[Sinaunang pilosopiyang Griyego|sinaunang griyego philosophers]] [[Leucippus|na ang Nakalilipas]] at ang kanyang mga mag-aaral [[Democritus]].<ref>{{Cite book|last=Pullman|first=Bernard|date=1998|title=The Atom in the History of Human Thought|url=https://books.google.com/?id=IQs5hur-BpgC&pg=PA56&dq=Leucippus+Democritus+atom#v=onepage&q=Leucippus%20Democritus%20atom&f=false|pages=31–33|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-515040-7|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|date=2017|title=Handbook of Categorization in Cognitive Science|url=https://books.google.com/?id=zIrCDQAAQBAJ&pg=PA427&dq=Leucippus+Democritus+atom#v=onepage&q=Leucippus%20Democritus%20atom&f=false|page=427|edition=Second|location=Amsterdam, The Netherlands|publisher=Elsevier|editor-last=Cohen|editor2-last=Lefebvre|editor-first=Henri|editor2-first=Claire|isbn=978-0-08-101107-2|ref=harv}}</ref> Gayunpaman, ang mga kabatiran ay itinatag sa pilosopiko at teolohiko pangangatwiran sa halip na katibayan at pag-eksperimento. Bilang isang resulta, ang kanilang mga pananaw sa kung ano ang atoms hitsura at kung paano kumikilos ang mga ito ay hindi tama. Sila rin ay hindi maaaring kumbinsihin ang lahat ng tao, kaya leucipo ay ngunit ang isa sa isang bilang ng mga pagtutunggali ng mga theories sa likas na katangian ng mga bagay na ito. Ito ay hindi hanggang sa ika-19 na siglo na ang mga ideya ay niyakap at pino sa pamamagitan ng mga siyentipiko, kapag ang blossoming agham ng kimika ginawa tuklas na lamang ang konsepto ng mga atoms ay maaaring ipaliwanag. === Unang teoryang may basehan === [[Talaksan:Daltons_symbols.gif|right|thumb|Iba ' t-ibang mga atoms at mga molecule bilang itinatanghal sa [[John Dalton]]'s ''ng Isang Bagong Sistema ng mga Kemikal na Pilosopiya'' (1808).]] Sa unang bahagi ng 1800s, [[John Dalton]] na ginagamit ang kabatiran ng atomo upang ipaliwanag kung bakit ang [[Elemento|mga elemento]] laging reaksyon sa mga ratio ng mga maliliit na mga buong numero (ang batas ng maramihang mga sukat). Halimbawa, mayroong dalawang uri ng mga lata oksido: ang isa ay 88.1% lata at 11.9% oxygen at ang iba pang ay 78.7% lata at 21.3% oxygen (tin(II) oksaid at tin dioxide ayon sa pagkakabanggit). Ito ay nangangahulugan na ang 100g ng lata ay pagsamahin ang alinman sa 13.5 g o 27g ng oxygen. 13.5 at 27 form ng isang ratio ng 1:2, isang ratio ng mga maliliit na mga buong numero. Ito ang mga karaniwang pattern sa kimika iminungkahing upang Dalton na mga elemento ng reaksyon sa multiple ng hiwalay na mga yunit &#x2014; sa ibang salita, ang atomo. Sa kaso ng mga lata oxides, isang lata ng atom ay pagsamahin na may alinman sa isa o dalawang atoms oxygen.<ref name="From AtomosToAtom">{{Cite book|author=Andrew G. van Melsen|year=1952|title=From Atomos to Atom|location=Mineola, NY|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-49584-2}}</ref> Dalton naniniwala rin atomic teorya ay maaaring ipaliwanag kung bakit ang tubig sumisipsip ng iba 't ibang mga gas sa iba' t-ibang mga sukat. Halimbawa, siya ay natagpuan na ang tubig sumisipsip ng [[Dioksidong karbono|carbon dioxide]] malayo mas mahusay kaysa sa ito sumisipsip ng [[Nitroheno|nitrogen]].<ref name="Dalton_1803_paper">Dalton, John. "[http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/dalton52.html On the Absorption of Gases by Water and Other Liquids]", in ''Memoirs of the Literary and Philosophical Society of Manchester''. 1803. Retrieved on August 29, 2007.</ref> Dalton hypothesized na ito ay dahil sa ang pagkakaiba sa pagitan ng masa at mga configuration ng gas sa kani-kanilang mga particle, at mga molecules ng carbon dioxide (CO₂) ay mas mabigat at mas malaki kaysa sa nitrogen molecule (N₂). === Brownian motion === Sa 1827, [[Botanika|nerd]] Robert Brown gumamit ng isang mikroskopyo upang tumingin sa mga butil ng alikabok na nakalutang sa tubig at natuklasan na sila ay inilipat tungkol sa erratically, isang hindi pangkaraniwang bagay na ay naging kilala bilang "[[Galaw Brownian|Brownian motion]]". Ito ay naisip na sanhi ng molecule ng tubig katok ang mga butil ng tungkol sa. Sa 1905, [[Albert Einstein]] di-napatutunayang ang katotohanan ng mga molecule at ang kanilang mga galaw sa pamamagitan ng paggawa ng unang Statistical physics pagtatasa ng [[Galaw Brownian|Brownian motion]].<ref>{{Cite book|last=Mazo|first=Robert M.|year=2002|title=Brownian Motion: Fluctuations, Dynamics, and Applications|pages=1–7|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-851567-8|oclc=48753074}} </ref> pranses pisisista Jean Perrin ginagamit ng Einstein ' s trabaho sa pagtuklas matukoy ang masa at mga sukat ng mga atoms, at sa gayon ay conclusively pag-verify ng [[John Dalton|Dalton atomic teorya]]. === Pagtuklas ng mga elektron === [[Talaksan:Gold_foil_experiment_conclusions.svg|right|thumb|Ang '''Ika–Marsden eksperimento'''<br /> ''Top:'' Inaasahang resulta: alpha na mga particle sa pamamagitan ng pagpasa sa plum pudding model ng atomo na may bale-wala pagpapalihis.<br /> ''Ibaba:'' Sinusunod ng mga resulta: isang maliit na bahagi ng mga particle ay pinalihis sa pamamagitan ng ang puro positibong singil ng nucleus.]] Ang pisisista [[J. J. Thomson]] sinusukat ang masa ng [[Katodong sinag|katod ray]], na ipinapakita ang mga ito ay ginawa ng mga particle, ngunit ay sa paligid ng 1800 beses na mas magaan kaysa sa mga lightest atom, [[Idrohino|hydrogen]]. Samakatuwid, ang mga ito ay hindi mga atoms, ngunit isang bagong maliit na butil, ang unang mga ''subatomic'' particle na natuklasan, kung saan siya orihinal na tinatawag na "''korpuskulo''" ngunit sa kalaunan ay pinangalanan ''elektron'', pagkatapos ang mga particle na postulated sa pamamagitan ng [[George Johnstone Stoney]] sa 1874. Siya rin ay nagpakita na sila ay magkakahawig na mga particle ibinigay off sa pamamagitan ng [[Epektong potoelektriko|photoelectric]] at radioactive na materyales.<ref name="Thomson">{{Cite journal|last=Thomson|first=J. J.|date=August 1901|title=On bodies smaller than atoms|url=https://books.google.com/?id=3CMDAAAAMBAJ&pg=PA323|journal=The Popular Science Monthly|pages=323–335|access-date=2009-06-21}}</ref> Ito ay mabilis na kinikilala na ang mga ito ay ang mga particle na magdala ng [[Daloy ng kuryente|mga de-kuryenteng alon]] sa metal wire, at dalhin ang mga negatibong elektrikong karga sa loob ng atoms. Thomson ay ibinigay ang 1906 Nobel Prize sa Physics para sa mga ito sa trabaho. Kaya siya binawi ang paniniwala na ang mga atomo ay ang mga hindi mapaghihiwalay, tunay na ang mga particle ng matter. Thomson din na hindi tama ang naghaka-haka na ang mababang mass, negatibong sisingilin electron ay ipinamamahagi sa buong atom sa isang pare-dagat ng positibong bayad. Ito ay naging kilala bilang ang plum pudding model. === Pagtuklas ng nucleus === Sa 1909, Hans Geiger at Ernest Marsden, sa ilalim ng direksyon ni [[Ernest Rutherford]], bombarded isang metal foil na may alpha particle upang obserbahan kung paano ang mga ito na nakakalat sa. Sila ay inaasahan ang lahat ng mga alpha particle upang pumasa sa tuwid sa pamamagitan ng sa maliit na pagpapalihis, dahil Thomson ' s modelo sinabi na ang mga singil sa mga atom ay kaya kalat na ang kanilang mga electric mga patlang ay maaaring hindi makakaapekto sa ang alpha particle magkano. Gayunpaman, Geiger at Marsden batik-batik alpha particle pagiging pinalihis sa pamamagitan ng mga [[anggulo]] na mas malaki kaysa sa 90°, na kung saan ay dapat na maging imposible ayon sa Thomson ' s modelo. Upang ipaliwanag ito, Rutherford ipinanukalang na ang mga positibong singil ng ang atom ay puro sa isang maliit na nucleus sa gitna ng ang atom. === Pagtuklas ng mga isotopes === Habang nag-eeksperimento sa mga produkto ng radyoaktibong pagkabulok, sa 1913 radyokimikong si Frederick Soddy ay natuklasan na may lumitaw na maging higit pa sa isang uri ng atom sa bawat posisyon sa [[Talaang peryodiko|periodic table]]. Ang kataga ng mga [[isotopo]] ay likha sa pamamagitan ng Margaret Todd bilang isang angkop na pangalan para sa iba ' t ibang mga atoms na nabibilang sa parehong mga elemento. J. J. Thomson lumikha ng isang diskarte para sa isotope paghihiwalay sa pamamagitan ng kanyang trabaho sa [[Plasma (pisika)|ionized gas]], na kung saan sa dakong huli na humantong sa ang pagtuklas ng matatag isotopes. === Bohr modelo === [[Talaksan:Bohr_atom_animation_2.gif|right|thumb|Ang Bohr modelo ng ang atom, na may isang elektron sa paggawa ng madalian "quantum leaps" mula sa isang orbit sa isa pang. Lipas na ang huwaran na ito.]] Noong 1913, ang pisisista [[Niels Bohr]] iminungkahi ng isang modelo na kung saan ang mga electron ng isang atom ay ipinapalagay na nag-oorbit sa nucleus ngunit maaari lamang gawin ito sa isang tiyak na hanay ng mga orbit, at maaaring lumipat sa pagitan ng mga orbit lamang sa hiwalay na mga pagbabago ng enerhiya na naaayon sa pagsipsip o radiation ng isang poton. Ang mga quantization ay ginamit upang ipaliwanag kung bakit ang mga electron mga orbit ay matatag (ibinigay na normal na, ang mga singil sa acceleration, kabilang ang mga pabilog na galaw, mawalan ng kinetiko enerhiya na kung saan ay ipinapalabas tulad ng electromagnetic radiation, tingnan ''synchrotron radiation'') at kung bakit ang mga elemento na maunawaan at naglalabas ng electromagnetic radiation sa hiwalay spectra. Mamaya sa parehong taon [[Henry Moseley]] na ibinigay ng karagdagang mga pang-eksperimentong katibayan sa pabor ng Niels Bohr ' s theory. Ang mga resulta ng paghahanap pino [[Ernest Rutherford]]'s at Antonius Van den Broek's modelo, na kung saan iminungkahi na ang mga atom ay naglalaman ng sa kanyang [[Atomikong nukleyus|nucleus]] ng isang bilang ng mga positibong nuclear singil na katumbas nito (atomic) bilang sa periodic table. Hanggang sa mga eksperimento, [[Bilang na atomiko|atomic numero]] ay hindi kilala sa isang pisikal at pang-eksperimentong mga dami. Na ito ay katumbas ng atomic nuclear bayad ay nananatiling ang tinanggap atomic modelo ngayon.<ref name="Pais">{{Cite book|last=Pais|first=Abraham|year=1986|title=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World|url=https://archive.org/details/inwardboundofmat00pais_0|pages=[https://archive.org/details/inwardboundofmat00pais_0/page/228 228]–230|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-851971-3}}</ref> === Pagpapaliwanag sa kawing na kimikal === Ang mga [[kawing na kimikal]] sa pagitan ng mga atoms ay ngayon ipinaliwanag, sa pamamagitan ng [[Gilbert N. Lewis|Gilbert Newton Lewis]] sa 1916, pati na ang mga pakikipag-ugnayan sa pagitan ng kanilang mga manghahalal mga electron. Pati na ang mga kemikal na mga katangian ng ang mga elemento ay kilala sa kalakhan ulitin ang kanilang mga sarili ayon sa mga pana-panahong mga batas,<ref>{{Cite book|last=Scerri|first=Eric R.|year=2007|title=The periodic table: its story and its significance|url=https://archive.org/details/periodictableits0000scer|pages=[https://archive.org/details/periodictableits0000scer/page/205 205]–226|publisher=Oxford University Press US|isbn=978-0-19-530573-9}}</ref> noong 1919 ang American botika [[Irving Langmuir]] iminungkahing na ito ay maaaring ipinaliwanag kung ang mga elektron sa isang atomo ay konektado o tinipong sa ilang mga paraan. Mga grupo ng mga electron ay naisip na sumasakop sa isang hanay ng mga elektron shell tungkol sa nucleus. === Karagdagang developments sa quantum physics === Ang Stern–Gerlach na eksperimento ng 1922 ibinigay sa karagdagang katibayan ng quantum likas na katangian ng atomic mga katangian. Kapag ang isang sinag ng pilak atoms ay pumasa sa pamamagitan ng isang espesyal na hugis-magnetic field, ang ngiti ay split sa isang paraan na sang-ayon sa direksyon ng isang atom ng angular momentum, o iikot. Bilang na ito iikot direksyon ay una random, ang ngiti ay inaasahan upang magpalihis sa isang random na direksyon. Sa halip, ang mga ngiti ay split sa dalawang itinuro ng mga bahagi, na naaayon sa ang atomic iikot pag-oriented up o down na may paggalang sa ang magnetic field. Sa 1925 [[Werner Heisenberg]] na-publish ang unang pare-pareho ang [[matematika]] pagbabalangkas ng quantum mechanics (Matris Mechanics). sa Isang taon mas maaga, sa 1924, [[Louis de Broglie]] ay iminungkahi na ang lahat ng mga particle kumilos sa isang lawak tulad ng mga waves at, sa 1926, [[Erwin Schrödinger]] na ginagamit sa ideya na ito upang bumuo ng isang [[matematikal na modelo]] ng atomo (Wave Mechanics) na inilarawan ang mga electron bilang [[Tatlong dimensiyonal na espasyo|tatlong dimensiyonal]] na waveforms sa halip na punto ng mga particle. Isang kalalabasan ng paggamit ng waveforms upang ilarawan ang mga particle na ito ay na ito ay mathematically imposible upang makakuha ng tumpak na halaga para sa parehong mga posisyon at [[momentum]] ng isang maliit na butil sa isang ibinigay na punto ng oras; ito ay naging kilala bilang ang [[Prinsipyong walang katiyakan|kawalan ng katiyakan prinsipyo]], formulated sa pamamagitan ng [[Werner Heisenberg]] sa 1927. Sa ganitong konsepto, para sa isang naibigay na katumpakan sa pagsukat ng isang posisyon sa isa ay maaaring lamang makakuha ng isang hanay ng mga malamang na mga halaga para sa momentum, at vice versa.<ref>{{Cite web|last=TED-Ed|date=16 September 2014|title=What is the Heisenberg Uncertainty Principle? - Chad Orzel|url=https://www.youtube.com/watch?v=TQKELOE9eY4}}</ref> Modelo na ito ay magagawang upang ipaliwanag ang mga obserbasyon ng atomic pag-uugali na sa nakaraang mga modelo ay maaaring hindi, tulad ng tiyak na istruktura at parang multo na mga pattern ng mga atoms mas malaki kaysa sa hydrogen. Kaya, ang planetary modelo ng atomo ay itinapon sa pabor ng isa na inilarawan sa [[Atomikong orbital|atomic orbital]] zone sa palibot ng nucleus kung saan ang isang ibinigay na elektron ay pinaka-malamang na ma-obserbahan. === Pagtuklas ng neutron === Ang pag-unlad ng mass spektrometer pinapayagan ang mga masa ng mga atoms upang ma-sinusukat sa nadagdagan katumpakan. Ang aparato ay gumagamit ng isang pang-akit upang yumuko ang tilapon ng isang sinag ng ions, at ang halaga ng pagpapalihis ay natutukoy sa pamamagitan ng ang ratio ng isang atom ng masa sa kanyang mga singil. Ang botika Francis William Aston na ginagamit ito sa mga instrumento upang ipakita na ang mga isotopo ay nagkaroon ng iba ' t ibang mga masa. Ang atomic mass ng mga isotopes iba ' t-ibang sa pamamagitan ng mga halaga ng integer, na tinatawag na mga buong numero sa patakaran. Ang mga paliwanag para sa mga iba ' t ibang mga isotopes kasabik-sabik ang pagtuklas ng [[neutron]], isang uncharged maliit na butil na may isang masa katulad ng [[proton]], sa pamamagitan ng pisisista James Chadwick sa 1932. Isotopes ay pagkatapos ay ipinaliwanag bilang mga elemento na may parehong bilang ng mga protons, ngunit iba ' t ibang mga numero ng neutrons sa loob ng nucleus. === Fission, mataas na enerhiya physics at condensed matter === Sa 1938, ang aleman botika Otto Hahn, ang isang mag-aaral ng Rutherford, nakadirekta sa neutrons papunta sa yureyniyum atoms umaasa upang makakuha ng transuranium mga elemento. Sa halip, ang kanyang mga kemikal na mga eksperimento ay nagpakita ng [[Baryo (elemento)|barium]] bilang isang produkto. ang Isang taon mamaya, Lise Meitner at ang kanyang pamangking lalaki Otto Frisch - verify na Hahn ' s resulta ay ang unang pang-eksperimentong mga ''nuclear fission''. Sa 1944, Hahn natanggap ang [[Gantimpalang Nobel|Nobel prize]] sa kimika. Sa kabila ng Hahn ' s pagsisikap, ang mga kontribusyon ng Meitner at Frisch ay hindi kinikilala. Sa 1950s, ang pag-unlad ng pinabuting maliit na butil accelerators at maliit na butil detector pinapayagan ang mga siyentipiko upang pag-aralan ang mga epekto ng mga atoms paglipat sa mataas na energies. Neutrons at protons ay nahanap upang maging mga hadron, o composites ng mas maliit na mga particle na tinatawag na [[Quark|quarks]]. Ang [[Pamantayang Modelo|standard na modelo ng tipik physics]] ay binuo na sa ngayon ay matagumpay na ipinaliwanag ang mga katangian ng nucleus sa mga tuntunin ng mga sub-atomic particle at ang mga pwersa na pamahalaan ang kanilang mga pakikipag-ugnayan. == Istraktura == === Subatomic particle === Kahit na ang mga salita ''atom'' orihinal na naka-denote ng isang maliit na butil na hindi maaaring i-cut sa mas maliit na particle, na sa modernong pang-agham na paggamit ng ang atom ay binubuo ng iba ' t ibang mga subatomic particle. Ang mga manghahalal mga particle ng atom ay ang [[elektron]], [[proton]] at [[neutron]]; lahat ng tatlong ay [[Fermion|ang mga fermion]]. Gayunpaman, ang [[Idrohino|hydrogen-1]] atom ay walang neutrons at ang hydron ion ay walang mga electron. Ang elektron ay sa pamamagitan ng malayo ang pinaka-napakalaking ng mga particle sa <span class="sortkey" style="display:none">6969911000000000000♠</span>9.11<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10^-31&#x20;kg, na may isang negatibong [[Karga ng kuryente|mga de-koryenteng singil]] at isang sukat na iyon ay masyadong maliit upang maging sinusukat gamit ang mga magagamit na mga pamamaraan.<ref>{{Cite book|last=Demtröder|first=Wolfgang|year=2002|title=Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics|pages=39–42|edition=1st|publisher=Springer|isbn=978-3-540-20631-6|oclc=181435713}}</ref> Ito ay ang lightest maliit na butil na may isang positibong natitirang bahagi ng masa sinusukat, hanggang sa ang pagtuklas ng mga neutrino masa. Sa ilalim ng mga ordinaryong mga kondisyon, ang mga electron ay nakasalalay sa mga positibo sisingilin nucleus sa pamamagitan ng ang pang-akit na nilikha mula sa tapat ng electric singil. Kung ang isang atom ay higit pa o mas kaunting mga electron kaysa sa kanyang atomic numero, pagkatapos ito ay nagiging ayon sa pagkakabanggit negatibo o positibo sisingilin bilang isang kabuuan; may kargang atom ay tinatawag na isang [[Iono|ion]]. Mga electron ay kilala dahil sa ang huli ng ika-19 na siglo, halos salamat sa [[J. J. Thomson]]; tingnan ang kasaysayan ng mga subatomic physics para sa mga detalye. Protons magkaroon ng isang positibong singil at isang mass 1,836 beses na ng mga elektron, sa <span class="sortkey" style="display:none">6973167260000000000♠</span>1.6726<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10^-27&#x20;kg. Ang bilang ng mga protons sa isang atom ay tinatawag na nito [[Bilang na atomiko|atomic numero]]. [[Ernest Rutherford]] (1919) - obserbahan na ang nitrogen sa ilalim ng alpha-maliit na butil panganganyon ejects kung ano ang lumitaw na maging hydrogen nuclei. Sa pamamagitan ng 1920 siya ay tinanggap na ang hydrogen nucleus ay isang natatanging maliit na butil sa loob ng atom at pinangalanan ito [[proton]]. Neutrons ay walang mga de-koryenteng singil at magkaroon ng isang libreng masa ng 1,839 beses sa masa ng elektron,<ref>{{Cite book|last=Woan|first=Graham|year=2000|title=The Cambridge Handbook of Physics|url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000woan|page=[https://archive.org/details/cambridgehandboo0000woan/page/8 8]|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57507-2|oclc=224032426}}</ref> o <span class="sortkey" style="display:none">6973169290000000000♠</span>1.6929<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10^-27&#x20;kg, ang heaviest ng tatlong mga manghahalal mga particle, ngunit ito ay maaaring nabawasan sa pamamagitan ng ang nuclear umiiral na enerhiya. Neutrons at protons (sama-sama na kilala bilang nucleon) ay maihahambing na mga sukat—sa pagkakasunud-sunod ng <span class="sortkey" style="display:none">6985250000000000000♠</span>2.5<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10^-15&#x20;m—kahit na ang mga 'ibabaw' ng mga particle ay hindi nang masakit na tinukoy.<ref>{{Cite book|last=MacGregor|first=Malcolm H.|year=1992|title=The Enigmatic Electron|pages=33–37|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-521833-6|oclc=223372888}}</ref> Ang neutron ay natuklasan sa 1932 sa pamamagitan ng ang ingles pisisista James Chadwick. Sa [[Pamantayang Modelo|mga Standard na mga Modelo]] ng pisika, ang mga electron ay tunay elementarya particle na may walang mga panloob na istraktura. Gayunman, ang parehong mga protons at neutrons ay pinaghalong mga particle na binubuo ng elementarya particle na tinatawag na [[Quark|quarks]]. Mayroong dalawang mga uri ng mga quark sa atoms, ang bawat isa sa pagkakaroon ng isang fractional electric singil. Protons ay binubuo ng dalawang [[Taas na quark|up quark]] (bawat isa ay may bayad +<span style="display:block; line-height:1em; margin:0 0.1em;">2</span><span class="visualhide">/</span><span style="display:block; line-height:1em; margin:0 0.1em; border-top:1px solid;">3</span>) at isa [[Babang quark|down na quark]] (na may isang singil ng −<span style="display:block; line-height:1em; margin:0 0.1em;">1</span><span class="visualhide">/</span><span style="display:block; line-height:1em; margin:0 0.1em; border-top:1px solid;">3</span>). Neutrons binubuo ng isa hanggang quark at down na dalawang quarks. Pagkakaiba na ito mga account para sa mga pagkakaiba sa masa at singil sa pagitan ng dalawang mga particle. Ang quark ay gaganapin sama-sama sa pamamagitan ng ang [[Interaksiyong malakas|malakas na pakikipag-ugnayan]] (o malakas na puwersa), na kung saan ay mediated sa pamamagitan ng [[gluon]]. Ang mga protons at neutrons, na sa turn, ay gaganapin sa bawat isa sa nucleus sa pamamagitan ng nuclear force, na kung saan ay isang latak ng malakas na puwersa na ay medyo iba ' t ibang hanay ng mga katangian (tingnan ang artikulo sa nuclear force para sa higit pang mga). Ang gluon ay isang miyembro ng pamilya ng mga [[Sukatang boson|gauge boson]], na kung saan ay elementarya particle na pumagitna ang pisikal na pwersa. === Nucleus === [[Talaksan:Binding_energy_curve_-_common_isotopes.svg|thumb|350x350px|Ang may-bisang ng enerhiya na kinakailangan para sa isang nucleon upang makatakas ang nucleus, para sa iba ' t ibang mga isotopes]] Ang lahat ng mga tinali protons at neutrons sa isang atom gumawa ng up ng isang maliit na [[Atomikong nukleyus|atomic nucleus]], at sama-sama na tinatawag na nucleon. Ang radius ng isang nucleus ay humigit-kumulang sa pantay-pantay sa 1.07&#x20;<sup style="margin-right: -0.5em; vertical-align: 0.8em;">3</sup>&#x221A;<span style="border-top:1px solid; padding:0 0.1em;">''ang Isang''</span>&#x20;fm, kung saan ''ang Isang'' ay ang kabuuang bilang ng mga nucleon.<ref>{{Cite book|last=Jevremovic|first=Tatjana|year=2005|title=Nuclear Principles in Engineering|url=https://archive.org/details/nuclearprinciple0000jevr|page=[https://archive.org/details/nuclearprinciple0000jevr/page/63 63]|publisher=Springer|isbn=978-0-387-23284-3|oclc=228384008}}</ref> Ito ay mas maliit kaysa sa ang radius ng ang atom, na kung saan ay sa pagkakasunud-sunod ng 10⁵&#x20;fm. Ang nucleon ay nakatali magkasama sa pamamagitan ng isang short-ranged kaakit-akit sa mga potensyal na tinatawag na ang mga natitirang malakas na puwersa. Sa distansya na mas maliit kaysa sa 2.5 fm puwersa na ito ay magkano ang mas malakas kaysa sa [[Batas ni Coulomb|electrostatic lakas]] na nagiging sanhi ng positibo sisingilin protons upang maitaboy sa bawat isa.<ref>{{Cite book|last=Pfeffer|last2=Nir|first=Jeremy I.|first2=Shlomo|year=2000|title=Modern Physics: An Introductory Text|pages=330–336|publisher=Imperial College Press|isbn=978-1-86094-250-1|oclc=45900880}}</ref> Mga Atoms ng parehong [[elemento]] ay ang parehong bilang ng mga protons, na tinatawag na ang [[Bilang na atomiko|atomic numero]]. Sa loob ng isang solong elemento, ang bilang ng neutron ay maaaring mag-iba, sa pagtukoy ng mga [[isotopo]] ng na elemento. Ang kabuuang bilang ng mga protons at neutrons matukoy ang nabuo ang canao. Ang bilang ng neutron kamag-anak upang ang mga protons na tumutukoy sa katatagan ng nucleus, na may ilang mga isotopes sumasailalim sa radioactive pagkabulok. Ang proton, ang mga elektron, at ang neutron ay naiuri bilang mga [[fermion]]. Fermion sundin ang Pauli exclusion prinsipyo na kung saan ipinagbabawal ang ''mga magkakahawig na mga'' fermion, tulad ng maramihang mga protons, na sumasakop mula sa parehong kabuuan ng estado sa parehong oras. Kaya, ang bawat proton sa nukleyo ay dapat maghawak ng isang kabuuan ng estado ng iba ' t-ibang mula sa lahat ng iba pang mga protons, at ang parehong nalalapat sa lahat ng mga neutrons ng nucleus at sa lahat ng mga electron sa ulap ng elektron. Para sa mga atomo na may mababang atomic numero, isang nucleus na may higit pang mga neutrons kaysa protons ay may gawi na i-drop sa isang mas mababang estado ng enerhiya sa pamamagitan ng radioactive pagkabulok kaya na ang neutron–proton ratio ay mas malapit sa isa. Gayunpaman, bilang ang atomic numero ng pagtaas, ang isang mas mataas na proporsyon ng mga neutrons ay kinakailangan upang i-offset ang mga mutual na pagkasuklam ng protons. Kaya, doon ay walang matatag na nuclei na may pantay na mga proton at neutron mga numero sa itaas ng atomic numero ng ''Z'' = 20 (kaltsyum) at bilang ''Z'' ay nagdaragdag, ang mga neutron–proton ratio ng matatag isotopes ay nagdaragdag.{{Failed verification|date=August 2018}} Ang matatag isotope na may pinakamataas na proton–neutron ratio ay humantong-208 (tungkol sa 1.5). [[Talaksan:Wpdms_physics_proton_proton_chain_1.svg|right|thumb|Paglalarawan ng nuclear fusion proseso na bumubuo ng isang deuterium nucleus, na binubuo ng isang proton at neutron, mula sa dalawang proton. Isang [[positron]] (e⁺)—isang [[Antimaterya|antimateryang]] elektron—ay napalabas kasama ang isang elektron neutrino.]] Ang bilang ng mga protons at neutrons sa atomic nucleus ay maaaring mabago, kahit na ito ay nangangailangan ng napaka-mataas na energies dahil sa malakas na puwersa. Nuclear fusion ay nangyayari kapag ang maramihang mga atomic particle na sumali sa form ng isang mabigat na nucleus, tulad ng sa pamamagitan ng energetic banggaan ng dalawang nuclei. Halimbawa, sa core ng Araw protons nangangailangan ng mga energies ng 3-10 keV upang pagtagumpayan ang kanilang mga mutual na pagkasuklam—ng coulomb barrier—at piyus magkasama sa isang solong nucleus. Nuclear fission ay ang kabaligtaran proseso, na nagiging sanhi ng isang nucleus upang hatiin sa dalawang mas maliit na nuclei—karaniwang sa pamamagitan ng radioactive pagkabulok. Ang nucleus ay maaari ring mabago sa pamamagitan ng panganganyon sa pamamagitan ng mataas na enerhiya na mga subatomic particle o photon. Kung ito binabago ang bilang ng proton sa nukleyo ng atomo ng mga pagbabago sa isang iba ' t ibang mga kemikal na elemento. Kung ang mga masa ng nucleus mga sumusunod na ng isang pagsasanib reaksyon ay mas mababa kaysa sa kabuuan ng mga masa ng mga hiwalay na mga particle, at pagkatapos ay ang pagkakaiba sa pagitan ng dalawang mga halaga ay maaaring maging napalabas bilang isang uri ng mga kapaki-pakinabang na enerhiya (tulad ng [[Sinag gamma|gamma ray]], o ang kinetiko enerhiya ng isang beta maliit na butil), tulad ng inilarawan sa pamamagitan ng [[Albert Einstein]]'s [[Pagkakatumbas na masa-enerhiya|pagkakatumbas na masa–enerhiya]] na formula, ''ang E''&#x20;=&#x20;''mc''², kung saan ''m'' ay ang masa ng timbang at ''c'' ay ang [[bilis ng liwanag]]. Depisit na ito ay bahagi ng umiiral na enerhiya ng bagong nucleus, at ito ay ang di-makuha pagkawala ng enerhiya na nagiging sanhi ng mga fused mga particle upang manatili nang sama-sama sa isang estado na ito ay nangangailangan ng enerhiya upang paghiwalayin.<ref>{{Cite book|last=Shultis|last2=Faw|first=J. Kenneth|first2=Richard E.|year=2002|title=Fundamentals of Nuclear Science and Engineering|pages=10–17|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-0834-4|oclc=123346507}}</ref> Ang pagsasanib ng dalawang nuclei na lumikha ng mas malaking mga nuclei na may mas mababang mga atomic numero kaysa sa [[Bakal|iron]] at [[nickel]]—ng isang kabuuang nucleon bilang ng mga tungkol sa 60—ay karaniwang isang exothermic proseso na release ng mas maraming enerhiya kaysa ay kinakailangan upang dalhin ang mga ito sama-sama. ang mga Ito ay ang enerhiya na ilalabas ang proseso na gumagawa ng nuclear fusion sa [[Bituin|mga bituin]] ng isang self-nagtutukod reaksyon. Para sa mas mabigat na nuclei, ang mga umiiral na enerhiya sa bawat nucleon sa nucleus ay nagsisimula upang bawasan. Iyon ay nangangahulugang ang pagsasanib ng mga proseso ng paggawa ng mga nuclei na magkaroon ng atomic numero ng mas mataas kaysa sa tungkol sa 26, at atomic masa na mas mataas kaysa sa tungkol sa 60, ay isang kontinental proseso. Ang mga mas malaki nuclei ay hindi maaaring sumailalim sa isang enerhiya-paggawa ng pagsasanib reaksyon na maaaring sang-ayunan ang hydrostatic punto ng balanse ng isang bituin. === Ulap ng elektron === [[Talaksan:Potential_energy_well.svg|right|thumb|Ang isang potensiyal na rin, na ipinapakita ang, ayon sa [[Klasikong mekaniks|mga klasikalong mekaniks]], ang minimong enerhiya ''V''(''x'') na kinakailangan upang maabot ang bawat posisyon ''x''. Klasiko, ang isang maliit na butil na may enerhiya ''E'' ay nilimitahan sa isang hanay ng mga posisyon sa pagitan ng mga ''x''₁ at ''x''₂.]] Ang mga elektron sa isang atomo ay naaakit sa mga proton sa nukleyo sa pamamagitan ng [[elektromagnetismo]]. Ang puwersa na binds ang mga elektron sa loob ng isang electrostatic potensyal na rin ang mga nakapalibot na ang mga mas maliit na mga nukleyus, na kung saan ay nangangahulugan na ang isang panlabas na pinagmulan ng enerhiya ay kinakailangan para sa ang mga elektron upang makatakas. Ang mas malapit sa isang elektron ay upang ang nucleus, ang mas malaki ang kaakit-akit na puwersa. Samakatuwid electron nakatali malapit sa sentro ng ang mga potensyal na rin ang nangangailangan ng mas maraming enerhiya upang makatakas kaysa sa mga sa mas mataas na mga separations. Mga electron, tulad ng iba pang mga particle, magkaroon ng mga katangian ng parehong isang [[Dualidad ng alon-partikulo|maliit na butil at ang isang alon]]. Ang mga ulap ng elektron ay isang rehiyon sa loob ng mga potensyal na rin kung saan ang bawat elektron mga form ng isang uri ng tatlong-dimensional na nakatayo wave—wave form na ay hindi ilipat ang mga kamag-anak upang ang nucleus. Pag-uugali na ito ay tinukoy sa pamamagitan ng isang [[Atomikong orbital|atomic orbital]], isang mathematical function na characterizes ang posibilidad na ang isang elektron ay lilitaw upang maging sa isang partikular na lokasyon kapag ang posisyon nito ay sinusukat. Lamang ng isang hiwalay (o mga [[wiktionary:quantize|anak]]) set ng mga bansa na umiiral sa palibot ng nucleus, bilang ng iba pang mga posibleng mga pattern ng wave mabilis na pagkabulok sa isang mas matatag na form. para sa Bansa ay maaaring magkaroon ng isa o higit pang mga singsing o node kaayusan, at naiiba mula sa bawat isa sa sukat, hugis at orientation. [[Talaksan:S-p-Orbitals.svg|left|thumb|Wave function ng unang limang atomic sa bansa. Ang tatlong 2p orbitals bawat magpakita ng isang solong angular na node na ay isang orientation at isang minimum na sa gitna.]] [[File:Atomic_orbitals_and_periodic_table_construction.ogv|left|thumb|Kung ang mga atoms ay binuo mula sa mga elektron orbitals at mga link sa periodic table]] Ang bawat atomic orbital ay tumutugon sa isang partikular na antas ng enerhiya ng elektron. Ang elektron ay maaaring baguhin ang kanyang estado sa isang mas mataas na antas ng enerhiya sa pamamagitan ng lubhang kaganyak-ganyak ng isang [[Photon|poton]] na may sapat na enerhiya upang mapalakas ang mga ito sa bagong quantum estado. Gayon din naman, sa pamamagitan ng kusang-loob na pagpapalabas, ang isang elektron sa isang mas mataas na estado ng enerhiya ay maaaring i-drop sa isang mas mababang estado ng enerhiya habang radiate ang labis na enerhiya bilang isang poton. Ang mga katangian na enerhiya na mga halaga, na tinukoy sa pamamagitan ng ang pagkakaiba sa ang mga energies ng quantum unidos, ay responsable para sa atomic parang multo linya. Ang halaga ng enerhiya na kinakailangan upang alisin o magdagdag ng isang elektron—ang elektron umiiral na enerhiya—ay malayo mas mababa kaysa sa umiiral na enerhiya ng nucleon. Para sa halimbawa, ito ay nangangailangan lamang ng 13.6&#x20;eV upang i-strip ng lupa-estado elektron mula sa isang hydrogen atom, kumpara sa 2.23&#x20;''milyong'' eV para sa paghahati ng isang [[deuterium]] nucleus. Atoms ay [[Karga ng kuryente|electrically]] neutral na kung mayroon sila ng isang patas na bilang ng mga protons at electron. Atoms na magkaroon ng alinman sa isang kakulangan o kalabisan ng mga electron ay tinatawag na mga [[Iono|ions]]. Mga electron na ay pinakamalayo mula sa nucleus ay maaaring ilipat sa iba pang mga kalapit na atoms o ibinahagi sa pagitan ng mga atoms. Sa pamamagitan ng mekanismong ito, ang mga atoms ay magagawang upang [[Kawing na kimikal|bono]] sa [[Molekula|molecules]] at iba pang mga uri ng compounds kemikal tulad ng ionic at ibang mga network ng mga kristal.<ref>{{Cite book|last=Smirnov|first=Boris M.|year=2003|title=Physics of Atoms and Ions|pages=249–272|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95550-6}}</ref> == Mga katangian == === Nuclear katangian === Sa pamamagitan ng kahulugan, ang anumang dalawang mga atoms sa isang magkatulad na bilang ng mga ''protons'' sa kanilang nuclei na nabibilang sa parehong [[Elemento|mga kemikal na elemento]]. Atoms na may pantay na bilang ng mga protons ngunit sa isang iba 't ibang mga bilang ng ''neutron'' ay iba' t ibang mga isotopes ng parehong mga elemento. Halimbawa, ang lahat ng mga atoms ng hydrogen umamin eksaktong isang proton, ngunit isotopes umiiral sa walang neutron (hydrogen-1, sa pamamagitan ng malayo ang pinaka-karaniwang mga form, tinatawag din na protium), isang neutron ([[deuterium]]), dalawang neutrons (tritiyum) at higit sa dalawang neutrons. Ang mga elemento na kilala form ng isang hanay ng mga atomic numero, mula sa ang proton elemento [[Idrohino|ng hydrogen]] hanggang sa 118-proton elemento [[Oganeso|oganesson]]. ang Lahat ng mga kilalang mga isotopo ng mga elemento na may atomic numero ng mas malaki kaysa sa 82 ay radioactive, kahit na ang radyaktibidad ng mga elemento 83 ([[Bismuto|bismuth]]) ay kaya bahagyang bilang upang maging kapaki-pakinabang na paraan bale-wala.<ref name="s131">{{Cite book|last=Sills|first=Alan D.|year=2003|title=Earth Science the Easy Way|url=https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan|pages=[https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan/page/131 131]–134|publisher=Barron's Educational Series|isbn=978-0-7641-2146-3|oclc=51543743}}</ref> Tungkol sa 339 nuclides mangyari nang natural sa [[Daigdig|Lupa]], ng kung saan 254 (tungkol sa 75%) ay hindi nai-obserbahan sa pagkabulok, at ito ay tinutukoy bilang "matatag isotopes". Gayunpaman, lamang ng 90 ng mga nuclides ay matatag sa lahat ng pagkabulok, kahit na sa teorya. Isa pang 164 (nagdadala ang kabuuang sa 254) ay hindi nai-obserbahan sa pagkabulok, kahit na sa teorya ito ay energetically ' t maaari. Ang mga ito ay pormal na ring nabansagang "matatag". Isang karagdagang 34 radioactive nuclides magkaroon ng kalahati-buhay ng mas mahaba kaysa sa 80 milyong taon, at pang-nanirahan sapat upang maging kasalukuyan mula sa kapanganakan ng [[Sistemang Pang-araw|solar system]]. Ang koleksyon na ito ng 288 nuclides ay kilala bilang mula sa simula nuclides. Sa wakas, ang isang karagdagang 51 maikling-nanirahan nuclides ay kilala na mangyari sa natural na, tulad ng anak na babae ng mga produkto ng mula sa simula nabuo ang canao pagkabulok (tulad ng [[Radyo (elemento)|radyum]] mula sa [[Uranyo|uranium]]), o iba pa bilang mga produkto ng natural na masipag proseso sa Lupa, tulad ng cosmic ray na panganganyon (halimbawa, carbon-14).<ref group="note">For more recent updates see [http://www.nndc.bnl.gov/chart Interactive Chart of Nuclides (Brookhaven National Laboratory)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725182342/https://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ |date=2020-07-25 }}.</ref> Para sa 80 ng mga elemento ng kemikal, ng hindi bababa sa isang matatag isotope umiiral. Bilang isang panuntunan, doon ay lamang ng isang maliit na bilang ng mga matatag isotopes para sa bawat isa ng ang mga elemento, ang average na pagiging 3.2 matatag isotopes sa bawat elemento. Dalawampu ' t-anim na mga elemento na may lamang ng isang solong matatag isotope, habang ang pinakamalaking bilang ng mga matatag isotopes sinusunod para sa anumang elemento ay sampung, para sa ang mga elemento [[Lata|na gawa sa lata]]. Mga elemento [[Technetium|43]], [[Prometyo|61]], at ang lahat ng mga elemento bilang [[Bismuto|83]] o mas mataas ay walang matatag isotopes.<ref name="CRC">CRC Handbook (2002).</ref>{{Mga pahinang kinakailangan|date=April 2011}} Katatagan ng mga isotopo ay apektado sa pamamagitan ng ang ratio ng mga protons upang neutrons, at din sa pamamagitan ng pagkakaroon ng ilang mga "magic numero" ng mga neutrons o protons na kumakatawan sa sarado at puno ng quantum shell. Ang mga quantum shell ay tumutugma sa isang hanay ng mga antas ng enerhiya sa loob ng shell modelo ng nucleus; na puno ng mga shell, tulad ng mga puno ng mga shell ng 50 protons para sa tin, isinasangguni hindi pangkaraniwang katatagan sa nabuo ang canao. Ng 254 kilala matatag nuclides, tanging ang apat na magkaroon ng parehong isang kakaiba bilang ng mga protons ''at'' kakaiba bilang ng neutron: [[Deuterium|hydrogen-2]] ([[deuterium]]), lithium-6, [[Boron|boron-10]] at nitrogen-14. Gayundin, tanging ang apat na natural na nagaganap, radioactive kakaibang–kakaiba nuclides magkaroon ng isang kalahati-buhay ng higit sa isang bilyong taon: potasa-40, vanadium-50, lanthanum-138 at tantalum-180m. Pinaka-kakaibang–kakaiba nuclei ay lubos na pabagu-bago na may paggalang sa beta pagkabulok, dahil ang mga produkto ng pagkabulok ay kahit na–kahit na, at samakatuwid ay higit na matindi ang nakasalalay, dahil sa nuclear pagpapares ng mga epekto.{{Mga pahinang kinakailangan|date=April 2011}} === Masa === Ang malaking karamihan ng isang atom masa ay mula sa mga protons at neutrons na gumawa ng up ang mga ito. Ang kabuuang bilang ng mga particle (na tinatawag na "nucleon") sa isang atomo ay tinatawag na ang [[Bilang na pangmasa|masa bilang]]. Ito ay isang positibong integer at dimensionless (sa halip ng pagkakaroon ng sukat ng masa), dahil ito ay nagpapahayag ng isang count. Isang halimbawa ng paggamit ng isang masa bilang na ito ay "carbon-12," kung saan ay may 12 nucleon (anim na protons at anim na neutron). Ang aktwal na [[Hindi nagbabagong masa|masa ng isang atom sa natitirang bahagi]] ay madalas na ipinahayag sa paggamit ng pinag-isang atomic mass unit (u), tinatawag din na dalton (Da). Ang yunit na ito ay tinukoy bilang isang ikalabindalawa ng masa ng isang libreng neutral na atomo ng carbon-12, na kung saan ay humigit-kumulang <span class="sortkey" style="display:none">6973166000000000000♠</span>1.66<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10^-27&#x20;kg. Hydrogen-1 (ang lightest na isotope ng hydrogen na kung saan ay din ang nabuo ang canao na may pinakamababang mass) ay isang atomic timbang ng 1.007825&#x20;u. Ang halaga ng ang bilang na ito ay tinatawag na ang atomic mass. Isang atomo ay isang atomic mass humigit-kumulang sa pantay-pantay (sa loob ng 1%) nito sa masa bilang ng mga oras atomic mass unit (halimbawa ang masa ng isang nitrogen-14 ay halos 14&#x20;u). Gayunpaman, ang bilang na ito ay hindi eksakto ng isang integer maliban sa kaso ng karbon-12 (tingnan sa ibaba). Ang heaviest matatag atom ay humantong-208, sa isang masa ng mga <span class="sortkey" style="display:none">7002207976652100000♠</span>207.976<span style="margin-left:.25em;">6521</span>&#x20;u. Tulad ng kahit na ang pinaka-napakalaking mga atoms ay malayo masyadong liwanag upang gumana sa direkta, chemists sa halip na gamitin ang mga yunit ng [[Mole (yunit)|mga moles]]. Isa taling ng mga atoms ng anumang elemento ay palaging ang parehong bilang ng mga atoms (tungkol sa <span class="sortkey" style="display:none">7023602200000000000♠</span>6.022<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10²³). Ang bilang na ito ay pinili sa gayon kung ang isang elemento ay may isang atomic masa ng 1&#x20;u, isang taling ng mga atomo ng na elemento ay may isang mass malapit sa isa gramo. Dahil sa ang kahulugan ng pinag-isang atomic mass yunit, ang bawat carbon-12 atom ay may isang atomic masa ng eksaktong 12&#x20;u, at sa gayon ang isang taling ng carbon-12 atoms weighs eksakto 0.012&#x20;kg.<ref name="iupac">{{Cite book|last=Mills|author2=Cvitaš, Tomislav|author3=Homann, Klaus|author4=Kallay, Nikola|author5=Kuchitsu, Kozo|first=Ian|year=1993|title=Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry|url=http://old.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf|page=70|edition=2nd|location=Oxford|publisher=[[International Union of Pure and Applied Chemistry]], Commission on Physiochemical Symbols Terminology and Units, Blackwell Scientific Publications|isbn=978-0-632-03583-0|oclc=27011505}}</ref> === Hugis at laki === Atoms kakulangan ng isang well-natukoy na mga panlabas na hangganan, kaya ang kanilang mga sukat ay karaniwang inilarawan sa mga tuntunin ng isang atomic radius. Ito ay isang sukatan ng ang layo out sa kung saan ang mga ulap ng elektron ay umaabot mula sa nucleus.<ref name="Ghosh02">{{Cite journal|author=Ghosh, D. C.|author2=Biswas, R.|year=2002|title=Theoretical calculation of Absolute Radii of Atoms and Ions. Part 1. The Atomic Radii|journal=Int. J. Mol. Sci.|volume=3|issue=11|pages=87–113|doi=10.3390/i3020087}}</ref> Gayunpaman, ito ipinagpapalagay ang atom upang magpakita ng isang pabilog na hugis, na kung saan ay sinunod lamang para sa mga atoms sa vacuum o libreng espasyo. Atomic radii ay maaaring nagmula mula sa ang distansya sa pagitan ng dalawang nuclei kapag ang dalawang mga atoms ay sumali sa isang [[Kawing na kimikal|kemikal na bono]]. Ang radius ay nag-iiba sa ang lokasyon ng isang atom sa atomic tsart, ang uri ng mga kemikal na bono, ang bilang ng mga kalapit na atoms (koordinasyon number) at isang [[Mekaniks na kwantum|kwantum mekaniks ng]] ari-arian na kilala bilang iikot. Sa [[Talaang peryodiko|periodic table]] ng mga elemento, atom laki tends upang madagdagan kapag gumagalaw down na mga haligi, ngunit bumaba kapag gumagalaw sa kabuuan ng mga hilera (kaliwa pakanan). Dahil dito, ang pinakamaliit na atom ng helium ay may isang radius ng 32&#x20;pm, habang ang isa ng ang pinakamalaking ay [[Sesyo|tsesiyum]] sa 225&#x20;pm.<ref>{{Cite book|last=Zumdahl|first=Steven S.|year=2002|title=Introductory Chemistry: A Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080304155935/http://college.hmco.com/chemistry/intro/zumdahl/intro_chemistry/5e/students/protected/periodictables/pt/pt/pt_ar5.html|url-status=live|url=http://college.hmco.com/chemistry/intro/zumdahl/intro_chemistry/5e/students/protected/periodictables/pt/pt/pt_ar5.html|archivedate=4 March 2008|edition=5th|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-34342-3|oclc=173081482|access-date=5 February 2008}}</ref> Kapag sumailalim sa panlabas na pwersa, tulad ng [[Elektrikong field|mga de-koryenteng mga patlang]], ang hugis ng isang atom ay maaaring mag-iba mula sa spherical mahusay na proporsyon. Ang pagpapapangit ay depende sa ang field ng magnitude at ang orbital uri ng mga panlabas na shell electron, tulad ng ipinapakita sa pamamagitan ng mga [[Teorya ng grupo|grupo ng-panteorya]] pagsasaalang-alang. Aspherical deviations maaaring elicited halimbawa sa [[Bubog|mga kristal]], kung saan ang malaking kristal-mga de-koryenteng mga patlang ay maaaring mangyari sa mga mababang-mahusay na proporsyon sala-sala site.<ref name="Bethe1929">{{Cite journal|author=Bethe, Hans|year=1929|title=Termaufspaltung in Kristallen|journal=Annalen der Physik|volume=3|issue=2|pages=133–208|bibcode=1929AnP...395..133B|doi=10.1002/andp.19293950202}}</ref><ref name="ZPB1995a">{{Cite journal|author=Birkholz, Mario|year=1995|title=Crystal-field induced dipoles in heteropolar crystals – I. concept|url=https://www.researchgate.net/publication/227050494|journal=Z. Phys. B|volume=96|issue=3|pages=325–332|bibcode=1995ZPhyB..96..325B|doi=10.1007/BF01313054}}</ref> Makabuluhang ellipsoidal deformations ay nai-ipinapakita upang mangyari para sa kulay ng asupre ions<ref name="pssb2008">{{Cite journal|last=Birkholz, M.|last2=Rudert, R.|year=2008|title=Interatomic distances in pyrite-structure disulfides – a case for ellipsoidal modeling of sulfur ions]|url=https://www.researchgate.net/publication/242536174|journal=Physica Status Solidi B|volume=245|issue=9|pages=1858–1864|bibcode=2008PSSBR.245.1858B|doi=10.1002/pssb.200879532}}</ref> at chalcogen ions<ref name="mdpi2014">{{Cite journal|author=Birkholz, M.|year=2014|title=Modeling the Shape of Ions in Pyrite-Type Crystals|url=http://www.mdpi.com/2073-4352/4/3/390|journal=Crystals|volume=4|issue=4|pages=390–403|doi=10.3390/cryst4030390}}</ref> sa pyrite-uri ng compounds. Atomic sukat ay isang libong beses na mas maliit kaysa sa ang mga wavelength ng [[liwanag]] (400-700&#x20;[[Nanometro|nm]]) kaya hindi sila maaaring matingnan gamit ang isang optical mikroskopyo. Gayunpaman, ang mga indibidwal na mga atoms ay maaaring obserbahan ang paggamit ng isang pag-scan ng tunneling mikroskopyo. Upang maisalarawan ang minuteness ng ang atom, isaalang-alang na ang isang tipikal na tao buhok ay tungkol sa 1&#x20;milyong mga carbon atoms sa lapad. ang Isang solong drop ng tubig ay naglalaman ng tungkol sa 2&#x20;sextillion (<span class="sortkey" style="display:none">7021200000000000000♠</span>2<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10²¹) atomo ng oksiheno, at dalawang beses ang bilang ng mga atoms ng hydrogen.<ref>{{Cite book|last=Padilla|author2=Miaoulis, Ioannis|author3=Cyr, Martha|first=Michael J.|year=2002|title=Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks|page=32|location=Upper Saddle River, New Jersey|publisher=Prentice-Hall, Inc.|isbn=978-0-13-054091-1|oclc=47925884|quote=There are 2,000,000,000,000,000,000,000 (that's 2&nbsp;sextillion) atoms of oxygen in one drop of water—and twice as many atoms of hydrogen.}}</ref> ang Isang solong karat [[Diyamante|diamond]] na may isang masa ng <span class="sortkey" style="display:none">6996200000000000000♠</span>2<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10^-4&#x20;kg naglalaman ng tungkol sa 10&#x20;sextillion (10²²) atomo ng [[Karbon|carbon]].<ref group="note">A carat is 200&nbsp;milligrams. [//en.wikipedia.org/wiki/Atomic_mass_unit By definition], carbon-12 has 0.012&nbsp;kg per mole. The [//en.wikipedia.org/wiki/Avogadro_constant Avogadro constant] defines 7023600000000000000♠6×10²³ atoms per mole.</ref> Kung ang isang mansanas ay pinalaking sa laki ng Earth, pagkatapos ay ang mga atoms sa apple ay magiging humigit-kumulang ang laki ng orihinal na apple.<ref>{{Cite book|last=Feynman|first=Richard|author-link=Richard Feynman|year=1995|title=Six Easy Pieces|page=5|publisher=The Penguin Group|isbn=978-0-14-027666-4|oclc=40499574}}</ref> === Radioactive pagkabulok === [[Talaksan:Isotopes_and_half-life.svg|right|thumb|360x360px|Ipinapakita ng diagram na ito ang kalahati-buhay (T_½) ng iba ' t ibang mga isotopes sa Z protons at N neutrons.]] Ang bawat elemento ay may isa o higit pang mga isotopes na magkaroon ng mga hindi matatag na nuclei na ay napapailalim sa radioactive pagkabulok, na nagiging sanhi ng nucleus na naglalabas ng mga particle o electromagnetic radiation. Radyaktibidad ay maaaring mangyari kapag ang radius ng isang nucleus ay malaki kumpara sa ang radius ng malakas na puwersa, na kung saan gawa lamang sa paglipas ng mga distansya sa pagkakasunud-sunod ng 1&#x20;fm. Ang pinaka-karaniwang paraan ng radioactive pagkabulok ay ang mga:<ref>{{Cite book|last=L'Annunziata<!-- Note: the single quote mark before the name is correct. -->|first=Michael F.|year=2003|title=Handbook of Radioactivity Analysis|url=https://archive.org/details/handbookofradioa0000unse_n3o4|pages=[https://archive.org/details/handbookofradioa0000unse_n3o4/page/3 3]–56|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-436603-9|oclc=16212955}}</ref> * Alpha pagkabulok: ang prosesong ito ay sanhi kapag ang nucleus emits isang alpha maliit na butil, na kung saan ay isang tunugang mayor na binubuo ng dalawang protons at dalawang neutrons. Ang resulta ng pagpapalabas ay isang bagong sangkap na may isang mas mababang [[Bilang na atomiko|bilang atomiko]]. * Beta pagkabulok (at elektron makuha): ang mga proseso ay kinokontrol sa pamamagitan ng ang [[Interaksiyong mahina|mahina ang puwersa]], at mga resulta mula sa isang pag-iibang-anyo ng isang neutron sa isang proton, o ng isang proton sa isang neutron. Ang neutron sa proton paglipat ay sinamahan sa pamamagitan ng pagpapalabas ng isang elektron at ang isang neutrino, habang proton sa neutron paglipat (maliban sa elektron makuha) nagiging sanhi ng pagpapalabas ng isang [[positron]] at isang neutrino. Ang mga elektron o positron emissions ay tinatawag na beta na mga particle. Beta pagkabulok alinman nadadagdagan o nababawasan ang atomic numero ng nucleus sa pamamagitan ng isa. Elektron makuha ay mas karaniwan kaysa sa positron pagpapalabas, dahil ito ay nangangailangan ng mas kaunting enerhiya. Sa ganitong uri ng pagkabulok, ang isang elektron ay buyo sa pamamagitan ng ang nucleus, sa halip na isang positron ibinubuga mula sa nucleus. Isang neutrino ay pa rin ipinapalabas sa ang proseso na ito, at isang proton ng mga pagbabago sa isang neutron. * [[Sinag gamma|Gamma pagkabulok]]: ang mga resulta ng proseso mula sa isang pagbabago sa mga antas ng enerhiya ng nucleus sa isang mas mababang estado, na nagreresulta sa ang pagpapalabas ng electromagnetic radiation. Ang nasasabik estado ng isang nucleus kung saan ang mga resulta sa gamma pagpapalabas ng mga karaniwang nangyayari sa mga sumusunod ang pagpapalabas ng isang alpha o beta maliit na butil. Kaya, gamma pagkabulok karaniwang sumusunod alpha o beta pagkabulok. Iba pang mga higit pang mga bihirang mga uri ng radioactive pagkabulok isama ang pagbuga ng neutrons o protons o kumpol ng mga nucleon mula sa nucleus, o higit sa isang beta maliit na butil. Isang analog ng gamma pagpapalabas na kung saan ay nagbibigay-daan nasasabik nuclei upang mawalan ng enerhiya sa isang iba ' t ibang paraan, ay mga panloob na mga conversion—isang proseso na gumagawa ng mataas na-bilis ng mga electron na hindi beta ray, na sinundan sa pamamagitan ng produksyon ng mga mataas na enerhiya na mga photons na hindi gamma ray. Ang ilang mga malalaking nuclei sumabog sa dalawa o higit pang mga sinisingil ng mga fragment ng iba ' t ibang mga masa plus ilang mga neutrons, sa isang pagkabulok tinatawag na kusang-loob nuclear fission. Ang bawat radioactive isotope ay isang katangian ng pagkabulok na tagal ng panahon—ang kalahati-buhay—na ay natutukoy sa pamamagitan ng ang halaga ng oras na kinakailangan para sa kalahati ng isang sample sa pagkabulok. Ito ay isang exponential decay proseso na patuloy na bumababa ang bahagdan ng ang mga natitirang mga isotopo sa pamamagitan ng 50% sa bawat kalahating-buhay. Kaya pagkatapos ng dalawang kalahating-buhay ay lumipas lamang ng 25% ng mga isotopo ay naroroon, at iba pa. === Magnetic sandali === Elementarya particle nagtataglay ng isang tunay na kwantum mekaniks ng ari-arian na kilala bilang iikot. Ito ay kahalintulad sa angular momentum ng isang bagay na ay umiikot sa paligid nito sa gitna ng masa, kahit na mahigpit na nagsasalita ang mga particle ay pinaniniwalaan na point-tulad ng at hindi maaaring sinabi na maging umiikot. Iikot ay sinusukat sa mga yunit ng nabawasan Planck pare-pareho (ħ), na may mga elektron, proton at neutron ang lahat ng pagkakaroon ng iikot ½ &#x20;ħ, o "spin-½". Sa isang atom, paggalaw ng mga electron sa palibot ng [[Atomikong nukleyus|nucleus]] nagtataglay ng orbital angular momentum sa karagdagan sa kanilang mga paikutin, habang ang nucleus mismo ay nagtataglay ng angular momentum dahil sa kanyang nuclear iikot. Ang magnetic field na ginawa sa pamamagitan ng isang atom—kanyang magnetic sandali—ay natutukoy sa pamamagitan ng mga iba ' t-ibang mga paraan ng angular momentum, lamang bilang isang umiikot na mga bagay na sisingilin classical na gumagawa ng isang magnetic field. Gayunman, ang pinaka-nangingibabaw na kontribusyon ay mula sa elektron magsulid. Dahil sa likas na katangian ng mga electron upang sundin ang Pauli exclusion prinsipyo, kung saan walang mga dalawang mga electron ay maaaring maging natagpuan sa parehong kabuuan ng estado, tinali electron pair up sa bawat isa, na may isang miyembro ng bawat pares sa isang magsulid-up ng estado at ang iba pang sa tapat, iikot down na estado. Kaya ang mga spins kanselahin ang bawat isa out, pagbabawas ng kabuuang magnetic dipole sandali sa zero sa ilang mga atoms na may kahit na bilang ng mga electron. Sa ferromagnetic mga sangkap tulad ng bakal, kobalt at magtubog sa nikel, isang kakaiba bilang ng mga electron ay humahantong sa isang unpaired elektron at ang isang pangkalahatang net magnetic sandali. Ang orbitals ng mga kalapit na atoms overlap at ng isang mas mababang enerhiya estado ay nakakamit kapag ang spin ng unpaired mga electron ay nakahanay sa bawat iba pang mga, sa isang kusang-loob na proseso na kilala bilang isang exchange ng pakikipag-ugnayan. Kapag ang magnetic sandali ng ferromagnetic atoms ay may linya up, ang mga materyal ay maaaring makabuo ng isang masusukat na mga macroscopic patlang. Paramagnetic mga materyales na magkaroon ng mga atomo na may magnetic sandali na linya up sa random na mga direksyon kapag walang magnetic field ay kasalukuyan, ngunit ang mga magnetic na mga sandali ng mga indibidwal na mga atoms linya up sa ang presensya ng isang patlang. Ang nucleus ng isang atom ay walang iikot kapag ito ay kahit na mga numero ng parehong mga neutrons at protons, ngunit para sa iba pang mga kaso ng kakaiba mga numero, ang nucleus ay maaaring magkaroon ng isang iikot. Normal na nuclei na may iikot ay nakahanay sa random na mga direksyon dahil sa thermal punto ng balanse. Gayunpaman, para sa tiyak na mga elemento (tulad ng [[Henon (elemento)|sa xenon-129]]) ito ay posible upang kalabanin ang isang makabuluhang bahagdan ng nuclear iikot unidos sa gayon na sila ay nakahanay sa parehong direksyon—isang kondisyon na tinatawag na hyperpolarization. Ito ay may mahalagang aplikasyon sa magnetic resonance imaging.<ref>{{Cite book|last=Liang|last2=Haacke|first=Z.-P.|first2=E. M.|year=1999|title=Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging|volume=vol. 2|pages=412–426|publisher=John Wiley & Sons|editor=Webster, J. G.|isbn=978-0-471-13946-1}}</ref> === Mga antas ng enerhiya === [[Talaksan:Atomic_orbital_energy_levels.svg|right|thumb|Ang mga elektron enerhiya mga antas ng (hindi upang scale) ay sapat na para sa estado lupa ng mga atoms ng hanggang sa [[Kadmiyo|kadmyum]] (5s² 4d¹⁰) napapabilang. Huwag kalimutan na kahit na ang tuktok ng diagram ay mas mababa kaysa sa isang walang tali elektron estado.]] Ang mga potensyal na enerhiya ng isang elektron sa isang atomo ay negatibo, ang pag-asa ng kanyang posisyon umabot sa [[Maksima at minima|minimum na]] (ang pinaka - [[Ganap na halaga|absolute value]]) sa loob ng nucleus, at vanishes kapag ang [[Distansiya|distansya]] mula sa nucleus [[Hangganan|papunta sa kawalang-hanggan]], humigit-kumulang sa isang kabaligtaran proporsyon sa ang distansya. Sa quantum-mekanikal mga modelo, ang isang nakatali elektron ay maaari lamang sumasakop sa isang hanay ng mga unidos nakasentro sa nucleus, at ang bawat estado ay kumakatawan sa isang tiyak na antas ng enerhiya; tingnan ang [[Ekwasyong Schrödinger|oras-independent Schrödinger equation]] para sa panteorya paliwanag. Ang isang antas ng enerhiya ay maaaring sinusukat sa pamamagitan ng ang halaga ng enerhiya na kinakailangan upang kalagan ang mga elektron mula sa mga atom, at ay karaniwang ibinigay sa mga yunit ng electronvolts (eV). Ang pinakamababang estado ng enerhiya ng isang nakagapos elektron ay tinatawag na ang mga lupa ng estado, ibig sabihin nakapirme estado, habang ang isang elektron paglipat sa isang mas mataas na antas na mga resulta sa isang nasasabik estado. Ang mga elektron ay enerhiya itataas kapag ''n'' ay nagdaragdag dahil ang (average) distansya sa nukleyo. Pag-asa ng enerhiya sa ℓ ay sanhi ng hindi sa pamamagitan ng [[Electric potential|electrostatic mga potensyal na]] ng nucleus, ngunit sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga electron. Para sa isang elektron sa paglipat sa pagitan ng dalawang mga iba ' t-ibang mga estado, hal grawnded estado sa unang nasasabik na antas (ionization), ito ay dapat na maunawaan o naglalabas ng isang [[Photon|poton]] sa isang enerhiya ng pagtutugma ng mga pagkakaiba sa ang mga potensyal na enerhiya ng ang mga antas, ayon sa [[Niels Bohr]] modelo, kung ano ang maaaring maging tiyak kinakalkula sa pamamagitan ng ang [[Ekwasyong Schrödinger|Schrödinger equation]]. Mga electron lumipat sa pagitan ng mga bansa sa isang maliit na butil-tulad ng fashion. Halimbawa, kung ang isang solong poton strike ang mga electron, lamang ng isang solong elektron pagbabago unidos bilang tugon sa poton; tingnan ang mga [[Atomikong orbital|Elektron na mga katangian]]. Ang enerhiya ng isang napalabas poton ay proporsyonal sa kanyang [[Kadalasan|dalas]], kaya ang mga tiyak na mga antas ng enerhiya lumitaw bilang natatanging band sa electromagnetic spectrum.<ref>{{Cite book|last=Fowles|first=Grant R.|year=1989|title=Introduction to Modern Optics|pages=227–233|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-65957-2|oclc=18834711}} </ref> ang Bawat elemento ay may isang katangian na spectrum na maaaring nakasalalay sa mga nuclear bayad, subshells napuno sa pamamagitan ng mga electron, ang electromagnetic mga pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga electron at iba pang mga kadahilanan. [[Talaksan:Fraunhofer_lines.svg|right|thumb|300x300px|Isang halimbawa ng pagsipsip linya sa isang spectrum]] Kapag ang isang tuloy-tuloy na spectrum ng enerhiya ay pumasa sa pamamagitan ng isang gas o [[Plasma (pisika)|plasma]], ang ilang mga ng mga photons ay buyo sa pamamagitan ng mga atoms, na nagiging sanhi ng mga electron upang baguhin ang kanilang mga antas ng enerhiya. Mga nasasabik electron na mananatiling nakasalalay sa kanilang mga atom spontaneously sa naglalabas ito ng enerhiya bilang isang poton, naglalakbay sa isang random na direksyon, at kaya i-drop pabalik sa mas mababang antas ng enerhiya. Kaya ang mga atoms kumilos na tulad ng isang filter na mga form ng isang serye ng mga madilim na pagsipsip ng mga banda sa enerhiya output. (Isang tagamasid sa pagtingin ng mga atoms mula sa isang view na ay hindi isama ang tuloy-tuloy na spectrum sa background, sa halip na nakikita ng isang serye ng pagpapalabas ng mga linya mula sa mga photons na ipinapalabas sa pamamagitan ng mga atoms.) Spectroscopic sukat ng lakas at lapad ng atomic parang multo linya payagan ang komposisyon at pisikal na katangian ng isang bagay na tinutukoy. Malapit na pagsusuri ng mga parang multo linya ay ipinapakita na ang ilang mga display ng isang masarap na istraktura ng malakas. Ito ay nangyayari dahil sa spin–orbit pagkabit, na kung saan ay isang pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga spin at mga paggalaw ng ang pinakamalayo elektron. Kapag ang isang atom ay sa isang panlabas na magnetic field, parang multo ang mga linya maging hinati sa tatlong o higit pang mga bahagi; isang hindi pangkaraniwang bagay na tinatawag na ang Zeeman epekto. Ito ay sanhi ng pakikipag-ugnayan ng magnetic field gamit ang magnetic sandali ng atom at ang mga electron. Ang ilang mga atoms ay maaaring magkaroon ng maramihang mga elektron configuration na may parehong antas ng enerhiya, na kung saan sa gayon ay lumitaw bilang isang solong parang multo linya. Ang pakikipag-ugnayan ng magnetic field sa atom nagbabago ang mga elektron configuration sa bahagyang iba ' t ibang mga antas ng enerhiya, na nagreresulta sa maramihang mga parang multo linya. Ang pagkakaroon ng isang panlabas na [[Elektrikong field|de-kuryenteng mga patlang]] ay maaaring maging sanhi ng isang maihahambing na paghahati ng pang-at paglilipat ng mga parang multo linya sa pamamagitan ng pagbabago ang mga elektron na mga antas ng enerhiya, isang hindi pangkaraniwang bagay na tinatawag na ang Naninigas na epekto.<ref>{{Cite book|last=Beyer|last2=Shevelko|first=H. F.|first2=V. P.|year=2003|title=Introduction to the Physics of Highly Charged Ions|pages=232–236|publisher=CRC Press|isbn=978-0-7503-0481-8|oclc=47150433}}</ref> Kung ang isang nakatali elektron ay sa isang nasasabik estado, ang isang pakikipag-ugnay poton ng tamang enerhiya ay maaaring maging sanhi ng stimulated sa pagpapalabas ng isang poton na may isang pagtutugma ng mga antas ng enerhiya. Para sa mga ito upang mangyari, ang mga elektron ay dapat drop sa isang mas mababang estado ng enerhiya na ay isang enerhiya pagkakaiba ng pagtutugma ng mga enerhiya ng pakikipag-ugnay poton. Ang napalabas photon at ang mga pakikipag-ugnayan poton pagkatapos ay ilipat off sa parallel at sa pagtutugma ng phases. Iyon ay, ang mga pattern ng wave ng dalawang photons ay naka-synchronize. Ang mga pisikal na ari-arian ay ginagamit upang gumawa ng [[laser]], na kung saan ay maaaring magbigay ng isang maliwanag na sinag ng liwanag enerhiya sa isang makitid na frequency band. === Valence at bonding na pag-uugali === Bumubuo sa bahaging lupa ay ang pagsasama-sama ng kapangyarihan ng isang elemento. Ito ay pantay-pantay sa bilang ng mga atoms ng hydrogen atom ay maaaring pagsamahin o humalili sa bumubuo ng mga compounds.<ref>oxford dictionary – valency</ref> Ang pinakamalayo shell electron ng isang atom sa kanyang uncombined estado ay kilala bilang ang valence shell, at ang mga electron sa na shell ay tinatawag na valence electron. Ang bilang ng mga valence electron ay tumutukoy sa [[Kawing na kimikal|bonding]] pag-uugali sa iba pang mga atoms. Mga Atoms ay may posibilidad na [[Reaksiyong kimikal|chemically reaksyon]] sa bawat isa sa isang paraan na pumupuno (o walang lamang sasakyan) ang kanilang mga panlabas na valence shell. halimbawa, ang isang paglipat ng isang solong elektron sa pagitan ng mga atoms ay isang kapaki-pakinabang na mga pagtatantya para sa bonds na bumubuo sa pagitan ng mga atomo na may isang elektron higit pa kaysa sa isang puno ng mga shell, at iba pa na ay isa-elektron maikling ng isang buong shell, tulad ng nangyayari sa compound [[Sodium chloride|sosa klorido]] at iba pang mga kemikal ionic asing-gamot. Gayunpaman, maraming mga elemento ipakita ang maramihang mga valences, o tendencies upang ibahagi ang mga magkakaibang bilang ng mga electron sa iba ' t ibang mga compounds. Kaya, [[Kawing na kimikal|chemical bonding]] sa pagitan ng mga sangkap na ito ay tumatagal ng maraming mga paraan ng elektron-pagbabahagi na ay higit pa kaysa sa mga simpleng paglipat ng elektron. Mga halimbawa isama ang mga elemento ng carbon at ang mga organic compounds. Ang [[Elemento|mga kemikal na sangkap]] ay madalas na ipinapakita sa isang [[Talaang peryodiko|periodic table]] na ay inilatag out upang ipakita ang mga umuulit na mga katangian ng kemikal, at mga elemento na may parehong bilang ng mga valence electron bumuo ng isang pangkat na ay nakahanay sa parehong hanay ng talahanayan. (Ang mga pahalang na mga hilera na tumutugma sa ang pagpuno ng isang quantum shell ng mga electron.) Ang mga elemento sa dulong kanan ng talahanayan na may ang kanilang mga panlabas na shell ng ganap na puno ng mga electron, kung saan ang mga resulta sa chemically hindi gumagalaw na mga elemento na kilala bilang ang [[Mariringal na mga hangin|marangal na gas]]. === Unidos === [[Talaksan:Bose_Einstein_condensate.png|left|thumb|Snapshot na naglalarawan sa pagbuo ng isang [[Kondensadang Bose-Einstein|Bose–Einstein condensate]]]] Dami ng mga atoms ay matatagpuan sa iba ' t-ibang mga estado ng matter na nakasalalay sa mga pisikal na mga kondisyon, tulad ng [[temperatura]] at [[presyon]]. Sa pamamagitan ng iba ' t ibang mga kundisyon, mga materyales ay maaaring paglipat sa pagitan ng [[Solido|mga solido]], [[likido]], [[Gas|mga gas]] at plasmas.<ref>{{Cite book|last=Goodstein|first=David L.|year=2002|title=States of Matter|pages=436–438|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-13-843557-8}}</ref> sa Loob ng isang estado, ang isang materyal na maaaring umiiral din sa iba ' t ibang mga allotropes. Isang halimbawa ng ito ay ang solid na carbon, na kung saan ay maaaring umiiral bilang grapayt o [[Diyamante|diamond]]. sa mga puno ng Gas allotropes umiiral pati na rin, tulad ng dioxygen at [[osono]]. Sa mga temperatura na malapit sa absolute zero, ang mga atoms ay maaaring bumuo ng isang [[Kondensadang Bose-Einstein|Bose–Einstein condensate]], at sa puntong quantum mechanical effects, na kung saan ay normal lamang sinusunod sa atomic scale, maging maliwanag sa isang macroscopic scale.<ref>{{Cite book|last=Myers|first=Richard|year=2003|title=The Basics of Chemistry|url=https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer_e0r6|page=[https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer_e0r6/page/85 85]|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-31664-7|oclc=50164580}}</ref> Ang super-cooled koleksyon ng mga atoms pagkatapos ay behaves bilang isang solong [[Kondensadang Bose-Einstein|super atom]], na kung saan ay maaaring payagan ang mga pangunahing mga tseke ng kwantum mekaniks ng pag-uugali. == Pagkakakilanlan == [[Talaksan:Atomic_resolution_Au100.JPG|right|thumb|Pag-scan ng tunneling mikroskopyo larawan na nagpapakita ng mga indibidwal na mga atoms sa paggawa ng up ang [[ginto]] (100) na ibabaw. Ang ibabaw ng mga atoms lumihis mula sa karamihan ng kristal na istraktura at mag-ayos sa mga haligi ng ilang mga atoms malawak na may pits sa pagitan ng mga ito (Tingnan sa ibabaw ng pagbabagong-tatag).]] Ang pag-scan ng tunneling mikroskopyo ay isang aparato para sa pagtingin sa ibabaw sa ang atomic antas. Gumagamit ito ng mga quantum tunneling hindi pangkaraniwang bagay, na kung saan ay nagbibigay-daan sa mga particle upang pumasa sa pamamagitan ng isang barrier na ay normal ay hindi malulutas. Mga electron ng lagusan sa pamamagitan ng vacuum sa pagitan ng dalawang mga planar metal electrodes, sa bawat isa sa kung saan ay isang adsorbed atom, na nagbibigay ng isang tunneling-kasalukuyang density na maaaring sinusukat. Pag-scan ng isang atomo (kinuha bilang ang mga tip) bilang ito gumagalaw nakalipas na ang iba pang mga (sample) ng mga pahintulot paglalagay ng mga tip sa pag-aalis laban sa pag-ilid paghihiwalay para sa isang pare-pareho ang kasalukuyang. Ang pagkalkula ay nagpapakita ng lawak na kung saan ang pag-scan-tunneling-mikroskopyo ng mga imahe ng isang indibidwal atom ay makikita. Ito kinukumpirma na para sa mababang bias, ang mikroskopyo ng mga imahe sa ang space-na-average na sukat ng mga elektron sa bansa sa kabuuan malapit na naka-pack na mga antas ng enerhiya—ang mga Fermi antas lokal na density ng estado. Isang atom ay maaaring maging [[Iono|ionized]] sa pamamagitan ng pag-aalis ng isa sa kanyang mga electron. Ang [[Karga ng kuryente|electric singil]] nagiging sanhi ng ang tilapon ng isang atom upang yumuko kapag ito ay ipinapasa sa pamamagitan ng isang magnetic field. Ang radius sa pamamagitan ng kung saan ang tilapon ng isang paglipat ng ion ay naka-sa pamamagitan ng magnetic field ay natutukoy sa pamamagitan ng ang masa ng ang atom. Ang masa spektrometer ay gumagamit ng prinsipyo na ito upang sukatin ang masa-sa-singilin ang ratio ng mga ions. Kung ang isang sample na naglalaman ng maramihang mga isotopes, ang masa spektrometer ay maaaring matukoy ang bahagdan ng bawat isotopo sa sample sa pamamagitan ng pagsukat ng intensity ng iba ' t ibang mga beams ng mga ions. Mga diskarte upang gawing usok atoms isama inductively kaisa plasma atomic pagpapalabas [[espektroskopya]] at inductively kaisa plasma mass espektroskopya, na parehong gumamit ng isang plasma upang gawing usok ang mga sample para sa pag-aaral. Isang higit pang mga lugar-pumipili pamamaraan ay elektron enerhiya pagkawala espektroskopya, na kung saan sinusukat ang enerhiya pagkawala ng isang [[Katodong sinag|elektron beam]] sa loob ng isang transmisyon elektron mikroskopyo kapag nakikipag-ugnayan ito sa isang bahagi ng isang sample. Ang atom-probe tomograpo ay sub-nanometer resolution sa 3-D at chemically makilala ang mga indibidwal na mga atoms gamit ang time-of-flight mass espektroskopya. Spectra ng nasasabik estado ay maaaring magamit upang pag-aralan ang atomic komposisyon ng malayong [[Bituin|mga bituin]]. Tiyak na liwanag [[Alonghaba|wavelength]] na nakapaloob sa na-obserbahan ng ilaw mula sa mga bituin ay maaaring maging separated out at na may kaugnayan sa ang mga anak ng mga transition sa libreng gas atoms. Ang mga kulay ay maaaring kinokopya sa paggamit ng isang gas-discharge lampara na naglalaman ng parehong mga elemento. [[Elyo|Helium]] ay natuklasan sa ganitong paraan sa ang spectrum ng Araw sa 23&#x20;taon bago ito ay natagpuan sa Lupa. == Pinagmulan at kasalukuyang estado == Atoms form ng tungkol sa 4% ng ang kabuuang enerhiya density ng ang kapansin-pansin Uniberso, na may isang average density ng tungkol sa 0.25&#x20;atoms/m³. sa Loob ng isang kalawakan tulad ng ang [[Ariwanas|Milky Way]], atoms ay may isang mas mataas na konsentrasyon, sa density ng mga bagay na ito sa interstellar medium (TURO) mula sa 10⁵ sa 10⁹ atoms/m³.<ref>{{Cite book|last=Choppin|last2=Liljenzin|last3=Rydberg|first=Gregory R.|first2=Jan-Olov|first3=Jan|year=2001|title=Radiochemistry and Nuclear Chemistry|page=441|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7506-7463-8|oclc=162592180}}</ref> Ang Araw ay pinaniniwalaan na maging sa loob ng Lokal na Bubble, isang rehiyon ng mataas na ionized gas, kaya ang density sa solar kapitbahayan ay lamang tungkol sa 10³ atoms/m³. ang mga Bituin form mula sa siksik na ulap sa TURO, at ang sa gitna ng ebolusyon proseso ng mga bituin resulta sa matatag na pagpayaman ng TURO may mga elemento na mas malaki kaysa sa hydrogen at helium. Hanggang sa 95% ng ang Milky Way ay atoms ay puro sa loob ang mga bituin at ang kabuuang masa ng mga atoms na bumubuo sa tungkol sa 10% ng mass ng kalawakan.<ref>{{Cite book|last=Lequeux|first=James|year=2005|title=The Interstellar Medium|url=https://archive.org/details/interstellarmedi0000lequ|page=[https://archive.org/details/interstellarmedi0000lequ/page/4 4]|publisher=Springer|isbn=978-3-540-21326-0|oclc=133157789}}</ref> (Ang natitirang bahagi ng masa ay isang hindi kilalang [[Dark matter|madilim na bagay na ito]].) === Pagbuo === Ang mga electron ay naisip na umiiral sa Uniberso dahil ang unang bahagi ng yugto ng [[Big Bang]]. Atomic nuclei ng mga form sa kabataan reaksyon. Sa tungkol sa tatlong minuto Big Bang kabataan na ginawa ang karamihan ng [[Elyo|helium]], [[Lityo|lithium]], at [[deuterium]] sa Uniberso, at marahil na ang ilang mga ng [[Berilyo|beryllium]] at [[boron]]. Ubiquitousness at katatagan ng mga atoms ay umaasa sa kanilang mga umiiral na enerhiya, na kung saan ay nangangahulugan na ang isang atom ay may isang mas mababang enerhiya kaysa sa isang walang tali sistema ng nucleus at electrons. Kung saan ang [[temperatura]] ay mas mataas kaysa sa ionization mga potensyal na, ang mga bagay na umiiral sa anyo ng [[Plasma (pisika)|plasma]]—isang gas ng positibo sisingilin ions (marahil, walang kalaman-laman nuclei) at mga electron. Kapag ang temperatura ng patak sa ibaba ang ionization ng mga potensyal na, atoms maging istatistika kanais-nais. Atoms (kumpleto sa mga tinali electron) ay naging upang mangibabaw sa paglipas ng [[Karga ng kuryente|sisingilin]] [[Partikula|particle]] 380,000&#x20;taon pagkatapos ng Big Bang—isang kapanahunan na tinatawag na recombination, kapag ang pagpapalawak ng Uniberso cooled sapat upang payagan ang mga electron upang maging naka-attach sa nuclei. Dahil ang Big Bang, na ginawa walang [[Karbon|carbon]] o [[Bilang na atomiko|mas mabibigat na elemento]], atomic nuclei ay pinagsama sa [[Bituin|mga bituin]] sa pamamagitan ng proseso ng nuclear fusion upang makabuo ng higit pang mga ng ang mga elemento [[Elyo|ng helium]], at (sa pamamagitan ng ang triple alpha proseso) ang pagkakasunud-sunod ng mga elemento mula sa carbon hanggang sa [[bakal]]; tingnan ang mga stellar mga kabataan para sa mga detalye. Mga elemento ng mas mabibigat na kaysa sa bakal ay ginawa sa [[Supernoba|supernovae]] sa pamamagitan ng r-proseso at sa AGB bituin sa pamamagitan ng ang s-proseso, ang parehong na kung saan may kasangkot pagkuha ng neutrons sa pamamagitan ng atomic nuclei. ang mga Elemento tulad ng [[Tingga|mga lead na]] nabuo higit sa lahat sa pamamagitan ng radioactive pagkabulok ng mga mabibigat na elemento. === Lupa === Ang karamihan ng mga atoms na bumubuo sa [[Daigdig]] at ang kanyang mga naninirahan ay naroroon sa kanilang mga kasalukuyang form sa [[nebula]] na pinaliit ng isang molecular ulap sa form na ang [[Sistemang Pang-araw|Solar System]]. Ang natitira ay ang resulta ng radioactive pagkabulok, at ang kanilang mga kamag-anak na proporsyon ay maaaring gamitin upang matukoy ang edad ng Mundo sa pamamagitan ng radiometric dating.{{Sfn|Manuel|2001|pp=407–430, 511–519}} ang Karamihan ng mga [[Elyo|elemento]] sa crust ng Earth (tungkol sa 99% ng helium mula sa gas wells, tulad ng ipinapakita sa pamamagitan nito mas mababang kasaganaan ng helium-3) ay isang produkto ng alpha pagkabulok. Mayroong ilang mga bakas ng mga atoms sa Lupa na ay hindi naroroon sa umpisa (ibig sabihin, hindi "mula sa simula"), o mga resulta ng radioactive pagkabulok. Carbon-14 ay patuloy na binuo sa pamamagitan ng cosmic ray sa kapaligiran. ang Ilang mga atoms sa Lupa ay artipisyal na binuo sa alinman sa sadyang o bilang sa pamamagitan ng-produkto ng nuclear reactors o pagsabog. Ng transuranic mga elemento—ang mga may atomic numero ng mas malaki kaysa sa 92—lamang [[Plutonyo|plutoniyum]] at [[Neptunyo|neptunium]] mangyari nang natural sa Lupa. Transuranic mga elemento ng radioactive lifetimes mas maikli kaysa sa kasalukuyang edad ng Mundo<ref>{{Cite book|last=Zaider|last2=Rossi|first=Marco|first2=Harald H.|year=2001|title=Radiation Science for Physicians and Public Health Workers|url=https://archive.org/details/radiationscience0000zaid|page=[https://archive.org/details/radiationscience0000zaid/page/17 17]|publisher=Springer|isbn=978-0-306-46403-4|oclc=44110319}}</ref> at sa gayon ay makikilalang mga dami ng mga sangkap na ito ay mahaba dahil bulok, na may pagbubukod ng mga bakas ng plutoniyum-244 posibleng idineposito sa pamamagitan ng cosmic dust.{{Sfn|Manuel|2001|pp=407–430, 511–519}} Natural na deposito ng plutoniyum at neptunium ay ginawa sa pamamagitan ng neutron makuha sa yureyniyum mineral. Ang Lupa ay naglalaman ng humigit-kumulang <span class="sortkey" style="display:none">7050133000000000000♠</span>1.33<span style="margin-left:0.25em;margin-right:0.15em;">×</span>10⁵⁰ atoms. Kahit na maliit na bilang ng mga independiyenteng mga atoms ng mga [[Mariringal na mga hangin|marangal na gas]] na umiiral, tulad ng [[argon]], [[neon]], at [[Elyo|helium]], 99% ng ang kapaligiran ay nakasalalay sa anyo ng mga molecule, kabilang ang mga [[Dioksidong karbono|carbon dioxide]] at populasyon ng pilipinas noong taong [[Oksiheno|oxygen]] at [[Nitroheno|nitrogen]]. Sa ibabaw ng Earth, ang isang napakalaki karamihan ng mga atoms pagsamahin upang bumuo ng iba ' t-ibang compounds, kabilang ang [[tubig]], [[asin]], silicates at oxides. Mga Atoms ay maaari ring pagsamahin upang lumikha ng mga materyales na hindi binubuo ng hiwalay na mga molecule, kabilang ang [[Bubog|mga kristal]] at mga likido o solid [[Metal|na riles]]. Ang atomic bagay form sa network ng mga kaayusan na kakulangan ng mga partikular na uri ng maliit na-scale magambala sa pagkakasunud-sunod na nauugnay sa molecular mga bagay na ito.<ref>{{Cite book|last=Pauling|first=Linus|year=1960|title=The Nature of the Chemical Bond|url=https://archive.org/details/natureofchemical0000linu|pages=[https://archive.org/details/natureofchemical0000linu/page/5 5]–10|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-0333-0|oclc=17518275}}</ref> === Bihirang at manilay-nilay mga form === ==== Superheavy mga elemento ==== Habang isotopes na may atomic numero ng mas mataas kaysa sa [[Tingga|lead]] (82) ay kilala upang maging radioactive, isang "isla ng katatagan" ay iminungkahi para sa ilang mga elemento na may atomic numero sa itaas 103. Ang mga superheavy mga elemento ay maaaring magkaroon ng isang nucleus na ay relatibong matatag laban sa radioactive pagkabulok. Ang mga pinaka-malamang na kandidato para sa isang matatag na superheavy atom, unbihexium, ay 126&#x20;protons at 184&#x20;neutrons. ==== Mga kakaibang bagay ==== Ang bawat maliit na butil ng bagay ay may kaukulang [[Antimaterya|antimatter]] maliit na butil sa tapat ng mga de-koryenteng singil. Kaya, ang mga [[positron]] ay isang positibo sisingilin [[Positron|antielectron]] at ang antiproton ay isang negatibong sisingilin katumbas ng isang [[proton]]. Kapag ang isang bagay at kaukulang antimatter maliit na butil matugunan, sila ay puksain ang isa ' t isa. Dahil sa mga ito, kasama ang isang kawalan ng timbang sa pagitan ng mga bilang ng mga bagay na ito at antimatter particle, ang huli ay bihirang sa uniberso. Ang unang sanhi ng kawalan ng timbang na ito ay hindi pa ganap na nauunawaan, kahit na ang mga teorya ng baryohenesis ay maaaring mag-alok ng isang paliwanag. Bilang isang resulta, walang antimatter atoms ay natuklasan sa likas na katangian. Gayunpaman, sa 1996 ang antimatter kamukhang-mukha ng hydrogen atom (antihydrogen) ay na-synthesize sa CERN laboratoryo sa [[Geneva]]. Iba pang galing sa ibang bansa mga atoms ay nilikha sa pamamagitan ng pagpapalit ng isa ng ang protons, neutrons o mga electron sa iba pang mga particle na may parehong mga singil. Halimbawa, ang isang elektron ay maaaring mapalitan sa pamamagitan ng isang mas malaki [[muon]], na bumubuo ng isang muonic atom. Ang mga uri ng mga atoms ay maaaring gamitin upang subukan ang mga pangunahing mga hula ng pisika. == Tingnan din == {{Columns-list|* [[Atomikong nukleo]] |colwidth=30em}} == Mga tala == {{reflist|group="note"}} == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} == Panlabas na mga link == * {{Cite web|date=2018|title=A Look Inside the Atom|url=https://history.aip.org/exhibits/electron/jjhome.htm|access-date=2018-04-13|publisher=American Institute of Physics}} * {{Cite web|last=Sharp|first=Tim|date=8 August 2017|title=What is an Atom?|url=https://www.livescience.com/37206-atom-definition.html|access-date=13 April 2018|publisher=Live Science}} * {{Cite web|author=Anonymous|date=3 January 2006|work=[[h2g2]]|title=Hitchhikers Guide to the Universe, Atoms and Atomic Structure|url=https://h2g2.com/edited_entry/A6672963|access-date=13 April 2018|publisher=BBC|archive-date=14 Abril 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414013418/https://h2g2.com/edited_entry/A6672963|url-status=dead}} * {{Cite web|author=Various|date=3 January 2006|title=Physics 2000, Table of Contents|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080114002007/http://www.colorado.edu/physics/2000/index.pl?Type=TOC|url-status=live|url=http://www.colorado.edu/physics/2000/index.pl?Type=TOC|access-date=11 January 2008|publisher=University of Colorado|archivedate=14 January 2008 <!--DASHBot-->}} * {{Cite web|author=Various|date=3 February 2006|title=What does an atom look like?|url=http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html|access-date=12 May 2008|publisher=University of Karlsruhe|archive-date=17 Abril 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100417023635/http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html|url-status=dead}} [[Kategorya:Mga atomo]] isy17srb1bh21qd7t94ofsui956o4g4 3 1202 2216010 2215782 2026-07-14T08:36:10Z ~2026-39748-04 164100 /* Proteksiyon sa mga pahina */ Tugon 2216010 wikitext text/x-wiki {{Hidden title}} <div style="float: right; position: absolute; left: 0px; top: -75px; padding-top: 0px; padding-left: 0px;"><div style="background:white; font-size: 150%; padding-top: 0px; padding-bottom: 0; position:relative; left:0; ">'''Kausapin si Jojit'''</div></div> <div id="talkpageheader-override" class="topicon" style="float: left; position: absolute; left: -1px; top: 20px; padding-top: 0px; padding-left: 0px; display:none"> {{Usertalksuper|user=Jojit}} </div> <div id="talk" class="plainlinks" style="border: 2px solid #800000; margin: 0em 1em 0em 1em; text-align: center; padding:5px; clear: both; background-color: #FFFFFF"> Hindi tulad ng mga ibang Wikipedista, '''hindi ako gumagawa ng mga arkibo ng mga Usapang Pahina''' yayamang awtomatikong naarkibo ang mga lumang pagbabago, na makikita gamit ang "[https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_tagagamit:Jojit_fb&action=history pahina ng kasaysayan]". Ngunit tinatala ko [[User talk:Jojit fb/Mga kumentong tinanggal|'''ang mga kumentong tinanggal ko''']]. Tinatala ko rin ang mga [[User talk:Jojit fb/Mga arkibo ng ABN|arkibo ng mga artikulong ginawa at pinalawig ko]] na naging "Alam ba ninyo?" Ganoon din ang [[User talk:Jojit fb/Mga pasasalamat, pagbati at parangal|mga pasasalamat, pagbati at parangal]] na pinapanatili ko dito upang kilalanin ang mga taong nagkaloob nito at ibalik sa kanila ang pasasalamat at di upang ipagmalaki ko ang parangal na natamo ko.</div> {{TOC right}} == A barnstar for you! == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Bästa nyskrivna.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''100,000 edits''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |Awarded to Jojit fb up 100,000 edits to Tagalog Wikipedia! Your edits are much appreciated! Well done! - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.96.78|112.202.96.78]] 02:13, 30 Mayo 2024 (UTC) |} :''Thanks.'' Maraming salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:59, 30 Mayo 2024 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang gabi. Gusto ko po sanang ilipat yung pahina ng [[lingguwistika]] papunta sa [[lingwistika]] (mas ginagamit sa mga naka-Tagalog na pahina sa internet, ayon sa research ko), pero nagkakaproblema po ako dito. Hindi ako sigurado kung paano ko ito ililipat, since may "lingwistika" na pahina kaya nagkaproblema. Sinubukan kong tanggalin yung redirect doon, pero ganon pa rin. Salamat po sa tulong. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:00, 1 Hunyo 2024 (UTC) :Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, subalit mas tama ang "lingguwistika" kasi sa ortograpiyang Tagalog/Filipino "kung ano ang bigkas ay siyang baybay". Wala pa din akong nakikitang diksyunaryo na ang baybay ay "lingwistika". At sa tingin ko na mas popular ang "lingguwistika" at ito ang ginamit mismo ng [http://wika.pbworks.com/f/ORTOPDF.pdf dokumento] ng [[Komisyon sa Wikang Pilipino]] tungkol sa [[Palabaybayan ng Filipino|Ortograpiyang Filipino]]. Gayon din ng sa isang [https://phlconnect.ched.gov.ph/admin/uploads/eae27d77ca20db309e056e3d2dcd7d69/Batayang-Kaalaman-sa-Wika-at-Lingguwistika-LOPEZ-MARIA-ELIZA-S.pdf dokumentong] naka-''upload'' sa [[Kagawaran ng Edukasyon]]. Kung tingin mo na karaniwan pa rin ang "lingwistika", ihain mo na lamang sa [[WP:KAPE|Kapihan]] para magkaroon ng konsenso. Kung anuman ang mapagkasunduan, susunod ako at ililipat ang dapat na ilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:40, 1 Hunyo 2024 (UTC) ::Sige, hindi ko na masyadong iaargumento pa ito. Okey naman ako sa kahit ano e. ::[[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:46, 2 Hunyo 2024 (UTC) == Tinatanggal [[Tagagamit:SahilgKhan3]] == Kamusta, Sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]..... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[Tagagamit:SahilgKhan3]] kasi nilalaman ay. Maraming salamat...... [[Natatangi:Mga ambag/2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764|2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764]] 09:44, 4 Hunyo 2024 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:32, 4 Hunyo 2024 (UTC) == Edit warring si 49.144.10.114 == *{{pagelinks|Vicarius Filii Dei}} *[[special:contribs/49.144.10.114]] Pakiharang po ng IP address 49.144.10.114 dahil binababoy yung mga pahina nina [[Vicarius Filii Dei]]. Hindi po sila pasok sa notability ng Wikipedia. Rinerevert ni 49.144.10.114 yung paglagay ko ng nilalaman. Base na rin po sa ambag, mukhang may [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] rin po ito. Maraming salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.58.254|124.217.58.254]] 01:00, 30 Hunyo 2024 (UTC) :{{done}} Nakaprotekta na rin ang pahina. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 30 Hunyo 2024 (UTC) == Palikha ng bagong kategorya == * [[:Kategorya:Mga file format pang-kompyuter]] * [[:Kategorya:Mga file sa kompyuter]] Sinubukan na magdagdag ng dalawang kategorya dahil ito ay [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Talaan_ng_pang-aabuso&wpSearchUser=124.217.51.239 hindi pinayagan] gawa ng ''edit filter''. Gusto ko po sanang palikha yung kategorya ng tungkol sa kompyuter. Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:51, 5 Hulyo 2024 (UTC) :Subukan mo uli. Puwede ka nang maglikha ng kategorya pero 'yung isa mong kategorya (Kategorya:Mga file sa kompyuter) ay walang laman. Kung hindi mo agad malagyan ang kategoryang iyan, mabubura iyan. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 6 Hulyo 2024 (UTC) ::Tapos na po ako mag-edit sa nasabing palikha ng bagong kategorya. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:58, 7 Hulyo 2024 (UTC) == Bandalismo == Magandang araw po, [[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Paharang po si ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.121.161|<bdi>112.198.121.161</bdi>]] dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. Kayo na po ang bahala kung gaano katagal. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 07:03, 5 Hulyo 2024 (UTC) :Pabago-bago pala IP po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Meta Platforms]] at [[WhatsApp]]. Ito po yung isa niyang IP: ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.113.21|<bdi>112.198.113.21</bdi>]]. Pare-pareho po ang edit message niya. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 07:07, 5 Hulyo 2024 (UTC) ::Prinotekta ko na lamang ang mga pahinang binandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:31, 6 Hulyo 2024 (UTC) :::Pabago-bago pala IP po nila. Paharang po si 112.198.64.0/18 dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. [[Natatangi:Mga ambag/112.202.102.174|112.202.102.174]] 11:10, 14 Hulyo 2024 (UTC) ::::Prinotekta ko na lamang ang artikulong [[Microsoft Windows]]. Tapos, may ginawa na lamang akong ibang paraan para hindi na siya makapagbandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:29, 15 Hulyo 2024 (UTC) == Paki-update po ng Padron:Ibang gamit == Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], paki-update po sana ng [[Padron:Ibang gamit]] upang umayon ito sa hitsura ng ibang mga hatnote dito sa tlwiki. Kasalukuyan po kasi itong gumagamit ng karaniwang text na hindi katulad ng ibang katulad na hatnote dito at sa enwiki. Nakaharang kasi po ito sa ngayon. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 08:15, 14 Hulyo 2024 (UTC) :Medyo madami ang gagawin dito. Ipila ko lang sa gagawin ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:45, 15 Hulyo 2024 (UTC) ::Sige lang po. Di naman kinakailangan agad-agad to. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 06:27, 16 Hulyo 2024 (UTC) :::{{ping|GinawaSaHapon}} Mukhang okay na ito. Pa-tsek na lang kung may isyu pa. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:51, 23 Hulyo 2024 (UTC) ::::Nakumpirma ko na po. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 04:20, 23 Hulyo 2024 (UTC) == Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:28, 21 Hulyo 2024 (UTC) </div>. <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> :''Thank you. Done filling out the form.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:42, 21 Hulyo 2024 (UTC) == Baybayin Script == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Matanong ko lang po kung maaari ba akong "magtransliterate" ng ilang mga pahina sa sulat "Baybayin"? Alam kong hindi praktikal ang gawain na ito dahil marami ang hindi marunong makabasa sa Baybayin, ngunit nais kong gawin ito upang mavisualize ng mga mambabasa kung ano ang itsura ng isang pahina ng Wikipedia na nakasulat sa Baybayin. Nalaman ko na maaari itong gawin dahil nakita ko ang isang pahina na pinamagatang "Pulo", at maaaring "multiscript" ang isang pahina. Ngunit nang tinignan ko ang kasaysayan ng pagbabago, napansin kong natanggal na pala ito, at dito ko natagpuan ang iyong account. Hindi po ba pinapayagan ang pagtransliterate ng Tagalog na wikipedia sa sulat Baybayin? Maraming salamat po. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 13:44, 21 Hulyo 2024 (UTC) :Hindi pinapayagan ang mga artikulong Baybayin dito sa Wikipediang Tagalog. Para sa dahilan, pakitingin na lamang itong usapan namin tungkol dito: [[Usapang_tagagamit:Jossisad#Paglikha ng mga artikulo sa Baybayin]]. Kung nais nilang makita ang itsura ng baybayin, mayroon namang mga ibang websayt na maaring gawin ito. Sana'y maunawaan mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:58, 21 Hulyo 2024 (UTC) ::Maraming salamat po sa iyong tugon. Nauunawaan ko naman ito at maraming salamat rin po sa lahat ng iyong ginawa para sa Wikipediang Tagalog. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 10:41, 22 Hulyo 2024 (UTC) == Benedict Cua == Hello Jojit, i am an administrator of wiki it: i ask for the protection of [[Benedict Cua]]. I noticed a lot of vandalism in the page. Thank you [[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 17:22, 21 Hulyo 2024 (UTC) :''Thanks for reporting. I already protected it but the article didn't establish notability for a long time, so, it was redirected to a related article. This is a standard practice here in Tagalog Wikipedia for those cases. Normally, if there is no related article, it would have been deleted.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:43, 22 Hulyo 2024 (UTC) :::That's fine. Thank you very much!--[[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 07:22, 22 Hulyo 2024 (UTC) == Palipat po ng pahina == Magandang araw po uli, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pwede po bang palipat po ng [[pagtitistis]] papunta sa [[pag-oopera]]. Mas karaniwang ginagamit (sa karaniwang diskurso, lalo na sa modernong Tagalog) kasi yung ''pag-oopera'' kesa sa ''pagtitistis'', sang-ayon sa [[:en:WP:COMMONNAME|WP:COMMONNAME]]. Alam kong mas pormal na Tagalog ang nauna, pero mukhang mas makakabuti sa tlwiki kung gagamitin natin yung ''pag-oopera'' bilang pangunahing pamagat. Sinubukan kong ilipat ito, pero mukhang kailangan palang burahin muna yung pahinang paglilipatan bago magawa yon. Hindi sapat ang user rights ko para doon. Salamat po, at pasensiya po sa abala. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 05:33, 23 Hulyo 2024 (UTC) :{{Done}} Walang problema, {{ping|GinawaSaHapon}}, gawain naman iyan ng isang tagapangasiwa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:41, 23 Hulyo 2024 (UTC) ::Salamat po sa napakabilis na tugon. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 05:44, 23 Hulyo 2024 (UTC) == Pagbura sa artikulong Brenda Mage == Komusta, naway mabuti ang iyong lagay. Nais ko lamang ipaalam sayo ang pagbura sa artikulong [[Brenda Mage]] sa kadahilanang wala itong sapat na sanggunian at impormasyon at napakaaikli ng artikulo na di naaayon sa pamantayan ng Wikipedyang Filipino. Maraming salamat [[Tagagamit:Rc ramz|Rc ramz]] ([[Usapang tagagamit:Rc ramz|kausapin]]) 04:27, 20 Setyembre 2024 (UTC) :Salamat sa abiso. Ni-redirect na lamang sa [[Pinoy Big Brother: Kumunity Season 10]]. Sa alternatibong paraan, maaaring mo i-tag ang isang artikulo para burahin sa paglalagay ng <nowiki>{{delete}}</nowiki> sa itaas nito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 21 Setyembre 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Jojit. Can you translate and upload the article [[:en:Azerbaijan Time]] in Tagalog Wikipedia? Yours sincerely, [[Tagagamit:Oirattas|Oirattas]] ([[Usapang tagagamit:Oirattas|kausapin]]) 07:29, 8 Oktubre 2024 (UTC) :I have other priorities in this wiki but I will try to put this on my queue. Thanks. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:04, 8 Oktubre 2024 (UTC) == Question regarding vandalism == Hello! I wanted to ask how to deal with vandals here. Specifically: how do I report them? Background: nearly every wiki which got opted out of global-sysops wikis list has some kind of a "administrator noticeboard" or "vandalism report page", but I wasn't able to find anything like that here. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 17:19, 14 Oktubre 2024 (UTC) :Hi {{ping|TenWhile6}} ''There is no central noticeboard reporting vandalism in this wiki. Folks usually report them at [[Usapang_Wikipedia:Kapihan|the Kapihan]]. They also directly message or ping administrators to report vandalism. User:WayKurat and I often receive vandalism reports as we are the most active admins. We don't have a centralized notice for vandalism because we have few volunteers in this wiki. Thus, creating such a page will eventually become inactive, and no one will notice someone reported vandalism. Thanks for your message.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:33, 16 Oktubre 2024 (UTC) ::Thanks for your answer :) ::Then I'll implement [[meta:XReport]] here, reporting to the page [[Usapang_Wikipedia:Kapihan]]. [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:11, 16 Oktubre 2024 (UTC) ::{{done}} Test: [[Natatangi:Diff/2133044]] ::Tell me if you want me to change the report text in any way (maybe translate it?) [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:44, 16 Oktubre 2024 (UTC) ''Here's the translation:'' <pre> "tl": { "button": "Ulat", "process": "Nag-uulat...", "local-button": "Ulat lokal", "global-button": "Ulat global", "type": "Uri ng ulat", "title": "Iulat ang tagagamit", "description": "Iulat ang tagagamit sa mga Tagapangasiwa\" sa Kapihan", "Ptitle": "Pahina ng ulat", "Pdescription": "Hiling iprotekta ang pahina", "SDtitle": "Mabilisang pagbura", "SDdescription": "Hiling para sa mabilisang pagbura ng pahinang ito", "SDgsr": "Hiling sa mabilisang pagbura sa Global sysops/Requests", "SDprocess": "Hinihiling ang mabilisang pagbura...", "reason": "Dahilan", "c-reason": "Ibang dahilan", "error-reason": "Kailangan mong magbigay ng dahilan!", "error-page": "Kailangan mong magbigay ng pahina!", "error-user": "Kailangan mong magbigay ng tagagamit!", "error-requested": "Naiulat na.", "error-SDrequested": "Nahiling na ang mabilisang pagbura.", "error-api": "May nangyaring kamalian habang inuulat ang $1.", "error-activated": "Hindi pinapagana ang $1 sa wiki na ito.", "error-specialpage": "Hindi maaaring iulat ang mga natatanging pahina.", "success": "Matagumpay ang hiling", "close": "Isara", "username": "Pangalan ng tagagamit", "hide-username": "Itago ang pangalan ng tagagamit", "pagename": "Pangalan ng pahina" } </pre> --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:17, 17 Oktubre 2024 (UTC) :Thanks for your help! I added it, the XReport interface is now translated. If you want to translate [[Natatangi:Diff/2133044]] too ("report concerning [Username]"), you can do so too, otherwise I can just leave it in english. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] 14:42, 17 Oktubre 2024 (UTC) == Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 == <div lang="en" dir="ltr"> Dear 2022 & 2023 WAM Organizers, Greetings from Wikipedia Asian Month User Group! The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the "[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]" page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]] [[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]] <small>You received this message because you was an organizer in the previous campaigns. - [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]</small> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=27632678 --> :''Tagalog Wikipedia already registered last week. The project page is [[Wikipedia:Buwan na Pang-Asya sa Wikipedia/2024]]. Thanks for the invite.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:21, 21 Oktubre 2024 (UTC) == Aking mga artikulo == Ang lahat ng aking mga artikulo ay na-update, ngunit ang template na nagsasaad na ang artikulo ay maikli ay nakabitin pa rin. Hindi lahat ng artikulo ay may sapat na impormasyon upang magsulat ng higit sa 300 salita, kaya maraming mga artikulo ang mas maikli ngunit kapaki-pakinabang. Aalisin ba ang template? [[Tagagamit:VictoriaCulpechina|VictoriaCulpechina]] ([[Usapang tagagamit:VictoriaCulpechina|kausapin]]) 11:00, 21 Oktubre 2024 (UTC) :Hindi ko pa natingnan lahat ng mga binago mo subalit yung [[Myotragus balearicus]], marami pa ring mali-mali ang balarila (o ''grammar''). At saka, baka hindi mo ako naintindihan sa sinabi ko tungkol sa ''template'' (o padron). Hindi ko naman pinatatangal iyon. Sinasabi ko lamang na ang bilang ng salita sa isang artikulo ay hindi kasama ang mga salita nasa loob ng ''template''. Irepaso o i-''review'' ko yung iba mong binago. Balikan kita. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:30, 22 Oktubre 2024 (UTC) == Feminism and Folklores 2024 Organizers Feedback == Dear Organizer, [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]] We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success. To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives. Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6 survey]. By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement. The survey covers: #Community engagement and participation #Challenges and successes #Partnership Thank you again for your tireless efforts in promoting [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore]. Best regards,<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Bandalismo: 112.205.89.181 == Magandang gabi po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Patuloy pong gumagawa ng bandalismo ang IP address na [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/112.205.89.181 112.205.89.181], at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng bangko simula pa po kagabi. Paharang po nito. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 15:19, 26 Oktubre 2024 (UTC) :Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, ngayon ko lang napansin ito. Hindi ko siguro napansin agad dahil may mensahe ang tagapag-organisa ng Feminism at Folklore bago ang mensahe mo. ''Anyway'', may pandaigdigang tagapangasiwa ang nagharang ng tatlong araw sa IP na iyan tapos hindi naman siya nag-bandalo pagkatapos nun. Maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:22, 8 Nobyembre 2024 (UTC) == Notabilidad ng pamagat == Magandang araw po May batayang notabilidad po ba pagdating sa pamagat ng isang artikulo? Halimbawa po kung napatunayang obsoleto na ang isang salita at iba na ang ginagamit sa kasalukuyang panahon, alin ang pipiliing salita? May mga nag-aadbokasiya po kasi na "Sugbuhanin" (dating tawag sa mga taga-Cebu noong unang panahon) na lang daw ang gamitin kaysa sa "Sebwano" o "Cebuano". Ang kaso nga lang po talaga, “Cebuano” o “Sebwano” ang mas kilala at mas ginagamit sa kasalukuyan, kaya’t sa tingin ko po ay mas praktikal itong gamitin sa mga pamagat at laman ng artikulo upang mas madaling maunawaan ng mga mambabasa. Salamat po. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 07:33, 9 Nobyembre 2024 (UTC) :{{ping|Kali Igba}} Oo, may batayang notabilidad dapat ang pagpamagat ng artikulo dito sa Wikipediang Tagalog lalo na kung kaduda-duda ang salitang gagawing pamagat. Hindi pa naisulat ang patakaran na iyan subalit sa karamihan ng mga usapang naganap sa usapang pahina (halimbawa [[Usapan:Antartika|dito]]) at maging sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan|Kapihan]], ang konsensus o pangkahalatang kasunduan ay kailangang may sanggunian ang pamagat na gagamitin lalo na kung hindi ito pangkaraniwan. Mailalapat lamang ito kung walang ibang karaniwang katutubong salita na magagamit. Kung may karaniwang katutubong salita magagamit bilang pamagat, iyon ang gagamitin. Hango ang patakaran na ito sa [[:en:WP:COMMONNAME]] o ang paggamit ng karaniwang salita bilang pamagat para mas maintidihan ng nakakarami. Bigyang diin ko lamang na "karaniwang katutubong salita" ang gagamitan at hindi ang karaniwang banyagang salita. Kasi, maaring ikatuwiran na mas karaniwan ang salitang banyaga kasya katutubong salita. Nawa'y nasagot ko ang tanong mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:24, 10 Nobyembre 2024 (UTC) ::Sige po. Pakilipat na nga lang po nung pamagat ng artikulo. Di ko po kasi alam kung paano ibalik sa dating pamagat. Salamat po uli. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 10:26, 11 Nobyembre 2024 (UTC) :::Naibalik ko na. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:14, 12 Nobyembre 2024 (UTC) == [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! == Dear Feminism and Folklore Organizers, We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st. For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out: '''support@wikilovesfolkore.org''' Kind regards, <br> On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. <br> [[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia == Dear Recipient,<br> We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled <b>"Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,"</b> will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships. ===Workshop Objectives=== * <b>Introduction to Partnerships: </b>Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement. * <b>Strategies for Collaboration: </b>Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships. * <b>Case Studies:</b> Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community. * <b>Interactive Discussions: </b>Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy. ===Workshop Details=== 📅 Date: 7th December 2024<br> ⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])<br> 📍 Venue: Zoom Meeting ===How to Join:=== Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia <br> Meeting ID: 860 4444 3016 <br> Passcode: 834088 We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts. Thank you, Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]] Dear Team, My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign. Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons. As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet. * Please find the project page for this year’s edition at: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025 * To sign up and organize the event in your country, visit: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know. In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia. We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested. * You can find the Feminism and Folklore project page here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 * The page to sign up is: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know. We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons. Sincerely, The Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 5 Enero 2025 (UTC) == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign. We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture. === Why Host the Competition? === * Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture. * Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics. * Raise awareness: Increase global understanding of these important issues. === Exciting Prizes Await! === We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes: **International Recognition:** * 1st Prize: $300 USD * 2nd Prize: $200 USD * 3rd Prize: $100 USD * Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each **Local Recognition (Details Coming Soon!):** Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements! All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency. === Ready to Get Involved? === Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025] Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page] === Collaboration is Key! === Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region. === Let's Collaborate! === For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further. Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content! Thank you, **Wiki Loves Folklore International Team** </div> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:10, 6 Enero 2025 (UTC) == Miss Universe Philippines 2025 == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang IP user na pilit pinapalitan ang "Lungsod ng Iloilo" sa "Iloilo" bagamat ang Miss Iloilo pageant ay para sa Lungsod ng Iloilo. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:23, 16 Enero 2025 (UTC) :Hi {{ping|Allyriana000}}, nakaprotekta na ang pahina sa mga tagagamit na walang akawnt (o IP user). Tanging mga may rehistradong akawnt lamang ang makakapagpabago ng pahina. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 16 Enero 2025 (UTC) ::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:54, 16 Enero 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:23, 26 Enero 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == I have sent you an e-mail == @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Hi Jojit fb! I have sent you an e-mail. Can you review it and accomplish my request there? Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 15:55, 11 Pebrero 2025 (UTC) :''Thank you for reaching out again. I appreciate your efforts with the Tagalog Wikipedia articles. I am here to guide and assist contributors like you. However, it is best for the original author to edit and improve the articles since we have limited editors on Tagalog Wikipedia. Please expand the draft and make corrections based on Wikipedia’s guidelines. If you have any questions about translation or formatting, I am happy to help. Once you have made the necessary corrections, I can move the articles to the main space as soon as they meet the standards. If you cannot translate the article, consider posting on the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community's message board, to seek assistance from other editors willing to help you. Regarding the template, I will review it and attempt to move it to the main namespace, but I may wait until you have translated the article, as it seems that only your article would be using the template. Please let me know if you have any specific questions!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:43, 12 Pebrero 2025 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] I have already translated these articles: ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang bisa para sa may pasaporte ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang_bisa_para_sa_may_pasaporte_ng_Albanya]] ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Pasaporte ng Albanya]] ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran sa bisa ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran_sa_bisa_ng_Albanya]] ::and the translation of the template which was made by my friend: ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic Visa Policy|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic_Visa_Policy]] ::So you can move the drafts to the article space now. ::Please move them. ::Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 07:39, 12 Pebrero 2025 (UTC) :::''Thank you for expanding the article. I will do my best to assist you. However, your draft requires further improvement. I cannot help you now due to my other priorities on this wiki. Additionally, your draft cannot be moved to the main namespace yet, as it still needs work. There are foreign words that require translation, and there are also some grammar errors and issues with the "Manual of Style" that need addressing.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:37, 12 Pebrero 2025 (UTC) ::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] You told me months ago when I contacted you for the first time, that you will take a look at the draft articles and correct them when you will have time. You tell me now the same thing. It doesn't cost you anything to review the draft articles and correct them. Please correct them now and make the drafts articles. Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 09:41, 13 Pebrero 2025 (UTC) :::::''I apologize if there was any misunderstanding. When I mentioned that I could not assist at the time, I did not mean that I would personally edit the articles but rather that I could potentially provide guidance when available. Additionally, as a reviewer, my role is to assess the draft, not to edit it directly. As I previously said, your draft still requires further improvement. There are foreign words that need translation (for example, "Arab League" and "boycott," among others), as well as grammar errors and issues needing alignment with the Manual of Style. These issues need fixing before moving the draft to the main namespace. I still have other priorities, but if you need guidance on specific points, I may be able to provide advice when time permits. Otherwise, I recommend seeking feedback from other editors or relevant [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new noticeboards] for assistance. Thank you!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:05, 13 Pebrero 2025 (UTC) == Miss Universe Philippines 2025, ulit == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang user sa pangalang @[[Tagagamit:Hunneybunch|Hunneybunch]] na bigla na lamang binura ang karamihan ng nakalagay sa artikulo, partikular na ang Tala ng mga kandidata, na may sapat naman na sanggunian. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 09:12, 15 Pebrero 2025 (UTC) :{{ping|Allyriana000}} Salamat sa mensahe mo. Nagmensahe na ako sa usapang pahina niya. Hinihimok ko muna na magkasundo kayo kung ano ang dapat nilalaman ng artikulo, at ilahad ito sa [[Usapan:Miss Universe Philippines 2025|usapang pahina ng artikulo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:43, 15 Pebrero 2025 (UTC) == Padron para sa television season == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Hindi ko alam kung maitatanggi mo itong request ko o hindi pero, maaari mo bang gawin ang padron ng Infobox television season para sa Tagalog Wikipedia? Dalawang television seasons na ang nagawa ko para sa Pinoy Big Brother (Gen 11 at Celebrity Edition Collab), at hindi talaga akma ang padrong Infobox television para sa mga artikulong ito. Salamat! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 06:23, 9 Marso 2025 (UTC) :Pasensya na, medyo abala ako sa ibang bagay. at may persooal a prayoridad sa wiking ito. Kaya, hinihimok ko na ikaw na lamang ang gumawa. Tingin ko naman na kaya mong gumawa ng Padron, batay sa nakaraan mong mga pagbabago. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:06, 9 Marso 2025 (UTC) == Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, {{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}} Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long! == Event Details == * '''📅 Date''': Today (15 March 2025) * '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone]) * '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link] * '''🔗 Session''': [[meta:Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]] * '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266 * '''🔑 Passcode''': FNF@2025 == Participation == Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!'' '''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there! Best regards,<br> '''Joris Quarshie'''<br> [[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]] <div style="margin-top:1em; text-align:center;"> Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :''Thanks for the invitation. Sorry, I wasn't able to attend. I saw this just now.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:51, 15 Marso 2025 (UTC) == Ikalawang Digmaang Pandaigdig == Magandang araw po @[[user:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] dahil may isang IP user na pilit nang binaboy ang pahina sa paraan ng paglalagay ng nilalaman. Kadalasang mga IP o new user ang mga nagbabandalismo ng pahina. Delikado po yon lalo na't isa ang pahinang ito sa mga madalas puntahn ng mga Pilipino, lalo na yung mga researcher at estudyante (umaabot na po sa 30,000 ang pageviews nito as of my editing here). Maaari mo bang gawan ng paraan para maiwasan ito? Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.112.199|112.202.112.199]] 14:05, 27 Marso 2025 (UTC) :{{done}} Nakaprotekta na ang pahina sa mga hindi nakarehistrong tagagamit para medyo maiwasan ang bandalismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:41, 28 Marso 2025 (UTC) == [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] == Hello. Tama po ba yung ginamit kong pamagat para sa "copyright law of the Philippines"? ([https://www.ipophil.gov.ph/glosaryo-ng-yamang-isip/glossary-of-terms-copyright/ Ayon sa IPOPHL], "karapatang-sipi" ang Tagalog ng copyright) O di kaya po, "[[Batas sa karapatang-sipi sa Pilipinas]]", "[[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]", o [[Batas karapatang-sipi ng Pilipinas]]? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 08:58, 9 Abril 2025 (UTC) :{{ping|JWilz12345}} Salamat sa mensahee mo. Tama naman 'yung Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi. Sa pansariling pananaw, mas gusto ko 'yung [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]] dahil nabibigyan-diin 'yung ''copyright law'' kaysa ''Philippine law'' (batas ng Pilipinas). Sa akin lamang 'yun at nasa iyo ang pasya kung ano ang pipiliin mo sa pagitan ng [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] at [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]. 'Yung iba sa pagpipilian ay hindi wasto ng balarila. Nawa'y nakatulong ako sa pagpapasya mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:46, 11 Abril 2025 (UTC) ::Salamat po. Ililipat ko na lang sa pamagat na ayon sa mungkahi mo. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:20, 12 Abril 2025 (UTC) == [[Padron:Free media]] == Hi! Can you perhaps add a category to this template like on English Wikipedia? So all the free files end up in [[:Category:All free media]]? It will make it easier to locate files without a license etc. It's like [[Padron:Non-free media]] only for free files. [[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 17:49, 19 Abril 2025 (UTC) :Also non-free files should be deleted if they are not used in an article. Perhaps you could have a look at [[Special:UnusedFiles]] or ask your fellow admins to have a look? If you would like to batch delete those files there is a script for that or Global Sysops can help. Also I'm working on a list of files without a license ([[User:MGA73/NoLicense]]). Right now it also includes the free files but if you add a category as requested above I can remove the free files from the list. --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 18:05, 19 Abril 2025 (UTC) ::I had help to fix [[Padron:Free media]]. But it would still be good if you can help with the unused files. :::{{ping|MGA73}} ''Sorry for the late reply. I have been busy lately in real life. I will help in deleting those unused files. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:02, 22 Abril 2025 (UTC) ::::Hi! Thank you. And don't worry about the late reply. Real life is important! --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 09:07, 22 Abril 2025 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;"> <div style="text-align: center;"> </div> '''Dear {{ROOTPAGENAME}}''', Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!<br> We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate each year! '''Sincerely,<br>''' '''Wikipedia Asian Month User Group''' [[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]] </div> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=28585917 --> :''Thanks''! --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:29, 23 Abril 2025 (UTC) == Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu. === Objectives === * '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives. * '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens. * '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices. * '''Advocacy & Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities. === Details === * '''Date:''' 30th April 2025 * '''Day:''' Wednesday * '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone]) * '''Venue:''' Online (Zoom) * '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda & Community Engagement Director) === How to Join === * '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here] * '''Meeting ID:''' 891 5873 8825 * '''Passcode:''' FNF@2025 * '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] '''' === Agenda === # Welcome & Introductions: Opening remarks and participant roll-call. # Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives. # Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries. # Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups. # Q&A & Discussion: Share challenges, solutions, and next steps. # Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions. We look forward to seeing you there! Best regards,<br> Stella<br> Feminism and Folklore Organiser -[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC) </div> </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == Talaan ng mga album ng Candid Records (UK) == Hello, Jojit. I started this article about Candid Records as part of my 100wikidays challenge. Technically, I could have just authored stubs and made my life easier, but I wanted to contribute quality articles. Furthermore, I wished to provide articles relevant to our Philippine culture and achievements, both heritage and contemporary. Who else could be better equipped to write accurately about Candid than someone who was there, albeit it was twenty years in the past? I disavow any conflict of interest on this subject, especially now that the widely respected British producer Alan Bates died in 2023 and the company is no longer, since 2019. The list, in my view, is a justifiable vehicle to mention that Filipinos found respect on the international stage, particularly in the very exclusive genre of jazz. I remain hopeful for your kind understanding and tolerance for the article. Respectfully, [[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 11:42, 26 Abril 2025 (UTC) :Pakibasa na lamang ang [[Wikipedia:Salungat na interes]] o para sa mas detalydong impormasyon sa bersyong Ingles nito sa [[Wikipedia:Conflict of interest]]. Ito kasi ang pangunahing isyu ng talaang sinulat mo bukod pa sa isyu sa kayarian at pagkakasulat ng artikulo na kailangang linisin. Pinapayo ko na hayaan mo ang ibang tao na walang kaugnayan sa paksa ang magbago ng talaan para matanggal ang hatnote. At matatanggal din ang ibang isyu kung malilinis ito at makakapagbibigay ng maaasahang sanggunian. Salamat sa pang-unawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:18, 27 Abril 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pakilipat po sana ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungo sa mas angkop na [[impeksiyon sa lagusan ng ihi]]. Mas akma yung katawagan na "impeksiyon" kesa sa pagsakop. May problema po kasi sa paglilipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 04:50, 10 Mayo 2025 (UTC) == Block Vandal == Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please block user [[Tagagamit:MarioMill324]] permanently? He has deleted and changed templates arbitrarily on several articles (see his contributions for more). And he has also been banned on enwiki for vandalism and on wikidata for account abuse (also he was banned by me on cebwiki). Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 22:49, 10 Mayo 2025 (UTC) :{{ping|Như Gây Mê}} {{done}} (''Done!'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:56, 13 Mayo 2025 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ''Btw:'' I give you [[:ceb:MediaWiki:Gadget-masstool.js|MassTool]] (for sysop) and [[:ceb:MediaWiki:Gadget-TodoList.js|ToDoList]] (for all users) toolkit scripts for you to add gadget at [[MediaWiki:Gadgets-definition]] to create utilities that make it easier for you to work with the sysop toolset, hope it's useful to you and to tlwiki :) hehe. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 05:10, 13 Mayo 2025 (UTC) :::{{ping|Như Gây Mê}} Paumanhin sa huli nang sagot. Sa aking pagrepaso sa mga nirerekomenda mong gadyet, mukhang hindi siya pamantayang gadyet na nilalagay sa mga ibang wikang bersyon ng Wikipedia, at nag-aalangan akong ilagay siya. Kung nais mo pang isulong na ilagay siya dito sa Wikipediang Tagalog, minumungkahi ko na hingin ang payo ng ibang tagagamit sa pamamagitan ng paglalagay ng paskil sa [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], ang pampamayang usapan dito Wikipedia Tagalog. Maraming salamat. (''Sorry for the late reply. Upon reviewing the gadgets you recommended, it doesn't seem like they are standard gadgets included in other Wikipedia language versions, and I'm hesitant to include them. If you still want to pursue including them here on the Tagalog Wikipedia, I suggest you ask for other users' advice by posting in [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community discussion forum here on Wikipedia Tagalog. Thank you very much.) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 19 Mayo 2025 (UTC) == [[Talaan ng mga laro sa Game Boy Advance]] == Pakibura ang ''redirect'' na ito para malipat ko po ang [[Listahan ng mga Game Boy Advance game]] sa nabanggit na pamagat. Salamat po ''in advance''. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:12, 3 Hunyo 2025 (UTC) :Ako na lamang ang naglipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:16, 3 Hunyo 2025 (UTC) == Kailangan ko ng mungkahi == Kumusta @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Kailangan ko ng iyong tulong, o magmungkahi kung sino ang maaari kong kontakin. Isinulat ko ang draft ng isang artikulo, tungkol sa isang sikat na artistang Italyano. https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador Sa aking palagay ay handa na itong gawing opisyal, ngunit nais ko muna ang iyong opinyon. Hinihintay ko ang iyong mabait na tugon, maraming salamat. (Gayundin, sa palagay ko ay hindi ako awtorisadong ilipat ang pahina, dahil kamakailan lamang ako ay sumali sa Wikipedia ng Pilipinas). [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 10:57, 11 Hunyo 2025 (UTC) :Hi {{ping|PamelaBertaccini}}, maraming salamat sa mensahe mo. May mga ilang isyu sa ''manual of style'' tulad ng kailangang naka-italiko ang gawang sining at hindi na kadalasang sinasalin kung wala namang opisyal na salin sa Tagalog. Halimbawa, Manifesto ng Neo-Cave Art -> ''Manifesto of Neo-Cave Art''. Kailangan din isalin ang mga banyaga (o Ingles) na salita tulad ng "Prehistory" na maaaring isalin bilang "prehistorya" o "bago ang kasaysayan" na mas katutubo. Marami pang mga banyagang salita sa arikulo mo, pakisalin na lamang. Tingnan ang [[Wikipedia:Pagsasalinwika]] at baka makatulong sa iyo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:39, 12 Hunyo 2025 (UTC) ::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ::Nagawa ko na ang lahat ng iminungkahi mo at sana ay maayos na ang page ngayon. ::https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador ::Maaari mo bang tingnan kung handa na itong ilipat? Salamat muli sa iyong kabaitan. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 09:00, 12 Hunyo 2025 (UTC) :::May mga salitang Ingles pa rin na hindi nakasalin. Marami ito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 12 Hunyo 2025 (UTC) ::::Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Oo, dahil maraming pamagat ng mga gawa at eksibisyon (halos kalahati) ang may orihinal na pamagat sa Ingles (at hindi sa Italyano) at dahil mga pamagat ang mga ito, iniwan ko ang mga ito sa kanilang orihinal na wika. ::::Kaya paano ko ito dapat gawin? Isasalin ko ba? Pero sa pangkalahatan, hindi isinasalin ang mga pamagat ng mga eksibisyon at mga gawa. Sabihin mo sa akin, salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:108%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 16:43, 12 Hunyo 2025 (UTC) :::::Oo, hindi nga sinasalin ang mga pamagat ng eksibisyon. Sinabi ko na sa 'yo na di na kailangang isalin 'yun. Ang sinasabi ko ay 'yung mga salita tulad ng "Prehistory", "zoomorphic" at "anthropomorphic" na maaring isalin bilang "bago ang kasaysayan", "soomorpiko", at "antromorpiko". Marami pang ibang Ingles na salita, paki-tingin na lamang. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:07, 13 Hunyo 2025 (UTC) ::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Tama ka — marami pa ring maling salita sa teksto noon. May ilang salita na nanatili sa Ingles o isinalin nang hindi tama (hindi sa pinakamahusay na paraan). Ngayon, dapat ay maayos na talaga ang teksto. Maaari mo bang tingnan kung ayos na ito? At kung ayos na nga, ikaw ba ang naglilipat ng pahina, o ako ang dapat gumawa nito? [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 14:28, 13 Hunyo 2025 (UTC) :::::::Mayroon pa rin pero kaunti na lamang. Ito pa ang dapat isalin: ::::::::nag-explore -> sumubok ::::::::53rd -> ika-53 ::::::::Castellana Caves -> mga Yungib ng Castellana ::::::Kapag okay na, ako na ang maglilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:59, 15 Hunyo 2025 (UTC) :::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Salamat muli sa iyong suporta. Sinunod ko ang iyong mungkahi at binago ang mga salitang kailangang baguhin. Mananatili akong available kung mayroon ka pang mapansin na kailangang baguhin. Salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 09:33, 15 Hunyo 2025 (UTC) == You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> Hello {{PAGENAME}} [[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]] We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled: 🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders<br> 🗓 Friday, June 20, 2025<br> ⏰ 4:00 PM UTC<br> 🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]<br> 👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)<br> Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms! 🔗 Event Page & Details: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders This session includes:<br> ✔️ A keynote presentation<br> ✔️ Story-sharing interactive segment<br> ✔️ Q&A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia<br> We hope to see you there! Warm regards,<br> Stella<br> On behalf of Feminism and Folklore Team<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> :''Thanks for the invite! It’s midnight in my time zone, and I have an early commitment the next day, so I won’t be able to attend. I hope it goes well!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:00, 18 Hunyo 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 10:20, 21 Hunyo 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> :{{Done}}. ''I already finished filling out the form. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:42, 23 Hunyo 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang araw po Jojit. Pakilipat po ng [[pananalig ng sari]] patungo sa mas ginagamit na salin nito na [[teorya ng kategorya]]. Sa kasalukuyan, isang redirect ang teorya ng kategorya doon sa pananalig ng sari. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:05, 23 Hunyo 2025 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:09, 23 Hunyo 2025 (UTC) ::Magandang araw ulit po. ::Palipat rin po pala ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungong [[impeksiyon sa daanan ng ihi]]. Per sa mga sanggunian na nakita ko sa net, ito ang ginagamit na salin para sa UTI (sources: [https://www.kidneyeducation.com/Filipino/Impeksiyon-sa-Daanan-ng-Ihi/997 Kidney Education], [https://www.chcrr.org/tl/patient-education/what-is-a-urinary-tract-infection-uti/ CHCRR], at maging [https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/6/24/tv-patrol-mulberry-picking-patok-sa-arayat-pampanga-2029 ABS-CBN]). Salamat po ulit. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 06:09, 25 Hunyo 2025 (UTC) :::{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 25 Hunyo 2025 (UTC) == Abuse filter == Hi Jojit fb, can I ask if the [[Natatangi:Talaan_ng_pansala/8]] is currently including blocking edits with the word "larendo valdez" in the edit summary? As I still see LTA can still cause vandalism without being blocked by this filter. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 10:29, 23 Hunyo 2025 (UTC) : Btw, if your filter doesn't already have this LTA blocking syntax, I can send you this one:<syntaxhighlight lang="css"> ccnorm("larendo Valdez") in ccnorm(SUMMARY) </syntaxhighlight> [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 12:36, 23 Hunyo 2025 (UTC) ::{{ping|Như Gây Mê}} Maraming salamat sa pag-abiso! Maaari bang magbigay ka ng mga halimbawa ng kamakailang bandalismong "larendo valdez" na nalusutan ng pansalang ito? (''Thanks for the heads up! Can you provide examples to the recent "larendo valdez" vandalism that bypassed this filter?'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:16, 24 Hunyo 2025 (UTC) ::: @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] [https://tl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Google_Play_Music&curid=324213&diff=2165898&oldid=2165897 recent example here] [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 00:21, 24 Hunyo 2025 (UTC) ::::Salamat {{ping|Như Gây Mê}}! Naaayos ko na ang pansala. (''Thanks Như Gây Mê! Fixed the filter.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:34, 24 Hunyo 2025 (UTC) == [[Natatangi:Mga ambag/240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B|240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B]] == Hi Jojit, can you block this IP. The IP above continuously copying and pasting template content of another article into unrelated articles. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:45, 28 Hunyo 2025 (UTC) :{{done}} (''Done.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 29 Hunyo 2025 (UTC) == Patulong po sa isyu ng isang artikulo == Magandang araw po may mga isyu po ang artikulong "[[Katutubong relihiyong Tagalog]]. May ipinasok po na nilalaman partikular na po dun sa "'''Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala."''' Kwestyunable po ang mga nilagay na mga makabagong bathala dahil walang malinaw na batayan na bahagi sa kasaysayan ito ng paniniwalang Tagalog. Kahit sa konteksto ng mitolohiya, hindi po ito pasok kung hindi ito naging bahagi ng pananampalataya nila. Tinanong ko na rin po kung anong katibayan— kagaya ng tala sa kasaysayan at antopolohikal na katibayan sa mga nilagay na pigura, ngunit wala pong nailatag na maayos na pagpapatibay. Halimbawa: '''*Dumangan-''' yung sanggunian po ay walang kinalaman dahil tungkol sa '''Capital House Investment Management Ltd,''' '''*Mayari-''' ito po ay kwestiyonable dahil wala pong katibayan na naging bahagi ito ng paniniwalang Tagalog bilang Diyos ng buwan. Ang akda po ni Jocano ay di-mapagkakatiwalaan dahil wala itong nailatag na katibayan kung bahagi talaga ito ng paniniwalang Tagalog. Iba po ang sinasabi ng mga ibang tala sa kasaysayan kagaya ng Vocabulario de lengua Tagala at Boxer Codex '''*Lakapati-''' ito po ay hindi makabago, parte talaga ito kasaysayan ng paniniwalang Tagalog, samakatuwid mali pong sabihin na makabago ito, dahil bahagi talaga ito ng katutubong paniniwala. '''*Apolaki-''' ito po ay sa Pangasinan. Walang malinaw na tala sa kasaysayan kung bahagi ito ng paniniwalang Tagalog. Sa tingin ko po, mas maigi pong burahin na lang ito dahil sa kawalan ng katiyakan at pagpapatibay. At saka, ang paksa po ng artikulo ay Katutubong relihiyong Tagalog. Yung mga makabagong Diyos po ay mas bagay na tituluhan na "Mga Kamakailang Literaryong Imbensyon” o “Kalituhan sa Modernong Panahon". Nakaka-mislead po kasi ang nilalaman na iyon kung ihahalo sa katutubong buhay-relihiyon ng Tagalog, lalo na po kung walang malinaw na katibayan. Salamat po. [[Tagagamit:MysticWizard|MysticWizard]] ([[Usapang tagagamit:MysticWizard|kausapin]]) 23:07, 8 Agosto 2025 (UTC) :Binabandalismo nya yung pahina. Una Binura nya yung Mga Sinaunang mga bathala, pagtapos binura mo yung mga maka "Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala. parehong tama ang mga lumang diyos at mga bagong diyos, kaya kita ni re reklamo badalismo ginagawa mo eh. Ang linaw linaw magkaiba yung mga Sinaunang bathala at diwata ng mga Tagalog, saka yung mga Makabagong mitolohikal. pareho mo binura sa magkaibang pagkakataon. Binandalismp mo yung pahina. Tignan nyo pa eh [[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 23:44, 8 Agosto 2025 (UTC) == Badalismo pa Block po ng Vandal == Magandang Araw po, paki double check and block po si [[Tagagamit:MysticWizard]] yung mga edit po nya vandalismo. Sinilip ko yung mga edit nya mali mali yung nilalagay nya tas marami siyang binubura. Tignan nyo po yung editing history nya mula [[Katutubong relihiyong Tagalog]] hangang sa [[Babaylan]] pati narin sa [[Kasariang sariling pagpapakilanlan]] at marami pang iba, gumagamit siya ng chatgpt para ibahin yaong artikulo at malakas ang POV at homophobikong pananaw sa mga artikulo. paki sundan po yung mga edit nya. makikita ninyo puro sya bandalismo at POV pagdating sa mga artikulong may kasarian. Patuloy pong gumagawa ng bandalismo at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng pag tungkol sa kasarian at sekswalidad. Paharang po nito. double check po ninyo Salamat po.[[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 13:32, 9 Agosto 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang gabi po, {{ping|Jojit fb}} Palipat po sana ng [[Kapuluan ng Kaláyaan]] (na may tuldik sa ikalawang ''a'') patungo sa [[Kapuluan ng Kalayaan]] (walang tuldik). Hindi po kasi ginagamit sa karaniwang diskurso yung may tuldik, at mukhang nagawa po yata ito ng naglipat kanina bilang pang-iwas sa error sa paglipat dulot ng teknikal na restriksiyon. Sana po ay maaksyunan agad sa libreng oras niyo. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:34, 9 Agosto 2025 (UTC) :{{ping|GinawaSaHapon}} {{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:37, 11 Agosto 2025 (UTC) == Vandalism == * {{pagelinks|Saging}} Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please check the page history of [[Saging]] and protect this page to prevent vandalism. It has added blatant arbitrarily and unsourced content (see his contributions here: [[special:contribs/136.158.79.146|136.158.79.146]] and [[special:contribs/112.206.250.216|112.206.250.216]]). Thanks! - [[Natatangi:Mga ambag/131.226.106.29|131.226.106.29]] 10:05, 10 Agosto 2025 (UTC) :Hinarang muna ang mga di nakarehistrong tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:43, 11 Agosto 2025 (UTC) == Block vandalism == Hi Jojit, can you please block [[Tagagamit:Holobungasixgorillion]]. This account is only for vandalism. Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:02, 11 Agosto 2025 (UTC) :+ [[Tagagamit:MNSQPC]] [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:04, 11 Agosto 2025 (UTC) :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:27, 12 Agosto 2025 (UTC) == Palipat po ulit == Magandang gabi, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Palipat po ng [[Suwesya(Sweden)]] patungo sa [[Suwesya]]. May nagkamali na naman po kasi sa paglipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:45, 15 Agosto 2025 (UTC) :Ok na po pala. Nailipat na po ng isang admin. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:58, 16 Agosto 2025 (UTC) ::Binura ko na lamang 'yung [[Suwesya(Sweden)]] dahil hindi balido. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:28, 17 Agosto 2025 (UTC) == Pagbubura == Bakit binubura ng mga artikulo na ginagawa ko ulit para sa astronomiya? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:08, 26 Agosto 2025 (UTC) :Wala namang naburang ginawa mo. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Naburang_mga_ambag/XiAndromedae], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:11, 26 Agosto 2025 (UTC) ::Pasensya na pero pag may ginagawa akong artikulo may nakikita ako "binura ni Jojit FB" at pumupunta sa Tagagamit artikulo mo. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:17, 26 Agosto 2025 (UTC) :::Wala din napuntang artikulo sa Tagagamit namespace ko. Tingan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Talatuntunan_ng_unlapi?prefix=Jojit+fb%2F&namespace=2], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:20, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::Pakitukoy na lang 'yung pangalan ng artikulo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:22, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::Pag ginagawa ko si Titania, nakikita ko na pag umulit kay sa pag-aalis ko sa app May nakikita ako bago pumunta sa editing ::::Pasensya kung hindi, nakikita ko lang ito sa lahat na artikulo na nagawa ko pag pupunta doon ulit. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:23, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::''Sorry'', medyo hindi ko naintindihan 'yung sinabi mo. Pero kung ang tinutukoy mo na [[Titania]], wala pa ang artikulong ito at di naman ito nabura kailanman. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/delete&page=Titania], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:34, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::::kaya nga, ang <nowiki>[[Titania (buwan)]]</nowiki> ay ginagawa ko habang inilagay ko ang comment, pasensya pero nakikita lang ang pangalan mo doon sa artikulo habang ginagawa siya kanina. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:48, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::::Ah ok, nakuha ko na. 'Yung [[Titania (buwan)]], nabura ko 'yan noong 2019 pa. At binura ko 'yung nakaraang bersyon niyan bago ang 2019. Ang dahilan ay dahil walang sapat na impormasyon sa matagal na panahon, ayon sa [[WP:BURA]] B1. ''Actually'', 'yang bagong likha mo dapat sa [[Titania]] dapat dahil wala namang ibang artikulo dito sa Wikipediang Tagalog na Titania. Teka, ilipat ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:14, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::::::Paano mo inilipat ang pangalan ng Artikulo? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 05:26, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::::::Mayroong link na "Ilipat" sa "Mga kagamitan" na matatagpuan sa kanang bahagi kung nasa desktop/computer/laptop ka. Para sa dokumentasyon, tingnan ito [[:en:Wikipedia:Moving a page]]. Wala pang katumbas 'yan sa Tagalog, pero 'yung konsepto, pareho lang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:38, 26 Agosto 2025 (UTC) == Posibleng kaso ng bandalismo == Magandang hapon po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Ngayong hapon po, sunod-sunod na nag-edit si [[Tagagamit:Derk29]] ng mga walang katuturang edit (puro mga espasyo) mula 11:35 ng umaga hanggang 17:18 ng hapon. Hindi ako sigurado kung isang kaso ito ng bandalismo, pero pasok ito sa spamming. Baka kagagawan ng isang automated script lalo na't halos magkakasunod-sunod ang pasok ng edit. Sana magawan agad ng paraan, napo-pollute ang Recent changes dahil dito e. Espekulasyon ko lang, pero nagpapadami yata ng edit count. Salamat. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 09:39, 2 Setyembre 2025 (UTC) :Binigyan ko na siya ng babala sa kanyang usapang pahinang tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:10, 3 Setyembre 2025 (UTC) == [[:en:WP:EDITWAR|Digmaan ng pag-edit]] == May nangyayaring [[:en:WP:EDITWAR|digmaan sa pag-edit]] (WP:EDITWAR) sa mga artikulong ito: [[Kara David]], [[Kyla]], [[Katrina Velarde]], [[Golden Cañedo]], [[Connie Sison]], at [[Allona]]. Ang anonymous user na ito ay blinock ng isang global sysop [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-27236-37] at ni Waykurat [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-26682-35] dahil sa pagbabandalismo o mga kwestyonableng edit. Hinihiling ko po sana na '''taasan ang proteksyon ng mga pahinang nabanggit''' dahil ito po ang palaging binibisita ng "offending" user. Kahit ilang beses na po siyang nasabihan sa talk page at na-block, gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng "Oo Nga" at tila nakakatakas po sa mga restriksyon. [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 23:45, 1 Oktubre 2025 (UTC) :Ang offending user ay patuloy pa ring nakikipagdigma ng edit (WP:EDITWAR) sa nabanggit na mga artikulo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:42, 3 Oktubre 2025 (UTC) ::Naprotekta ko na ang mga pahinang nabanggit mo at gumawa rin ako ng restriksyon sa paglalagay sa ''edit summary''. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 3 Oktubre 2025 (UTC) :::Pabago-bago pala tagagamit po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Regine Angeles]] at [[Rachelle Ann Go]]. Ito po yung isa niyang tagagamit: ‎[[Natatangi:Mga ambag/~2026-19445-27|<bdi>~2026-19445-27</bdi>]]. Ka-iba po ang gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng "Ayos" niya. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-19686-31|&#126;2026-19686-31]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-19686-31|talk]]) 11:20, 30 Marso 2026 (UTC) ::::Nakaprotekta na ang mga pahinang nabanggit. Di ko mailalagay sa ''abuse filter'' 'yang "Ayos" dahil karaniwang salita 'yan. Magbantay na lamang tayo sa mga pahina. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:58, 30 Marso 2026 (UTC) == Tinatanggal [[:Tagagamit:Tina wavv]] == Kamusta, sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[:Tagagamit:Tina wavv]] dahil mayroong pag-redirect sa mga hindi umiiral na pahina. Maraming salamat.... [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2025-29684-31|&#126;2025-29684-31]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2025-29684-31|talk]]) 16:07, 22 Oktubre 2025 (UTC) :ang Wavv ay tinatag noong nakaraang taon at naging parte ng live stream ng NASA para sa Solar Eclipse. Ang Wavv AI Music ay ginamit din sa Noke Mall, games at mga events lalo na sa tech week ng San Francisco, California. Ang Wavv AI Music ay may mga sponsorship din para sa darating na taon at kasalukuyang kausap ang Netflix, Roblox at Youtube para sa partnership program. [[Tagagamit:Tina wavv|Tina wavv]] ([[Usapang tagagamit:Tina wavv|kausapin]]) 20:21, 22 Oktubre 2025 (UTC) ::Replying in English: No independent media coverage from a quick Google search, failing [[:en:WP:NOTABILITY|Wikipedia's notability guideline]]. Basing from the [[Wavv]] article itself, it is moreso promotional than an encyclopedic one. Some of the sources used were down such as this one [https://globalleadersinstitute.org/arts-prize-2025] and this one [https://www.benzinga.com/pressreleases/25/09/n39104435/wavv-ai-music-innovation]. I'm not even sure if the article is overall AI generated and spewing "hallucinations". [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:30, 23 Oktubre 2025 (UTC) :Salamat sa pag-ulat ''anon user'' at sa pagtugon mo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]]. Nabura ko na ang parehong pahinang tagagamit at 'yung artikulo mismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 23 Oktubre 2025 (UTC) ::Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. ::Bumalik na naman yung Tina wavv at ginawa muli yung artikulo, sa ilalim ng pangalang [[Wavv AI]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:59, 24 Oktubre 2025 (UTC) :::Salamat sa pag-ulat. {{done}} Nabura na. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:02, 24 Oktubre 2025 (UTC) == Request == Hello, Jojit fb. Can you translate and rename the English title [[Jerusalem Light Rail]] into Tagalog? Israel is not an English-speaking country and English is not an official language in Israel. Yours sincerely, [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2025-34052-15|&#126;2025-34052-15]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2025-34052-15|talk]]) 14:59, 17 Nobyembre 2025 (UTC) :''Thanks for your message. Somebody already renamed it.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:08, 18 Nobyembre 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Jojit fb. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Tagalog Wikipedia? It does not need to be long. Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 21:12, 18 Nobyembre 2025 (UTC) :''Sorry, I have other priorities in this wiki, and most likely I can't fulfill your request. You may request it to the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Community Notice Board]. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 19 Nobyembre 2025 (UTC) ::Hello, Jojit fb. ::I understand. Thank you for the advice. ::Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 07:20, 19 Nobyembre 2025 (UTC) == Bakit maraming bandalismo == Bakit maraming bandalismo sa Wikipedia [[Tagagamit:TFFA-4460|TFFA-4460]] ([[Usapang tagagamit:TFFA-4460|kausapin]]) 07:21, 3 Disyembre 2025 (UTC) :Maraming dahilan ang bandalismo sa Wikipedia. Pangunahin dito ang pagiging bukas nito at maaaring baguhin ninuman ang ilang mga pahina. Pangalawa, kakaunti lamang ang mga boluntaryong patnugot o ''editor'' na nagbabantay sa mga artikulo, at hindi sa lahat na oras, may magpapanumbalik ng mga binandalong pahina. Ang iba pang dahilan ay pagsubok (o ''testing'') lamang, nagpapansin, hindi sinasadyang pagkakamali, at magkaroon ng disrupsyon sa Wikipedia bukod sa iba pang dahilan. Salamat sa tanong mo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:02, 3 Disyembre 2025 (UTC) == Maikling deskripsyon == Maligayang Pasko Jojit! Kahit paPasko na nag-aambag parin tayo dito sa Tagalog Wikipedia! Napakadakila ng ginagawa natin para sa sarili nating wika! May hiling ako; maari ba na malagay rin sa PC bersyon ng Wikipedia Tagalog ang mga maikling deskripsyon kahit pa nabuksan na ang akda? Dahil sa kasalukuyan, nasa hanapan lang ng Wikipedia Tagalog sa PC ang mga maikling deskripsyon, di tulad sa mobile bersyon at sa Wikipedia Ingles na sa pareho mayron. Pinapangako kong lubhang makakatulong tong pagbabagong to sa pagsasalamuha ng mga tao sa Wikipedia Tagalog. Salamat Jojit! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 12:10, 24 Disyembre 2025 (UTC) :Maligayang Pasko din sa iyo {{ping|Cloverangel237}} Dinagdag ko na 'yung gadget para sa maikling deskripsyon. Maaari mo siyang paganahin sa pagpunta sa [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_nais#mw-prefsection-gadgets Mga nais mo > Mga gadyet (kasangkapan)] at i-tsek ang Shortdesc helper at I-''save'' ang iyong kagustuhan. Kapag nagawa mo na iyon, makikita mo na ang mga maikling deskripsyon sa mga artikulo, at kung wala pa, puwede kang magdagdag. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:53, 25 Disyembre 2025 (UTC) ::Salamat sa pagtupad ng hiling ko, Jojit! Pagpalain ka sana ngayong bagong taon! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 10:05, 28 Disyembre 2025 (UTC) :::Walang anuman. Pagpalain ka din ngayong bagong taon! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:54, 28 Disyembre 2025 (UTC) == Pagkonekta sa isang artikulo == Malapit na ang 2026 sapagkat wala pa akong magawa na artikulo dahil ang [[Bunganga (heolohiya)]] ay wala pa ring translation button dahil hindi ko kaya ma-edit ang [[wikidata:Q55818|impact crater sa Wikidata]] kasi naprotektahan. Sana maikonekta mo ang artikulo na iyon dahil kaya mo iyata ikonekta sila. '''{{font color|#00C080|Maligayang bagong taon!}} ''' [[Tagagamit:XiAndromedae|{{font color|#0080FF|XiAndromedae}}]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 00:43, 31 Disyembre 2025 (UTC) :Salamat sa mensahe mo. Pinalawig ko muna ang artikulo mo at ikonekta sa [[wikidata:Q3240715|crater]] imbis sa [[wikidata:Q55818|impact crater]] dahil "bunganga" (''crater'') lamang ang ginawa mong pamagat at hindi "bunganga dulot ng banggaan" (''impact crater''). Manigong bagong taon din sa iyo! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:22, 31 Disyembre 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear {{BASEPAGENAME}}, We are pleased to invite you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and women. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support *For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. * Join the office hours on 23 January 2026 and connect with the international Team. ([[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|sign up now]]) If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp;[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 16:31, 18 Enero 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=29949330 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 05:17, 16 Pebrero 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can you help me improve it? You said I know English. [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 17:15, 22 Pebrero 2026 (UTC) :''I will try to make improvements, but this is not my priority at the moment. You may want to ask someone from the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community notice board, where someone may be willing to help you. Thank you.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:55, 23 Pebrero 2026 (UTC) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 11:57, 11 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 Abril 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Maaari kang bumoto sa U4C election == <section begin="announcement-content" /> Kinoktak kita dahil bumoto ka dati sa eleksiyon ng [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Maaari kang bumoto sa kasalukuyang U4C election, na bukás ngayon at magsasara sa 2 Hunyo 2026. Basahin pa patungkol sa mga kandidato at ang eleksiyon dito sa [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|pahinang pang-eleksiyon sa Meta]], at doon ka rin makakapagboto. Importante ang pakikilahok dito sa pamamahala ng mga komunidad ng Wikimedia, at nakagagalak na iyong mapag-aralan ang mga kandidato at ang pagboto. -- Sa kooperasyon ng U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:16, 20 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> == Patulong sa paglipat == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. May naglipat kamakailan sa pahina ng Singapura papunta sa anyo na may diacritics ([[ Síngapúra]]). Pa-revert po sana pabalik sa Singapura o Singapore. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 01:17, 22 Mayo 2026 (UTC) :Update po. Nilipat po ulit ng user yung pahina patungong [[Singgapúr]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 02:21, 22 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|GinawaSaHapon}} Ok na 'yung pahina. Nakaprotekta na rin ang paglipat. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 23 Mayo 2026 (UTC) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 02:09, 3 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> :''I have already completed that. By the way, I sent an email to your support address on May 13, 2026, but I have not received a response yet. Could you please check on its status? Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:54, 3 Hunyo 2026 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]</div> [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&oldid=30642952 --> :''Thank you.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 7 Hunyo 2026 (UTC) == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:25, 7 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:05, 18 Hunyo 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 14:31, 18 Hunyo 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> == Proteksiyon sa mga pahina == Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Kasalukuyang binibrigada po ang pahinang [[Iglesia ni Cristo]] (at ilang kaugnay tulad ng [[Felix Manalo]]) magmula noong sumikat sa Reddit (r/Philippines) yung isang post tungkol sa vandalism sa naturang pahina. Mangyari po sanang gawing protected yung pahina kahit hanggang sa humupa ang kasalukuyang sitwasyon. May mga nakarehistrong user din po palang kabilang sa brigada. Sa kabilang banda po, pakisilip po sana mga ambag ni JohnDeo33. Hindi ko po masabi kung vandalism po yon o good faith edit lang ng kasisimula. Kayo na po manghusga. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 02:22, 12 Hulyo 2026 (UTC) :Salamat sa pag-ulat {{ping|GinawaSaHapon}} nakaprotekta na ang mga pahina. Binalaan ko na lamang muna si Johndeo333. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 12 Hulyo 2026 (UTC) ::Pakiharang po sana mga ambag ni JohnDeo33 dahil balewalain ang mga babala at pag-tuloy ng nakakagambala o ''disruptive'' yung mga pahina. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39748-04|&#126;2026-39748-04]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39748-04|talk]]) 08:36, 14 Hulyo 2026 (UTC) gv8cs4a3gc4maxvf27ej84nj1r18m9q 2216011 2216010 2026-07-14T08:36:35Z ~2026-39748-04 164100 /* Proteksiyon sa mga pahina */ ce 2216011 wikitext text/x-wiki {{Hidden title}} <div style="float: right; position: absolute; left: 0px; top: -75px; padding-top: 0px; padding-left: 0px;"><div style="background:white; font-size: 150%; padding-top: 0px; padding-bottom: 0; position:relative; left:0; ">'''Kausapin si Jojit'''</div></div> <div id="talkpageheader-override" class="topicon" style="float: left; position: absolute; left: -1px; top: 20px; padding-top: 0px; padding-left: 0px; display:none"> {{Usertalksuper|user=Jojit}} </div> <div id="talk" class="plainlinks" style="border: 2px solid #800000; margin: 0em 1em 0em 1em; text-align: center; padding:5px; clear: both; background-color: #FFFFFF"> Hindi tulad ng mga ibang Wikipedista, '''hindi ako gumagawa ng mga arkibo ng mga Usapang Pahina''' yayamang awtomatikong naarkibo ang mga lumang pagbabago, na makikita gamit ang "[https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_tagagamit:Jojit_fb&action=history pahina ng kasaysayan]". Ngunit tinatala ko [[User talk:Jojit fb/Mga kumentong tinanggal|'''ang mga kumentong tinanggal ko''']]. Tinatala ko rin ang mga [[User talk:Jojit fb/Mga arkibo ng ABN|arkibo ng mga artikulong ginawa at pinalawig ko]] na naging "Alam ba ninyo?" Ganoon din ang [[User talk:Jojit fb/Mga pasasalamat, pagbati at parangal|mga pasasalamat, pagbati at parangal]] na pinapanatili ko dito upang kilalanin ang mga taong nagkaloob nito at ibalik sa kanila ang pasasalamat at di upang ipagmalaki ko ang parangal na natamo ko.</div> {{TOC right}} == A barnstar for you! == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Bästa nyskrivna.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''100,000 edits''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |Awarded to Jojit fb up 100,000 edits to Tagalog Wikipedia! Your edits are much appreciated! Well done! - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.96.78|112.202.96.78]] 02:13, 30 Mayo 2024 (UTC) |} :''Thanks.'' Maraming salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:59, 30 Mayo 2024 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang gabi. Gusto ko po sanang ilipat yung pahina ng [[lingguwistika]] papunta sa [[lingwistika]] (mas ginagamit sa mga naka-Tagalog na pahina sa internet, ayon sa research ko), pero nagkakaproblema po ako dito. Hindi ako sigurado kung paano ko ito ililipat, since may "lingwistika" na pahina kaya nagkaproblema. Sinubukan kong tanggalin yung redirect doon, pero ganon pa rin. Salamat po sa tulong. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:00, 1 Hunyo 2024 (UTC) :Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, subalit mas tama ang "lingguwistika" kasi sa ortograpiyang Tagalog/Filipino "kung ano ang bigkas ay siyang baybay". Wala pa din akong nakikitang diksyunaryo na ang baybay ay "lingwistika". At sa tingin ko na mas popular ang "lingguwistika" at ito ang ginamit mismo ng [http://wika.pbworks.com/f/ORTOPDF.pdf dokumento] ng [[Komisyon sa Wikang Pilipino]] tungkol sa [[Palabaybayan ng Filipino|Ortograpiyang Filipino]]. Gayon din ng sa isang [https://phlconnect.ched.gov.ph/admin/uploads/eae27d77ca20db309e056e3d2dcd7d69/Batayang-Kaalaman-sa-Wika-at-Lingguwistika-LOPEZ-MARIA-ELIZA-S.pdf dokumentong] naka-''upload'' sa [[Kagawaran ng Edukasyon]]. Kung tingin mo na karaniwan pa rin ang "lingwistika", ihain mo na lamang sa [[WP:KAPE|Kapihan]] para magkaroon ng konsenso. Kung anuman ang mapagkasunduan, susunod ako at ililipat ang dapat na ilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:40, 1 Hunyo 2024 (UTC) ::Sige, hindi ko na masyadong iaargumento pa ito. Okey naman ako sa kahit ano e. ::[[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:46, 2 Hunyo 2024 (UTC) == Tinatanggal [[Tagagamit:SahilgKhan3]] == Kamusta, Sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]..... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[Tagagamit:SahilgKhan3]] kasi nilalaman ay. Maraming salamat...... [[Natatangi:Mga ambag/2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764|2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764]] 09:44, 4 Hunyo 2024 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:32, 4 Hunyo 2024 (UTC) == Edit warring si 49.144.10.114 == *{{pagelinks|Vicarius Filii Dei}} *[[special:contribs/49.144.10.114]] Pakiharang po ng IP address 49.144.10.114 dahil binababoy yung mga pahina nina [[Vicarius Filii Dei]]. Hindi po sila pasok sa notability ng Wikipedia. Rinerevert ni 49.144.10.114 yung paglagay ko ng nilalaman. Base na rin po sa ambag, mukhang may [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] rin po ito. Maraming salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.58.254|124.217.58.254]] 01:00, 30 Hunyo 2024 (UTC) :{{done}} Nakaprotekta na rin ang pahina. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 30 Hunyo 2024 (UTC) == Palikha ng bagong kategorya == * [[:Kategorya:Mga file format pang-kompyuter]] * [[:Kategorya:Mga file sa kompyuter]] Sinubukan na magdagdag ng dalawang kategorya dahil ito ay [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Talaan_ng_pang-aabuso&wpSearchUser=124.217.51.239 hindi pinayagan] gawa ng ''edit filter''. Gusto ko po sanang palikha yung kategorya ng tungkol sa kompyuter. Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:51, 5 Hulyo 2024 (UTC) :Subukan mo uli. Puwede ka nang maglikha ng kategorya pero 'yung isa mong kategorya (Kategorya:Mga file sa kompyuter) ay walang laman. Kung hindi mo agad malagyan ang kategoryang iyan, mabubura iyan. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 6 Hulyo 2024 (UTC) ::Tapos na po ako mag-edit sa nasabing palikha ng bagong kategorya. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:58, 7 Hulyo 2024 (UTC) == Bandalismo == Magandang araw po, [[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Paharang po si ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.121.161|<bdi>112.198.121.161</bdi>]] dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. Kayo na po ang bahala kung gaano katagal. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 07:03, 5 Hulyo 2024 (UTC) :Pabago-bago pala IP po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Meta Platforms]] at [[WhatsApp]]. Ito po yung isa niyang IP: ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.113.21|<bdi>112.198.113.21</bdi>]]. Pare-pareho po ang edit message niya. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 07:07, 5 Hulyo 2024 (UTC) ::Prinotekta ko na lamang ang mga pahinang binandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:31, 6 Hulyo 2024 (UTC) :::Pabago-bago pala IP po nila. Paharang po si 112.198.64.0/18 dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. [[Natatangi:Mga ambag/112.202.102.174|112.202.102.174]] 11:10, 14 Hulyo 2024 (UTC) ::::Prinotekta ko na lamang ang artikulong [[Microsoft Windows]]. Tapos, may ginawa na lamang akong ibang paraan para hindi na siya makapagbandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:29, 15 Hulyo 2024 (UTC) == Paki-update po ng Padron:Ibang gamit == Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], paki-update po sana ng [[Padron:Ibang gamit]] upang umayon ito sa hitsura ng ibang mga hatnote dito sa tlwiki. Kasalukuyan po kasi itong gumagamit ng karaniwang text na hindi katulad ng ibang katulad na hatnote dito at sa enwiki. Nakaharang kasi po ito sa ngayon. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 08:15, 14 Hulyo 2024 (UTC) :Medyo madami ang gagawin dito. Ipila ko lang sa gagawin ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:45, 15 Hulyo 2024 (UTC) ::Sige lang po. Di naman kinakailangan agad-agad to. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 06:27, 16 Hulyo 2024 (UTC) :::{{ping|GinawaSaHapon}} Mukhang okay na ito. Pa-tsek na lang kung may isyu pa. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:51, 23 Hulyo 2024 (UTC) ::::Nakumpirma ko na po. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 04:20, 23 Hulyo 2024 (UTC) == Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:28, 21 Hulyo 2024 (UTC) </div>. <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> :''Thank you. Done filling out the form.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:42, 21 Hulyo 2024 (UTC) == Baybayin Script == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Matanong ko lang po kung maaari ba akong "magtransliterate" ng ilang mga pahina sa sulat "Baybayin"? Alam kong hindi praktikal ang gawain na ito dahil marami ang hindi marunong makabasa sa Baybayin, ngunit nais kong gawin ito upang mavisualize ng mga mambabasa kung ano ang itsura ng isang pahina ng Wikipedia na nakasulat sa Baybayin. Nalaman ko na maaari itong gawin dahil nakita ko ang isang pahina na pinamagatang "Pulo", at maaaring "multiscript" ang isang pahina. Ngunit nang tinignan ko ang kasaysayan ng pagbabago, napansin kong natanggal na pala ito, at dito ko natagpuan ang iyong account. Hindi po ba pinapayagan ang pagtransliterate ng Tagalog na wikipedia sa sulat Baybayin? Maraming salamat po. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 13:44, 21 Hulyo 2024 (UTC) :Hindi pinapayagan ang mga artikulong Baybayin dito sa Wikipediang Tagalog. Para sa dahilan, pakitingin na lamang itong usapan namin tungkol dito: [[Usapang_tagagamit:Jossisad#Paglikha ng mga artikulo sa Baybayin]]. Kung nais nilang makita ang itsura ng baybayin, mayroon namang mga ibang websayt na maaring gawin ito. Sana'y maunawaan mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:58, 21 Hulyo 2024 (UTC) ::Maraming salamat po sa iyong tugon. Nauunawaan ko naman ito at maraming salamat rin po sa lahat ng iyong ginawa para sa Wikipediang Tagalog. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 10:41, 22 Hulyo 2024 (UTC) == Benedict Cua == Hello Jojit, i am an administrator of wiki it: i ask for the protection of [[Benedict Cua]]. I noticed a lot of vandalism in the page. Thank you [[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 17:22, 21 Hulyo 2024 (UTC) :''Thanks for reporting. I already protected it but the article didn't establish notability for a long time, so, it was redirected to a related article. This is a standard practice here in Tagalog Wikipedia for those cases. Normally, if there is no related article, it would have been deleted.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:43, 22 Hulyo 2024 (UTC) :::That's fine. Thank you very much!--[[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 07:22, 22 Hulyo 2024 (UTC) == Palipat po ng pahina == Magandang araw po uli, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pwede po bang palipat po ng [[pagtitistis]] papunta sa [[pag-oopera]]. Mas karaniwang ginagamit (sa karaniwang diskurso, lalo na sa modernong Tagalog) kasi yung ''pag-oopera'' kesa sa ''pagtitistis'', sang-ayon sa [[:en:WP:COMMONNAME|WP:COMMONNAME]]. Alam kong mas pormal na Tagalog ang nauna, pero mukhang mas makakabuti sa tlwiki kung gagamitin natin yung ''pag-oopera'' bilang pangunahing pamagat. Sinubukan kong ilipat ito, pero mukhang kailangan palang burahin muna yung pahinang paglilipatan bago magawa yon. Hindi sapat ang user rights ko para doon. Salamat po, at pasensiya po sa abala. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 05:33, 23 Hulyo 2024 (UTC) :{{Done}} Walang problema, {{ping|GinawaSaHapon}}, gawain naman iyan ng isang tagapangasiwa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:41, 23 Hulyo 2024 (UTC) ::Salamat po sa napakabilis na tugon. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 05:44, 23 Hulyo 2024 (UTC) == Pagbura sa artikulong Brenda Mage == Komusta, naway mabuti ang iyong lagay. Nais ko lamang ipaalam sayo ang pagbura sa artikulong [[Brenda Mage]] sa kadahilanang wala itong sapat na sanggunian at impormasyon at napakaaikli ng artikulo na di naaayon sa pamantayan ng Wikipedyang Filipino. Maraming salamat [[Tagagamit:Rc ramz|Rc ramz]] ([[Usapang tagagamit:Rc ramz|kausapin]]) 04:27, 20 Setyembre 2024 (UTC) :Salamat sa abiso. Ni-redirect na lamang sa [[Pinoy Big Brother: Kumunity Season 10]]. Sa alternatibong paraan, maaaring mo i-tag ang isang artikulo para burahin sa paglalagay ng <nowiki>{{delete}}</nowiki> sa itaas nito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 21 Setyembre 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Jojit. Can you translate and upload the article [[:en:Azerbaijan Time]] in Tagalog Wikipedia? Yours sincerely, [[Tagagamit:Oirattas|Oirattas]] ([[Usapang tagagamit:Oirattas|kausapin]]) 07:29, 8 Oktubre 2024 (UTC) :I have other priorities in this wiki but I will try to put this on my queue. Thanks. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:04, 8 Oktubre 2024 (UTC) == Question regarding vandalism == Hello! I wanted to ask how to deal with vandals here. Specifically: how do I report them? Background: nearly every wiki which got opted out of global-sysops wikis list has some kind of a "administrator noticeboard" or "vandalism report page", but I wasn't able to find anything like that here. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 17:19, 14 Oktubre 2024 (UTC) :Hi {{ping|TenWhile6}} ''There is no central noticeboard reporting vandalism in this wiki. Folks usually report them at [[Usapang_Wikipedia:Kapihan|the Kapihan]]. They also directly message or ping administrators to report vandalism. User:WayKurat and I often receive vandalism reports as we are the most active admins. We don't have a centralized notice for vandalism because we have few volunteers in this wiki. Thus, creating such a page will eventually become inactive, and no one will notice someone reported vandalism. Thanks for your message.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:33, 16 Oktubre 2024 (UTC) ::Thanks for your answer :) ::Then I'll implement [[meta:XReport]] here, reporting to the page [[Usapang_Wikipedia:Kapihan]]. [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:11, 16 Oktubre 2024 (UTC) ::{{done}} Test: [[Natatangi:Diff/2133044]] ::Tell me if you want me to change the report text in any way (maybe translate it?) [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:44, 16 Oktubre 2024 (UTC) ''Here's the translation:'' <pre> "tl": { "button": "Ulat", "process": "Nag-uulat...", "local-button": "Ulat lokal", "global-button": "Ulat global", "type": "Uri ng ulat", "title": "Iulat ang tagagamit", "description": "Iulat ang tagagamit sa mga Tagapangasiwa\" sa Kapihan", "Ptitle": "Pahina ng ulat", "Pdescription": "Hiling iprotekta ang pahina", "SDtitle": "Mabilisang pagbura", "SDdescription": "Hiling para sa mabilisang pagbura ng pahinang ito", "SDgsr": "Hiling sa mabilisang pagbura sa Global sysops/Requests", "SDprocess": "Hinihiling ang mabilisang pagbura...", "reason": "Dahilan", "c-reason": "Ibang dahilan", "error-reason": "Kailangan mong magbigay ng dahilan!", "error-page": "Kailangan mong magbigay ng pahina!", "error-user": "Kailangan mong magbigay ng tagagamit!", "error-requested": "Naiulat na.", "error-SDrequested": "Nahiling na ang mabilisang pagbura.", "error-api": "May nangyaring kamalian habang inuulat ang $1.", "error-activated": "Hindi pinapagana ang $1 sa wiki na ito.", "error-specialpage": "Hindi maaaring iulat ang mga natatanging pahina.", "success": "Matagumpay ang hiling", "close": "Isara", "username": "Pangalan ng tagagamit", "hide-username": "Itago ang pangalan ng tagagamit", "pagename": "Pangalan ng pahina" } </pre> --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:17, 17 Oktubre 2024 (UTC) :Thanks for your help! I added it, the XReport interface is now translated. If you want to translate [[Natatangi:Diff/2133044]] too ("report concerning [Username]"), you can do so too, otherwise I can just leave it in english. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] 14:42, 17 Oktubre 2024 (UTC) == Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 == <div lang="en" dir="ltr"> Dear 2022 & 2023 WAM Organizers, Greetings from Wikipedia Asian Month User Group! The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the "[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]" page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]] [[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]] <small>You received this message because you was an organizer in the previous campaigns. - [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]</small> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=27632678 --> :''Tagalog Wikipedia already registered last week. The project page is [[Wikipedia:Buwan na Pang-Asya sa Wikipedia/2024]]. Thanks for the invite.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:21, 21 Oktubre 2024 (UTC) == Aking mga artikulo == Ang lahat ng aking mga artikulo ay na-update, ngunit ang template na nagsasaad na ang artikulo ay maikli ay nakabitin pa rin. Hindi lahat ng artikulo ay may sapat na impormasyon upang magsulat ng higit sa 300 salita, kaya maraming mga artikulo ang mas maikli ngunit kapaki-pakinabang. Aalisin ba ang template? [[Tagagamit:VictoriaCulpechina|VictoriaCulpechina]] ([[Usapang tagagamit:VictoriaCulpechina|kausapin]]) 11:00, 21 Oktubre 2024 (UTC) :Hindi ko pa natingnan lahat ng mga binago mo subalit yung [[Myotragus balearicus]], marami pa ring mali-mali ang balarila (o ''grammar''). At saka, baka hindi mo ako naintindihan sa sinabi ko tungkol sa ''template'' (o padron). Hindi ko naman pinatatangal iyon. Sinasabi ko lamang na ang bilang ng salita sa isang artikulo ay hindi kasama ang mga salita nasa loob ng ''template''. Irepaso o i-''review'' ko yung iba mong binago. Balikan kita. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:30, 22 Oktubre 2024 (UTC) == Feminism and Folklores 2024 Organizers Feedback == Dear Organizer, [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]] We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success. To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives. Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6 survey]. By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement. The survey covers: #Community engagement and participation #Challenges and successes #Partnership Thank you again for your tireless efforts in promoting [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore]. Best regards,<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Bandalismo: 112.205.89.181 == Magandang gabi po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Patuloy pong gumagawa ng bandalismo ang IP address na [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/112.205.89.181 112.205.89.181], at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng bangko simula pa po kagabi. Paharang po nito. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 15:19, 26 Oktubre 2024 (UTC) :Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, ngayon ko lang napansin ito. Hindi ko siguro napansin agad dahil may mensahe ang tagapag-organisa ng Feminism at Folklore bago ang mensahe mo. ''Anyway'', may pandaigdigang tagapangasiwa ang nagharang ng tatlong araw sa IP na iyan tapos hindi naman siya nag-bandalo pagkatapos nun. Maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:22, 8 Nobyembre 2024 (UTC) == Notabilidad ng pamagat == Magandang araw po May batayang notabilidad po ba pagdating sa pamagat ng isang artikulo? Halimbawa po kung napatunayang obsoleto na ang isang salita at iba na ang ginagamit sa kasalukuyang panahon, alin ang pipiliing salita? May mga nag-aadbokasiya po kasi na "Sugbuhanin" (dating tawag sa mga taga-Cebu noong unang panahon) na lang daw ang gamitin kaysa sa "Sebwano" o "Cebuano". Ang kaso nga lang po talaga, “Cebuano” o “Sebwano” ang mas kilala at mas ginagamit sa kasalukuyan, kaya’t sa tingin ko po ay mas praktikal itong gamitin sa mga pamagat at laman ng artikulo upang mas madaling maunawaan ng mga mambabasa. Salamat po. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 07:33, 9 Nobyembre 2024 (UTC) :{{ping|Kali Igba}} Oo, may batayang notabilidad dapat ang pagpamagat ng artikulo dito sa Wikipediang Tagalog lalo na kung kaduda-duda ang salitang gagawing pamagat. Hindi pa naisulat ang patakaran na iyan subalit sa karamihan ng mga usapang naganap sa usapang pahina (halimbawa [[Usapan:Antartika|dito]]) at maging sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan|Kapihan]], ang konsensus o pangkahalatang kasunduan ay kailangang may sanggunian ang pamagat na gagamitin lalo na kung hindi ito pangkaraniwan. Mailalapat lamang ito kung walang ibang karaniwang katutubong salita na magagamit. Kung may karaniwang katutubong salita magagamit bilang pamagat, iyon ang gagamitin. Hango ang patakaran na ito sa [[:en:WP:COMMONNAME]] o ang paggamit ng karaniwang salita bilang pamagat para mas maintidihan ng nakakarami. Bigyang diin ko lamang na "karaniwang katutubong salita" ang gagamitan at hindi ang karaniwang banyagang salita. Kasi, maaring ikatuwiran na mas karaniwan ang salitang banyaga kasya katutubong salita. Nawa'y nasagot ko ang tanong mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:24, 10 Nobyembre 2024 (UTC) ::Sige po. Pakilipat na nga lang po nung pamagat ng artikulo. Di ko po kasi alam kung paano ibalik sa dating pamagat. Salamat po uli. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 10:26, 11 Nobyembre 2024 (UTC) :::Naibalik ko na. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:14, 12 Nobyembre 2024 (UTC) == [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! == Dear Feminism and Folklore Organizers, We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st. For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out: '''support@wikilovesfolkore.org''' Kind regards, <br> On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. <br> [[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia == Dear Recipient,<br> We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled <b>"Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,"</b> will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships. ===Workshop Objectives=== * <b>Introduction to Partnerships: </b>Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement. * <b>Strategies for Collaboration: </b>Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships. * <b>Case Studies:</b> Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community. * <b>Interactive Discussions: </b>Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy. ===Workshop Details=== 📅 Date: 7th December 2024<br> ⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])<br> 📍 Venue: Zoom Meeting ===How to Join:=== Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia <br> Meeting ID: 860 4444 3016 <br> Passcode: 834088 We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts. Thank you, Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]] Dear Team, My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign. Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons. As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet. * Please find the project page for this year’s edition at: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025 * To sign up and organize the event in your country, visit: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know. In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia. We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested. * You can find the Feminism and Folklore project page here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 * The page to sign up is: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know. We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons. Sincerely, The Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 5 Enero 2025 (UTC) == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign. We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture. === Why Host the Competition? === * Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture. * Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics. * Raise awareness: Increase global understanding of these important issues. === Exciting Prizes Await! === We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes: **International Recognition:** * 1st Prize: $300 USD * 2nd Prize: $200 USD * 3rd Prize: $100 USD * Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each **Local Recognition (Details Coming Soon!):** Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements! All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency. === Ready to Get Involved? === Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025] Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page] === Collaboration is Key! === Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region. === Let's Collaborate! === For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further. Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content! Thank you, **Wiki Loves Folklore International Team** </div> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:10, 6 Enero 2025 (UTC) == Miss Universe Philippines 2025 == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang IP user na pilit pinapalitan ang "Lungsod ng Iloilo" sa "Iloilo" bagamat ang Miss Iloilo pageant ay para sa Lungsod ng Iloilo. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:23, 16 Enero 2025 (UTC) :Hi {{ping|Allyriana000}}, nakaprotekta na ang pahina sa mga tagagamit na walang akawnt (o IP user). Tanging mga may rehistradong akawnt lamang ang makakapagpabago ng pahina. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 16 Enero 2025 (UTC) ::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:54, 16 Enero 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:23, 26 Enero 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == I have sent you an e-mail == @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Hi Jojit fb! I have sent you an e-mail. Can you review it and accomplish my request there? Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 15:55, 11 Pebrero 2025 (UTC) :''Thank you for reaching out again. I appreciate your efforts with the Tagalog Wikipedia articles. I am here to guide and assist contributors like you. However, it is best for the original author to edit and improve the articles since we have limited editors on Tagalog Wikipedia. Please expand the draft and make corrections based on Wikipedia’s guidelines. If you have any questions about translation or formatting, I am happy to help. Once you have made the necessary corrections, I can move the articles to the main space as soon as they meet the standards. If you cannot translate the article, consider posting on the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community's message board, to seek assistance from other editors willing to help you. Regarding the template, I will review it and attempt to move it to the main namespace, but I may wait until you have translated the article, as it seems that only your article would be using the template. Please let me know if you have any specific questions!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:43, 12 Pebrero 2025 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] I have already translated these articles: ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang bisa para sa may pasaporte ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang_bisa_para_sa_may_pasaporte_ng_Albanya]] ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Pasaporte ng Albanya]] ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran sa bisa ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran_sa_bisa_ng_Albanya]] ::and the translation of the template which was made by my friend: ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic Visa Policy|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic_Visa_Policy]] ::So you can move the drafts to the article space now. ::Please move them. ::Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 07:39, 12 Pebrero 2025 (UTC) :::''Thank you for expanding the article. I will do my best to assist you. However, your draft requires further improvement. I cannot help you now due to my other priorities on this wiki. Additionally, your draft cannot be moved to the main namespace yet, as it still needs work. There are foreign words that require translation, and there are also some grammar errors and issues with the "Manual of Style" that need addressing.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:37, 12 Pebrero 2025 (UTC) ::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] You told me months ago when I contacted you for the first time, that you will take a look at the draft articles and correct them when you will have time. You tell me now the same thing. It doesn't cost you anything to review the draft articles and correct them. Please correct them now and make the drafts articles. Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 09:41, 13 Pebrero 2025 (UTC) :::::''I apologize if there was any misunderstanding. When I mentioned that I could not assist at the time, I did not mean that I would personally edit the articles but rather that I could potentially provide guidance when available. Additionally, as a reviewer, my role is to assess the draft, not to edit it directly. As I previously said, your draft still requires further improvement. There are foreign words that need translation (for example, "Arab League" and "boycott," among others), as well as grammar errors and issues needing alignment with the Manual of Style. These issues need fixing before moving the draft to the main namespace. I still have other priorities, but if you need guidance on specific points, I may be able to provide advice when time permits. Otherwise, I recommend seeking feedback from other editors or relevant [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new noticeboards] for assistance. Thank you!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:05, 13 Pebrero 2025 (UTC) == Miss Universe Philippines 2025, ulit == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang user sa pangalang @[[Tagagamit:Hunneybunch|Hunneybunch]] na bigla na lamang binura ang karamihan ng nakalagay sa artikulo, partikular na ang Tala ng mga kandidata, na may sapat naman na sanggunian. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 09:12, 15 Pebrero 2025 (UTC) :{{ping|Allyriana000}} Salamat sa mensahe mo. Nagmensahe na ako sa usapang pahina niya. Hinihimok ko muna na magkasundo kayo kung ano ang dapat nilalaman ng artikulo, at ilahad ito sa [[Usapan:Miss Universe Philippines 2025|usapang pahina ng artikulo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:43, 15 Pebrero 2025 (UTC) == Padron para sa television season == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Hindi ko alam kung maitatanggi mo itong request ko o hindi pero, maaari mo bang gawin ang padron ng Infobox television season para sa Tagalog Wikipedia? Dalawang television seasons na ang nagawa ko para sa Pinoy Big Brother (Gen 11 at Celebrity Edition Collab), at hindi talaga akma ang padrong Infobox television para sa mga artikulong ito. Salamat! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 06:23, 9 Marso 2025 (UTC) :Pasensya na, medyo abala ako sa ibang bagay. at may persooal a prayoridad sa wiking ito. Kaya, hinihimok ko na ikaw na lamang ang gumawa. Tingin ko naman na kaya mong gumawa ng Padron, batay sa nakaraan mong mga pagbabago. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:06, 9 Marso 2025 (UTC) == Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, {{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}} Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long! == Event Details == * '''📅 Date''': Today (15 March 2025) * '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone]) * '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link] * '''🔗 Session''': [[meta:Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]] * '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266 * '''🔑 Passcode''': FNF@2025 == Participation == Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!'' '''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there! Best regards,<br> '''Joris Quarshie'''<br> [[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]] <div style="margin-top:1em; text-align:center;"> Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :''Thanks for the invitation. Sorry, I wasn't able to attend. I saw this just now.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:51, 15 Marso 2025 (UTC) == Ikalawang Digmaang Pandaigdig == Magandang araw po @[[user:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] dahil may isang IP user na pilit nang binaboy ang pahina sa paraan ng paglalagay ng nilalaman. Kadalasang mga IP o new user ang mga nagbabandalismo ng pahina. Delikado po yon lalo na't isa ang pahinang ito sa mga madalas puntahn ng mga Pilipino, lalo na yung mga researcher at estudyante (umaabot na po sa 30,000 ang pageviews nito as of my editing here). Maaari mo bang gawan ng paraan para maiwasan ito? Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.112.199|112.202.112.199]] 14:05, 27 Marso 2025 (UTC) :{{done}} Nakaprotekta na ang pahina sa mga hindi nakarehistrong tagagamit para medyo maiwasan ang bandalismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:41, 28 Marso 2025 (UTC) == [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] == Hello. Tama po ba yung ginamit kong pamagat para sa "copyright law of the Philippines"? ([https://www.ipophil.gov.ph/glosaryo-ng-yamang-isip/glossary-of-terms-copyright/ Ayon sa IPOPHL], "karapatang-sipi" ang Tagalog ng copyright) O di kaya po, "[[Batas sa karapatang-sipi sa Pilipinas]]", "[[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]", o [[Batas karapatang-sipi ng Pilipinas]]? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 08:58, 9 Abril 2025 (UTC) :{{ping|JWilz12345}} Salamat sa mensahee mo. Tama naman 'yung Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi. Sa pansariling pananaw, mas gusto ko 'yung [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]] dahil nabibigyan-diin 'yung ''copyright law'' kaysa ''Philippine law'' (batas ng Pilipinas). Sa akin lamang 'yun at nasa iyo ang pasya kung ano ang pipiliin mo sa pagitan ng [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] at [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]. 'Yung iba sa pagpipilian ay hindi wasto ng balarila. Nawa'y nakatulong ako sa pagpapasya mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:46, 11 Abril 2025 (UTC) ::Salamat po. Ililipat ko na lang sa pamagat na ayon sa mungkahi mo. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:20, 12 Abril 2025 (UTC) == [[Padron:Free media]] == Hi! Can you perhaps add a category to this template like on English Wikipedia? So all the free files end up in [[:Category:All free media]]? It will make it easier to locate files without a license etc. It's like [[Padron:Non-free media]] only for free files. [[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 17:49, 19 Abril 2025 (UTC) :Also non-free files should be deleted if they are not used in an article. Perhaps you could have a look at [[Special:UnusedFiles]] or ask your fellow admins to have a look? If you would like to batch delete those files there is a script for that or Global Sysops can help. Also I'm working on a list of files without a license ([[User:MGA73/NoLicense]]). Right now it also includes the free files but if you add a category as requested above I can remove the free files from the list. --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 18:05, 19 Abril 2025 (UTC) ::I had help to fix [[Padron:Free media]]. But it would still be good if you can help with the unused files. :::{{ping|MGA73}} ''Sorry for the late reply. I have been busy lately in real life. I will help in deleting those unused files. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:02, 22 Abril 2025 (UTC) ::::Hi! Thank you. And don't worry about the late reply. Real life is important! --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 09:07, 22 Abril 2025 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;"> <div style="text-align: center;"> </div> '''Dear {{ROOTPAGENAME}}''', Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!<br> We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate each year! '''Sincerely,<br>''' '''Wikipedia Asian Month User Group''' [[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]] </div> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=28585917 --> :''Thanks''! --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:29, 23 Abril 2025 (UTC) == Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu. === Objectives === * '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives. * '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens. * '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices. * '''Advocacy & Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities. === Details === * '''Date:''' 30th April 2025 * '''Day:''' Wednesday * '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone]) * '''Venue:''' Online (Zoom) * '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda & Community Engagement Director) === How to Join === * '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here] * '''Meeting ID:''' 891 5873 8825 * '''Passcode:''' FNF@2025 * '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] '''' === Agenda === # Welcome & Introductions: Opening remarks and participant roll-call. # Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives. # Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries. # Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups. # Q&A & Discussion: Share challenges, solutions, and next steps. # Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions. We look forward to seeing you there! Best regards,<br> Stella<br> Feminism and Folklore Organiser -[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC) </div> </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == Talaan ng mga album ng Candid Records (UK) == Hello, Jojit. I started this article about Candid Records as part of my 100wikidays challenge. Technically, I could have just authored stubs and made my life easier, but I wanted to contribute quality articles. Furthermore, I wished to provide articles relevant to our Philippine culture and achievements, both heritage and contemporary. Who else could be better equipped to write accurately about Candid than someone who was there, albeit it was twenty years in the past? I disavow any conflict of interest on this subject, especially now that the widely respected British producer Alan Bates died in 2023 and the company is no longer, since 2019. The list, in my view, is a justifiable vehicle to mention that Filipinos found respect on the international stage, particularly in the very exclusive genre of jazz. I remain hopeful for your kind understanding and tolerance for the article. Respectfully, [[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 11:42, 26 Abril 2025 (UTC) :Pakibasa na lamang ang [[Wikipedia:Salungat na interes]] o para sa mas detalydong impormasyon sa bersyong Ingles nito sa [[Wikipedia:Conflict of interest]]. Ito kasi ang pangunahing isyu ng talaang sinulat mo bukod pa sa isyu sa kayarian at pagkakasulat ng artikulo na kailangang linisin. Pinapayo ko na hayaan mo ang ibang tao na walang kaugnayan sa paksa ang magbago ng talaan para matanggal ang hatnote. At matatanggal din ang ibang isyu kung malilinis ito at makakapagbibigay ng maaasahang sanggunian. Salamat sa pang-unawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:18, 27 Abril 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pakilipat po sana ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungo sa mas angkop na [[impeksiyon sa lagusan ng ihi]]. Mas akma yung katawagan na "impeksiyon" kesa sa pagsakop. May problema po kasi sa paglilipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 04:50, 10 Mayo 2025 (UTC) == Block Vandal == Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please block user [[Tagagamit:MarioMill324]] permanently? He has deleted and changed templates arbitrarily on several articles (see his contributions for more). And he has also been banned on enwiki for vandalism and on wikidata for account abuse (also he was banned by me on cebwiki). Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 22:49, 10 Mayo 2025 (UTC) :{{ping|Như Gây Mê}} {{done}} (''Done!'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:56, 13 Mayo 2025 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ''Btw:'' I give you [[:ceb:MediaWiki:Gadget-masstool.js|MassTool]] (for sysop) and [[:ceb:MediaWiki:Gadget-TodoList.js|ToDoList]] (for all users) toolkit scripts for you to add gadget at [[MediaWiki:Gadgets-definition]] to create utilities that make it easier for you to work with the sysop toolset, hope it's useful to you and to tlwiki :) hehe. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 05:10, 13 Mayo 2025 (UTC) :::{{ping|Như Gây Mê}} Paumanhin sa huli nang sagot. Sa aking pagrepaso sa mga nirerekomenda mong gadyet, mukhang hindi siya pamantayang gadyet na nilalagay sa mga ibang wikang bersyon ng Wikipedia, at nag-aalangan akong ilagay siya. Kung nais mo pang isulong na ilagay siya dito sa Wikipediang Tagalog, minumungkahi ko na hingin ang payo ng ibang tagagamit sa pamamagitan ng paglalagay ng paskil sa [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], ang pampamayang usapan dito Wikipedia Tagalog. Maraming salamat. (''Sorry for the late reply. Upon reviewing the gadgets you recommended, it doesn't seem like they are standard gadgets included in other Wikipedia language versions, and I'm hesitant to include them. If you still want to pursue including them here on the Tagalog Wikipedia, I suggest you ask for other users' advice by posting in [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community discussion forum here on Wikipedia Tagalog. Thank you very much.) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 19 Mayo 2025 (UTC) == [[Talaan ng mga laro sa Game Boy Advance]] == Pakibura ang ''redirect'' na ito para malipat ko po ang [[Listahan ng mga Game Boy Advance game]] sa nabanggit na pamagat. Salamat po ''in advance''. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:12, 3 Hunyo 2025 (UTC) :Ako na lamang ang naglipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:16, 3 Hunyo 2025 (UTC) == Kailangan ko ng mungkahi == Kumusta @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Kailangan ko ng iyong tulong, o magmungkahi kung sino ang maaari kong kontakin. Isinulat ko ang draft ng isang artikulo, tungkol sa isang sikat na artistang Italyano. https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador Sa aking palagay ay handa na itong gawing opisyal, ngunit nais ko muna ang iyong opinyon. Hinihintay ko ang iyong mabait na tugon, maraming salamat. (Gayundin, sa palagay ko ay hindi ako awtorisadong ilipat ang pahina, dahil kamakailan lamang ako ay sumali sa Wikipedia ng Pilipinas). [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 10:57, 11 Hunyo 2025 (UTC) :Hi {{ping|PamelaBertaccini}}, maraming salamat sa mensahe mo. May mga ilang isyu sa ''manual of style'' tulad ng kailangang naka-italiko ang gawang sining at hindi na kadalasang sinasalin kung wala namang opisyal na salin sa Tagalog. Halimbawa, Manifesto ng Neo-Cave Art -> ''Manifesto of Neo-Cave Art''. Kailangan din isalin ang mga banyaga (o Ingles) na salita tulad ng "Prehistory" na maaaring isalin bilang "prehistorya" o "bago ang kasaysayan" na mas katutubo. Marami pang mga banyagang salita sa arikulo mo, pakisalin na lamang. Tingnan ang [[Wikipedia:Pagsasalinwika]] at baka makatulong sa iyo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:39, 12 Hunyo 2025 (UTC) ::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ::Nagawa ko na ang lahat ng iminungkahi mo at sana ay maayos na ang page ngayon. ::https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador ::Maaari mo bang tingnan kung handa na itong ilipat? Salamat muli sa iyong kabaitan. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 09:00, 12 Hunyo 2025 (UTC) :::May mga salitang Ingles pa rin na hindi nakasalin. Marami ito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 12 Hunyo 2025 (UTC) ::::Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Oo, dahil maraming pamagat ng mga gawa at eksibisyon (halos kalahati) ang may orihinal na pamagat sa Ingles (at hindi sa Italyano) at dahil mga pamagat ang mga ito, iniwan ko ang mga ito sa kanilang orihinal na wika. ::::Kaya paano ko ito dapat gawin? Isasalin ko ba? Pero sa pangkalahatan, hindi isinasalin ang mga pamagat ng mga eksibisyon at mga gawa. Sabihin mo sa akin, salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:108%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 16:43, 12 Hunyo 2025 (UTC) :::::Oo, hindi nga sinasalin ang mga pamagat ng eksibisyon. Sinabi ko na sa 'yo na di na kailangang isalin 'yun. Ang sinasabi ko ay 'yung mga salita tulad ng "Prehistory", "zoomorphic" at "anthropomorphic" na maaring isalin bilang "bago ang kasaysayan", "soomorpiko", at "antromorpiko". Marami pang ibang Ingles na salita, paki-tingin na lamang. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:07, 13 Hunyo 2025 (UTC) ::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Tama ka — marami pa ring maling salita sa teksto noon. May ilang salita na nanatili sa Ingles o isinalin nang hindi tama (hindi sa pinakamahusay na paraan). Ngayon, dapat ay maayos na talaga ang teksto. Maaari mo bang tingnan kung ayos na ito? At kung ayos na nga, ikaw ba ang naglilipat ng pahina, o ako ang dapat gumawa nito? [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 14:28, 13 Hunyo 2025 (UTC) :::::::Mayroon pa rin pero kaunti na lamang. Ito pa ang dapat isalin: ::::::::nag-explore -> sumubok ::::::::53rd -> ika-53 ::::::::Castellana Caves -> mga Yungib ng Castellana ::::::Kapag okay na, ako na ang maglilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:59, 15 Hunyo 2025 (UTC) :::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Salamat muli sa iyong suporta. Sinunod ko ang iyong mungkahi at binago ang mga salitang kailangang baguhin. Mananatili akong available kung mayroon ka pang mapansin na kailangang baguhin. Salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 09:33, 15 Hunyo 2025 (UTC) == You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> Hello {{PAGENAME}} [[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]] We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled: 🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders<br> 🗓 Friday, June 20, 2025<br> ⏰ 4:00 PM UTC<br> 🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]<br> 👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)<br> Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms! 🔗 Event Page & Details: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders This session includes:<br> ✔️ A keynote presentation<br> ✔️ Story-sharing interactive segment<br> ✔️ Q&A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia<br> We hope to see you there! Warm regards,<br> Stella<br> On behalf of Feminism and Folklore Team<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> :''Thanks for the invite! It’s midnight in my time zone, and I have an early commitment the next day, so I won’t be able to attend. I hope it goes well!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:00, 18 Hunyo 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 10:20, 21 Hunyo 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> :{{Done}}. ''I already finished filling out the form. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:42, 23 Hunyo 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang araw po Jojit. Pakilipat po ng [[pananalig ng sari]] patungo sa mas ginagamit na salin nito na [[teorya ng kategorya]]. Sa kasalukuyan, isang redirect ang teorya ng kategorya doon sa pananalig ng sari. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:05, 23 Hunyo 2025 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:09, 23 Hunyo 2025 (UTC) ::Magandang araw ulit po. ::Palipat rin po pala ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungong [[impeksiyon sa daanan ng ihi]]. Per sa mga sanggunian na nakita ko sa net, ito ang ginagamit na salin para sa UTI (sources: [https://www.kidneyeducation.com/Filipino/Impeksiyon-sa-Daanan-ng-Ihi/997 Kidney Education], [https://www.chcrr.org/tl/patient-education/what-is-a-urinary-tract-infection-uti/ CHCRR], at maging [https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/6/24/tv-patrol-mulberry-picking-patok-sa-arayat-pampanga-2029 ABS-CBN]). Salamat po ulit. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 06:09, 25 Hunyo 2025 (UTC) :::{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 25 Hunyo 2025 (UTC) == Abuse filter == Hi Jojit fb, can I ask if the [[Natatangi:Talaan_ng_pansala/8]] is currently including blocking edits with the word "larendo valdez" in the edit summary? As I still see LTA can still cause vandalism without being blocked by this filter. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 10:29, 23 Hunyo 2025 (UTC) : Btw, if your filter doesn't already have this LTA blocking syntax, I can send you this one:<syntaxhighlight lang="css"> ccnorm("larendo Valdez") in ccnorm(SUMMARY) </syntaxhighlight> [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 12:36, 23 Hunyo 2025 (UTC) ::{{ping|Như Gây Mê}} Maraming salamat sa pag-abiso! Maaari bang magbigay ka ng mga halimbawa ng kamakailang bandalismong "larendo valdez" na nalusutan ng pansalang ito? (''Thanks for the heads up! Can you provide examples to the recent "larendo valdez" vandalism that bypassed this filter?'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:16, 24 Hunyo 2025 (UTC) ::: @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] [https://tl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Google_Play_Music&curid=324213&diff=2165898&oldid=2165897 recent example here] [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 00:21, 24 Hunyo 2025 (UTC) ::::Salamat {{ping|Như Gây Mê}}! Naaayos ko na ang pansala. (''Thanks Như Gây Mê! Fixed the filter.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:34, 24 Hunyo 2025 (UTC) == [[Natatangi:Mga ambag/240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B|240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B]] == Hi Jojit, can you block this IP. The IP above continuously copying and pasting template content of another article into unrelated articles. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:45, 28 Hunyo 2025 (UTC) :{{done}} (''Done.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 29 Hunyo 2025 (UTC) == Patulong po sa isyu ng isang artikulo == Magandang araw po may mga isyu po ang artikulong "[[Katutubong relihiyong Tagalog]]. May ipinasok po na nilalaman partikular na po dun sa "'''Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala."''' Kwestyunable po ang mga nilagay na mga makabagong bathala dahil walang malinaw na batayan na bahagi sa kasaysayan ito ng paniniwalang Tagalog. Kahit sa konteksto ng mitolohiya, hindi po ito pasok kung hindi ito naging bahagi ng pananampalataya nila. Tinanong ko na rin po kung anong katibayan— kagaya ng tala sa kasaysayan at antopolohikal na katibayan sa mga nilagay na pigura, ngunit wala pong nailatag na maayos na pagpapatibay. Halimbawa: '''*Dumangan-''' yung sanggunian po ay walang kinalaman dahil tungkol sa '''Capital House Investment Management Ltd,''' '''*Mayari-''' ito po ay kwestiyonable dahil wala pong katibayan na naging bahagi ito ng paniniwalang Tagalog bilang Diyos ng buwan. Ang akda po ni Jocano ay di-mapagkakatiwalaan dahil wala itong nailatag na katibayan kung bahagi talaga ito ng paniniwalang Tagalog. Iba po ang sinasabi ng mga ibang tala sa kasaysayan kagaya ng Vocabulario de lengua Tagala at Boxer Codex '''*Lakapati-''' ito po ay hindi makabago, parte talaga ito kasaysayan ng paniniwalang Tagalog, samakatuwid mali pong sabihin na makabago ito, dahil bahagi talaga ito ng katutubong paniniwala. '''*Apolaki-''' ito po ay sa Pangasinan. Walang malinaw na tala sa kasaysayan kung bahagi ito ng paniniwalang Tagalog. Sa tingin ko po, mas maigi pong burahin na lang ito dahil sa kawalan ng katiyakan at pagpapatibay. At saka, ang paksa po ng artikulo ay Katutubong relihiyong Tagalog. Yung mga makabagong Diyos po ay mas bagay na tituluhan na "Mga Kamakailang Literaryong Imbensyon” o “Kalituhan sa Modernong Panahon". Nakaka-mislead po kasi ang nilalaman na iyon kung ihahalo sa katutubong buhay-relihiyon ng Tagalog, lalo na po kung walang malinaw na katibayan. Salamat po. [[Tagagamit:MysticWizard|MysticWizard]] ([[Usapang tagagamit:MysticWizard|kausapin]]) 23:07, 8 Agosto 2025 (UTC) :Binabandalismo nya yung pahina. Una Binura nya yung Mga Sinaunang mga bathala, pagtapos binura mo yung mga maka "Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala. parehong tama ang mga lumang diyos at mga bagong diyos, kaya kita ni re reklamo badalismo ginagawa mo eh. Ang linaw linaw magkaiba yung mga Sinaunang bathala at diwata ng mga Tagalog, saka yung mga Makabagong mitolohikal. pareho mo binura sa magkaibang pagkakataon. Binandalismp mo yung pahina. Tignan nyo pa eh [[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 23:44, 8 Agosto 2025 (UTC) == Badalismo pa Block po ng Vandal == Magandang Araw po, paki double check and block po si [[Tagagamit:MysticWizard]] yung mga edit po nya vandalismo. Sinilip ko yung mga edit nya mali mali yung nilalagay nya tas marami siyang binubura. Tignan nyo po yung editing history nya mula [[Katutubong relihiyong Tagalog]] hangang sa [[Babaylan]] pati narin sa [[Kasariang sariling pagpapakilanlan]] at marami pang iba, gumagamit siya ng chatgpt para ibahin yaong artikulo at malakas ang POV at homophobikong pananaw sa mga artikulo. paki sundan po yung mga edit nya. makikita ninyo puro sya bandalismo at POV pagdating sa mga artikulong may kasarian. Patuloy pong gumagawa ng bandalismo at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng pag tungkol sa kasarian at sekswalidad. Paharang po nito. double check po ninyo Salamat po.[[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 13:32, 9 Agosto 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang gabi po, {{ping|Jojit fb}} Palipat po sana ng [[Kapuluan ng Kaláyaan]] (na may tuldik sa ikalawang ''a'') patungo sa [[Kapuluan ng Kalayaan]] (walang tuldik). Hindi po kasi ginagamit sa karaniwang diskurso yung may tuldik, at mukhang nagawa po yata ito ng naglipat kanina bilang pang-iwas sa error sa paglipat dulot ng teknikal na restriksiyon. Sana po ay maaksyunan agad sa libreng oras niyo. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:34, 9 Agosto 2025 (UTC) :{{ping|GinawaSaHapon}} {{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:37, 11 Agosto 2025 (UTC) == Vandalism == * {{pagelinks|Saging}} Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please check the page history of [[Saging]] and protect this page to prevent vandalism. It has added blatant arbitrarily and unsourced content (see his contributions here: [[special:contribs/136.158.79.146|136.158.79.146]] and [[special:contribs/112.206.250.216|112.206.250.216]]). Thanks! - [[Natatangi:Mga ambag/131.226.106.29|131.226.106.29]] 10:05, 10 Agosto 2025 (UTC) :Hinarang muna ang mga di nakarehistrong tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:43, 11 Agosto 2025 (UTC) == Block vandalism == Hi Jojit, can you please block [[Tagagamit:Holobungasixgorillion]]. This account is only for vandalism. Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:02, 11 Agosto 2025 (UTC) :+ [[Tagagamit:MNSQPC]] [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:04, 11 Agosto 2025 (UTC) :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:27, 12 Agosto 2025 (UTC) == Palipat po ulit == Magandang gabi, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Palipat po ng [[Suwesya(Sweden)]] patungo sa [[Suwesya]]. May nagkamali na naman po kasi sa paglipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:45, 15 Agosto 2025 (UTC) :Ok na po pala. Nailipat na po ng isang admin. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:58, 16 Agosto 2025 (UTC) ::Binura ko na lamang 'yung [[Suwesya(Sweden)]] dahil hindi balido. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:28, 17 Agosto 2025 (UTC) == Pagbubura == Bakit binubura ng mga artikulo na ginagawa ko ulit para sa astronomiya? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:08, 26 Agosto 2025 (UTC) :Wala namang naburang ginawa mo. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Naburang_mga_ambag/XiAndromedae], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:11, 26 Agosto 2025 (UTC) ::Pasensya na pero pag may ginagawa akong artikulo may nakikita ako "binura ni Jojit FB" at pumupunta sa Tagagamit artikulo mo. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:17, 26 Agosto 2025 (UTC) :::Wala din napuntang artikulo sa Tagagamit namespace ko. Tingan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Talatuntunan_ng_unlapi?prefix=Jojit+fb%2F&namespace=2], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:20, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::Pakitukoy na lang 'yung pangalan ng artikulo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:22, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::Pag ginagawa ko si Titania, nakikita ko na pag umulit kay sa pag-aalis ko sa app May nakikita ako bago pumunta sa editing ::::Pasensya kung hindi, nakikita ko lang ito sa lahat na artikulo na nagawa ko pag pupunta doon ulit. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:23, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::''Sorry'', medyo hindi ko naintindihan 'yung sinabi mo. Pero kung ang tinutukoy mo na [[Titania]], wala pa ang artikulong ito at di naman ito nabura kailanman. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/delete&page=Titania], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:34, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::::kaya nga, ang <nowiki>[[Titania (buwan)]]</nowiki> ay ginagawa ko habang inilagay ko ang comment, pasensya pero nakikita lang ang pangalan mo doon sa artikulo habang ginagawa siya kanina. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:48, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::::Ah ok, nakuha ko na. 'Yung [[Titania (buwan)]], nabura ko 'yan noong 2019 pa. At binura ko 'yung nakaraang bersyon niyan bago ang 2019. Ang dahilan ay dahil walang sapat na impormasyon sa matagal na panahon, ayon sa [[WP:BURA]] B1. ''Actually'', 'yang bagong likha mo dapat sa [[Titania]] dapat dahil wala namang ibang artikulo dito sa Wikipediang Tagalog na Titania. Teka, ilipat ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:14, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::::::Paano mo inilipat ang pangalan ng Artikulo? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 05:26, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::::::Mayroong link na "Ilipat" sa "Mga kagamitan" na matatagpuan sa kanang bahagi kung nasa desktop/computer/laptop ka. Para sa dokumentasyon, tingnan ito [[:en:Wikipedia:Moving a page]]. Wala pang katumbas 'yan sa Tagalog, pero 'yung konsepto, pareho lang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:38, 26 Agosto 2025 (UTC) == Posibleng kaso ng bandalismo == Magandang hapon po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Ngayong hapon po, sunod-sunod na nag-edit si [[Tagagamit:Derk29]] ng mga walang katuturang edit (puro mga espasyo) mula 11:35 ng umaga hanggang 17:18 ng hapon. Hindi ako sigurado kung isang kaso ito ng bandalismo, pero pasok ito sa spamming. Baka kagagawan ng isang automated script lalo na't halos magkakasunod-sunod ang pasok ng edit. Sana magawan agad ng paraan, napo-pollute ang Recent changes dahil dito e. Espekulasyon ko lang, pero nagpapadami yata ng edit count. Salamat. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 09:39, 2 Setyembre 2025 (UTC) :Binigyan ko na siya ng babala sa kanyang usapang pahinang tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:10, 3 Setyembre 2025 (UTC) == [[:en:WP:EDITWAR|Digmaan ng pag-edit]] == May nangyayaring [[:en:WP:EDITWAR|digmaan sa pag-edit]] (WP:EDITWAR) sa mga artikulong ito: [[Kara David]], [[Kyla]], [[Katrina Velarde]], [[Golden Cañedo]], [[Connie Sison]], at [[Allona]]. Ang anonymous user na ito ay blinock ng isang global sysop [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-27236-37] at ni Waykurat [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-26682-35] dahil sa pagbabandalismo o mga kwestyonableng edit. Hinihiling ko po sana na '''taasan ang proteksyon ng mga pahinang nabanggit''' dahil ito po ang palaging binibisita ng "offending" user. Kahit ilang beses na po siyang nasabihan sa talk page at na-block, gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng "Oo Nga" at tila nakakatakas po sa mga restriksyon. [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 23:45, 1 Oktubre 2025 (UTC) :Ang offending user ay patuloy pa ring nakikipagdigma ng edit (WP:EDITWAR) sa nabanggit na mga artikulo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:42, 3 Oktubre 2025 (UTC) ::Naprotekta ko na ang mga pahinang nabanggit mo at gumawa rin ako ng restriksyon sa paglalagay sa ''edit summary''. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 3 Oktubre 2025 (UTC) :::Pabago-bago pala tagagamit po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Regine Angeles]] at [[Rachelle Ann Go]]. Ito po yung isa niyang tagagamit: ‎[[Natatangi:Mga ambag/~2026-19445-27|<bdi>~2026-19445-27</bdi>]]. Ka-iba po ang gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng "Ayos" niya. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-19686-31|&#126;2026-19686-31]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-19686-31|talk]]) 11:20, 30 Marso 2026 (UTC) ::::Nakaprotekta na ang mga pahinang nabanggit. Di ko mailalagay sa ''abuse filter'' 'yang "Ayos" dahil karaniwang salita 'yan. Magbantay na lamang tayo sa mga pahina. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:58, 30 Marso 2026 (UTC) == Tinatanggal [[:Tagagamit:Tina wavv]] == Kamusta, sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[:Tagagamit:Tina wavv]] dahil mayroong pag-redirect sa mga hindi umiiral na pahina. Maraming salamat.... [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2025-29684-31|&#126;2025-29684-31]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2025-29684-31|talk]]) 16:07, 22 Oktubre 2025 (UTC) :ang Wavv ay tinatag noong nakaraang taon at naging parte ng live stream ng NASA para sa Solar Eclipse. Ang Wavv AI Music ay ginamit din sa Noke Mall, games at mga events lalo na sa tech week ng San Francisco, California. Ang Wavv AI Music ay may mga sponsorship din para sa darating na taon at kasalukuyang kausap ang Netflix, Roblox at Youtube para sa partnership program. [[Tagagamit:Tina wavv|Tina wavv]] ([[Usapang tagagamit:Tina wavv|kausapin]]) 20:21, 22 Oktubre 2025 (UTC) ::Replying in English: No independent media coverage from a quick Google search, failing [[:en:WP:NOTABILITY|Wikipedia's notability guideline]]. Basing from the [[Wavv]] article itself, it is moreso promotional than an encyclopedic one. Some of the sources used were down such as this one [https://globalleadersinstitute.org/arts-prize-2025] and this one [https://www.benzinga.com/pressreleases/25/09/n39104435/wavv-ai-music-innovation]. I'm not even sure if the article is overall AI generated and spewing "hallucinations". [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:30, 23 Oktubre 2025 (UTC) :Salamat sa pag-ulat ''anon user'' at sa pagtugon mo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]]. Nabura ko na ang parehong pahinang tagagamit at 'yung artikulo mismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 23 Oktubre 2025 (UTC) ::Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. ::Bumalik na naman yung Tina wavv at ginawa muli yung artikulo, sa ilalim ng pangalang [[Wavv AI]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:59, 24 Oktubre 2025 (UTC) :::Salamat sa pag-ulat. {{done}} Nabura na. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:02, 24 Oktubre 2025 (UTC) == Request == Hello, Jojit fb. Can you translate and rename the English title [[Jerusalem Light Rail]] into Tagalog? Israel is not an English-speaking country and English is not an official language in Israel. Yours sincerely, [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2025-34052-15|&#126;2025-34052-15]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2025-34052-15|talk]]) 14:59, 17 Nobyembre 2025 (UTC) :''Thanks for your message. Somebody already renamed it.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:08, 18 Nobyembre 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Jojit fb. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Tagalog Wikipedia? It does not need to be long. Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 21:12, 18 Nobyembre 2025 (UTC) :''Sorry, I have other priorities in this wiki, and most likely I can't fulfill your request. You may request it to the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Community Notice Board]. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 19 Nobyembre 2025 (UTC) ::Hello, Jojit fb. ::I understand. Thank you for the advice. ::Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 07:20, 19 Nobyembre 2025 (UTC) == Bakit maraming bandalismo == Bakit maraming bandalismo sa Wikipedia [[Tagagamit:TFFA-4460|TFFA-4460]] ([[Usapang tagagamit:TFFA-4460|kausapin]]) 07:21, 3 Disyembre 2025 (UTC) :Maraming dahilan ang bandalismo sa Wikipedia. Pangunahin dito ang pagiging bukas nito at maaaring baguhin ninuman ang ilang mga pahina. Pangalawa, kakaunti lamang ang mga boluntaryong patnugot o ''editor'' na nagbabantay sa mga artikulo, at hindi sa lahat na oras, may magpapanumbalik ng mga binandalong pahina. Ang iba pang dahilan ay pagsubok (o ''testing'') lamang, nagpapansin, hindi sinasadyang pagkakamali, at magkaroon ng disrupsyon sa Wikipedia bukod sa iba pang dahilan. Salamat sa tanong mo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:02, 3 Disyembre 2025 (UTC) == Maikling deskripsyon == Maligayang Pasko Jojit! Kahit paPasko na nag-aambag parin tayo dito sa Tagalog Wikipedia! Napakadakila ng ginagawa natin para sa sarili nating wika! May hiling ako; maari ba na malagay rin sa PC bersyon ng Wikipedia Tagalog ang mga maikling deskripsyon kahit pa nabuksan na ang akda? Dahil sa kasalukuyan, nasa hanapan lang ng Wikipedia Tagalog sa PC ang mga maikling deskripsyon, di tulad sa mobile bersyon at sa Wikipedia Ingles na sa pareho mayron. Pinapangako kong lubhang makakatulong tong pagbabagong to sa pagsasalamuha ng mga tao sa Wikipedia Tagalog. Salamat Jojit! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 12:10, 24 Disyembre 2025 (UTC) :Maligayang Pasko din sa iyo {{ping|Cloverangel237}} Dinagdag ko na 'yung gadget para sa maikling deskripsyon. Maaari mo siyang paganahin sa pagpunta sa [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_nais#mw-prefsection-gadgets Mga nais mo > Mga gadyet (kasangkapan)] at i-tsek ang Shortdesc helper at I-''save'' ang iyong kagustuhan. Kapag nagawa mo na iyon, makikita mo na ang mga maikling deskripsyon sa mga artikulo, at kung wala pa, puwede kang magdagdag. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:53, 25 Disyembre 2025 (UTC) ::Salamat sa pagtupad ng hiling ko, Jojit! Pagpalain ka sana ngayong bagong taon! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 10:05, 28 Disyembre 2025 (UTC) :::Walang anuman. Pagpalain ka din ngayong bagong taon! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:54, 28 Disyembre 2025 (UTC) == Pagkonekta sa isang artikulo == Malapit na ang 2026 sapagkat wala pa akong magawa na artikulo dahil ang [[Bunganga (heolohiya)]] ay wala pa ring translation button dahil hindi ko kaya ma-edit ang [[wikidata:Q55818|impact crater sa Wikidata]] kasi naprotektahan. Sana maikonekta mo ang artikulo na iyon dahil kaya mo iyata ikonekta sila. '''{{font color|#00C080|Maligayang bagong taon!}} ''' [[Tagagamit:XiAndromedae|{{font color|#0080FF|XiAndromedae}}]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 00:43, 31 Disyembre 2025 (UTC) :Salamat sa mensahe mo. Pinalawig ko muna ang artikulo mo at ikonekta sa [[wikidata:Q3240715|crater]] imbis sa [[wikidata:Q55818|impact crater]] dahil "bunganga" (''crater'') lamang ang ginawa mong pamagat at hindi "bunganga dulot ng banggaan" (''impact crater''). Manigong bagong taon din sa iyo! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:22, 31 Disyembre 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear {{BASEPAGENAME}}, We are pleased to invite you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and women. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support *For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. * Join the office hours on 23 January 2026 and connect with the international Team. ([[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|sign up now]]) If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp;[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 16:31, 18 Enero 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=29949330 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 05:17, 16 Pebrero 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can you help me improve it? You said I know English. [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 17:15, 22 Pebrero 2026 (UTC) :''I will try to make improvements, but this is not my priority at the moment. You may want to ask someone from the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community notice board, where someone may be willing to help you. Thank you.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:55, 23 Pebrero 2026 (UTC) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 11:57, 11 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 Abril 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Maaari kang bumoto sa U4C election == <section begin="announcement-content" /> Kinoktak kita dahil bumoto ka dati sa eleksiyon ng [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Maaari kang bumoto sa kasalukuyang U4C election, na bukás ngayon at magsasara sa 2 Hunyo 2026. Basahin pa patungkol sa mga kandidato at ang eleksiyon dito sa [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|pahinang pang-eleksiyon sa Meta]], at doon ka rin makakapagboto. Importante ang pakikilahok dito sa pamamahala ng mga komunidad ng Wikimedia, at nakagagalak na iyong mapag-aralan ang mga kandidato at ang pagboto. -- Sa kooperasyon ng U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:16, 20 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> == Patulong sa paglipat == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. May naglipat kamakailan sa pahina ng Singapura papunta sa anyo na may diacritics ([[ Síngapúra]]). Pa-revert po sana pabalik sa Singapura o Singapore. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 01:17, 22 Mayo 2026 (UTC) :Update po. Nilipat po ulit ng user yung pahina patungong [[Singgapúr]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 02:21, 22 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|GinawaSaHapon}} Ok na 'yung pahina. Nakaprotekta na rin ang paglipat. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 23 Mayo 2026 (UTC) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 02:09, 3 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> :''I have already completed that. By the way, I sent an email to your support address on May 13, 2026, but I have not received a response yet. Could you please check on its status? Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:54, 3 Hunyo 2026 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]</div> [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&oldid=30642952 --> :''Thank you.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 7 Hunyo 2026 (UTC) == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:25, 7 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:05, 18 Hunyo 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 14:31, 18 Hunyo 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> == Proteksiyon sa mga pahina == Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Kasalukuyang binibrigada po ang pahinang [[Iglesia ni Cristo]] (at ilang kaugnay tulad ng [[Felix Manalo]]) magmula noong sumikat sa Reddit (r/Philippines) yung isang post tungkol sa vandalism sa naturang pahina. Mangyari po sanang gawing protected yung pahina kahit hanggang sa humupa ang kasalukuyang sitwasyon. May mga nakarehistrong user din po palang kabilang sa brigada. Sa kabilang banda po, pakisilip po sana mga ambag ni JohnDeo33. Hindi ko po masabi kung vandalism po yon o good faith edit lang ng kasisimula. Kayo na po manghusga. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 02:22, 12 Hulyo 2026 (UTC) :Salamat sa pag-ulat {{ping|GinawaSaHapon}} nakaprotekta na ang mga pahina. Binalaan ko na lamang muna si Johndeo333. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 12 Hulyo 2026 (UTC) ::Pakiharang po sana mga ambag ni JohnDeo33 dahil sa balewalain ang mga babala at pag-tuloy ng nakakagambala o ''disruptive'' yung mga pahina. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39748-04|&#126;2026-39748-04]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39748-04|talk]]) 08:36, 14 Hulyo 2026 (UTC) sbw7fcerdeyhu2qulprhdfe0ttb5hnz 2216013 2216011 2026-07-14T08:51:31Z Jojit fb 38 /* Proteksiyon sa mga pahina */ 2216013 wikitext text/x-wiki {{Hidden title}} <div style="float: right; position: absolute; left: 0px; top: -75px; padding-top: 0px; padding-left: 0px;"><div style="background:white; font-size: 150%; padding-top: 0px; padding-bottom: 0; position:relative; left:0; ">'''Kausapin si Jojit'''</div></div> <div id="talkpageheader-override" class="topicon" style="float: left; position: absolute; left: -1px; top: 20px; padding-top: 0px; padding-left: 0px; display:none"> {{Usertalksuper|user=Jojit}} </div> <div id="talk" class="plainlinks" style="border: 2px solid #800000; margin: 0em 1em 0em 1em; text-align: center; padding:5px; clear: both; background-color: #FFFFFF"> Hindi tulad ng mga ibang Wikipedista, '''hindi ako gumagawa ng mga arkibo ng mga Usapang Pahina''' yayamang awtomatikong naarkibo ang mga lumang pagbabago, na makikita gamit ang "[https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_tagagamit:Jojit_fb&action=history pahina ng kasaysayan]". Ngunit tinatala ko [[User talk:Jojit fb/Mga kumentong tinanggal|'''ang mga kumentong tinanggal ko''']]. Tinatala ko rin ang mga [[User talk:Jojit fb/Mga arkibo ng ABN|arkibo ng mga artikulong ginawa at pinalawig ko]] na naging "Alam ba ninyo?" Ganoon din ang [[User talk:Jojit fb/Mga pasasalamat, pagbati at parangal|mga pasasalamat, pagbati at parangal]] na pinapanatili ko dito upang kilalanin ang mga taong nagkaloob nito at ibalik sa kanila ang pasasalamat at di upang ipagmalaki ko ang parangal na natamo ko.</div> {{TOC right}} == A barnstar for you! == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Bästa nyskrivna.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''100,000 edits''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" |Awarded to Jojit fb up 100,000 edits to Tagalog Wikipedia! Your edits are much appreciated! Well done! - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.96.78|112.202.96.78]] 02:13, 30 Mayo 2024 (UTC) |} :''Thanks.'' Maraming salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:59, 30 Mayo 2024 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang gabi. Gusto ko po sanang ilipat yung pahina ng [[lingguwistika]] papunta sa [[lingwistika]] (mas ginagamit sa mga naka-Tagalog na pahina sa internet, ayon sa research ko), pero nagkakaproblema po ako dito. Hindi ako sigurado kung paano ko ito ililipat, since may "lingwistika" na pahina kaya nagkaproblema. Sinubukan kong tanggalin yung redirect doon, pero ganon pa rin. Salamat po sa tulong. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:00, 1 Hunyo 2024 (UTC) :Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, subalit mas tama ang "lingguwistika" kasi sa ortograpiyang Tagalog/Filipino "kung ano ang bigkas ay siyang baybay". Wala pa din akong nakikitang diksyunaryo na ang baybay ay "lingwistika". At sa tingin ko na mas popular ang "lingguwistika" at ito ang ginamit mismo ng [http://wika.pbworks.com/f/ORTOPDF.pdf dokumento] ng [[Komisyon sa Wikang Pilipino]] tungkol sa [[Palabaybayan ng Filipino|Ortograpiyang Filipino]]. Gayon din ng sa isang [https://phlconnect.ched.gov.ph/admin/uploads/eae27d77ca20db309e056e3d2dcd7d69/Batayang-Kaalaman-sa-Wika-at-Lingguwistika-LOPEZ-MARIA-ELIZA-S.pdf dokumentong] naka-''upload'' sa [[Kagawaran ng Edukasyon]]. Kung tingin mo na karaniwan pa rin ang "lingwistika", ihain mo na lamang sa [[WP:KAPE|Kapihan]] para magkaroon ng konsenso. Kung anuman ang mapagkasunduan, susunod ako at ililipat ang dapat na ilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:40, 1 Hunyo 2024 (UTC) ::Sige, hindi ko na masyadong iaargumento pa ito. Okey naman ako sa kahit ano e. ::[[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:46, 2 Hunyo 2024 (UTC) == Tinatanggal [[Tagagamit:SahilgKhan3]] == Kamusta, Sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]..... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[Tagagamit:SahilgKhan3]] kasi nilalaman ay. Maraming salamat...... [[Natatangi:Mga ambag/2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764|2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764]] 09:44, 4 Hunyo 2024 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:32, 4 Hunyo 2024 (UTC) == Edit warring si 49.144.10.114 == *{{pagelinks|Vicarius Filii Dei}} *[[special:contribs/49.144.10.114]] Pakiharang po ng IP address 49.144.10.114 dahil binababoy yung mga pahina nina [[Vicarius Filii Dei]]. Hindi po sila pasok sa notability ng Wikipedia. Rinerevert ni 49.144.10.114 yung paglagay ko ng nilalaman. Base na rin po sa ambag, mukhang may [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] rin po ito. Maraming salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.58.254|124.217.58.254]] 01:00, 30 Hunyo 2024 (UTC) :{{done}} Nakaprotekta na rin ang pahina. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 30 Hunyo 2024 (UTC) == Palikha ng bagong kategorya == * [[:Kategorya:Mga file format pang-kompyuter]] * [[:Kategorya:Mga file sa kompyuter]] Sinubukan na magdagdag ng dalawang kategorya dahil ito ay [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Talaan_ng_pang-aabuso&wpSearchUser=124.217.51.239 hindi pinayagan] gawa ng ''edit filter''. Gusto ko po sanang palikha yung kategorya ng tungkol sa kompyuter. Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:51, 5 Hulyo 2024 (UTC) :Subukan mo uli. Puwede ka nang maglikha ng kategorya pero 'yung isa mong kategorya (Kategorya:Mga file sa kompyuter) ay walang laman. Kung hindi mo agad malagyan ang kategoryang iyan, mabubura iyan. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 6 Hulyo 2024 (UTC) ::Tapos na po ako mag-edit sa nasabing palikha ng bagong kategorya. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:58, 7 Hulyo 2024 (UTC) == Bandalismo == Magandang araw po, [[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Paharang po si ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.121.161|<bdi>112.198.121.161</bdi>]] dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. Kayo na po ang bahala kung gaano katagal. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 07:03, 5 Hulyo 2024 (UTC) :Pabago-bago pala IP po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Meta Platforms]] at [[WhatsApp]]. Ito po yung isa niyang IP: ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.113.21|<bdi>112.198.113.21</bdi>]]. Pare-pareho po ang edit message niya. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 07:07, 5 Hulyo 2024 (UTC) ::Prinotekta ko na lamang ang mga pahinang binandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:31, 6 Hulyo 2024 (UTC) :::Pabago-bago pala IP po nila. Paharang po si 112.198.64.0/18 dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. [[Natatangi:Mga ambag/112.202.102.174|112.202.102.174]] 11:10, 14 Hulyo 2024 (UTC) ::::Prinotekta ko na lamang ang artikulong [[Microsoft Windows]]. Tapos, may ginawa na lamang akong ibang paraan para hindi na siya makapagbandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:29, 15 Hulyo 2024 (UTC) == Paki-update po ng Padron:Ibang gamit == Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], paki-update po sana ng [[Padron:Ibang gamit]] upang umayon ito sa hitsura ng ibang mga hatnote dito sa tlwiki. Kasalukuyan po kasi itong gumagamit ng karaniwang text na hindi katulad ng ibang katulad na hatnote dito at sa enwiki. Nakaharang kasi po ito sa ngayon. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 08:15, 14 Hulyo 2024 (UTC) :Medyo madami ang gagawin dito. Ipila ko lang sa gagawin ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:45, 15 Hulyo 2024 (UTC) ::Sige lang po. Di naman kinakailangan agad-agad to. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 06:27, 16 Hulyo 2024 (UTC) :::{{ping|GinawaSaHapon}} Mukhang okay na ito. Pa-tsek na lang kung may isyu pa. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:51, 23 Hulyo 2024 (UTC) ::::Nakumpirma ko na po. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 04:20, 23 Hulyo 2024 (UTC) == Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:28, 21 Hulyo 2024 (UTC) </div>. <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> :''Thank you. Done filling out the form.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:42, 21 Hulyo 2024 (UTC) == Baybayin Script == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Matanong ko lang po kung maaari ba akong "magtransliterate" ng ilang mga pahina sa sulat "Baybayin"? Alam kong hindi praktikal ang gawain na ito dahil marami ang hindi marunong makabasa sa Baybayin, ngunit nais kong gawin ito upang mavisualize ng mga mambabasa kung ano ang itsura ng isang pahina ng Wikipedia na nakasulat sa Baybayin. Nalaman ko na maaari itong gawin dahil nakita ko ang isang pahina na pinamagatang "Pulo", at maaaring "multiscript" ang isang pahina. Ngunit nang tinignan ko ang kasaysayan ng pagbabago, napansin kong natanggal na pala ito, at dito ko natagpuan ang iyong account. Hindi po ba pinapayagan ang pagtransliterate ng Tagalog na wikipedia sa sulat Baybayin? Maraming salamat po. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 13:44, 21 Hulyo 2024 (UTC) :Hindi pinapayagan ang mga artikulong Baybayin dito sa Wikipediang Tagalog. Para sa dahilan, pakitingin na lamang itong usapan namin tungkol dito: [[Usapang_tagagamit:Jossisad#Paglikha ng mga artikulo sa Baybayin]]. Kung nais nilang makita ang itsura ng baybayin, mayroon namang mga ibang websayt na maaring gawin ito. Sana'y maunawaan mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:58, 21 Hulyo 2024 (UTC) ::Maraming salamat po sa iyong tugon. Nauunawaan ko naman ito at maraming salamat rin po sa lahat ng iyong ginawa para sa Wikipediang Tagalog. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 10:41, 22 Hulyo 2024 (UTC) == Benedict Cua == Hello Jojit, i am an administrator of wiki it: i ask for the protection of [[Benedict Cua]]. I noticed a lot of vandalism in the page. Thank you [[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 17:22, 21 Hulyo 2024 (UTC) :''Thanks for reporting. I already protected it but the article didn't establish notability for a long time, so, it was redirected to a related article. This is a standard practice here in Tagalog Wikipedia for those cases. Normally, if there is no related article, it would have been deleted.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:43, 22 Hulyo 2024 (UTC) :::That's fine. Thank you very much!--[[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 07:22, 22 Hulyo 2024 (UTC) == Palipat po ng pahina == Magandang araw po uli, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pwede po bang palipat po ng [[pagtitistis]] papunta sa [[pag-oopera]]. Mas karaniwang ginagamit (sa karaniwang diskurso, lalo na sa modernong Tagalog) kasi yung ''pag-oopera'' kesa sa ''pagtitistis'', sang-ayon sa [[:en:WP:COMMONNAME|WP:COMMONNAME]]. Alam kong mas pormal na Tagalog ang nauna, pero mukhang mas makakabuti sa tlwiki kung gagamitin natin yung ''pag-oopera'' bilang pangunahing pamagat. Sinubukan kong ilipat ito, pero mukhang kailangan palang burahin muna yung pahinang paglilipatan bago magawa yon. Hindi sapat ang user rights ko para doon. Salamat po, at pasensiya po sa abala. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 05:33, 23 Hulyo 2024 (UTC) :{{Done}} Walang problema, {{ping|GinawaSaHapon}}, gawain naman iyan ng isang tagapangasiwa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:41, 23 Hulyo 2024 (UTC) ::Salamat po sa napakabilis na tugon. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 05:44, 23 Hulyo 2024 (UTC) == Pagbura sa artikulong Brenda Mage == Komusta, naway mabuti ang iyong lagay. Nais ko lamang ipaalam sayo ang pagbura sa artikulong [[Brenda Mage]] sa kadahilanang wala itong sapat na sanggunian at impormasyon at napakaaikli ng artikulo na di naaayon sa pamantayan ng Wikipedyang Filipino. Maraming salamat [[Tagagamit:Rc ramz|Rc ramz]] ([[Usapang tagagamit:Rc ramz|kausapin]]) 04:27, 20 Setyembre 2024 (UTC) :Salamat sa abiso. Ni-redirect na lamang sa [[Pinoy Big Brother: Kumunity Season 10]]. Sa alternatibong paraan, maaaring mo i-tag ang isang artikulo para burahin sa paglalagay ng <nowiki>{{delete}}</nowiki> sa itaas nito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 21 Setyembre 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Jojit. Can you translate and upload the article [[:en:Azerbaijan Time]] in Tagalog Wikipedia? Yours sincerely, [[Tagagamit:Oirattas|Oirattas]] ([[Usapang tagagamit:Oirattas|kausapin]]) 07:29, 8 Oktubre 2024 (UTC) :I have other priorities in this wiki but I will try to put this on my queue. Thanks. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:04, 8 Oktubre 2024 (UTC) == Question regarding vandalism == Hello! I wanted to ask how to deal with vandals here. Specifically: how do I report them? Background: nearly every wiki which got opted out of global-sysops wikis list has some kind of a "administrator noticeboard" or "vandalism report page", but I wasn't able to find anything like that here. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 17:19, 14 Oktubre 2024 (UTC) :Hi {{ping|TenWhile6}} ''There is no central noticeboard reporting vandalism in this wiki. Folks usually report them at [[Usapang_Wikipedia:Kapihan|the Kapihan]]. They also directly message or ping administrators to report vandalism. User:WayKurat and I often receive vandalism reports as we are the most active admins. We don't have a centralized notice for vandalism because we have few volunteers in this wiki. Thus, creating such a page will eventually become inactive, and no one will notice someone reported vandalism. Thanks for your message.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:33, 16 Oktubre 2024 (UTC) ::Thanks for your answer :) ::Then I'll implement [[meta:XReport]] here, reporting to the page [[Usapang_Wikipedia:Kapihan]]. [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:11, 16 Oktubre 2024 (UTC) ::{{done}} Test: [[Natatangi:Diff/2133044]] ::Tell me if you want me to change the report text in any way (maybe translate it?) [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:44, 16 Oktubre 2024 (UTC) ''Here's the translation:'' <pre> "tl": { "button": "Ulat", "process": "Nag-uulat...", "local-button": "Ulat lokal", "global-button": "Ulat global", "type": "Uri ng ulat", "title": "Iulat ang tagagamit", "description": "Iulat ang tagagamit sa mga Tagapangasiwa\" sa Kapihan", "Ptitle": "Pahina ng ulat", "Pdescription": "Hiling iprotekta ang pahina", "SDtitle": "Mabilisang pagbura", "SDdescription": "Hiling para sa mabilisang pagbura ng pahinang ito", "SDgsr": "Hiling sa mabilisang pagbura sa Global sysops/Requests", "SDprocess": "Hinihiling ang mabilisang pagbura...", "reason": "Dahilan", "c-reason": "Ibang dahilan", "error-reason": "Kailangan mong magbigay ng dahilan!", "error-page": "Kailangan mong magbigay ng pahina!", "error-user": "Kailangan mong magbigay ng tagagamit!", "error-requested": "Naiulat na.", "error-SDrequested": "Nahiling na ang mabilisang pagbura.", "error-api": "May nangyaring kamalian habang inuulat ang $1.", "error-activated": "Hindi pinapagana ang $1 sa wiki na ito.", "error-specialpage": "Hindi maaaring iulat ang mga natatanging pahina.", "success": "Matagumpay ang hiling", "close": "Isara", "username": "Pangalan ng tagagamit", "hide-username": "Itago ang pangalan ng tagagamit", "pagename": "Pangalan ng pahina" } </pre> --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:17, 17 Oktubre 2024 (UTC) :Thanks for your help! I added it, the XReport interface is now translated. If you want to translate [[Natatangi:Diff/2133044]] too ("report concerning [Username]"), you can do so too, otherwise I can just leave it in english. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] 14:42, 17 Oktubre 2024 (UTC) == Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 == <div lang="en" dir="ltr"> Dear 2022 & 2023 WAM Organizers, Greetings from Wikipedia Asian Month User Group! The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the "[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]" page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]] [[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]] <small>You received this message because you was an organizer in the previous campaigns. - [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]</small> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=27632678 --> :''Tagalog Wikipedia already registered last week. The project page is [[Wikipedia:Buwan na Pang-Asya sa Wikipedia/2024]]. Thanks for the invite.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:21, 21 Oktubre 2024 (UTC) == Aking mga artikulo == Ang lahat ng aking mga artikulo ay na-update, ngunit ang template na nagsasaad na ang artikulo ay maikli ay nakabitin pa rin. Hindi lahat ng artikulo ay may sapat na impormasyon upang magsulat ng higit sa 300 salita, kaya maraming mga artikulo ang mas maikli ngunit kapaki-pakinabang. Aalisin ba ang template? [[Tagagamit:VictoriaCulpechina|VictoriaCulpechina]] ([[Usapang tagagamit:VictoriaCulpechina|kausapin]]) 11:00, 21 Oktubre 2024 (UTC) :Hindi ko pa natingnan lahat ng mga binago mo subalit yung [[Myotragus balearicus]], marami pa ring mali-mali ang balarila (o ''grammar''). At saka, baka hindi mo ako naintindihan sa sinabi ko tungkol sa ''template'' (o padron). Hindi ko naman pinatatangal iyon. Sinasabi ko lamang na ang bilang ng salita sa isang artikulo ay hindi kasama ang mga salita nasa loob ng ''template''. Irepaso o i-''review'' ko yung iba mong binago. Balikan kita. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:30, 22 Oktubre 2024 (UTC) == Feminism and Folklores 2024 Organizers Feedback == Dear Organizer, [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]] We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success. To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives. Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6 survey]. By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement. The survey covers: #Community engagement and participation #Challenges and successes #Partnership Thank you again for your tireless efforts in promoting [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore]. Best regards,<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Bandalismo: 112.205.89.181 == Magandang gabi po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Patuloy pong gumagawa ng bandalismo ang IP address na [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/112.205.89.181 112.205.89.181], at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng bangko simula pa po kagabi. Paharang po nito. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 15:19, 26 Oktubre 2024 (UTC) :Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, ngayon ko lang napansin ito. Hindi ko siguro napansin agad dahil may mensahe ang tagapag-organisa ng Feminism at Folklore bago ang mensahe mo. ''Anyway'', may pandaigdigang tagapangasiwa ang nagharang ng tatlong araw sa IP na iyan tapos hindi naman siya nag-bandalo pagkatapos nun. Maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:22, 8 Nobyembre 2024 (UTC) == Notabilidad ng pamagat == Magandang araw po May batayang notabilidad po ba pagdating sa pamagat ng isang artikulo? Halimbawa po kung napatunayang obsoleto na ang isang salita at iba na ang ginagamit sa kasalukuyang panahon, alin ang pipiliing salita? May mga nag-aadbokasiya po kasi na "Sugbuhanin" (dating tawag sa mga taga-Cebu noong unang panahon) na lang daw ang gamitin kaysa sa "Sebwano" o "Cebuano". Ang kaso nga lang po talaga, “Cebuano” o “Sebwano” ang mas kilala at mas ginagamit sa kasalukuyan, kaya’t sa tingin ko po ay mas praktikal itong gamitin sa mga pamagat at laman ng artikulo upang mas madaling maunawaan ng mga mambabasa. Salamat po. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 07:33, 9 Nobyembre 2024 (UTC) :{{ping|Kali Igba}} Oo, may batayang notabilidad dapat ang pagpamagat ng artikulo dito sa Wikipediang Tagalog lalo na kung kaduda-duda ang salitang gagawing pamagat. Hindi pa naisulat ang patakaran na iyan subalit sa karamihan ng mga usapang naganap sa usapang pahina (halimbawa [[Usapan:Antartika|dito]]) at maging sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan|Kapihan]], ang konsensus o pangkahalatang kasunduan ay kailangang may sanggunian ang pamagat na gagamitin lalo na kung hindi ito pangkaraniwan. Mailalapat lamang ito kung walang ibang karaniwang katutubong salita na magagamit. Kung may karaniwang katutubong salita magagamit bilang pamagat, iyon ang gagamitin. Hango ang patakaran na ito sa [[:en:WP:COMMONNAME]] o ang paggamit ng karaniwang salita bilang pamagat para mas maintidihan ng nakakarami. Bigyang diin ko lamang na "karaniwang katutubong salita" ang gagamitan at hindi ang karaniwang banyagang salita. Kasi, maaring ikatuwiran na mas karaniwan ang salitang banyaga kasya katutubong salita. Nawa'y nasagot ko ang tanong mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:24, 10 Nobyembre 2024 (UTC) ::Sige po. Pakilipat na nga lang po nung pamagat ng artikulo. Di ko po kasi alam kung paano ibalik sa dating pamagat. Salamat po uli. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 10:26, 11 Nobyembre 2024 (UTC) :::Naibalik ko na. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:14, 12 Nobyembre 2024 (UTC) == [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! == Dear Feminism and Folklore Organizers, We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st. For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out: '''support@wikilovesfolkore.org''' Kind regards, <br> On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. <br> [[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia == Dear Recipient,<br> We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled <b>"Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,"</b> will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships. ===Workshop Objectives=== * <b>Introduction to Partnerships: </b>Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement. * <b>Strategies for Collaboration: </b>Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships. * <b>Case Studies:</b> Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community. * <b>Interactive Discussions: </b>Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy. ===Workshop Details=== 📅 Date: 7th December 2024<br> ⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])<br> 📍 Venue: Zoom Meeting ===How to Join:=== Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia <br> Meeting ID: 860 4444 3016 <br> Passcode: 834088 We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts. Thank you, Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]] Dear Team, My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign. Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons. As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet. * Please find the project page for this year’s edition at: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025 * To sign up and organize the event in your country, visit: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know. In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia. We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested. * You can find the Feminism and Folklore project page here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 * The page to sign up is: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know. We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons. Sincerely, The Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 5 Enero 2025 (UTC) == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign. We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture. === Why Host the Competition? === * Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture. * Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics. * Raise awareness: Increase global understanding of these important issues. === Exciting Prizes Await! === We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes: **International Recognition:** * 1st Prize: $300 USD * 2nd Prize: $200 USD * 3rd Prize: $100 USD * Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each **Local Recognition (Details Coming Soon!):** Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements! All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency. === Ready to Get Involved? === Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025] Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page] === Collaboration is Key! === Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region. === Let's Collaborate! === For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further. Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content! Thank you, **Wiki Loves Folklore International Team** </div> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:10, 6 Enero 2025 (UTC) == Miss Universe Philippines 2025 == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang IP user na pilit pinapalitan ang "Lungsod ng Iloilo" sa "Iloilo" bagamat ang Miss Iloilo pageant ay para sa Lungsod ng Iloilo. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:23, 16 Enero 2025 (UTC) :Hi {{ping|Allyriana000}}, nakaprotekta na ang pahina sa mga tagagamit na walang akawnt (o IP user). Tanging mga may rehistradong akawnt lamang ang makakapagpabago ng pahina. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 16 Enero 2025 (UTC) ::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:54, 16 Enero 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:23, 26 Enero 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == I have sent you an e-mail == @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Hi Jojit fb! I have sent you an e-mail. Can you review it and accomplish my request there? Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 15:55, 11 Pebrero 2025 (UTC) :''Thank you for reaching out again. I appreciate your efforts with the Tagalog Wikipedia articles. I am here to guide and assist contributors like you. However, it is best for the original author to edit and improve the articles since we have limited editors on Tagalog Wikipedia. Please expand the draft and make corrections based on Wikipedia’s guidelines. If you have any questions about translation or formatting, I am happy to help. Once you have made the necessary corrections, I can move the articles to the main space as soon as they meet the standards. If you cannot translate the article, consider posting on the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community's message board, to seek assistance from other editors willing to help you. Regarding the template, I will review it and attempt to move it to the main namespace, but I may wait until you have translated the article, as it seems that only your article would be using the template. Please let me know if you have any specific questions!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:43, 12 Pebrero 2025 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] I have already translated these articles: ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang bisa para sa may pasaporte ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang_bisa_para_sa_may_pasaporte_ng_Albanya]] ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Pasaporte ng Albanya]] ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran sa bisa ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran_sa_bisa_ng_Albanya]] ::and the translation of the template which was made by my friend: ::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic Visa Policy|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic_Visa_Policy]] ::So you can move the drafts to the article space now. ::Please move them. ::Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 07:39, 12 Pebrero 2025 (UTC) :::''Thank you for expanding the article. I will do my best to assist you. However, your draft requires further improvement. I cannot help you now due to my other priorities on this wiki. Additionally, your draft cannot be moved to the main namespace yet, as it still needs work. There are foreign words that require translation, and there are also some grammar errors and issues with the "Manual of Style" that need addressing.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:37, 12 Pebrero 2025 (UTC) ::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] You told me months ago when I contacted you for the first time, that you will take a look at the draft articles and correct them when you will have time. You tell me now the same thing. It doesn't cost you anything to review the draft articles and correct them. Please correct them now and make the drafts articles. Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 09:41, 13 Pebrero 2025 (UTC) :::::''I apologize if there was any misunderstanding. When I mentioned that I could not assist at the time, I did not mean that I would personally edit the articles but rather that I could potentially provide guidance when available. Additionally, as a reviewer, my role is to assess the draft, not to edit it directly. As I previously said, your draft still requires further improvement. There are foreign words that need translation (for example, "Arab League" and "boycott," among others), as well as grammar errors and issues needing alignment with the Manual of Style. These issues need fixing before moving the draft to the main namespace. I still have other priorities, but if you need guidance on specific points, I may be able to provide advice when time permits. Otherwise, I recommend seeking feedback from other editors or relevant [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new noticeboards] for assistance. Thank you!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:05, 13 Pebrero 2025 (UTC) == Miss Universe Philippines 2025, ulit == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang user sa pangalang @[[Tagagamit:Hunneybunch|Hunneybunch]] na bigla na lamang binura ang karamihan ng nakalagay sa artikulo, partikular na ang Tala ng mga kandidata, na may sapat naman na sanggunian. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 09:12, 15 Pebrero 2025 (UTC) :{{ping|Allyriana000}} Salamat sa mensahe mo. Nagmensahe na ako sa usapang pahina niya. Hinihimok ko muna na magkasundo kayo kung ano ang dapat nilalaman ng artikulo, at ilahad ito sa [[Usapan:Miss Universe Philippines 2025|usapang pahina ng artikulo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:43, 15 Pebrero 2025 (UTC) == Padron para sa television season == Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Hindi ko alam kung maitatanggi mo itong request ko o hindi pero, maaari mo bang gawin ang padron ng Infobox television season para sa Tagalog Wikipedia? Dalawang television seasons na ang nagawa ko para sa Pinoy Big Brother (Gen 11 at Celebrity Edition Collab), at hindi talaga akma ang padrong Infobox television para sa mga artikulong ito. Salamat! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 06:23, 9 Marso 2025 (UTC) :Pasensya na, medyo abala ako sa ibang bagay. at may persooal a prayoridad sa wiking ito. Kaya, hinihimok ko na ikaw na lamang ang gumawa. Tingin ko naman na kaya mong gumawa ng Padron, batay sa nakaraan mong mga pagbabago. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:06, 9 Marso 2025 (UTC) == Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, {{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}} Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long! == Event Details == * '''📅 Date''': Today (15 March 2025) * '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone]) * '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link] * '''🔗 Session''': [[meta:Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]] * '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266 * '''🔑 Passcode''': FNF@2025 == Participation == Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!'' '''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there! Best regards,<br> '''Joris Quarshie'''<br> [[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]] <div style="margin-top:1em; text-align:center;"> Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> :''Thanks for the invitation. Sorry, I wasn't able to attend. I saw this just now.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:51, 15 Marso 2025 (UTC) == Ikalawang Digmaang Pandaigdig == Magandang araw po @[[user:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] dahil may isang IP user na pilit nang binaboy ang pahina sa paraan ng paglalagay ng nilalaman. Kadalasang mga IP o new user ang mga nagbabandalismo ng pahina. Delikado po yon lalo na't isa ang pahinang ito sa mga madalas puntahn ng mga Pilipino, lalo na yung mga researcher at estudyante (umaabot na po sa 30,000 ang pageviews nito as of my editing here). Maaari mo bang gawan ng paraan para maiwasan ito? Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.112.199|112.202.112.199]] 14:05, 27 Marso 2025 (UTC) :{{done}} Nakaprotekta na ang pahina sa mga hindi nakarehistrong tagagamit para medyo maiwasan ang bandalismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:41, 28 Marso 2025 (UTC) == [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] == Hello. Tama po ba yung ginamit kong pamagat para sa "copyright law of the Philippines"? ([https://www.ipophil.gov.ph/glosaryo-ng-yamang-isip/glossary-of-terms-copyright/ Ayon sa IPOPHL], "karapatang-sipi" ang Tagalog ng copyright) O di kaya po, "[[Batas sa karapatang-sipi sa Pilipinas]]", "[[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]", o [[Batas karapatang-sipi ng Pilipinas]]? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 08:58, 9 Abril 2025 (UTC) :{{ping|JWilz12345}} Salamat sa mensahee mo. Tama naman 'yung Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi. Sa pansariling pananaw, mas gusto ko 'yung [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]] dahil nabibigyan-diin 'yung ''copyright law'' kaysa ''Philippine law'' (batas ng Pilipinas). Sa akin lamang 'yun at nasa iyo ang pasya kung ano ang pipiliin mo sa pagitan ng [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] at [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]. 'Yung iba sa pagpipilian ay hindi wasto ng balarila. Nawa'y nakatulong ako sa pagpapasya mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:46, 11 Abril 2025 (UTC) ::Salamat po. Ililipat ko na lang sa pamagat na ayon sa mungkahi mo. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:20, 12 Abril 2025 (UTC) == [[Padron:Free media]] == Hi! Can you perhaps add a category to this template like on English Wikipedia? So all the free files end up in [[:Category:All free media]]? It will make it easier to locate files without a license etc. It's like [[Padron:Non-free media]] only for free files. [[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 17:49, 19 Abril 2025 (UTC) :Also non-free files should be deleted if they are not used in an article. Perhaps you could have a look at [[Special:UnusedFiles]] or ask your fellow admins to have a look? If you would like to batch delete those files there is a script for that or Global Sysops can help. Also I'm working on a list of files without a license ([[User:MGA73/NoLicense]]). Right now it also includes the free files but if you add a category as requested above I can remove the free files from the list. --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 18:05, 19 Abril 2025 (UTC) ::I had help to fix [[Padron:Free media]]. But it would still be good if you can help with the unused files. :::{{ping|MGA73}} ''Sorry for the late reply. I have been busy lately in real life. I will help in deleting those unused files. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:02, 22 Abril 2025 (UTC) ::::Hi! Thank you. And don't worry about the late reply. Real life is important! --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 09:07, 22 Abril 2025 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;"> <div style="text-align: center;"> </div> '''Dear {{ROOTPAGENAME}}''', Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!<br> We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate each year! '''Sincerely,<br>''' '''Wikipedia Asian Month User Group''' [[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]] </div> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=28585917 --> :''Thanks''! --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:29, 23 Abril 2025 (UTC) == Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu. === Objectives === * '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives. * '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens. * '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices. * '''Advocacy & Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities. === Details === * '''Date:''' 30th April 2025 * '''Day:''' Wednesday * '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone]) * '''Venue:''' Online (Zoom) * '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda & Community Engagement Director) === How to Join === * '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here] * '''Meeting ID:''' 891 5873 8825 * '''Passcode:''' FNF@2025 * '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] '''' === Agenda === # Welcome & Introductions: Opening remarks and participant roll-call. # Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives. # Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries. # Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups. # Q&A & Discussion: Share challenges, solutions, and next steps. # Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions. We look forward to seeing you there! Best regards,<br> Stella<br> Feminism and Folklore Organiser -[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC) </div> </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == Talaan ng mga album ng Candid Records (UK) == Hello, Jojit. I started this article about Candid Records as part of my 100wikidays challenge. Technically, I could have just authored stubs and made my life easier, but I wanted to contribute quality articles. Furthermore, I wished to provide articles relevant to our Philippine culture and achievements, both heritage and contemporary. Who else could be better equipped to write accurately about Candid than someone who was there, albeit it was twenty years in the past? I disavow any conflict of interest on this subject, especially now that the widely respected British producer Alan Bates died in 2023 and the company is no longer, since 2019. The list, in my view, is a justifiable vehicle to mention that Filipinos found respect on the international stage, particularly in the very exclusive genre of jazz. I remain hopeful for your kind understanding and tolerance for the article. Respectfully, [[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 11:42, 26 Abril 2025 (UTC) :Pakibasa na lamang ang [[Wikipedia:Salungat na interes]] o para sa mas detalydong impormasyon sa bersyong Ingles nito sa [[Wikipedia:Conflict of interest]]. Ito kasi ang pangunahing isyu ng talaang sinulat mo bukod pa sa isyu sa kayarian at pagkakasulat ng artikulo na kailangang linisin. Pinapayo ko na hayaan mo ang ibang tao na walang kaugnayan sa paksa ang magbago ng talaan para matanggal ang hatnote. At matatanggal din ang ibang isyu kung malilinis ito at makakapagbibigay ng maaasahang sanggunian. Salamat sa pang-unawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:18, 27 Abril 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pakilipat po sana ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungo sa mas angkop na [[impeksiyon sa lagusan ng ihi]]. Mas akma yung katawagan na "impeksiyon" kesa sa pagsakop. May problema po kasi sa paglilipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 04:50, 10 Mayo 2025 (UTC) == Block Vandal == Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please block user [[Tagagamit:MarioMill324]] permanently? He has deleted and changed templates arbitrarily on several articles (see his contributions for more). And he has also been banned on enwiki for vandalism and on wikidata for account abuse (also he was banned by me on cebwiki). Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 22:49, 10 Mayo 2025 (UTC) :{{ping|Như Gây Mê}} {{done}} (''Done!'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:56, 13 Mayo 2025 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ''Btw:'' I give you [[:ceb:MediaWiki:Gadget-masstool.js|MassTool]] (for sysop) and [[:ceb:MediaWiki:Gadget-TodoList.js|ToDoList]] (for all users) toolkit scripts for you to add gadget at [[MediaWiki:Gadgets-definition]] to create utilities that make it easier for you to work with the sysop toolset, hope it's useful to you and to tlwiki :) hehe. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 05:10, 13 Mayo 2025 (UTC) :::{{ping|Như Gây Mê}} Paumanhin sa huli nang sagot. Sa aking pagrepaso sa mga nirerekomenda mong gadyet, mukhang hindi siya pamantayang gadyet na nilalagay sa mga ibang wikang bersyon ng Wikipedia, at nag-aalangan akong ilagay siya. Kung nais mo pang isulong na ilagay siya dito sa Wikipediang Tagalog, minumungkahi ko na hingin ang payo ng ibang tagagamit sa pamamagitan ng paglalagay ng paskil sa [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], ang pampamayang usapan dito Wikipedia Tagalog. Maraming salamat. (''Sorry for the late reply. Upon reviewing the gadgets you recommended, it doesn't seem like they are standard gadgets included in other Wikipedia language versions, and I'm hesitant to include them. If you still want to pursue including them here on the Tagalog Wikipedia, I suggest you ask for other users' advice by posting in [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community discussion forum here on Wikipedia Tagalog. Thank you very much.) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 19 Mayo 2025 (UTC) == [[Talaan ng mga laro sa Game Boy Advance]] == Pakibura ang ''redirect'' na ito para malipat ko po ang [[Listahan ng mga Game Boy Advance game]] sa nabanggit na pamagat. Salamat po ''in advance''. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:12, 3 Hunyo 2025 (UTC) :Ako na lamang ang naglipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:16, 3 Hunyo 2025 (UTC) == Kailangan ko ng mungkahi == Kumusta @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Kailangan ko ng iyong tulong, o magmungkahi kung sino ang maaari kong kontakin. Isinulat ko ang draft ng isang artikulo, tungkol sa isang sikat na artistang Italyano. https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador Sa aking palagay ay handa na itong gawing opisyal, ngunit nais ko muna ang iyong opinyon. Hinihintay ko ang iyong mabait na tugon, maraming salamat. (Gayundin, sa palagay ko ay hindi ako awtorisadong ilipat ang pahina, dahil kamakailan lamang ako ay sumali sa Wikipedia ng Pilipinas). [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 10:57, 11 Hunyo 2025 (UTC) :Hi {{ping|PamelaBertaccini}}, maraming salamat sa mensahe mo. May mga ilang isyu sa ''manual of style'' tulad ng kailangang naka-italiko ang gawang sining at hindi na kadalasang sinasalin kung wala namang opisyal na salin sa Tagalog. Halimbawa, Manifesto ng Neo-Cave Art -> ''Manifesto of Neo-Cave Art''. Kailangan din isalin ang mga banyaga (o Ingles) na salita tulad ng "Prehistory" na maaaring isalin bilang "prehistorya" o "bago ang kasaysayan" na mas katutubo. Marami pang mga banyagang salita sa arikulo mo, pakisalin na lamang. Tingnan ang [[Wikipedia:Pagsasalinwika]] at baka makatulong sa iyo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:39, 12 Hunyo 2025 (UTC) ::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ::Nagawa ko na ang lahat ng iminungkahi mo at sana ay maayos na ang page ngayon. ::https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador ::Maaari mo bang tingnan kung handa na itong ilipat? Salamat muli sa iyong kabaitan. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 09:00, 12 Hunyo 2025 (UTC) :::May mga salitang Ingles pa rin na hindi nakasalin. Marami ito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 12 Hunyo 2025 (UTC) ::::Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Oo, dahil maraming pamagat ng mga gawa at eksibisyon (halos kalahati) ang may orihinal na pamagat sa Ingles (at hindi sa Italyano) at dahil mga pamagat ang mga ito, iniwan ko ang mga ito sa kanilang orihinal na wika. ::::Kaya paano ko ito dapat gawin? Isasalin ko ba? Pero sa pangkalahatan, hindi isinasalin ang mga pamagat ng mga eksibisyon at mga gawa. Sabihin mo sa akin, salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:108%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 16:43, 12 Hunyo 2025 (UTC) :::::Oo, hindi nga sinasalin ang mga pamagat ng eksibisyon. Sinabi ko na sa 'yo na di na kailangang isalin 'yun. Ang sinasabi ko ay 'yung mga salita tulad ng "Prehistory", "zoomorphic" at "anthropomorphic" na maaring isalin bilang "bago ang kasaysayan", "soomorpiko", at "antromorpiko". Marami pang ibang Ingles na salita, paki-tingin na lamang. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:07, 13 Hunyo 2025 (UTC) ::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Tama ka — marami pa ring maling salita sa teksto noon. May ilang salita na nanatili sa Ingles o isinalin nang hindi tama (hindi sa pinakamahusay na paraan). Ngayon, dapat ay maayos na talaga ang teksto. Maaari mo bang tingnan kung ayos na ito? At kung ayos na nga, ikaw ba ang naglilipat ng pahina, o ako ang dapat gumawa nito? [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 14:28, 13 Hunyo 2025 (UTC) :::::::Mayroon pa rin pero kaunti na lamang. Ito pa ang dapat isalin: ::::::::nag-explore -> sumubok ::::::::53rd -> ika-53 ::::::::Castellana Caves -> mga Yungib ng Castellana ::::::Kapag okay na, ako na ang maglilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:59, 15 Hunyo 2025 (UTC) :::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Salamat muli sa iyong suporta. Sinunod ko ang iyong mungkahi at binago ang mga salitang kailangang baguhin. Mananatili akong available kung mayroon ka pang mapansin na kailangang baguhin. Salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e">'''Pamela Bertaccini'''</span>]] 09:33, 15 Hunyo 2025 (UTC) == You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> Hello {{PAGENAME}} [[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]] We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled: 🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders<br> 🗓 Friday, June 20, 2025<br> ⏰ 4:00 PM UTC<br> 🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]<br> 👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)<br> Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms! 🔗 Event Page & Details: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders This session includes:<br> ✔️ A keynote presentation<br> ✔️ Story-sharing interactive segment<br> ✔️ Q&A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia<br> We hope to see you there! Warm regards,<br> Stella<br> On behalf of Feminism and Folklore Team<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> :''Thanks for the invite! It’s midnight in my time zone, and I have an early commitment the next day, so I won’t be able to attend. I hope it goes well!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:00, 18 Hunyo 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 10:20, 21 Hunyo 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> :{{Done}}. ''I already finished filling out the form. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:42, 23 Hunyo 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang araw po Jojit. Pakilipat po ng [[pananalig ng sari]] patungo sa mas ginagamit na salin nito na [[teorya ng kategorya]]. Sa kasalukuyan, isang redirect ang teorya ng kategorya doon sa pananalig ng sari. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:05, 23 Hunyo 2025 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:09, 23 Hunyo 2025 (UTC) ::Magandang araw ulit po. ::Palipat rin po pala ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungong [[impeksiyon sa daanan ng ihi]]. Per sa mga sanggunian na nakita ko sa net, ito ang ginagamit na salin para sa UTI (sources: [https://www.kidneyeducation.com/Filipino/Impeksiyon-sa-Daanan-ng-Ihi/997 Kidney Education], [https://www.chcrr.org/tl/patient-education/what-is-a-urinary-tract-infection-uti/ CHCRR], at maging [https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/6/24/tv-patrol-mulberry-picking-patok-sa-arayat-pampanga-2029 ABS-CBN]). Salamat po ulit. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 06:09, 25 Hunyo 2025 (UTC) :::{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 25 Hunyo 2025 (UTC) == Abuse filter == Hi Jojit fb, can I ask if the [[Natatangi:Talaan_ng_pansala/8]] is currently including blocking edits with the word "larendo valdez" in the edit summary? As I still see LTA can still cause vandalism without being blocked by this filter. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 10:29, 23 Hunyo 2025 (UTC) : Btw, if your filter doesn't already have this LTA blocking syntax, I can send you this one:<syntaxhighlight lang="css"> ccnorm("larendo Valdez") in ccnorm(SUMMARY) </syntaxhighlight> [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 12:36, 23 Hunyo 2025 (UTC) ::{{ping|Như Gây Mê}} Maraming salamat sa pag-abiso! Maaari bang magbigay ka ng mga halimbawa ng kamakailang bandalismong "larendo valdez" na nalusutan ng pansalang ito? (''Thanks for the heads up! Can you provide examples to the recent "larendo valdez" vandalism that bypassed this filter?'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:16, 24 Hunyo 2025 (UTC) ::: @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] [https://tl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Google_Play_Music&curid=324213&diff=2165898&oldid=2165897 recent example here] [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 00:21, 24 Hunyo 2025 (UTC) ::::Salamat {{ping|Như Gây Mê}}! Naaayos ko na ang pansala. (''Thanks Như Gây Mê! Fixed the filter.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:34, 24 Hunyo 2025 (UTC) == [[Natatangi:Mga ambag/240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B|240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B]] == Hi Jojit, can you block this IP. The IP above continuously copying and pasting template content of another article into unrelated articles. [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:45, 28 Hunyo 2025 (UTC) :{{done}} (''Done.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 29 Hunyo 2025 (UTC) == Patulong po sa isyu ng isang artikulo == Magandang araw po may mga isyu po ang artikulong "[[Katutubong relihiyong Tagalog]]. May ipinasok po na nilalaman partikular na po dun sa "'''Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala."''' Kwestyunable po ang mga nilagay na mga makabagong bathala dahil walang malinaw na batayan na bahagi sa kasaysayan ito ng paniniwalang Tagalog. Kahit sa konteksto ng mitolohiya, hindi po ito pasok kung hindi ito naging bahagi ng pananampalataya nila. Tinanong ko na rin po kung anong katibayan— kagaya ng tala sa kasaysayan at antopolohikal na katibayan sa mga nilagay na pigura, ngunit wala pong nailatag na maayos na pagpapatibay. Halimbawa: '''*Dumangan-''' yung sanggunian po ay walang kinalaman dahil tungkol sa '''Capital House Investment Management Ltd,''' '''*Mayari-''' ito po ay kwestiyonable dahil wala pong katibayan na naging bahagi ito ng paniniwalang Tagalog bilang Diyos ng buwan. Ang akda po ni Jocano ay di-mapagkakatiwalaan dahil wala itong nailatag na katibayan kung bahagi talaga ito ng paniniwalang Tagalog. Iba po ang sinasabi ng mga ibang tala sa kasaysayan kagaya ng Vocabulario de lengua Tagala at Boxer Codex '''*Lakapati-''' ito po ay hindi makabago, parte talaga ito kasaysayan ng paniniwalang Tagalog, samakatuwid mali pong sabihin na makabago ito, dahil bahagi talaga ito ng katutubong paniniwala. '''*Apolaki-''' ito po ay sa Pangasinan. Walang malinaw na tala sa kasaysayan kung bahagi ito ng paniniwalang Tagalog. Sa tingin ko po, mas maigi pong burahin na lang ito dahil sa kawalan ng katiyakan at pagpapatibay. At saka, ang paksa po ng artikulo ay Katutubong relihiyong Tagalog. Yung mga makabagong Diyos po ay mas bagay na tituluhan na "Mga Kamakailang Literaryong Imbensyon” o “Kalituhan sa Modernong Panahon". Nakaka-mislead po kasi ang nilalaman na iyon kung ihahalo sa katutubong buhay-relihiyon ng Tagalog, lalo na po kung walang malinaw na katibayan. Salamat po. [[Tagagamit:MysticWizard|MysticWizard]] ([[Usapang tagagamit:MysticWizard|kausapin]]) 23:07, 8 Agosto 2025 (UTC) :Binabandalismo nya yung pahina. Una Binura nya yung Mga Sinaunang mga bathala, pagtapos binura mo yung mga maka "Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala. parehong tama ang mga lumang diyos at mga bagong diyos, kaya kita ni re reklamo badalismo ginagawa mo eh. Ang linaw linaw magkaiba yung mga Sinaunang bathala at diwata ng mga Tagalog, saka yung mga Makabagong mitolohikal. pareho mo binura sa magkaibang pagkakataon. Binandalismp mo yung pahina. Tignan nyo pa eh [[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 23:44, 8 Agosto 2025 (UTC) == Badalismo pa Block po ng Vandal == Magandang Araw po, paki double check and block po si [[Tagagamit:MysticWizard]] yung mga edit po nya vandalismo. Sinilip ko yung mga edit nya mali mali yung nilalagay nya tas marami siyang binubura. Tignan nyo po yung editing history nya mula [[Katutubong relihiyong Tagalog]] hangang sa [[Babaylan]] pati narin sa [[Kasariang sariling pagpapakilanlan]] at marami pang iba, gumagamit siya ng chatgpt para ibahin yaong artikulo at malakas ang POV at homophobikong pananaw sa mga artikulo. paki sundan po yung mga edit nya. makikita ninyo puro sya bandalismo at POV pagdating sa mga artikulong may kasarian. Patuloy pong gumagawa ng bandalismo at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng pag tungkol sa kasarian at sekswalidad. Paharang po nito. double check po ninyo Salamat po.[[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 13:32, 9 Agosto 2025 (UTC) == Patulong sa paglipat == Magandang gabi po, {{ping|Jojit fb}} Palipat po sana ng [[Kapuluan ng Kaláyaan]] (na may tuldik sa ikalawang ''a'') patungo sa [[Kapuluan ng Kalayaan]] (walang tuldik). Hindi po kasi ginagamit sa karaniwang diskurso yung may tuldik, at mukhang nagawa po yata ito ng naglipat kanina bilang pang-iwas sa error sa paglipat dulot ng teknikal na restriksiyon. Sana po ay maaksyunan agad sa libreng oras niyo. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:34, 9 Agosto 2025 (UTC) :{{ping|GinawaSaHapon}} {{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:37, 11 Agosto 2025 (UTC) == Vandalism == * {{pagelinks|Saging}} Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please check the page history of [[Saging]] and protect this page to prevent vandalism. It has added blatant arbitrarily and unsourced content (see his contributions here: [[special:contribs/136.158.79.146|136.158.79.146]] and [[special:contribs/112.206.250.216|112.206.250.216]]). Thanks! - [[Natatangi:Mga ambag/131.226.106.29|131.226.106.29]] 10:05, 10 Agosto 2025 (UTC) :Hinarang muna ang mga di nakarehistrong tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:43, 11 Agosto 2025 (UTC) == Block vandalism == Hi Jojit, can you please block [[Tagagamit:Holobungasixgorillion]]. This account is only for vandalism. Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:02, 11 Agosto 2025 (UTC) :+ [[Tagagamit:MNSQPC]] [[Tagagamit:Như Gây Mê|<span style="color:orange;"><strong>Halley</strong></span>]] [[Philippines|<span style="color:#00bbe6;"><strong>^{luv Filipino ❤}</strong></span>]] 11:04, 11 Agosto 2025 (UTC) :{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:27, 12 Agosto 2025 (UTC) == Palipat po ulit == Magandang gabi, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Palipat po ng [[Suwesya(Sweden)]] patungo sa [[Suwesya]]. May nagkamali na naman po kasi sa paglipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 13:45, 15 Agosto 2025 (UTC) :Ok na po pala. Nailipat na po ng isang admin. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:58, 16 Agosto 2025 (UTC) ::Binura ko na lamang 'yung [[Suwesya(Sweden)]] dahil hindi balido. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:28, 17 Agosto 2025 (UTC) == Pagbubura == Bakit binubura ng mga artikulo na ginagawa ko ulit para sa astronomiya? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:08, 26 Agosto 2025 (UTC) :Wala namang naburang ginawa mo. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Naburang_mga_ambag/XiAndromedae], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:11, 26 Agosto 2025 (UTC) ::Pasensya na pero pag may ginagawa akong artikulo may nakikita ako "binura ni Jojit FB" at pumupunta sa Tagagamit artikulo mo. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:17, 26 Agosto 2025 (UTC) :::Wala din napuntang artikulo sa Tagagamit namespace ko. Tingan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Talatuntunan_ng_unlapi?prefix=Jojit+fb%2F&namespace=2], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:20, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::Pakitukoy na lang 'yung pangalan ng artikulo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:22, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::Pag ginagawa ko si Titania, nakikita ko na pag umulit kay sa pag-aalis ko sa app May nakikita ako bago pumunta sa editing ::::Pasensya kung hindi, nakikita ko lang ito sa lahat na artikulo na nagawa ko pag pupunta doon ulit. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:23, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::''Sorry'', medyo hindi ko naintindihan 'yung sinabi mo. Pero kung ang tinutukoy mo na [[Titania]], wala pa ang artikulong ito at di naman ito nabura kailanman. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/delete&page=Titania], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:34, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::::kaya nga, ang <nowiki>[[Titania (buwan)]]</nowiki> ay ginagawa ko habang inilagay ko ang comment, pasensya pero nakikita lang ang pangalan mo doon sa artikulo habang ginagawa siya kanina. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:48, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::::Ah ok, nakuha ko na. 'Yung [[Titania (buwan)]], nabura ko 'yan noong 2019 pa. At binura ko 'yung nakaraang bersyon niyan bago ang 2019. Ang dahilan ay dahil walang sapat na impormasyon sa matagal na panahon, ayon sa [[WP:BURA]] B1. ''Actually'', 'yang bagong likha mo dapat sa [[Titania]] dapat dahil wala namang ibang artikulo dito sa Wikipediang Tagalog na Titania. Teka, ilipat ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:14, 26 Agosto 2025 (UTC) ::::::::Paano mo inilipat ang pangalan ng Artikulo? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 05:26, 26 Agosto 2025 (UTC) :::::::::Mayroong link na "Ilipat" sa "Mga kagamitan" na matatagpuan sa kanang bahagi kung nasa desktop/computer/laptop ka. Para sa dokumentasyon, tingnan ito [[:en:Wikipedia:Moving a page]]. Wala pang katumbas 'yan sa Tagalog, pero 'yung konsepto, pareho lang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:38, 26 Agosto 2025 (UTC) == Posibleng kaso ng bandalismo == Magandang hapon po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Ngayong hapon po, sunod-sunod na nag-edit si [[Tagagamit:Derk29]] ng mga walang katuturang edit (puro mga espasyo) mula 11:35 ng umaga hanggang 17:18 ng hapon. Hindi ako sigurado kung isang kaso ito ng bandalismo, pero pasok ito sa spamming. Baka kagagawan ng isang automated script lalo na't halos magkakasunod-sunod ang pasok ng edit. Sana magawan agad ng paraan, napo-pollute ang Recent changes dahil dito e. Espekulasyon ko lang, pero nagpapadami yata ng edit count. Salamat. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 09:39, 2 Setyembre 2025 (UTC) :Binigyan ko na siya ng babala sa kanyang usapang pahinang tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:10, 3 Setyembre 2025 (UTC) == [[:en:WP:EDITWAR|Digmaan ng pag-edit]] == May nangyayaring [[:en:WP:EDITWAR|digmaan sa pag-edit]] (WP:EDITWAR) sa mga artikulong ito: [[Kara David]], [[Kyla]], [[Katrina Velarde]], [[Golden Cañedo]], [[Connie Sison]], at [[Allona]]. Ang anonymous user na ito ay blinock ng isang global sysop [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-27236-37] at ni Waykurat [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-26682-35] dahil sa pagbabandalismo o mga kwestyonableng edit. Hinihiling ko po sana na '''taasan ang proteksyon ng mga pahinang nabanggit''' dahil ito po ang palaging binibisita ng "offending" user. Kahit ilang beses na po siyang nasabihan sa talk page at na-block, gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng "Oo Nga" at tila nakakatakas po sa mga restriksyon. [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 23:45, 1 Oktubre 2025 (UTC) :Ang offending user ay patuloy pa ring nakikipagdigma ng edit (WP:EDITWAR) sa nabanggit na mga artikulo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:42, 3 Oktubre 2025 (UTC) ::Naprotekta ko na ang mga pahinang nabanggit mo at gumawa rin ako ng restriksyon sa paglalagay sa ''edit summary''. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 3 Oktubre 2025 (UTC) :::Pabago-bago pala tagagamit po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Regine Angeles]] at [[Rachelle Ann Go]]. Ito po yung isa niyang tagagamit: ‎[[Natatangi:Mga ambag/~2026-19445-27|<bdi>~2026-19445-27</bdi>]]. Ka-iba po ang gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng "Ayos" niya. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-19686-31|&#126;2026-19686-31]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-19686-31|talk]]) 11:20, 30 Marso 2026 (UTC) ::::Nakaprotekta na ang mga pahinang nabanggit. Di ko mailalagay sa ''abuse filter'' 'yang "Ayos" dahil karaniwang salita 'yan. Magbantay na lamang tayo sa mga pahina. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:58, 30 Marso 2026 (UTC) == Tinatanggal [[:Tagagamit:Tina wavv]] == Kamusta, sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[:Tagagamit:Tina wavv]] dahil mayroong pag-redirect sa mga hindi umiiral na pahina. Maraming salamat.... [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2025-29684-31|&#126;2025-29684-31]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2025-29684-31|talk]]) 16:07, 22 Oktubre 2025 (UTC) :ang Wavv ay tinatag noong nakaraang taon at naging parte ng live stream ng NASA para sa Solar Eclipse. Ang Wavv AI Music ay ginamit din sa Noke Mall, games at mga events lalo na sa tech week ng San Francisco, California. Ang Wavv AI Music ay may mga sponsorship din para sa darating na taon at kasalukuyang kausap ang Netflix, Roblox at Youtube para sa partnership program. [[Tagagamit:Tina wavv|Tina wavv]] ([[Usapang tagagamit:Tina wavv|kausapin]]) 20:21, 22 Oktubre 2025 (UTC) ::Replying in English: No independent media coverage from a quick Google search, failing [[:en:WP:NOTABILITY|Wikipedia's notability guideline]]. Basing from the [[Wavv]] article itself, it is moreso promotional than an encyclopedic one. Some of the sources used were down such as this one [https://globalleadersinstitute.org/arts-prize-2025] and this one [https://www.benzinga.com/pressreleases/25/09/n39104435/wavv-ai-music-innovation]. I'm not even sure if the article is overall AI generated and spewing "hallucinations". [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:30, 23 Oktubre 2025 (UTC) :Salamat sa pag-ulat ''anon user'' at sa pagtugon mo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]]. Nabura ko na ang parehong pahinang tagagamit at 'yung artikulo mismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 23 Oktubre 2025 (UTC) ::Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. ::Bumalik na naman yung Tina wavv at ginawa muli yung artikulo, sa ilalim ng pangalang [[Wavv AI]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:59, 24 Oktubre 2025 (UTC) :::Salamat sa pag-ulat. {{done}} Nabura na. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:02, 24 Oktubre 2025 (UTC) == Request == Hello, Jojit fb. Can you translate and rename the English title [[Jerusalem Light Rail]] into Tagalog? Israel is not an English-speaking country and English is not an official language in Israel. Yours sincerely, [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2025-34052-15|&#126;2025-34052-15]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2025-34052-15|talk]]) 14:59, 17 Nobyembre 2025 (UTC) :''Thanks for your message. Somebody already renamed it.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:08, 18 Nobyembre 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Jojit fb. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Tagalog Wikipedia? It does not need to be long. Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 21:12, 18 Nobyembre 2025 (UTC) :''Sorry, I have other priorities in this wiki, and most likely I can't fulfill your request. You may request it to the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Community Notice Board]. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 19 Nobyembre 2025 (UTC) ::Hello, Jojit fb. ::I understand. Thank you for the advice. ::Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 07:20, 19 Nobyembre 2025 (UTC) == Bakit maraming bandalismo == Bakit maraming bandalismo sa Wikipedia [[Tagagamit:TFFA-4460|TFFA-4460]] ([[Usapang tagagamit:TFFA-4460|kausapin]]) 07:21, 3 Disyembre 2025 (UTC) :Maraming dahilan ang bandalismo sa Wikipedia. Pangunahin dito ang pagiging bukas nito at maaaring baguhin ninuman ang ilang mga pahina. Pangalawa, kakaunti lamang ang mga boluntaryong patnugot o ''editor'' na nagbabantay sa mga artikulo, at hindi sa lahat na oras, may magpapanumbalik ng mga binandalong pahina. Ang iba pang dahilan ay pagsubok (o ''testing'') lamang, nagpapansin, hindi sinasadyang pagkakamali, at magkaroon ng disrupsyon sa Wikipedia bukod sa iba pang dahilan. Salamat sa tanong mo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:02, 3 Disyembre 2025 (UTC) == Maikling deskripsyon == Maligayang Pasko Jojit! Kahit paPasko na nag-aambag parin tayo dito sa Tagalog Wikipedia! Napakadakila ng ginagawa natin para sa sarili nating wika! May hiling ako; maari ba na malagay rin sa PC bersyon ng Wikipedia Tagalog ang mga maikling deskripsyon kahit pa nabuksan na ang akda? Dahil sa kasalukuyan, nasa hanapan lang ng Wikipedia Tagalog sa PC ang mga maikling deskripsyon, di tulad sa mobile bersyon at sa Wikipedia Ingles na sa pareho mayron. Pinapangako kong lubhang makakatulong tong pagbabagong to sa pagsasalamuha ng mga tao sa Wikipedia Tagalog. Salamat Jojit! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 12:10, 24 Disyembre 2025 (UTC) :Maligayang Pasko din sa iyo {{ping|Cloverangel237}} Dinagdag ko na 'yung gadget para sa maikling deskripsyon. Maaari mo siyang paganahin sa pagpunta sa [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_nais#mw-prefsection-gadgets Mga nais mo > Mga gadyet (kasangkapan)] at i-tsek ang Shortdesc helper at I-''save'' ang iyong kagustuhan. Kapag nagawa mo na iyon, makikita mo na ang mga maikling deskripsyon sa mga artikulo, at kung wala pa, puwede kang magdagdag. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:53, 25 Disyembre 2025 (UTC) ::Salamat sa pagtupad ng hiling ko, Jojit! Pagpalain ka sana ngayong bagong taon! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 10:05, 28 Disyembre 2025 (UTC) :::Walang anuman. Pagpalain ka din ngayong bagong taon! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:54, 28 Disyembre 2025 (UTC) == Pagkonekta sa isang artikulo == Malapit na ang 2026 sapagkat wala pa akong magawa na artikulo dahil ang [[Bunganga (heolohiya)]] ay wala pa ring translation button dahil hindi ko kaya ma-edit ang [[wikidata:Q55818|impact crater sa Wikidata]] kasi naprotektahan. Sana maikonekta mo ang artikulo na iyon dahil kaya mo iyata ikonekta sila. '''{{font color|#00C080|Maligayang bagong taon!}} ''' [[Tagagamit:XiAndromedae|{{font color|#0080FF|XiAndromedae}}]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 00:43, 31 Disyembre 2025 (UTC) :Salamat sa mensahe mo. Pinalawig ko muna ang artikulo mo at ikonekta sa [[wikidata:Q3240715|crater]] imbis sa [[wikidata:Q55818|impact crater]] dahil "bunganga" (''crater'') lamang ang ginawa mong pamagat at hindi "bunganga dulot ng banggaan" (''impact crater''). Manigong bagong taon din sa iyo! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:22, 31 Disyembre 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear {{BASEPAGENAME}}, We are pleased to invite you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and women. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support *For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. * Join the office hours on 23 January 2026 and connect with the international Team. ([[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|sign up now]]) If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp;[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 16:31, 18 Enero 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=29949330 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 05:17, 16 Pebrero 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can you help me improve it? You said I know English. [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 17:15, 22 Pebrero 2026 (UTC) :''I will try to make improvements, but this is not my priority at the moment. You may want to ask someone from the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&action=edit&section=new Kapihan], the community notice board, where someone may be willing to help you. Thank you.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:55, 23 Pebrero 2026 (UTC) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 11:57, 11 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 Abril 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Maaari kang bumoto sa U4C election == <section begin="announcement-content" /> Kinoktak kita dahil bumoto ka dati sa eleksiyon ng [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Maaari kang bumoto sa kasalukuyang U4C election, na bukás ngayon at magsasara sa 2 Hunyo 2026. Basahin pa patungkol sa mga kandidato at ang eleksiyon dito sa [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|pahinang pang-eleksiyon sa Meta]], at doon ka rin makakapagboto. Importante ang pakikilahok dito sa pamamahala ng mga komunidad ng Wikimedia, at nakagagalak na iyong mapag-aralan ang mga kandidato at ang pagboto. -- Sa kooperasyon ng U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:16, 20 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> == Patulong sa paglipat == Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. May naglipat kamakailan sa pahina ng Singapura papunta sa anyo na may diacritics ([[ Síngapúra]]). Pa-revert po sana pabalik sa Singapura o Singapore. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 01:17, 22 Mayo 2026 (UTC) :Update po. Nilipat po ulit ng user yung pahina patungong [[Singgapúr]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 02:21, 22 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|GinawaSaHapon}} Ok na 'yung pahina. Nakaprotekta na rin ang paglipat. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 23 Mayo 2026 (UTC) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 02:09, 3 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> :''I have already completed that. By the way, I sent an email to your support address on May 13, 2026, but I have not received a response yet. Could you please check on its status? Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:54, 3 Hunyo 2026 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]</div> [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&oldid=30642952 --> :''Thank you.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 7 Hunyo 2026 (UTC) == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:25, 7 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:05, 18 Hunyo 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 14:31, 18 Hunyo 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> == Proteksiyon sa mga pahina == Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Kasalukuyang binibrigada po ang pahinang [[Iglesia ni Cristo]] (at ilang kaugnay tulad ng [[Felix Manalo]]) magmula noong sumikat sa Reddit (r/Philippines) yung isang post tungkol sa vandalism sa naturang pahina. Mangyari po sanang gawing protected yung pahina kahit hanggang sa humupa ang kasalukuyang sitwasyon. May mga nakarehistrong user din po palang kabilang sa brigada. Sa kabilang banda po, pakisilip po sana mga ambag ni JohnDeo33. Hindi ko po masabi kung vandalism po yon o good faith edit lang ng kasisimula. Kayo na po manghusga. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 02:22, 12 Hulyo 2026 (UTC) :Salamat sa pag-ulat {{ping|GinawaSaHapon}} nakaprotekta na ang mga pahina. Binalaan ko na lamang muna si Johndeo333. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 12 Hulyo 2026 (UTC) ::Pakiharang po sana mga ambag ni JohnDeo33 dahil sa balewalain ang mga babala at pag-tuloy ng nakakagambala o ''disruptive'' yung mga pahina. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39748-04|&#126;2026-39748-04]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39748-04|talk]]) 08:36, 14 Hulyo 2026 (UTC) :::{{Done}} Hinarang na. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:51, 14 Hulyo 2026 (UTC) l7bppdr5u0xyn4zr7eoo2t4t6f03rgu 0 1218 2216005 2215820 2026-07-14T08:26:35Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215820 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2216005 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Ilocos Norte |sealfile = Ph_seal_ilocos_norte.png |region = [[Ilocos]] (Rehiyon I) |capital = [[Lungsod ng Laoag]] |founded = — |pop2000 = 514241 |pop2000rank = ika-48 pinakamalaki |popden2000 = 151 |popden2000rank = ika-27 pinakamababa |areakm2 = 3399.3 |arearank = ika-27 pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities = 2 |municipalities = 21 |barangays = 558 |districts = 2 |area code = 77 |languages = [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Wikang Ingles|Ingles]] |governor = Imee Marcos (kasalukuyan) |locatormapfile = Ph_locator_map_ilocos_norte.png }} Ang '''Ilocos Norte''' ([[Wikang Filipino|Filipino]]: ''Hilagang Ilocos'', Ilokano: Amianan nga Ilocos) ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa rehiyon ng [[Ilocos]] sa [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay ang [[Lungsod ng Laoag]] at nakaharap ang lalawigan ng Ilocos Norte sa [[Dagat Luzón]] sa kanluran at sa [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Matatagpuan ito sa hilagang-kanlurang bahagi ng pulo ng Luzon at ang hangganan nito sa silangan ay ang mga lalawigan ng [[Cagayan]] at [[Apayao]], at sa timog ay ang mga lalawigan ng [[Abra]] at [[Ilocos Sur]]. Kilala ang lalawigan bilang pook kapanganakan ng dating Pangulong [[Ferdinand Marcos|Ferdinand E. Marcos]]. Kilala rin ang lalawigan bilang isang lalawigan panturismo sa hilaga, kung saan matatagpuan ang [[Fort Ilocandia]], isang magarang hotel at ''resort'' na tanyag sa mga banyaga. ==Relihiyon== Bagaman karamihian ng mga mamamayan ng Pilipinas ay tagasunod ng [[Romano Katoliko]], ang karamihan sa lalawigan ay naniniwala sa [[Simbahang Aglipay]], na itinatag ng taal ng [[Batac, Ilocos Norte|Batac]] na si [[Gregorio Aglipay]]. Matatagpuan ang ilang mga tanyag na simbahang Katoliko sa lalawigan ng Ilocos Norte: * Simbahan ng [[Paoay]] Church ([[St. Augustine]] Church) - Napabiliang sa [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] noong 1993. * [[St. William's Cathedral]] sa [[Laoag City|Laoag]] - Tanyag dahil sa Lumulubog na Tore ng Kampana * [[St. Monica Parish Church]] sa [[Sarrat, Ilocos Norte|Sarrat]] - Itinalang pinakamalaking simbahan sa rehiyon ng [[Ilokos]]. * Simbahang ng [[Bacarra]] - nasira nang lumindol noong 17 Agosto 1983 ,<ref name=phivolcs>{{cite web |url=http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1983LaoagEQ/index-laoag.html |title=Laoag Earthquake - 17 Agosto 1983 |publisher=Phivolcs |year=1983 |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815100819/http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1983LaoagEQ/index-laoag.html |url-status=dead }}</ref> inayos at binuksang muli noong 1984. Sa Ilocos Norte matatagpuan ang Dambana ng Aglipay, kung saan inilibing ang kataastaasang pinuno ng simbahan. == Heograpiya == === Pampolitika === [[File:Ph fil ilocos norte.png|thumb|350px|Mapang pampolitika ng Ilocos Norte]] Nahahati ang lalawigan ng Ilocos Norte sa 558 mga [[barangay]], 21 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 2 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Laoag]] * [[Batac, Ilocos Norte|Lungsod ng Batac]] ==== Mga Bayan ==== * [[Adams, Ilocos Norte]] * [[Bacarra, Ilocos Norte]] * [[Badoc, Ilocos Norte]] * [[Bangui, Ilocos Norte]] * [[Banna, Ilocos Norte]] (Espiritu) * [[Burgos, Ilocos Norte]] * [[Carasi, Ilocos Norte]] * [[Currimao, Ilocos Norte]] * [[Dingras, Ilocos Norte]] * [[Dumalneg, Ilocos Norte]] * [[Marcos, Ilocos Norte]] * [[Nueva Era, Ilocos Norte]] * [[Pagudpud, Ilocos Norte]] * [[Paoay, Ilocos Norte]] * [[Pasuquin, Ilocos Norte]] * [[Piddig, Ilocos Norte]] * [[Pinili, Ilocos Norte]] * [[San Nicolas, Ilocos Norte]] * [[Sarrat, Ilocos Norte]] * [[Solsona, Ilocos Norte]] * [[Vintar, Ilocos Norte]] ==Mga Sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == * [http://www.ilocosnorte.gov.ph Ilocos Norte] * https://web.archive.org/web/20011116235137/http://www.geocities.com/lppsec/pp/ilocosnor.htm * [http://bacarra89ers.org/ilocosnorte Ilocos Norte in Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512151703/http://www.bacarra89ers.org/ilocosnorte/ |date=2008-05-12 }} {{Ilocos Norte}} {{Ilocos}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 0le3v0z57infsxestorjshacild4v3e 0 1746 2216003 2215781 2026-07-14T08:25:59Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215781 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2216003 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Pacific Ocean.png|thumb|right|Karagatang Pasipiko]] Ang '''Karagatang Pasipiko''' (mula sa salitang [[Wikang Latin|Latin]] na ''Mare Pacificum'', na ang ibig sabihin ay ''payapang dagat'', na iginawad ng manggagalugad na [[Portugal|Portuges]] na si [[Fernando Magallanes]] sa korona ng [[Espanya]]) ay ang pinakamalaki at pinakamalalim sa limang hatian ng [[karagatan]] sa [[daigdig]]. Kinabibilangan ito ng isang katlo ng buong kalatagan ng [[Lupa]] at may sukat na 165.25 milyon km² (63.8 milyong milya kuwadrado). Umaabot ito ng mga 15,500&nbsp;km (9,600&nbsp;mi) mula sa [[Dagat Bering]] sa [[Karagatang Artiko]] hanggang sa mayelong lugar ng [[Dagat Ross]] ng [[Antartika]] sa timog. May kalaparang silangan-kanluran na mga 5 gradong H [[latitud]], nakalatag ito sa mga 19,800&nbsp;km (12,300&nbsp;mi) mula [[Indonesia]] hanggang sa baybayin ng [[Colombia]]. Ang kanlurang hangganan ng karagatan sa kadalasan ay ang [[Kipot ng Malaka]]. Matatagpuan ang pinakamababang dako sa mundo sa [[Bambang ng Marianas]] sa ilalim ng Pasipiko na nasa 10,928 metro (35,853&nbsp;tal) mababa sa pantay dagat. Naglalaman ang Karagatang Pasipiko ng mga 25,000 [[pulo]] (mahigit ito sa kabuuang bilang ng buong pinagsamang mga karagatan sa mundo; silipin: [[Mga Isla ng Pasipiko]]). Marami rito ay matatagpuan sa timog ng [[ekwador]]. Maraming laot ang nasa kanlurang baybayin ng Pasipiko. Pinamalalaki rito ang [[Dagat Selebes]], Dagat Korales, [[Dagat Timog Tsina]], [[Dagat Silangang Tsina]], [[Dagat Hapon]], [[Dagat Luzon]], [[Dagat Sulu]], Dagat Tasman at [[Dagat Dilaw]]. Ang Kipot ng Malaka ay sumasama sa Pasipiko at ang [[Karagatang Indiyo]] sa kanluran at ang [[Kipot ng Magallanes]] ang nagkakabit sa Pasipiko sa [[Karagatang Atlantiko]] sa silangan. Sa timog, ang Kipot ng Bering ang nagkakabit sa Pasipiko sa [[Karagatang Artiko]]. Ang manunuklas na [[Portugal|Portuges]] na si [[Ferdinand Magellan]] ang nagpangalan sa karagatan dahil sa napansin niyang kalmadong tubig nito at naging mapayapa ang kanyang paglalayag mula [[Kipot ni Magallanes]] hanggang [[Pilipinas]]. Subalit, hindi laging mapaya ang Pasipiko. Maraming [[bagyo]] at unos (o ''hurricane'') ang tumatama sa mga pulo nito. Ang mga lupain din sa paligid ng Pasipiko ay puno ng mga [[bulkan]] at kadalasang niyayanig ng [[lindol]]. Dulot naman ng lindol sa ilalim ng tubig ang [[tsunami]] na nakapagpawasak na ng maraming pulo at nakapagpabura ng maraming bayan nito. Ang tsunami ([[daluyong]]), na dulot ng lindol sa ilalim ng tubig, ay nagdulot ng kapahamakan sa maraming mga pulo na gumunaw sa buong kabayanan. == Mga katangian ng tubig Pasipiko == Ang temperatura ng [[tubig]] sa Pasipiko ay iba-iba mula sa napakalamig sa mga polong (''polar'') lugar hanggang 29&nbsp;°C (84&nbsp;°F) malapit sa [[ekwador]]. Iba-iba rin ang [[kaalatan]] (salinity) nito. Ang tubig malapit sa ekwador ay may mababang kaalatan kumpara sa gitnang latitud dahil sa madalas na pag-ulan buong taon dito. Mula sa timpladong (temperate) latitud patungo sa mga polo, mababa rin ang kaalatan dahil sa mabagal na [[pagsingaw]] (''evaporation'') ng tubig alat sa napakalamig na lugar na ito. Kilala ang Dagat Pasipiko na mas mainit sa Dagat Atlantico. Sa pangkalahatan, ang ikot ng tubig sa rabaw ng Pasipiko ay kamukha ng ikot ng relo sa [[Hilagang Hemispero]] (ang Gire ng Hilagang Pasipiko) at kamukha ng pakontrang ikot ng relo sa Timog Hemispero. Ang Hilagang Agos Ekwatoryal, na itinutulak pakanluran sa 15°N latitud ng [[viento alisios]] (''trade winds'') ay lumiliko ng pahilaga malapit sa Pilipinas upang maging mainit na [[Agos Kuroshio]] o Hapon. Pasilangan sa 45°N, nagsasanga ang Kuroshio kung saan ang iba ay patungo pahilaga bilang [[Agos Aleutian]] at kung saan ang karamihan ay patimog upang sumama sa [[Hilagang Agos Ekwatoryal]]. Ang Agos Aleutian ay nagsasanga pagdating nito sa [[Hilagang Amerika]] at bumubuo bilang simunong agos na pakontrang-ikot ng relo sa Laot Bering. Ang timoging galamay nito ay naging malamig at mabagal ng dumadaloy pahilaga bilang [[Agos California]]. Ang Timog Agos Ekwatoryal, na dumadaloy ng kanluran sa ekwador ay umiikot patimog silangan ng [[New Guinea]], at lumiko pasilangan sa halos 50°S, at sumasama sa kalakhang pakanlurang sirkulasyon ng Timoging Pasipiko na kasama ang umiikot na Sirkumpolong Agos Antartika. Kapag malapit na ito sa pasigan ng [[Chile]], nahahati ang Timog Agos Ekwatoryal; ang isa ay dumadaloy malapit sa [[Cape Horn]] at ang isa ay pahilaga upang bumuo ng [[Agos Humboldt]] o Peru. == Heolohiya == Ang [[Linya ng Andesita]] ang pinakakilalang pagkakaibang rehiyonal sa Pasipiko. Naghihiwalay ito sa malalim at basikong [[batong igneo]] (''igneous'') ng Kalukungan ng Gitnang Pasipiko (Central Pacific Basin) sa bahagyang lubog na lupalop na lugar na may maasim na batong igneo sa mga baybayin nito. Sumusunod ang Linya ng Andesita sa kanlurang gilid ng mga pulo malapit sa [[California]] at bumabagtas sa timog ng arko ng Aleutian, sa silangang gilid ng [[Tangway ng Kamchatka]] (Kamchatka Peninsula), ng [[Kapuluang Kuril]] sa [[Hapon (bansa)|Hapon]], ng [[Kapuluang Mariana]], ng [[Kapuluang Solomon]], at ng [[New Zealand]]. Patuloy ang pagkakaiba pahilagang silangan sa kanlurang gilid ng Cordillera ng Albatross sa [[Timog Amerika]] hanggang [[Mexico]] at bumabalik sa mga pulo malapit sa California. Ang Indonesia, Pilipinas, Hapon, New Guinea, at New Zealand – na lahat ay pasilangang karugtong ng blokeng lupalop (''continental block'') ng [[Australia]] at [[Asya]] – ay nasa labas ng Linya ng Andesita. Sa loob ng Linya ng Andesita ang pinakamalalim na trintsera (''trench''), mga lubog na [[bulkan]]g [[bundok]], at mga pulong mula sa bulkang dagat na bumubuo sa Kalukungan ng Gitnang Pasipiko. Sa ilalim nito, banayad na bumulwak sa mga bitak ang basaltong lava upang bumuo ng malaking mala-simboryong bulkang bundok kung saan naagnas naman ito upang bumuo ng mga arko, kadena at kalipunan ng mga pulo. Sa labas ng Linya ng Andesita, sumasabog ang bulkanismo. Ang [[Bilog na Apoy ng Pasipiko]] (''Pacific Ring of Fire'') ay pinakabantog sa [[daigdig]] dahil nakapaligid rito ang nakakakilabot na bulkanismo nito. == Mga katangian == [[Talaksan:Pacific elevation.jpg|thumb|350px|Ang Pasipiko ay napaliligiran ng maraming bulkan at trentserang pangkaragatan]] Ang pinakamalaking katihan sa loob ng Dagat Pasipiko ay ang pulo ng New Guinea – na pangalawa sa mundo. Halos lahat ng maliliit ng mga pulo ng Pasipiko ay nasa pagitan ng 30°N at 30°S, na mula [[Timog-silangang Asya]] hanggang sa [[Pulo ng Paskuwa]] (Easter Island); halos lahat ng mga pulo sa Kalukungang Pasipiko ay nakalubog. Ang bantog na tatsulok (triangle) ng [[Polynesia]] na nagdudugtong sa [[Hawaii]], Pulo ng Paskuwa at New Zealand ay napalolooban at lumalagom sa kulumpon ng mga maliliit na [[pulo ng Cook]], [[Marquesas]], [[Samoa]], Society, [[Tokelau]], [[Tonga]], [[Tuamotu]], [[Tuvalu]], at [[Wallis at Futuna]]. Mula sa hilaga ng ekwador at kanluran ng [[International Date Line]], maraming maliliit na pulo ng [[Micronesia]] ang kasama rito: ang mga pulo ng Caroline, Marshall, at Mariana. Sa timog kanluran sulok ng Pasipiko, narito ang mga pulo ng [[Melanesia]] na pinangungunahan ng New Guinea. Ang iba pang mahahalagang kapuluan ng Melanesia ay ang mga kapuluan ng [[Bismarck]], [[Fiji]], [[New Caledonia]], [[Solomon]], at [[Vanuatu]]. May apat na uri ang mga pulo sa Dagat Pasipiko: pulong lupalop (continental island), pulong mataas (high island), pulong korales (corral island), at itinaas na plataporma ng korales (raised corral platform). Ang mga pulong lupalop ay nasa labas ng Linya ng Andesita at kasama rito ang New Guinea, ang mga pulo ng New Zealand at ang Pilipinas. Ang mga pulong ito ay mga karugtong ng kalapit na lupalop. Ang mga pulong mataas ay galing sa bulkan at marami ay aktibo pa.. Kilala rito ang Buganbilya, Hawaii at Solomon. Ang ika-tatlo at ika-apat na uri ng pulo ay mula sa resulta ng paglaki ng mga korales. Ang mga [[gubat korales (coral reefs)]] ay mababang estruktura ng nabuo sa ibabaw ng basaltikong agos ng lava sa ilalim ng rabaw ng karagatan. Isa sa pinakamalaki ay ang Great Barrier Reef sa hilagang silangan ng Australia. Ang ikalawang uri ng pulo ay mula sa itinaas na plataporma ng korales na karaniwan ay malaki ng kaunti sa mga mababang pulo mula sa korales. Halimbawa rito ay ang Banaba (dating Ocean Island) at Makatea sa grupo ng Tuamotu ng Frances na Polynesia. == Kasaysayan at ekonomiya == Maraming mahahalagang pandarayuhan ang nangyari sa Pasipiko noong pa mang panahong pre-historiko bantog rito ang mga lumad [[Polynesian]] na nagmula sa gilid ng Asya (nanggaling sa isang rehiyong na may mga pulo at may mga lumad na nagsalita ang mga wika na bilang pamiliyang-wikang [[Austronesian]], na sakop ang mga bansang [[Taiwan]], [[Pilipinas]], [[Indonesia]] at [[Malaysia]]) na dumayo sa [[Tonga]] at [[Samoa]], at nagpatuloy sa Hawaii, [[Tahiti]] at [[New Zealand]]. Unang nasilayan ng mga [[Europa|Europeo]] ang Pasipiko noong ika-16 na siglo. Una rito si [[Vasco Núñez de Balboa]] (1513) at sinundan ni Fernando Magallanes na tumawid ng Pasipiko sa kanyang paglilibot-mundo (1519-1522). Noong 1564, ang mga conquistadores ay tumawid ng dagat mula [[Mexico]] na pinamumunuan ni [[Miguel López de Legazpi]] na naglayag sa Pilipinas at kapuluan ng Marianas. Nangingibabaw ang impluwensiya ng Espanya noong natitirang siglo 16 sa Pasipiko sa mga barkong naglalayag mula Espanya patungong Pilipinas, New Guinea at kapuluan ng Solomon. Ang [[Galeon de Manila]] ang naging tulay sa pagitan ng [[Maynila]] at [[Acapulco]]. Noong ika-17 siglo, ang mga [[Netherlands|Holandes]] na naglayag mula sa timog [[Aprika]] ay nangibabaw sa pagtuklas at kalakal; natuklasan ni [[Abel Janszoon Tasman]] ang [[Tasmania]] at New Zealand (1642). Noong siglo 18 nagsimula ang eksplorasyon ng mga [[Rusya|Ruso]] sa [[Alaska]] at kapuluan ng Aleutian, ang mga [[Pransiya|Pranses]] sa [[Polynesia]], at ang mga Britanyo sa tatlong paglalayag ni [[James Cook]] (sa Timog Pasipiko at Australia, Hawaii, at Hilagang Kanlurang Pasipiko sa Hilagang Amerika). Ang pagsibol ng [[imperyalismo]] noong siglo 19 ay nagbunga ng pagsakop ng halos buong Oceania ng [[Gran Britanya]] at [[Pransiya]], sinundan ito ng [[Estados Unidos]]. Malaking abuloy sa kaalamang pangkaragatan ang ginawa sa mga paglalayag ng [[HMS Beagle]] noong mga taong 1830 na sinakyan ni [[Charles Darwin]]; ng [[HMS Challenger]] noong 1870s; ng USS Tuscarora (1873-76); at ng Alemang Gazelle (1874-1876). Kahit nasakop ng Estados Unidos ang Pilipinas noong 1989, sakop ng Hapon ang kanlurang Pasipiko noong 1914 at sinakop pa nito ang marami pang pulo noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Nang matapos ang digmaan, ang U.S. Pacific Fleet (Boke Pasipiko ng E.U.) ang naging panginoon ng karagatan ng Pasipiko. Labing pitong bansa ang nasa Pasipiko: [[Australia]], [[Fiji]], [[Hapon (bansa)|Hapon]], [[Kiribati]], [[Mga Pulo ng Marshall]], [[Micronesia]], [[Nauru]], [[New Zealand]], [[Palau]], [[Papua New Guinea]], [[Pilipinas]], [[Samoa]], [[Mga Pulo ng Solomon]], Republika ng Tsina ([[Taiwan]]), [[Tonga]], [[Tuvalu]], at [[Vanuatu]]. Labing isa rito ay naging bansa mula pa noong 1960. Ang kapuluan ng Hilagang Marianas (Northern Marianas) ay may pamahalaan ngunit ang mga panglabas na ugnayan nito ay hawak ng Estados Unidos, ang mga pulo ng Cook at [[Niue]] ay may kaparehong relasyon sa New Zealand. Sa loob ng Pasipiko ay ang estado ng E.U. ng Hawaii at marami pang teritoryo at pag-aaring mga pulo ng Australia, Chile, [[Ecuador]], France, Hapon, New Zealand, [[United Kingdom]], at [[Estados Unidos]]. Ang paglilinang sa yamang mineral ng Pasipiko ay nahahadlangan dahil sa lubhang kalaliman ng karagatan nito. Sa mga mababaw na tubigan sa gilid ng [[lupalop]] at pasigan ng Australia at New Zealand, minimina ang petrolyo at natural gas, ang mga mutya (perlas) ay inaani sa pasigan ng Australia, Hapon, Papua New Guinea, Nicaragua, Panama, at Pilipinas. Ang pinakamalaking yaman ng Pasipiko ay ang kanyang isda. Ang mga tubig sa baybayin ng mga lupalop at mga templadong pulo ay nagbibigay ng mga [[isda]] tulad [[tunsoy]], [[salmon]], [[sardinas]], gruper ([[kulapu]]), [[espada]] at [[tuna]] gayun din ng mga [[may talukap na hayop-dagat]] (''shellfish'') tulad ng [[hipon]], [[sugpo]], [[alimango]] at [[ulang]]. Noong 1986, ang mga kasaping bansa ng [[South Pacific Forum]] ay nagdeklara na sonang libre sa nukleyar ang Pasipiko upang matigil ang mga pagsusubok ng [[Sandatang nukleyar|bomba nukleyar]] at mapigilan ang pagtatapon ng [[basurang nukleyar]] doon. == Mga piling pwerto at daungan == * [[Acapulco]] ([[Mehiko]]) * [[Anchorage, Alaska|Anchorage]] ([[Estados Unidos]]) * [[Auckland]] ([[New Zealand]]) * [[Bangkok]] ([[Thailand|Taylandiya]]) * [[Brisbane, Queensland|Brisbane]] ([[Australia]]) * [[Buenaventura, Colombia|Buenaventura]] ([[Colombia]]) * [[Callao]] sa [[Lima]] ([[Peru]]) * [[Lungsod ng Cebu|Cebu]] ([[Pilipinas]]) * [[Guayaquil]] ([[Ekwador]]) * [[Hong Kong]] ([[Tsina]]) * [[Honolulu, Hawaii|Honolulu]] ([[Estados Unidos]]) * [[Kitimat, British Columbia]] ([[Canada]]) * [[Kobe]] ([[Hapon]]) * [[Long Beach, California|Long Beach]] (Estados Unidos) * [[Los Angeles, California|Los Angeles]] (Estados Unidos) * [[Maynila]] (Pilipinas) * [[Lungsod ng Panama]] ([[Panama]]) * [[Portland, Oregon|Portland (Oregon)]] (Estados Unidos) * [[Prince Rupert, British Columbia|Prince Rupert]] (Canada) * [[San Diego, California|San Diego]] (Estados Unidos) * [[San Francisco, California|San Francisco]] (Estados Unidos) * [[Sapporo]] ([[Hapon]]) * [[Seattle, Washington|Seattle]] (Estados Unidos) * [[Shanghai]] (Tsina) * [[Singapore]] (Singgapur) * [[Sydney, New South Wales|Sydney]] (Australia) * [[Taipei]] ([[Taiwan]]) * [[Tijuana]] (Mehiko) * [[Valparaiso]] ([[Tsile]]) * [[Vancouver, British Columbia|Vancouver]] (Canada) * [[Victoria, British Columbia|Victoria]] (Canada) * [[Vladivostok]] ([[Rusya]]) * [[Yokohama]] (Hapon) == Bibliograpiya == Lahat sa Wikang Ingles: * Barkley, R.A., ''Oceanographic Atlas of the Pacific Ocean'' (1969) * Cameron, I., ''Lost Paradise'' (1987) * Couper, A., ''Development in the Pacific Islands'' (1988) * Crump, D.J., ed., ''Blue Horizons'' (1980) * Gilbert, John, ''Charting the Vast Pacific'' (1971) * Lower, J. Arthur, ''Ocean of Destiny: A Concise History of the North Pacific, 1500-1978'' (1978) * Oliver, D.L., ''The Pacific Islands'', 3nd ed. (1989) * Ridgell, R., ''Pacific Nations and Territories'', 2nd ed. (1988) * Soule, Gardner, ''The Greatest Depths'' (1970) * Spate, O.H., ''Paradise Found and Lost'' (1988) * Terrell, J.E., ''Prehistory in the Pacific Islands'' (1986). * ''Pacific Voyages: The Encyclopedia of Discovery and Exploration'' (1973). Doubleday :''Batay sa teksto na public domain mula sa US Naval Oceanographer'' == Mga panlabas na link == Lahat sa Wikang Ingles: * [http://www.epic.noaa.gov/epic/ewb/ EPIC Pacific Ocean Data Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504012429/http://www.epic.noaa.gov/epic/ewb/ |date=2010-05-04 }} Viewable on-line collection of observational data * [http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA In-situ Ocean Data Viewer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ |date=2006-02-11 }} Plot and download ocean observations * [http://www.oscar.noaa.gov/datadisplay/ NOAA Ocean Surface Current Analyses - Realtime (OSCAR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051229005041/http://www.oscar.noaa.gov/datadisplay/ |date=2005-12-29 }} Near-realtime Pacific Ocean Surface Currents derived from satellite altimeter and scatterometer data * [http://floats.pmel.noaa.gov/floats/ NOAA PMEL Argo profiling floats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010701033128/http://floats.pmel.noaa.gov/floats/ |date=2001-07-01 }} Realtime Pacific Ocean data * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/jsdisplay/ NOAA TAO El Nino data] Realtime Pacific Ocean El NIno buoy data {{Talaan ng mga dagat ng Pilipinas}} <!-- broken --> {{Napiling artikulo}} [[Kategorya:Karagatan]] [[Kategorya:Karagatang Pasipiko]] <!-- Interlanguage links --> k2rgc1l1ag0sncwzan54rqutoak451w 0 1796 2216004 2215800 2026-07-14T08:26:15Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215800 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2216004 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tropical-area-mactan-philippines.jpg|thumb|240px|left|Ang hitsura ng [[Pilipinas]] ay isang tropikong rehiyon.]] [[Talaksan:World map torrid.svg|thumb|300px|Mapa ng mundo kung saan ang tropiko ay ipinahiwatig ng isang pulang banda]] Ang '''tropiko''' o mga bansa na tropiko ay ang heograpikong rehiyon sa [[Daigdig|Lupa]] o "earth" na naka-sentro sa [[ekwador]] o "equator". Nililimitahan ito sa [[latitud]] ng dalawang ''tropiko'': ang [[Tropiko ng Cancer]] sa hilaga at ang [[Tropiko ng Capricorn]] sa timog na hemisperyo. Ito ay nagmula sa salitang [[Wikang Griyego|griyego]] na ''tropos'', na ang ibig sabihin ay bwelta o pag-ikot. Ang rehiyong ito ay nakalatag sa pagitan ng 23.5° H latitud at 23.5° T latitud, at kasama dito ang lahat ng parte ng Lupa na direktang tinatamaan ng araw(o kung saan naka-anggulong 90° altitud ang araw mula sa lupa) nang maski isang beses lang sa isang taong solar (hindi nagagawa ito ng araw lampas hilaga ng Tropiko ng Cancer at lampas timog ng Tropiko ng Capricorn). Sa [[klasipikasyon ng klima ni Köppen|panukalang klasipikasyon ng klima]] ni [[Wladimir Köppen|Köppen]], ang [[klimang tropikal]] ay nilalarawan bilang isang klimang hindi-arid, na ang lahat sa labindalawang buwan ng taon ay may promedyong temperaturang hindi bababa sa 18&nbsp;°C. == Mga Organismo == Ang mga '''tropikal''' na [[halaman]] at [[hayop]] ay yung mga katutubong espesye (species) sa rehiyon. Ang salitang ito ay ginagamit din bilang pagtukoy sa isang lugar na mainit at mahalumigmig buong taon, na may saganang kahalamanan. Subalit may mga ilang lugar sa tropiko na hindi talaga "tropikal" at mga [[alpine tundra]] at niyebeng tuktok, tulad ng sa bundok ng [[Mauna Kea]]. == Halimbawa ng mga lungsod tropikal == * [[Bombay]], [[India]] (19.1º H) * [[Hong Kong]], [[Hong Kong|Hong Kong SAR]], [[Tsina]] (22.3º H) * [[Nairobi]], [[Kenya]] (1.3º S) * [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] (22.9º T) * [[Singapore]] (1.4º H) * [[Maynila]], [[Pilipinas]] == Tingnan din == * [[Taong tropikal]] (Ingles: ''tropical year'') * [[Mga sakit tropikal]] {{Klima}} [[Kategorya:Mga tropiko|*]] [[Kaurian:Klima]] ltvobft79kx4es8cmhkt3p1t1ql6z72 0 1811 2216000 2215908 2026-07-14T08:23:32Z ~2026-39748-04 164100 rv sockpuppet 2216000 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Nobyembre 2009}} {{cleanup-translation|date=Nobyembre 2009}} {{for|mismong pulo ng Taiwan|Heograpiya ng Taiwan}} {{Infobox country |native_name = 中華民國<br />''Zhōnghuá Mínguó'' |conventional_long_name = Republika ng Tsina |common_name = Taiwan |image_flag = Flag of the Republic of China.svg |image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg |symbol_type = Pambansang Sagisag |image_map = Locator map of the ROC Taiwan.svg |national_anthem = <br>中華民國國歌<br>"Tatlong Doktrina ng Bayan"<br>''[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]'' |capital = [[Taipei]] |largest_city = capital <!---only Mandarin is the official language, others are regional languages, per http://www.gio.gov.tw/ct.asp?xItem=35570&ctNode=4101 ----> |official_languages = [[:en:Standard Mandarin|Pamantayang Mandarin]] (Guóyǔ) |government_type = [[:en:Semi-presidential system|Semi-presidential system]] |leader_title1 = [[Pangulo ng Republika ng Tsina|Pangulo]] |leader_name1 = {{#statements:P1308|from=Q887003}} |leader_title2 = [[:en:Premier of the Republic of China|Premiero]] |leader_name2 = {{#statements:P6}} |area_km2 = 36188 |area_sq_mi = 13975 |area_rank = ika-136 |percent_water = 10.34 |population_estimate = 22,911,292<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tw.html CIA - The World Factbook -- Taiwan]</ref> |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = ika-47<ref name="footnote_a">Ang hanay ay ayon sa mga pigura ng 2006.</ref> |population_density_km2 = 633.12 |population_density_sq_mi = 1,639.43 |population_density_rank = ika-14<ref name="footnote_a"/> |demonym = Taiwanese o Tsino |GDP_PPP = $1.404 trilyon |GDP_PPP_rank = ika-19 |GDP_PPP_year = 2021 |GDP_PPP_per_capita = $59,397 |GDP_PPP_per_capita_rank = ika-13 |GDP_nominal = $759,104 bilyon |GDP_nominal_rank = ika-21 |GDP_nominal_year = 2021 |GDP_nominal_per_capita = $32,122 |GDP_nominal_per_capita_rank = ika-28 |sovereignty_type = [[Kasaysayan ng Republika ng Tsina|Pagkakatatag]] |sovereignty_note = [[Himagsikang Xinhai]] |established_event1 = [[Pag-aalsang Wuchang|Simula ng Himagsikang Xinhai]] |established_date1 = 10 Oktubre 1911 |established_event2 = Panunumbalik ng republika |established_date2 = 1 Enero 1912 |HDI = 0.932 | HDI_change = {{increase}} <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = |HDI_rank = ika-23 kung nakahanay<ref name="hdi">Dahil sa kanyang [[:en:Political status of the Republic of China|kalagayang pampolitika]], hindi nakwenta ng [[United Nations|UN]] ang [[:en:Human Development Index|HDI]] para sa ROC. Ngunit, nakwenta ng pamahalaang ROC ang HDI nito para sa 2004 na 0.932; kung [[:en:list of countries by Human Development Index|isasama ito sa mga pigura ng HDI ng UN]], maihahanay ang ROC sa ika-23 (high), sa pagitan ng [[Germany]] and [[Israel]].&nbsp;[http://www.stat.gov.tw/public/Data/712121616871.pdf 國情統計通報]</ref> |HDI_year = 2005 |currency = [[Dolyar ng Bagong Taiwan]] (NT$) |currency_code = TWD |time_zone = [[Oras sa Tsina#Chungyuan|CST]] |utc_offset = [[UTC+8|+8]] |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.tw]] |calling_code = 886 }} Ang '''Republika ng Tsina''', kilala bilang '''Taiwan''' (Ingles: ''Taiwan'', bigkas: /tay·wán/, literal na kahulugan: "baybaying may pilapil"<ref name=NBK>{{cite-NBK|''Taiwan'', Republic of China, Facts and Figures; ''Formosa'', "beautiful island", p. 261}}</ref>) ay isang bansa sa [[Silangang Asya]] na binubuo ng isang kapuluan, at ang pinakamalaki at importanteng pulo ay mismong '''Taiwan'''. May lawak ito na 35,981². Makontrobersiya ang kalagayan ng Taiwan dahil sa isyu na kung dapat ba itong manatiling ang Republika ng Tsina, o maging isang nakapangyayaring [[Republika ng Taiwan]]. Sa kasalukuyan, isa ito na soberanong estado na nakatayo sa isang [[demokrasyang representatibo]]. ''Republika ng Tsina'' ang opisyal na pangalan ng estado. Iba-iba ang mga pananaw ng mga nagkakaibang grupo sa kung ano sa kasalukuyan ang pormal na sitwasyong pampolitika. Silipin din ang [[Kalayaang Taiwanese]] at [[reunipikasyong Tsino]]. Ang Taiwan, dating tinatawag na '''Formosa'''<ref name=NBK/>, ay isang islang hugis-mani. Ito’y nasa hilaga ng pilipinas at nasa kanluran ng baybayin ng [[Dagat Luzon]]. Dalawang hanay ng mga bundok ang nasa silangang baybayin,ang mga ito’y dahan-dahang dumadalisdis sa baybaying kanluranin na tilabai-baytang na mga lupang lambak. Mula sa likas na mga (baibaytang na Look). Sinasabing nabighani ang mga unang maglalayag na Portuges sa kagandahan ng isla, at tinawag itong '''Ilha Formosa''', ang [[Wikang Portuges|Portuges]] ng “Magandang Pulo”<ref name=NBK/>. Ang Taipei ang kabisera ng Taiwan. Malapit ito sa Dagat Luzon ng Pilipinas. == Mga teritoryong pampangasiwaan == {{Talaan ng mga territoryong pampangasiwaan|Q865}} == Silipin din == * [[Republikang Bayan ng Tsina]] * [[Talaan ng mga lungsod sa Taiwan]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga kawing panlabas == * {{Wikivoyage|Taiwan}} {{in lang|en}} * {{Commons-inline|Republic of China}} * {{Commonscat-inline|Republic of China}} * {{osmrelation-inline|449220}} * {{wikiatlas|Taiwan}} {{in lang|en}} * [http://www.taipeitimes.com/ Taipei Times], pahayagang inilathala sa Taip’ei * [http://www.taiwandocuments.org/japansurrender.htm The Surrender of Japanese Forces in China, Indochina, and Formosa] * [http://www.formosa.org/~taiwanpg/tw-lib.htm The Taiwan Library Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501092508/http://www.formosa.org/~taiwanpg/tw-lib.htm |date=2006-05-01 }} * [http://www.atimes.com/atimes/China/FB11Ad06.html Ignore the rhetoric, China won’t attack Taiwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629011020/http://www.atimes.com/atimes/China/FB11Ad06.html |date=2006-06-29 }}, artikulo ni Daniel McCarthy * [http://www.atimes.com/atimes/China/FB27Ad01.html Taiwan poll should ask about US sovereignty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041205020545/http://www.atimes.com/atimes/China/FB27Ad01.html |date=2004-12-05 }}, artikulo ni Richard W Hartzell * [http://groups.yahoo.com/group/TaiwanFocus/ TaiwanFocus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212221603/http://groups.yahoo.com/group/TaiwanFocus/ |date=2006-02-12 }}, pangkat pantalakayan tungkol sa Taiwan {{Asya}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga bansa sa Silangang Asya]] [[Kategorya:Taiwan|*]] [[Kategorya:Mga hindi kinikilala o malawakang hindi kinikilalang estado]] bpum0ni5itgpyhflw1miwdqhc3lk3pn 0 3150 2216007 2215833 2026-07-14T08:27:30Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215833 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2216007 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Region II<br>CAGAYAN VALLEY |map_file = Ph_locator_region_2.png |center = [[Lungsod ng Tuguegarao]] |population = 2,813,159 |density_km2 = 104.8 |area_km2 = 26,837.0 |provinces = 5 |cities = 4 |municipalities = 89 |barangays = 2,311 |districts = 10 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]], [[Wikang Ivatan|Ivatan]], [[Wikang Itawis|Itawis]], [[Wikang Gaddang|Gaddang]], atbp }} Ang '''Lambak ng Cagayan''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] at tinatawag ding '''Rehiyon II'''. Binubuo ito ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batanes]], [[Cagayan]], [[Isabela]], [[Nueva Vizcaya]], at [[Quirino]]. Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tuguegarao]]. Ang rehiyon ay matatagpuan sa isang malaking lambak sa hilagang-silangang [[Luzon]], sa pagitan ng kabundukang [[Cordilleras]] at ng [[Sierra Madre]]. Binabagtas ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang [[ilog]] sa bansa, ang gitna ng rehiyon at dumadaloy patungong [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa kanluran at [[Gitnang Luzon]] sa timog. ==Pagkakahating Pampolitika== [[Talaksan:Ph cagayan valley.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Lambak ng Cagayan]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon<br>(2000) !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal batanes.png|20px]] |[[Batanes]] |[[Basco, Batanes|Basco]] |16,467 |209.3 |78.7 |- |[[Talaksan:Ph seal cagayan.png|20px]] |[[Cagayan]] |[[Lungsod ng Tuguegarao]] |993,580 |9,002.0 |110.4 |- |[[Talaksan:Ph seal isabela.png|20px]] |[[Isabela]] |[[Ilagan, Isabela|Ilagan]] |1,287,575 |10,664.6 |120.7 |- |[[Talaksan:Ph seal nueva vizcaya.png|20px]] |[[Nueva Vizcaya]] |[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |366,962 |3,903.9 |94.0 |- |[[Talaksan:Ph seal quirino.svg|20px]] |[[Quirino]] |[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |148,575 |3,057.2 |48.6 |} ===Mga Lungsod=== *[[Lungsod ng Cauayan]], [[Isabela]] *[[Lungsod ng Santiago]]'''¹''', [[Isabela]] *[[Lungsod ng Tuguegarao]], [[Cagayan]] † *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]], [[Isabela]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] smrwm4j01zdpsdlmnygkd3t5sqf24s5 0 3250 2216008 2215835 2026-07-14T08:27:52Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215835 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2216008 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Bikol}} {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = Bicol | other_name = | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Region]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mayon Volcano in Albay.jpg | image2 = Façade of St. Gregory the Great Cathedral, Legazpi.jpg | image3 = Calaguas Circa 2014.jpg | image4 = Minalahos Island, Caramoan Peninsula, Philippines (36978170521).jpg | image5 = }} '''Paikot sa kanan mula sa itaas''': [[Mayon Volcano]], [[Calaguas|Calaguas Islands]], [[Ateneo de Naga University|Ateneo de Naga University Church]], [[Caramoan National Park]], [[Legazpi Cathedral]] | image_alt = | image_caption = |<!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines <!-- Motto -->| nickname = Home of the Uragons | motto = | anthem = Bicol Regional March <!-- Location -->| coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Island groups of the Philippines|Island group]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Regional center<br>{{nobold|and largest city}} | seat = [[Lungsod ng Legazpi]], [[Albay]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-05 <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Provinces of the Philippines|Provinces]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Albay]] | [[Camarines Norte]] | [[Camarines Sur]] | [[Catanduanes]] | [[Masbate]] | [[Sorsogon]] }} | blank1_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Independent cities]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] }} | blank2_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | blank2_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Iriga]] | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | [[Ligao]] | [[Masbate City]] | [[Sorsogon City]] | [[Tabaco]] }} | blank3_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | blank3_info_sec1 = 107 | blank4_name_sec1 = [[Barangay]]s | blank4_info_sec1 = 3,471 | blank5_name_sec1 = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]] | blank5_info_sec1 = 16 | blank_name_sec2 = [[Languages of the Philippines|Languages]] | blank_info_sec2 = {{unbulleted list | [[Wikang Bikolano|Bikolano]] {{hlist | ([[Central Bikol]] | [[Bicolano (Albay)|Albayano]] | [[Bicolano (Iriga)|Rinconada]] | [[Pandan Bikol|Northern Catanduanes]] | [[Southern Catanduanes Bikol language|Southern Catanduanes]])}} | [[Mga wikang Bisaya]] {{hlist | ([[Wikang Masbatenyo|Masbateño]] | [[Northern Sorsogon language|Northern Sorsogon]] | [[Southern Sorsogon language|Waray Sorsogon]])}} | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|English]] }} | blank1_name_sec2 = [[List of regions of the Philippines by GDP|GDP]] (2023) | blank1_info_sec2 = [[Philippine peso|₱]]701.72 billion<br>[[USD|$]]12.61 billion<ref name="grdp">{{Cite web |title=2021 to 2023 Gross Regional Domestic Product (GRDP)|url=https://psa.gov.ph/statistics/grdp/tables |access-date=April 26, 2024 |publisher=Philippine Statistics Authority|website=openstat.psa.gov.ph}}</ref> | blank2_name_sec2 = Growth rate | blank2_info_sec2 = {{increase}} (4.58%)<ref name="grdp" /> | blank3_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] | blank3_info_sec2 = {{increase}} 0.687 ({{fontcolor|orange|Medium}}) | blank4_name_sec2 = HDI rank | blank4_info_sec2 = [[List of Philippine provinces and regions by Human Development Index|13th in the Philippines]] (2019) | website = {{URL|dilgbicol.org}} | elevation_max_point = [[Mayon Volcano]] | elevation_max_ft = 8,081 | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} Ang '''Bicol''' (binabaybay ding '''Bikol'''; tinatawag ding '''Kabikulan''' at '''Rehiyon 5''') ay isa sa 17 mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang Bicol ng anim na lalawigan sa Tangway ng Bikol, ang pinakatimog-silangang bahagi ng pulo ng Luzon, at ng dalawang pulong lalawigan malapit sa tangway. Ang [[Lungsod ng Legazpi]] ang kabisera, sentro ng pulitika at administrasyon ng rehiyon,<ref name="DILG">[http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html "DILG Regional Office No. 5 Directory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417175301/http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html |date=2012-04-17 }}. Bicol Region Official website; retrieved 22 May 2012.</ref><ref name=leg>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |access-date=2014-07-18 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |url-status=dead }}</ref> samantalang ang [[Lungsod ng Naga]] naman ang sentro ng relihiyon, edukasyon, ekonomiya, industriya at ekonomiya sa rehiyon.<ref name="islandsproperties.com">{{Cite web |url=http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223070440/http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%E2%80%99s-tiger-economy |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421083043/http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%e2%80%99s-tiger-economy/ |url-status=dead }}</ref><ref name="businessmirror.com.ph">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |access-date=2014-07-18 |archive-date=2013-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223005742/http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |url-status=dead }}</ref><ref name="bicolmail.com">http://www.bicolmail.com/2012/?p=10317</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102110519/http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |url-status=dead }}</ref> ==Heograpiya== Matatagpuan ang Kabikulan sa pinakatimog na dulo ng [[Luzon]], ang pinakamalaking pulo sa kapuluan ng Pilipinas. Ang kabuuang sukat ng lupa ng rehiyon ay nasa {{convert|18054.3|km2|sqmi|abbr=on}},<ref>The total land area is derived from the summation of provincial areas from the table below</ref> na 5.9% ng kabuuang sukat ng lupa ng buong bansa. Nasa 69.3% ng kabuuang lupa ay maaaring tirahan samantalang ang nalalabing 30.7% ay binubuo ng mga kagubatan.<ref name="DOA">[http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html "Overview of Bicol Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |date=2010-04-16 }}. Department of Agriculture Web Site; retrieved 22 May 2012.</ref> Naghahanggan ang rehiyon sa [[Look ng Lamon]] sa hilaga, sa [[Dagat Pasipiko]] sa silangan, sa [[Dagat Sibuyan]] at [[Golpo ng Lagay]] sa kanluran. Ang pinakahilagang lalawigan ng rehiyon, ang [[Camarines Norte]], ay naghahanggan sa hilaga sa lalawigan ng [[lalawigan ng Quezon|Quezon]], na nag-uugnay sa rehiyon sa ibang bahagi ng Luzon.<ref name="DOA"/> Ang mga lalawigan na bumubuo sa rehiyon ay ang mga sumusunod: * [[Albay]] - [[Wikang Albay Bikol|Albay Bikol]] * [[Camarines Norte]] - [[Wikang Tagalog|Tagalog]] * [[Camarines Sur]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Catanduanes]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Masbate]] - [[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]/[[Bisakol]] * [[Sorsogon]] - [[Bisakol]] Ang Rehiyon V ay isang [[tangway]]. Makikita sa mapa na halos napapalibutan ito ng tubig. Dahil dito, ang mga pamayanang malapit sa tubig ay umaasa nang malaki sa pangingisda. May mga yamang mineral din ang rehiyong ito. Ang paracale sa Camarines Norte ay pangunahing tagapagmina ng ginto at tanso. Minimina rin sa ibang bahagi ng rehiyon ang [[marmol]], [[pilak]], [[bakal]], [[karbon]], [[chromite]], [[manganese]] at [[abaka]]. Mayaman din ito sa mga magagandang tanawin tulad ng [[Bulkang Mayon]] ng Albay. ==Kasaysayan== [[File:Naga City, Camarines Sur 1845.jpg|left|thumb|263x263px|Nueva Cáceres 1854, makabagong [[Naga, Camarines Sur]]]] Ang rehiyon ng Bicol ay kilala bilang ''[[Ibalong]]'', na may iba't ibang interpretasyon na maaaring magmula sa ''ibalio'', na nangangahulugang "dalhin sa kabilang panig"; ibalon, na nangangahulugang "mga tao mula sa kabilang panig" o "mga tao na magiliw at nagbibigay ng mga regalo sa mga bisita upang ipabalik sa kanilang mga tahanan"; o bilang isang pagbabago ng ''Gibal-ong'', isang [[sitio]] ng [[Magallanes, Sorsogon]] kung saan unang dumating ang mga Kastila noong 1567. Ang [[Ilog Bicol]] ay unang binanggit sa mga dokumentong Kastila noong 1572. Tinawag din ang rehiyon bilang ''Los Camarines'' matapos ang mga kubo na natagpuan ng mga Kastila sa [[Camalig, Albay]]. Walang mga fossil ng prehistorikong hayop na natagpuan sa Bicol at ang kasaysayan ng mga unang nanirahan dito ay nananatiling hindi tiyak. Ang mga [[Aeta]] mula sa [[Camarines Sur]] hanggang [[Sorsogon]] ay nagmumungkahi na may mga katutubong nanirahan dito noon pa man, ngunit ang pinakamaagang ebidensya ay mula sa buhay noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Neolitiko.<ref>{{Cite web |last=Refraccion |first=Mara Angelica |date=June 28, 2011 |title=Bicol (Pre Colonial History) |url=http://maraangelica.blogspot.com/ |access-date=March 11, 2016 |website=maraangelica.blogspot.com}}</ref> Ang sistema ng ''[[barangay]]'' (bayan) ay umiiral na noong 1569. Walang mga tala na nagpapakita ng pagkakaroon ng pamamahala ng Islam o anumang awtoridad na lumampas sa datu (pinuno). Ang pamumuno bago ang kolonisasyon ay nakabatay sa lakas, tapang, at talino. Ang mga katutubo ay tila hindi makialam sa politika. Kaya, ang impluwensya ng datu ay pinakamahalaga sa panahon ng mga krisis tulad ng digmaan. Sa ibang pagkakataon, ang maagang lipunang Bicol ay nanatiling nakasentro sa pamilya, at ang pinuno ay ang pinuno ng pamilya. Ang impluwensiya ng mga Kastila sa Bicol ay pangunahing dulot ng mga pagsusumikap ng mga misyonaryong Kastila mula sa [[Augustinians|Agustino]] at [[Franciscan]] na orden. Ang mga unang simbahan sa Bicol, ang [[San Francisco Church (Intramuros)|Simbahan ng San Francisco]], at ang [[Katedral ng Naga]], parehong nasa [[Naga, Camarines Sur|Lungsod ng Naga]], pati na rin ang [[Nabua Church|Simbahan ng Banal na Krus]] sa [[Nabua, Camarines Sur]], ay itinatag ng Banal na Orden ng mga Pransiskano. Isa sa mga pinakamatandang [[diocese]] sa Pilipinas, ang [[Arsidiyosesis ng Cáceres]], ay itinatag din sa Rehiyon ng Bicol. Sa panahong ito, ang Bicol ay pinalamutian ng maraming ''astilleros'' (mga dockyard) na nakatuon sa paggawa ng mga [[Manila Galleons]], ang pinakamabigat na barko sa kanilang panahon, mula sa mga lokal na kagubatan ng kahoy at ang mga Manila Galleons na ito ay responsable sa kalakalan sa pagitan ng Asya at Amerika.<ref>{{Cite web |last=Bolunia |first=Mary Jane Louise A. |date=n.d. |title=Astilleros: The Spanish Shipyards of Sorsogon |url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf |access-date=October 26, 2015 |via=themua.org}}</ref> Ang Bicol ay mayroon ding mga pamayanan at impluwensiya ng Latin-Amerika na karamihan ay nagmula sa Mexico dahil sa kasaganaan ng [[sili]] na taniman sa lugar, na may pinagmulan sa [[Mexico|Mexico]].<ref>{{Cite journal |last1=Kraft |first1=Kraig H. |last2=Brown |first2=Cecil H. |last3=Nabhan |first3=Gary P. |last4=Luedeling |first4=Eike |last5=Luna Ruiz |first5=José de Jesús |last6=Coppens d'Eeckenbrugge |first6=Geo |last7=Hijmans |first7=Robert J. |last8=Gepts |first8=Paul |display-authors=3 |date=2014 |title=Multiple Lines of Evidence for the Origin of Domesticated Chili Pepper, ''Capsicum annuum'', in Mexico |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=17 |pages=6165–6170 |doi=10.1073/pnas.1308933111 |pmc=4035960 |pmid=24753581 |bibcode=2014PNAS..111.6165K |doi-access=free}}</ref> Kilala ang lutuing Bicolano sa pagkahilig nito sa maanghang na pagkain.<ref name="Bicol Native Cuisine">{{Cite web |title=Bicol Native Cuisine |url=http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130628035649/http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |archive-date=June 28, 2013 |website=Camarines Sur Provincial Government}}</ref> Gayunpaman, sa kabila ng lahat ng ito, ang rehiyon ay naging isa sa pinakamahirap sakupin ng mga Kastila, Amerikano, at Hapones dahil sa matinding pagtutol ng mga tao.<ref name="Bicol Native Cuisine" /> === Mga Lungsod === Ang rehiyon ay may isang [[Lungsod ng Pilipinas|independiyenteng lungsod ng komponente]], ang [[Naga, Camarines Sur|Naga]], at anim na [[Lungsod ng Pilipinas|mga lungsod ng komponente]] – [[Iriga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Ligao]], [[Lungsod ng Masbate]], [[Lungsod ng Sorsogon]], at [[Tabaco]]. Ang Masbate at Sorsogon ay mga lungsod sa kanilang mga katulad na lalawigan. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentro ng rehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Laki<ref name="PSA-CitiesList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407112230/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archive-date=April 7, 2016 |access-date=March 29, 2016 |website=Philippine Statistics Authority}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Uri ng Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Kategorya ng Kita ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Iriga|Lungsod ng Iriga]] | style="text-align:right;" | 114,457 | {{convert|137.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|114457/137.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | style="text-align:right;" | 209,533 | {{convert|153.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209533/153.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 1st | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Ligao]] | style="text-align:right;" | 118,096 | {{convert|246.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118096/246.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Masbate]] | style="text-align:right;" | 104,522 | {{convert|188.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104522/188.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Masbate]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | style="text-align:right;" | 209,170 | {{convert|84.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209170/84.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Independiyenteng komponente | 1st | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Sorsogon]] | style="text-align:right;" | 182,237 | {{convert|276.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|182237/276.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 2nd | [[Sorsogon (lalawigan)|Sorsogon]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tabaco]] | style="text-align:right;" | 140,961 | {{convert|117.14|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|140961/117.14|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |} === Mga Lalawigan === [[File:Ph bicol.png|thumb|300px|{{center|Mga Lalawigan ng Bicol}}]] Ang rehiyon ay binubuo ng anim na lalawigan: [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Sorsogon]] at mga pulo-lalawigan ng [[Catanduanes]] at [[Masbate]], 107 Munisipalidad at 3,471 Barangay. Noong 2020, ang [[Camarines Sur]] ang pinakamalaking lalawigan sa rehiyon sa laki ng lupa at populasyon, na may lawak na {{convert|5481.6|km2|sqmi|abbr=on}} o mga 30.4% ng kabuuang lawak ng lupain at populasyon na 2,068,244. Ang [[Catanduanes]] naman ang pinakamaliit sa laki at populasyon, na may lawak na {{convert|1511.5|km2|sqmi|abbr=on}} o 8.4% ng kabuuang rehiyonal na lawak at populasyon na 271,879.{{PH census|2020}} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 |access-date=March 29, 2016 |website=[[Philippine Statistics Authority]]}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Munisipalidad}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Albay}} | style="" | [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | {{percent and number|1374768|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,574.91|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1374768/2,574.91|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 15 | 720 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Norte}} | style="" | [[Daet]] | {{percent and number|629699|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,277.93|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|629699/2,277.93|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 12 | 282 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Sur}} | style="" | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | {{percent and number|2068244|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,511.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2068244/5,511.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 35 | 1,063 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Catanduanes}} | style="" | [[Virac, Catanduanes|Virac]] | {{percent and number|271879|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,492.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|271879/1,492.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 315 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Masbate}} | style="" | [[Masbate City]] | {{percent and number|908920|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,138.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|908920/4,138.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 21 | 550 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Sorsogon}} | style="" | [[Sorsogon City]] | {{percent and number|828655|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,119.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|828655/2,119.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 14 | 541 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" style="text-align:right;" | 6,082,165 ! scope="col" style="text-align:right;" | 18,114.47 ! scope="col" | {{convert|18,114.47|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|6082165/18,114.47|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|6082165/18,114.47|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 7 ! scope="col" | 107 ! scope="col" | 3,471 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang ng Camarines Sur ang ''independent component city'' ng [[Naga, Camarines Sur|Naga]]. |} ==== Mga Gobernador at Bise-Gobernador ==== {| class="wikitable sortable" |- !width=140 |Lalawigan !width=150 |Larawan !width=235 |Gobernador !width=120 colspan=2 |Partido Politikal !width=150 |Bise-Gobernador |- |{{center|[[File:Seal of Albay.svg|75px]]}}{{center|[[Albay]]}} |align=center |[[File:EdcelGrecoLagman.jpg|138x138px]] |[[Edcel Greco Lagman|Edcel Greco Alexander B. Lagman]] | {{party name with colour|Partido Federal ng Pilipinas}} |Baby Glenda O. Bongao |- |{{center|[[File:CamNor Seal.svg|75px]]}}{{center|[[Camarines Norte]]}} |align=center |[[File:Gov Padilla (Camarines Norte).png|138x138px]] |Ricarte "Dong" Padilla | {{party name with colour|Aksyon Demokratiko}} |Joseph Ascutia |- |{{center|}}{{center|[[Camarines Sur]]}} |align=center |[[File:Gov Villafuerte.png|alt=|138x138px]] |[[Luigi Villafuerte|Vincenzo Luigi Villafuerte]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |Salvio Patrick Fortuno Jr. |- |{{center|[[File:Official Seal of Catanduanes.svg|75px]]}}{{center |[[Catanduanes]]}} |align=center |[[File:Gov Cua (Catanduanes).png|alt=|138x138px]] |[[Joseph Cua]] | {{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Peter Cua |- |{{center|[[File:Ph seal masbate.png|75px]]}}{{center|[[Masbate]]}} |align=center |[[File:Gov Kho.png|138x138px]] |[[Antonio Kho]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |[[Elisa Olga Kho|Elisa Olga T. Kho]] |- |{{center|[[File:Sorsogon Provincial Seal.png|75px]]}}{{center|[[Sorsogon]]}} |align=center |[[File:Gov Hamor.png|138x138px]] |Boboy Hamor |{{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Krunimar Antonio Escudero II |} ==Relihiyon== Ang karamihan sa mga Bikolano ay debotong Romano Katoliko dahil sa pananakop ng mga Espanyol at ang kanilang pagpapalaganap ng relihiyon sa bansa. Araw-araw ipinagdiriwang ang Misa Katolika sa maraming simbahan sa Rehiyon ng Bicol.<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in Bicol Region (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority V - Bicol |url=https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |access-date=2025-03-13 |website=rsso05.psa.gov.ph |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318071447/https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |url-status=dead }}</ref>[https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415220835/https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf |date=2025-04-15 }}<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref> Sa kasalukyan panahon ang rehiliyon ng buong rehiyon nananatiling matatag sa pananampalatayang Romano Katoliko, kung saan ang karamihan ng populasyon ay kabilang dito. Ang relihiyong Katoliko ang may pinakamalaking bilang ng mga tagasunod kumpara sa ibang bahagi ng Pilipinas. Lumago ang Simbahang Katoliko sa Rehiyong Bicol sa pamamagitan ng pagsisikap ng mga obispo mula sa Nueva Caceres (Lungsod ng Naga) mula ika-17 siglo hanggang sa Himagsikang Pilipino noong 1898. Ang Lungsod ng Naga ang itinuturing na sentro ng relihiyon sa Rehiyong Bicol at ang luklukan ng isa sa pinakamatandang diyosesis sa Pilipinas, ang Arkidiyosesis ng Caceres. Kasama rin sa iba pang mga diyosesis sa rehiyon ang Diyosesis ng Legazpi, Sorsogon, Daet, Masbate, Libmanan, at Virac.<ref>{{Cite web |title=Naga City: Heart of Bicol – CITY OF NAGA |url=https://www2.naga.gov.ph/naga-city-profile/ |access-date=2025-03-13 |language=en-US}}</ref> Ang mga pista (pista ng mga santo) ay taunang pagdiriwang ng mga parokya, mula sa isang simpleng pista sa baryo bilang parangal sa patron para sa masaganang ani, hanggang sa mas malaking pistang bayan bilang pagpaparangal sa isang himala ng santo. Mayroon ding mga diyosesanong pista tulad ng pista ng Mahal na Birhen ng Kaligtasan, pati na rin ang pang-rehiyong pagdiriwang ng Pista ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia—ang pinakamalaking debosyon sa Mahal na Birhen sa buong Asya. Ito ay isang linggong pagdiriwang bilang pagpupugay sa Mahal na Birheng Maria, na kinikilala bilang "Patrona ng Kabikulan." Sa Luzon, ang Rehiyong Bicol ang may pinakamataas na bilang ng mga lalaking pumapasok sa seminaryo upang maging pari, at mga babaeng pumapasok sa buhay relihiyoso bilang madre. Ito ay maaring maiugnay sa mga institusyong tulad ng Holy Rosary Minor Seminary, Daughters of Mary, at Daughters of Charity Convents sa Lungsod ng Naga.<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-11-11 |title=History of Catholicism in the Bicol Region |url=https://angkangpilipino.wordpress.com/2006/11/11/history-of-catholicism-in-the-bicol-region/ |access-date=2025-03-13 |website=Angkang Pilipino |language=en}}</ref> ==Sinaunang Paniniwala ng mga Bikolnon== Ang katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga taga Sinaunang Bikol at ng iba't ibang pangkat-etniko sa bansa, ay sumusunod sa animismo. Ang mga katutubong paniniwalang ito ay binubuo ng iba't ibang lokal na tradisyon ng pagsamba na nakatuon sa mga anito (espiritu ng Ninuno) at diwata (mga espiritu ng kalikasan at mga bathala)<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Photographs and Theological Reflection |url=https://doi.org/10.5040/9780567713391.ch-8 |journal=Doing Theology with Photographs |pages=87–98 |doi=10.5040/9780567713391.ch-8}}</ref><ref>{{Citation |last=Sitoy |first=T. V. |title=A history of Christianity in the Philippines. 1: The initial encounter |date=1985 |place=Quezon City |publisher=New Day Publ |isbn=978-971-10-0255-8 |access-date=2025-03-13}}</ref> ==Mga Diwata at mga bathala== Bago pa man dumating ang mga mananakop, ang rehiyon ay mayroon nang sinaunang na sistemang panrelihiyon na kinabibilangan ng iba't ibang diyos at diyosa na kung tawagin ay mga diwata. Kabilang sa mga ito ang mga sumusunod: '''Gugurang''' – Ang kataas-taasang diyos, diwata ng mga diwata. Siya na minsan ay bumababa mula langit at naninirahan sa loob ng Bundok Mayon. Siya ang nagbabantay at nagpoprotekta ng banal na apoy, na palaging sinusubukang nakawin ng kanyang kapatid na si Asuang. Kapag sumusuway ang mga tao sa kanyang mga utos, gumagawa ng kasalanan, o nagiging masama, pinapaputok niya ang lava ng Mayon bilang babala upang ituwid nila ang kanilang landas. May isinagawang ritwal para sa kanya noon ang mga sinaunang Bikolano na tinatawag na Atang.<ref name="ourownvoice.com">{{Cite web |last=Eugenio |first=Damiana L. |date=n.d. |title=Asuang Steals Fire from Gugurang |url=http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526125514/http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |archive-date=May 26, 2009 |access-date=April 3, 2010 |website=ourownvoice.com}}</ref><ref name="youtube.com">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=goLgDpSStmc |title=The Aswang Phenomenon |date=2011 |last=Clark |first=Jordan |type=Animation |via=Youtube}}</ref> '''Linti''' - Ang diwata ng kidlat na alagad ni Gugurang.<ref name=":0">{{Citation |title=Coyote Steals Fire |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1d8h9x5.2 |work=Coyote Steals Fire |publisher=Utah State University Press |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Dalogdog''' - Ang diwata ng kulog, kapatid ni Linti.<ref name=":0" /> '''Asuang''' – Ang masamang diyos na laging sumusubok nakawin ang banal na apoy ng Bundok Mayon mula kay Gugurang. Minsan siyang tinatawag na Aswang at naninirahan sa loob ng Bundok Malinao. Bilang diyos ng kasamaan, siya ang nagdadala ng mga sakuna at nagtutulak sa mga tao na gumawa ng kasalanan.<ref name="ourownvoice.com" /><ref name="youtube.com" /> '''Haliya''' – Ang diyosa ng liwanag ng buwan at matinding kaaway ni Bakunawa. Siya ang tagapagtanggol ni Bulan, ang diyos ng buwan. Ang kanyang kulto ay binubuo ng mga kababaihan. Mayroon ding ritwal na sayaw na ipinangalan sa kanya, na isinasagawa bilang proteksyon laban kay Bakunawa.<ref name=":3">{{Cite news |last=Soltes |first=Jonas Cabiles |date=September 7, 2009 |title=Bicol Artist Protest Natl. Artist Awardees |work=Inquirer.net |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |url-status=dead |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911045425/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |archive-date=September 11, 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Paz-Pacheco |first=Elizabeth |last2=Nevado |first2=Jose |last3=Cutiongco-de la Paz |first3=Eva Maria |last4=Jasul |first4=Gabriel |last5=Aman |first5=Aimee Yvonne Criselle |last6=Alejandro-Ribaya |first6=Elizabeth Laurize |last7=Francisco |first7=Mark David |last8=Guanzon |first8=Ma. Luz Vicenta |last9=Uyking-Naranjo |first9=May |last10=Añonuevo - Cruz |first10=Ma. Cecilia |last11=Maningat |first11=Maria Patricia Deanna |date=2023-05-10 |title=Genetic Variants Associated with Poor Responsiveness to Sulfonylureas in Filipinos with Type 2 Diabetes Mellitus |url=https://doi.org/10.15605/jafes.037.s8 |journal=Journal of the ASEAN Federation of Endocrine Societies |volume=38 |issue=S1 |pages=31–40 |doi=10.15605/jafes.037.s8 |issn=0857-1074}}</ref> '''Bulan''' – Ang sinaunang diwata ng Buwan ng mga Bikolano.<ref>{{Citation |title=ACKNOWLEDGEMENTS |date=2019-03-31 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv9hvs8j.2 |work=Bikol Dictionary |pages=vii–vii |publisher=University of Hawaii Press |access-date=2025-03-13}}</ref> Si Bulan ang diyos ng buwan, inilalarawan bilang isang batang lalaki na may pambihirang kagandahan. Dahil sa kanyang anyo, nagpapahinahon siya ng mababangis na hayop at mabagsik na sirena (Magindara). May malalim siyang pagmamahal kay Magindang, ngunit palaging tumatakas upang hindi siya mahuli. Nahihiya siya sa lalaking kanyang iniibig. Kapag nahuli siya ni Magindang, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain siya.<ref name=":3" /> '''Magindang''' – Ang diyos ng dagat at ng lahat ng nilalang dito. Siya ay may malalim na damdamin para kay Bulan at patuloy na hinahabol ito, bagama’t hindi niya kailanman mahuli. Dahil dito, ipinapaliwanag ng mga Bikolano na ito ang dahilan kung bakit tumatataas ang alon upang maabot ang buwan. Sa tuwing mahuhuli niya si Bulan, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain ito. '''Okot''' – Ang diyos ng kagubatan at patron pangangaso. '''Onos''' - diyos ng bagyo, baha at delubyo<ref>{{Citation |title=Un pequeño aldeano en la gran ciudad |date=2018-02-19 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1m0kh6c.7 |work=Crónica del retorno |pages=157–180 |publisher=Universidad Central |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Bakunawa''' – Isang higanteng diyos ng dagat na mukhang hito o ahas. Siya ang itinuturing na sanhi ng duyog o eklipse, ang lumalamon sa araw at buwan, at ang matinding kalaban ni Haliya. Layunin niyang lunukin si Bulan, ngunit ipinangako ni Haliya na poprotektahan ang diyos ng buwan magpakailanman.<ref>{{Cite news |last=Abella |first=Jerrie M. |date=January 15, 2010 |title=Eclipse; Bakunawa Eats the Sun Behind a Curtain of Clouds |work=GMANews.TV |url=http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323214445/http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |archive-date=March 23, 2010}}</ref> '''Kanlaon''' - Ang masamang diyos ng apoy at pagkawasak kalaban ni Gugurang at batala, siya rin ang masamang diyos ng bulkang Kanlaon<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Tony |date=2017-10-19 |title=Democracy in the Philippines |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691154923.003.0002 |journal=Princeton University Press |doi=10.23943/princeton/9780691154923.003.0002}}</ref> === Mga Mitolohikal na Bayani at Tao === *'''Baltog''': Si Baltog ang unang puting tao o ''tawong-lipod'' na dumating sa Bicol. Ipinanganak sa [[India]] (bagamat tinatawag na "Boltavara" ang India sa epiko) mula sa matapang na angkan ng Lipod, ipinakilala niya ang [[pagsasaka]] sa Bicol sa pamamagitan ng pagtatanim ng ''linsa'' o ''apay'', na isang katangian ng mga unang mananakop na Indian. Pinatay niya ang Baboy Ramo ng Tandayag sa isang matinding laban.<ref name=Agui1/> *'''Bantong''': Si Bantong ay isang matapang at tusong batang mandirigma na nag-iisa niyang pinatay ang kalahating-tao at kalahating-hayop na si Rabot, bagamat binigyan siya ni Handyong ng 1,000 mandirigma upang tulungan siya.<ref name=Agui1/> *'''Daragang Magayon''' - Ang magandang at anak ni Makusog, ang pinuno ng banwa at tribo. Siya ang pangunahing tauhan sa alamat ng Mayon, at ang kanyang pag-ibig at malungkot na kamatayan ay nauugnay sa pagbuo ng Mt. Mayon.<ref name=":2">{{Cite web |date=2009-10-21 |title=Bundok Philippines - Legend of Magayon (Mayon) |url=http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2009-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021093444/http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |url-status=bot: unknown }}</ref> *'''Panganoron''' - Isang espiritu ng ulap na nagligtas kay Magayon mula sa nalunod. Siya ay naging kasintahan ni Magayon at nakipaglaban kay Pagtuga upang iligtas ang kanyang ama.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2008-09-16 |title=Province of Albay : MAGAYON FESTIVAL 2008 : History |url=http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916185029/http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |url-status=dead }}</ref> *'''Dinahong''': Si Dinahong, na nangangahulugang "balot ng mga dahon", ay ang orihinal na potter ng Bicolano na pinaniniwalaang isang [[Aeta people|Agta]] (Negrito). Tumulong siya sa mga tao upang matutong magluto, gumawa ng mga palayok na tinatawag na ''coron'', mga kalan, mga palayok na lupa, at iba pang mga kagamitan sa kusina.<ref name=Agui1/> *'''Makusog''' - Ang pinuno ng banwa at tribo ng Rawis at ama ni Daragang Magayon. *'''Dawani''' - Ina ni Magayon na pumanaw matapos ipanganak si Magayon.<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Malinaw''' - Ang maputi at magandang kapatid ni Magayon, na tinatago o binukot. Siya ang pinagmulan ng bundok Malinaw<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Masaraga''' - Ang masipag at matalinong kapatid ni Magayon. Sa alamat siya ang pinag mulan ng bindok Masaraga<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Ginantong''': Si Ginantong ang gumawa ng araro, pangharrow, at iba pang mga kagamitan sa pagsasaka.<ref name=":1" /> *'''Hablom''': Si Hablom, mula sa pandiwang ''hablon'' na nangangahulugang “maghabi”, ang nag-imbento ng unang paghahabi ng loom at bobbins sa rehiyon ng Bicol, partikular sa paghahabi ng mga [[Abacá|abaca]] na tela.<ref name=Agui1/> *'''Handyong''': Ang pangunahing tauhan sa epiko ay si Handyong. Dumating siya sa Bicol kasama ang kanyang mga tagasunod pagkatapos ni Baltog, at naging pinakakilalang tawong-lipod. Nilinisan niya ang lupa mula sa mga mabagsik na halimaw, nagbigay ng inspirasyon para sa mga imbensyon, muling ipinakilala ang pagsasaka, nagtayo ng mga bahay-puno kung saan itinaguyod ang mga ''[[Anito|anitos]]'' o idolo na tinatawag na ''moog'', at nagtakda ng isang kodigo ng mga batas, na nagtatag ng isang gintong panahon sa kanyang panahon.<ref name=Agui1/> Kilala rin siyang nagtayo ng unang bangka at palaganap ng pagtatanim ng palay sa mga bahaing lugar.<ref>{{cite book|last1=Philippine National Historical Society|title=The Journal of History, Volumes 36-37|date=1998|publisher=University of Michigan|page=94|url=https://books.google.com/books?id=fDpwAAAAMAAJ&q=ibalong|access-date=9 February 2015}}</ref> *'''Kimantong''': Si Kimantong ay itinuturing na ang unang Bicolano na gumawa ng timon (rudder) na tinatawag na ''timon'', layag (sail) na tinatawag na ''layag'', araro (plow) na tinatawag na ''arado'', pangharrow (harrow) na tinatawag na ''surod'', ''ganta'' at iba pang mga sukat, roller, yoke, ''bolo'', at hoe. Isang [[Barangay|barangay]] na tinatawag na Kimantong ay matatagpuan sa [[Daraga, Albay]].<ref name=Agui1/> *'''Sural''': Si Sural, o ''surat'', na nangangahulugang “magsulat” o “liham”, ang unang Bicolano na nakaisip ng isang silabaryo. Inukit niya ito sa isang puting slab ng bato mula sa Libong, na kalaunan ay pinakintab ni Gapon.<ref name=Agui1/> *'''Takay''': Si Takay ay isang magandang dalaga na ayon sa alamat ay nalunod sa malaking baha sa epiko. Pinaniniwalaan na naging bulaklak ng takay siya sa ngayon ay nasa Lawa ng Bato.<ref name=Agui1/> ===Mga Bulkan=== '''Mula Hilaga hanggang Timog''' {| class="wikitable" |- ! scope=col | Larawan ! scope=col | Pangalan |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:A view of Mt. Isarog 03.JPG|200px]] | '''[[Bundok Isarog]]''' ay isang {{convert|1966|m|adj=on}} [[fumarolic]] na bulkan na may {{convert|2.5|km|adj=on}} lawak ng bunganga na nakabukas sa silangan.<ref>{{cite gvp|vn=273042|name=Isarog|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bundok at paligid nito na may lawak na {{convert|10112|ha}} ay isang [[protektadong lugar]] sa Rehiyon ng Bicol sa ilalim ng pangalang ''Mount Isarog Natural Park''.<ref name="PAWB">{{Cite web |date=March 11, 2010 |title=Region 5 – Protected Areas |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65:region-5&catid=69:regions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321103724/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65%3Aregion-5&catid=69%3Aregions |archive-date=March 21, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=Bureau of Protected Areas and Wildlife Bureau}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Iriga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Iriga]]''' ay isang {{convert|1196|m|adj=on}} bulkan na may malaking bungangang hugis-horseshoe na matatagpuan malapit sa [[Lawa ng Buhi]] (nasa harapan).<ref>{{cite gvp|vn=273041|name=Iriga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Malinao.jpg|200px]] | '''[[Bundok Malinao]]''' ay isang {{convert|1548|m|adj=on}} bulkan na may malaking bunganga na may lawak na humigit-kumulang {{convert|3|km|mi}}, na nakabukas sa silangan. Matatagpuan sa mababang silangang bahagi ng bundok ang mga geothermal field ng Tiwi.<ref>{{cite gvp | vn=273801|name=Malinao|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Masaraga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Masaraga]]''' ay isang matulis na {{convert|1328|m|adj=on}} [[Holocene]] na bulkan na matatagpuan sa hilagang-kanluran ng Mayon.<ref>{{cite gvp|vn=273031|name=Masaraga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Mayon]]''', ang pinakamataas na punto sa rehiyon na may taas na {{convert|2463|m}}, ay kilala rin sa kanyang perpektong hugis apa. Ito rin ang pinaka-aktibong bulkan sa bansa.<ref>{{cite gvp|vn=273030|name=Mayon|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isa sa mga protektadong lugar ng Rehiyon V sa ilalim ng pangalang ''Mayon Volcano Natural Park'' na may sukat na {{convert|5776|ha}}.<ref name="PAWB" /> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Pocdolberge.jpg|200px]] | '''[[Kabundukang Pocdol]]''', na may pinakamataas na elebasyon na {{convert|1102|m}}, ay isang pangkat ng mga fumarolic na bulkan na matatagpuan sa pagitan ng mga lalawigan ng Albay at Sorsogon. Dito matatagpuan ang Bac-Man Geothermal Power Plant at ang PNOC Eco-Park, isang {{convert|25100|ha|adj=on}} [[ecotourism]] park na pinangangasiwaan at pinoprotektahan ng [[Philippine National Oil Company]] (PNOC).<ref>{{cite gvp|vn=273020|name=Pocdol Mountains|access-date=May 22, 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamoralin |first=Reynaldo T. |date=n.d. |title=Places of Interest |url=http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314185542/http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |archive-date=March 14, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=sorsogontourism.com}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:A dormant Mt. Bulusan.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Bulusan]]''', ang isa pang aktibong bulkan sa rehiyon, ay may taas na {{convert|1565|m}}. Matatagpuan ito sa labi ng {{convert|11|km|adj=on}} na Irosin Caldera.<ref>{{cite gvp|vn=273010|name=Bulusan|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isang protektadong lugar at ang pangunahing tampok ng {{convert|3672|ha|adj=on}} na ''Bulusan Volcano Natural Park''.<ref name="PAWB" /> |} ==Ekonomiya== [[File:Bicol_Region_Pili_Nuts2.jpg|200px|thumbnail|left|[[Canarium ovatum|Mga Pili]] (binaon at inihaw)]] Ang Rehiyon ng Bicol ay may malaking bahagi ng mayamang patag na lupa, at ang agrikultura ang pinakamalaking bahagi ng ekonomiya, kasunod ng [[komersyal na pangingisda]]. Ang mga [[niyog]], [[abaca]], saging, kape, at [[langka]] ang limang pangunahing pananim sa rehiyon. Ang palay at mais ay kabilang sa mga pangunahing pananim na pana-panahon. Ang pagmimina ng karbon ay isa rin sa mga kontribyutor sa ekonomiya ng rehiyon. Mahalaga rin ang [[komersyal na pangingisda]] na may labing-tatlong pangunahing pook pangisdaan na nagsusuplay ng isda sa mga pamilihan sa mga lugar tulad ng [[Metro Manila]].<ref>{{Cite web |title=Bicol Regional Profile |url=http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827025659/http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-date=Agosto 27, 2014 |access-date=Agosto 26, 2014 |website=Department of Environment and Natural Resources: Region 5 – Bicol}}</ref> Sa kasalukuyan, mayroong 13,435 magsasaka sa Rehiyon ng Bicol na nagtatanim ng 142,405 [[hektarya]] ng [[Canarium ovatum|pili]] ayon sa datos ng [[Kagawaran ng Agrikultura ng Pilipinas|Kagawaran ng Agrikultura]]-Bicol. Ayon sa DA, 90% ng produksiyon ng pili sa Pilipinas ay mula sa Rehiyon ng Bicol at nagsimula itong [[asexual reproduction]] para sa pag-export ng produkto. Ang matibay na punong ito ay may prutas na 7% kernel, 25% shell, at 68% pulp. Ang Sorsogon Provincial Pili Development Board ay maghahain ng petisyon para ideklara ang Rehiyon bilang "Pili Capital ng Pilipinas".<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1=Connie |title=DA readies interventions for farmers eyeing pili milk production|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1219643 |accessdate=Mayo 16, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Pebrero 27, 2024 }}</ref><ref>{{cite news |last1= Guarin|first1=Lovella |title=Exploring the potential of Bicol's pili nut as an export product|url=https://bicol.da.gov.ph/exploring-the-potential-of-bicols-pili-nut-as-an-export-product/ |accessdate=Mayo 17, 2024 |publisher= [[Department of Agriculture (Philippines)]]|date=Marso 15, 2023}}</ref> Noong Oktubre 2023, inilunsad ng [[Kagawaran ng Kalakalan at Industriya ng Pilipinas|Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] ang "Orgullo kan Bikol" Trade and Travel Fair sa [[Shangri-La Plaza]]. Ang 103 na exhibitors ay mga [[Small and medium-sized enterprises|MSMEs]] na nagpakita ng 253 bagong produkto mula sa 6 na probinsya ng Bikol.<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1= Connie|title=103 Bicol MSMEs to showcase top products at Manila fair|url= https://www.pna.gov.ph/articles/1212028|accessdate=Mayo 24, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Oktubre 18, 2023}}</ref> ==Edukasyon== {{Main|Edukasyon sa Pilipinas}} [[File:WTNaga BAHALANA A2a.JPG|right|thumb|Ateneo de Naga University]] Mula 1945 hanggang 2011, ang pangunahing sistema ng edukasyon ay binubuo ng anim na taon ng elementarya na nagsisimula sa edad na 6, at apat na taon ng [[high school|mataas na paaralan]] na nagsisimula sa edad na 12. Ang karagdagang edukasyon ay ibinibigay ng mga teknikal o bokasyonal na paaralan, o sa mga institusyong pang-edukasyon tulad ng mga unibersidad. Bagamat sinabi ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]] na ang edukasyong elementarya ay sapilitan, hindi ito naipatupad.{{citation needed|date=Agosto 2014}} Noong 2011, nagsimula ang bansa na lumipat mula sa lumang 10-taong sistema ng edukasyon patungo sa K–12 na sistema ng edukasyon, alinsunod sa mandato ng Kagawaran ng Edukasyon.<ref name="K12">{{Citation |title=[K-12 primer as of 20 December 2011] |url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522231741/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |publisher=[[Kagawaran ng Edukasyon ng Pilipinas|Kagawaran ng Edukasyon]] |access-date=Abril 28, 2012 |archive-date=May 22, 2012 |mode=cs1}}</ref> Ang bagong 12-taong sistema ay sapilitan na, kasama na ang paggamit ng bagong kurikulum para sa lahat ng paaralan (tingnan ang [[Edukasyon sa Pilipinas#2010s at ang K–12 program|2010s at ang K–12 program]]). Ang panahon ng paglipat ay magtatapos sa taong pampaaralan 2017–2018, na siyang taon ng pagtatapos para sa unang grupo ng mga mag-aaral na pumasok sa bagong sistema ng edukasyon. Lahat ng pampublikong paaralan sa Pilipinas ay kinakailangang magsimula ng klase sa araw na itinakda ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang unang Lunes para sa pampubliko, pangalawang Lunes para sa pribado, at pangatlong Lunes para sa ilang kolehiyo ng buwan ng Hunyo) simula noong [[pagkapangulo ni Joseph Estrada]] noong 1999, at kinakailangang magtapos pagkatapos makumpleto ng bawat paaralan ang itinakdang 200-araw na kalendaryo ng paaralan na inayos ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang mula sa ikatlong linggo ng Marso hanggang ikalawang linggo ng Abril). Ang mga pribadong paaralan ay hindi obligado na sumunod sa isang partikular na araw ngunit kinakailangang magsimula ng klase hindi lalampas sa huling linggo ng Agosto. {| class="wikitable sortable" valign ! Pangalan !! Akronim !! Lalawigan (Pangunahing kampus) !! Lungsod/Munisipyo !! Itinatag |- | [[Ateneo de Naga University]] || {{center|AdNU}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1940}} |- | [[Bicol State College of Applied Sciences and Technology|Southeast Asian University of Technology]] || {{center|SEAUTech}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1911}} |- | [[Bicol University]] || {{center|BU}} || [[Albay]] || [[Legazpi, Albay|Legazpi City]] || {{center|1969}} |- | [[Catanduanes State University]] || {{center|CatSU}} || [[Catanduanes]] || [[Virac, Catanduanes|Virac]] || {{center|1961}} |- | [[Central Bicol State University of Agriculture]] || {{center|CBSUA}}|| [[Camarines Sur]] || [[Pili, Camarines Sur|Pili]] || {{center|1918}} |- | [[Divine Word College of Legazpi]] ||{{center|DWCL}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] ||{{center|1947}} |- | [[Dr. Emilio B. Espinosa Sr. Memorial State College of Agriculture and Technology]] || {{center|DEBESMSCAT}} || [[Masbate]] || [[Mandaon, Masbate|Mandaon]] || {{center|1952}} |- | Naga College Foundation, Inc. || {{center|NCF}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1947}} |- | Mariners' Polytechnic Colleges, Inc. ||{{center|MPC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] ||{{center|1974}} |- | [[Partido State University]] || {{center|PSU}} || [[Camarines Sur]] || [[Goa, Camarines Sur|Goa]] || {{center|2001}} |- | [[Camarines Sur Polytechnic Colleges|Polytechnic State University of Bicol]] || {{center|PSUB}} || [[Camarines Sur]] || [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] || {{center|1983}} |- | [[Sorsogon State University]] || {{center|SorSU}}|| [[Sorsogon]] || [[Sorsogon City]] || {{center|1907}} |- | [[Universidad de Santa Isabel]] || {{center|USI}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1868}} |- | [[Camarines Norte State College|University of Camarines Norte]] || {{center|CNSC}} || [[Camarines Norte]] || [[Daet, Camarines Norte|Daet]] || {{center|1992}} |- | [[University of Nueva Caceres]] || {{center|UNC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1948}} |- | [[University of Santo Tomas–Legazpi]] || {{center|UST–Legazpi}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] || {{center|1948}} |- | Bicol University Gubat Campus || {{center|BUGC}} || [[Sorsogon]] || [[Gubat]] || {{center|2000}} |} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Bicol}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Bikol]] [[Kategorya:Bikol]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} ps4ewz7lvs95cnrgppd0h1m9x82c6qb 0 5729 2216006 2215829 2026-07-14T08:27:08Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215829 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2216006 wikitext text/x-wiki {{About|isang lalawigan sa Pilipinas|rehiyong kinabibilangan ng lalawigang ito|Lambak ng Cagayan|ibang gamit|}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle= Lalawigan ng Cagayan |sealfile= Ph_seal_cagayan.png |region= [[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |capital= [[Lungsod ng Tuguegarao]] |founded= |pop2000= 993580 |pop2000rank= ika-25 pinakamarami |popden2000= 110 |popden2000rank= ika-16 pinakamababa |areakm2= 9002.7 |arearank= ika-3 pinakamalaki |hucities= 0 |componentcities= 1 |municipalities= 28 |barangays= 820 |districts= 3 |languages= [[Ibanag]], [[Itawes]], [[Iloko]] |governor= Edgar Ramones Lara (2004-2007) |locatormapfile=Ph_locator_map_cagayan.png }} Ang '''Cagayan''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matagpuan sa [[Lambak ng Cagayan]] sa hilagang silangang [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay [[Lungsod ng Tuguegarao]]. Kanugnog nito ang mga lalawigan ng [[Ilocos Norte]] at [[Apayao]] sa kanluran, at ang [[Kalinga]] at [[Isabela]] sa timog. Ang [[Cagayan]] ay isa sa mga kauna unahang probinsya na noroon na noong panahon ng pagsakop ng mga Espanyol. Tinawag itong La Provincia De Cagayan, ang mga hangganan nito ay esensyal na sakop ang buong lambak ng Cagayan, kasama na dito ang kasalukuyang lalawigan ng [[Isabela]], [[Quirino]], Nueva Vizcaya, Batanes at mga ilang bahagi ng Kalinga, Apayao, at Aurora. Ang dating kabisera ay [[Lal-lo|Nueva Segovia]], na kung saan ito rin ang nagsilbing upuan ng Diocese ng Nueva Segovia<ref>{{Citation |title=Cagayan |date=2024-08-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cagayan&oldid=1237922218 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-08-02}}</ref>. Sa ngayon, 9,295.75 kilometro kuwadrado (3,589.11 sq mi)<ref>{{Cite web |date=2013-01-11 |title=NSCB - ActiveStats - PSGC Interactive - List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |access-date=2024-08-02 |website=web.archive.org |archive-date=2016-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> na lamang ang natitira sa dating lawak ng lalawigan. Ang buong rehiyon, gayunpaman, ay tinutukoy pa rin bilang [[Cagayan Valley]]. {{TOC limit|3}} ==Kasaysayan at kultura== == Heograpiya == ===Lungsod=== *[[Lungsod ng Tuguegarao]] ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Abulug, Cagayan|Abulug]] *[[Alcala, Cagayan|Alcala]] *[[Allacapan, Cagayan|Allacapan]] *[[Amulung, Cagayan|Amulung]] *[[Aparri, Cagayan|Aparri]] *[[Baggao, Cagayan|Baggao]] *[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] *[[Buguey, Cagayan|Buguey]] *[[Calayan, Cagayan|Calayan]] *[[Camalaniugan, Cagayan|Camalaniugan]] *[[Claveria, Cagayan|Claveria]] *[[Enrile, Cagayan|Enrile]] *[[Gattaran, Cagayan|Gattaran]] *[[Gonzaga, Cagayan|Gonzaga]] </td><td valign="top"> *[[Iguig, Cagayan|Iguig]] *[[Lal-Lo, Cagayan|Lal-Lo]] *[[Lasam, Cagayan|Lasam]] *[[Pamplona, Cagayan|Pamplona]] *[[Peñablanca, Cagayan|Peñablanca]] *[[Piat, Cagayan|Piat]] *[[Rizal, Cagayan|Rizal]] *[[Sanchez-Mira, Cagayan|Sanchez-Mira]] *[[Santa Ana, Cagayan|Santa Ana]] *[[Santa Praxedes, Cagayan|Santa Praxedes]] *[[Santa Teresita, Cagayan|Santa Teresita]] *[[Santo Niño, Cagayan|Santo Niño]] (Faire) *[[Solana, Cagayan|Solana]] *[[Tuao, Cagayan|Tuao]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Cagayan}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] sxoxx3rn6vcuw0gfz9ppcyzvtmqff9y 0 8418 2215974 2214681 2026-07-14T03:53:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215974 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Lungsod ng Caloocan | native_name = ᜃᜎᜓᜂᜃᜈ᜔ | sealfile = | caption = Mapa ng [[Kalakhang Maynila]] na ipinakikita ang lokasyon ng Lungsod ng Caloocan | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = | founded = 1815 | cityhood = Pebrero 16, 1962 | barangays = 188 | class = Ika-1 klaseng lungsod | mayor = Dale Gonzalo Malapitan | language = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Taglish]] | areakm2 = 55.80 }} Ang '''Caloocan''' (<small>pagbigkas:</small> ka•lo•ó•kan), o ang '''''Makasaysayang Lungsod ng Caloocan''''', ay isa sa mga lungsod na bumubo sa [[Kalakhang Maynila]] sa [[Pilipinas]]. Kanugnog ito ng [[Maynila]] sa hilaga. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Nahahati sa dalawang bahagi ang Caloocan mula nang ilipat mga barrio nito sa noo'y itinatatag na [[Lungsod Quezon]].<ref>{{cite web | url = http://caloocancity.gov.ph/about-us | title = About Us | publisher = Lungsod ng Caloocan | accessdate = Oktubre 4, 2015 | language = Ingles | archive-date = Oktubre 11, 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151011072132/http://caloocancity.gov.ph/about-us | url-status = dead }}</ref> Matatagpuan ang Katimogang Caloocan sa hilaga ng Maynila at napapaligiran ng lungsod ng [[Malabon]] at lungsod ng [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]] sa hilaga, lungsod ng [[Navotas]] sa kanluran, at [[Lungsod Quezon]] sa silangan. Pinakahilagang teritoryo ng Kalakhang Maynila ang Hilagang Caloocan na nasa silangan ng Valenzuela, hilaga ng Lungsod Quezon, at timog ng lungsod ng [[San Jose del Monte]] sa lalawigan ng [[Bulacan]]. ==Pangalan== Ang Caloocan bilang isang [[pangalang pampook]] ay mula sa salitang ugat na "lo-ok;" "kalook-lookan" (o "kaloob-looban") na nagngangahulugang "pinakaloob na lugar." Kolokyal na binabaybay ang pangalan ng lungsod bilang '''Kalookan'''. May magkakaibang kagustuhan ukol sa nais na baybay ng pangalan ng lungsod. Ang kaibhan at ang tilang kalituhan sa pagbaybay ay nagsimula noong unang bahagi ng dekada-1970, nang ipinasa ng lupong munisipal ang isang resolusyon na nag-uutos sa mga kagawarang panlungsod na gumamit ng pangalang "Kalookan." Ngunit naantala ang pagpapatupad ng resolusyon nang isinailalim ang bansa sa [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|batas militar]] noong Setyembre 1972. Pagkaraang ibinalik ang mga sangguniang panlungsod at pambayan, inihain ni noo'y Konsehal na si Aurora Asistio-Henson ang Resolusyon Blg. 006 na nagbabago sa naunang resolusyon at itinataguyod ang [[nasyonalismong Filipino]] sa pamamagitan ng pag-uutos sa lahat ng mga residente at mga tanggapan at establisimiyento ng lungsod - "pampubliko man o pampribado" - na ibaybay ang pangalan ng lungsod bilang "Kalookan." Ayon kay Henson, ang "naka-Filipinong baybay" ay nagbibigay ng diwa at kahulugan sa kasaysayan ng lungsod. Dagdag niya, dapat itong gamitin "sa gusaling panlungsod, sa mga gusaling pambarangay, mga palengke, at ibang mga lugar para sa kabatiran at paggabay sa lahat na sangkot." Gayunpaman, mariing kinondena ito ng mga residente, may-ari ng mga negosyo, at opisyal. Tinuring na iligal ni Virgilio Robles, dating mambabatas at alkalde ng lungsod, ang hakbang dahil wala itong pagsang-ayon ng Kongreso. Dagdag niya na binaybay ang pangalan ng lungsod bilang "Caloocan" tulad ng ipinakikita ng karta ng lungsod (''city charter''). Ang pagkalahatang kagustuhan sa pagbaybay ng pangalan sa mismong lungsod ay "Caloocan" at hindi "Kalookan," sa kabila ng umiiral na ordinansang panlungsod, bagamat humantong ang kalituhan sa iba't-ibang mga pagbaybay ng pangalan sa maraming mga negosyo sa lungsod. Nakabaybay na "Caloocan" ang pangalan ng lungsod sa opisyal na sagisag, at pabor ang gayong pagbaybay sa maraming mga barangays at mga paaralang pampubliko at pampribado sa lungsod. Ang "Kalookan" ay nais na baybay ng ''Directories of the Philippines Corporation'' (DPC) na nakahimpil sa Makati, habang pabor naman sa baybay na "Caloocan" ang maraming mga pahayagang pambansa at magasin, pati mga gumagawa ng mapa tulad ng HYDN Publishing na nakahimpil sa Mandaluyong.<ref>{{cite news |url=https://www.manilatimes.net/2004/10/19/opinion/confusion-over-spelling-caloocan-or-kalookan/687279/ |title=Confusion over spelling: Caloocan or Kalookan? |work=[[The Manila Times]] |date=Oktubre 19, 2004 |accessdate=Abril 2, 2020 |archive-date=Nobiyembre 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109161917/https://www.manilatimes.net/2004/10/19/opinion/confusion-over-spelling-caloocan-or-kalookan/687279/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.pna.gov.ph/opinion/pieces/166-which-is-which-caloocan-or-kalookan |title=Which is which, Caloocan or Kalookan? |work=[[Philippine News Agency]] |last=Samonte |first=Severino |date=Disyembre 6, 2018 |accessdate=Abril 2, 2020}}</ref> ==Kasaysayan== [[File:Mga Boluntaryo ng ika-20 Kansas na nagmamartsa sa Caloocan sa gabi.jpg|left|thumb|Ang tren ng bala at mga reserba ng ika-20 Kansas Volunteers, si Col. Frederick R. Funston, na nagmamartsa sa Caloocan sa gabi pagkatapos ng labanan noong Pebrero 10.]] ===Panahon ng kolonyal na Espanyol=== Sa simula, ang Caloocan ang lugar kung saan nagtatagpo ang lumang bayan ng [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Malabon|Tambobong]], na matatagpuan sa baybayin ng ''Dagát-Dagatan'', isang hugis-gasuklay na laguna sa loob ng bansa sa kanluran. Ang pamayanan sa tabi ng dalampasigan ay kilala bilang "''Aromahan''", o "''Espina''" sa mga Kastila, at nahiwalay sa Look ng Maynila sa pamamagitan ng makipot na tagaytay mula Tondo patungo sa bukana sa [[Navotas|Kinabutasan]] patungo sa dagat.<ref name="The Role of Kalookan in the Nation's Quest for Freedom"> |first1=Agapito |title=Ang Papel ng Kalookan sa Paghahanap ng Bayan para sa Kalayaan |url=http://sangandaan.net/kalookan/P1A1TOC.htm |access-date=Abril 26, 2020 |archive-date=Enero 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119085101/http://sangandaan.net/kalookan/P1A1TOC.htm |url-status=dead }}</ref> Pagsapit ng huling bahagi ng 1700s, ang mga mangingisda ng Aromahan ay lumawak patungo sa isang burol sa silangan ng Dagat-Dagatan. Ang natural na mabatong burol na ito ay tinawag na "''Kaloogan''", na nangangahulugang "loob na teritoryo." Dahil ang Aromahan ay nailagay sa paligid, ang lugar na ito sa tuktok ng burol ay tinirhan din ng mga inaaping tao mula sa Tondo, na naging bagong sentro ng komunidad noong 1802. Sa silangan ay isang malawak na lupain na [[Imperata cylindrica|natatakpan ng cogon]]. Sa kalaunan ay tinawag na "''Kalaanan''", ibig sabihin ay "flat grassland" sa lumang Tagalog, ang lugar na ito ay kilala na ngayon bilang Grace Park.<ref name="The Role of Kalookan in the Nation's Quest for Freedom" /> Naging munisipalidad ang Caloocan nang mahiwalay ito sa Tondo noong 1815. Ang orihinal na teritoryo nito ay umaabot hanggang sa paanan ng [[Marikina]], [[San Mateo, Rizal|San Mateo]] at [[Rodriguez, Rizal|Montalban]] sa silangan; [[Tinajeros, Malabon|Tinajeros]], [[Tanza, Navotas|Tanza]], at Tala ilog sa hilaga; [[San Juan, Metro Manila|San Juan del Monte]], [[San Francisco del Monte]], [[Sampaloc, Manila|Sampalok]], [[Santa Cruz, Manila|Santa Cruz]] at Tondo sa timog; at Dagat-dagatan at Aromahan sa kanluran.<ref name="Kasaysayan ng Caloocan">{{Banggitin ang web |url=https://caloocancity.gov.ph/about-us/history/ |title=Kasaysayan ng Caloocan |website=Lungsod ng Caloocan |access-date=Pebrero 23, 2024 |archive-date=Hulyo 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711082107/https://caloocancity.gov.ph/about-us/history/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yodisphere.com/2021/08/Caloocan-City-History.html|title=Kasaysayan ng Lungsod ng Caloocan - El Pueblo de Caloocan Provincial de Manila {{!}} Metro Manila Pilipinas|date=Agosto 2021|accessdate=Mayo 6, 2022|website=yodisphere.com|archive-date=Hunyo 29, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629225534/https://www.yodisphere.com/2021/08/Caloocan-City-History.html|url-status=dead}}</ref> Ang gusali ng lokal na pamahalaan ay itinayo sa medyo maayos na bahagi sa itaas lamang ng Libis Espina. Ang lumang kapilya ng Aromahan ay tuluyang inabandona at isang bagong [[Caloocan Catedral|simbahan ang itinayo]] na nakaharap sa munisipyo. Upang makatakas sa mga awtoridad ng Espanya, marami mula sa lugar ang umalis sa mismong bayan at nagtago sa mga damuhan ng [[Balingasa|Balintawak]] at Pugad-Lawin, kung saan nilabanan ng mga tao ang mga panginoong maylupa ng Hacienda de Maysilo para sa mga karapatan sa lupa, na nagpatuloy nang halos isang daang taon.<ref name="Ang Papel ng Kalookan sa Paghahanap ng Bansa para sa Kalayaan" /><ref name="Kasaysayan ng Caloocan" /> Noong 1888, nauna ang steam [[tranvia]] kaysa sa pag-uugnay sa bayan sa kabisera at sa mga bayan sa baybayin ng Malabon at Navotas noon. Noong 1891, binuksan ng [[Manila Railroad Company]] ang [[estasyon ng Caloocan|isang estasyon ng tren]] sa bayan.<ref>{{cite web|url=https://pnr.gov.ph/about-contact-us/who-we-are/pnr-in-philippine-history/24-history/126-pnr-historical-highlights|title=MGA HIGHLIGHTS SA KASAYSAYAN NG PNR|website=Philippine National Railways|access-date=Abril 3, 2022}}</ref> ====Ang Rebolusyong Pilipino==== {{Tingnan din|Rebolusyong Pilipino}} Mahalaga sa kasaysayan ang Caloocan dahil ito ang sentro ng mga aktibidad para sa [[Katipunan]], ang lihim na militanteng samahan na naglunsad ng [[Rebolusyong Pilipino]] laban sa Imperyong Espanyol. Sa isang bahay sa Caloocan, ginanap ang mga lihim na pagpupulong nina [[Andrés Bonifacio]] at ng kanyang mga tauhan, at sa mga paligid ng lungsod kung saan naganap ang unang armadong engkwentro sa pagitan ng Katipunan at ng mga Espanyol. Sumiklab ang rebolusyon pagkatapos ng "[[Sigaw ng Pugad Lawin|Sigaw ng Balintawak]]" na pinangunahan ni Bonifacio laban sa Espanya noong Agosto 30, 1896. ===Panahon ng pagsalakay ng mga Amerikano=== [[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156741.jpg|thumb|left|Aviation view ng Caloocan, 1938]] Noong 1899, nagpakita ng pagtutol ang mga tao ng Caloocan sa pakikipagkasundo sa mga Amerikano, na determinadong palawigin ang kanilang kataas-taasang kapangyarihan sa bansa. Nilabanan ng mga kalalakihan ng Caloocan ang mga bagong mananakop noong Pebrero 23, 1899, ngunit hindi nagtagumpay ang mga lokal na sundalo dahil sa alitan ni [[Antonio Luna]] sa mga loyalista ni [[Emilio Aguinaldo]].<ref name="Kasaysayan ng Caloocan" /> Pagkatapos ay nasaksihan ng lungsod ang matinding labanan sa [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], sa [[Labanan sa Caloocan]] at sa [[Ikalawang Labanan sa Caloocan]]. Noong 1901, sa ilalim ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|rehimeng Amerikano]], ang Caloocan, na dating bahagi ng [[Maynila (lalawigan)|lalawigan ng Maynila]], ay naging isa sa mga munisipalidad ng bagong tatag na lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]].<ref>{{Banggitin ang PH act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l2485 |date=Hunyo 11, 1901 |title=Isang Batas na Nagpapalapad ng mga Probisyon ng Batas ng Pamahalaang Panlalawigan sa Lalawigan ng Rizal |chamber=Act |number=942|access-date=Hunyo 12, 2022}}</ref> Dahil sa pagsasama-sama ng ilang munisipalidad noong 1903, ang [[Novaliches]], na noon ay isang malayang munisipalidad, ay naging bahagi ng Caloocan alinsunod sa Batas Blg. 942,<ref>{{cite PH act|url=https://lawyerly.ph/laws/view/l89ad|chamber=Act|number=942|date=Oktubre 12, 1903|accessdate=Mayo 12, 2022|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Tatlumpu't Dalawang Munisipalidad ng Lalawigan ng Rizal patungong Labinlima}}</ref> na inamyendahan ng Batas Blg. 984 at 1008 ng [[Komisyon ng Pilipinas]]. ===Panahon ng pananakop ng mga Hapones=== Noong 1942, ang Caloocan ay isa sa mga munisipalidad ng Rizal na pinagsama kasama ng Maynila at Lungsod Quezon upang mabuo ang [[Lungsod ng Malawakang Maynila]] bilang isang hakbang pang-emerhensya ni Pangulong [[Manuel L. Quezon]].<ref>{{cite PH act|chamber=EO|number=400, s. 1942|title=Paglikha ng Lungsod ng Kalakhang Maynila|petsa=Enero 1, 1942|accessdate=Agosto 24, 2022|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1942/01/01/executive-order-no-400-s-1942/}}</ref><ref name="emb">{{cite web|title=Kaligirang Pangkasaysayan|url=http://ncr.emb.gov.ph/historicalbackground/|website=DENR - Kawanihan ng Pamamahala ng Kapaligiran - Pambansang Rehiyon ng Punong Rehiyon|access-date=Mayo 28, 2022|archive-date=Abril 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402134109/http://ncr.emb.gov.ph/historicalbackground/|url-status=dead}}</ref> Nabawi nito ang katayuan nito bago ang digmaan bilang isang munisipalidad ng Rizal nang ang Lungsod ng Kalakhang Maynila ay binuwag epektibo noong Agosto 1, 1945.<ref name="eo58">{{cite PH act|chamber=EO|number=58, s. 1945|title=Pagbabawas ng Teritoryo ng Lungsod ng Kalakhang Maynila|date=Hulyo 26, 1945|accessdate=Agosto 24, 2022|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1945/07/26/executive-order-no-58-s-1945/}}</ref> ===Pagiging Lungsod=== {{main|Mga Lungsod ng Pilipinas}} [[File:Aacaloocanjf.JPG|thumb|left|Ang lumang Bulwagan ng Lungsod ng Caloocan sa distrito ng Poblacion ang naging luklukan ng lokal na pamahalaan para sa Caloocan mula 1952 hanggang 2017.]] Noong 1961, matapos aprubahan ng [[Kongreso ng Pilipinas|Kongreso ng Pilipinas] ang Republic Act No. 3278, isang plebisito ang isinagawa.<ref name="ra3278" /> Opisyal na itinalaga ang Caloocan sa pagiging lungsod noong Pebrero 16, 1962.<ref name="Kasaysayan ng Caloocan" /> Ang Caloocan ay nanatiling isang lungsod ng lalawigan ng Rizal hanggang Nobyembre 7, 1975, nang ito ay maging bahagi ng Pambansang Rehiyon ng Kabisera o [[Metro Manila]], sa bisa ng Atas ng Pangulo Blg. 824.<ref name="PD824">{{cite PH act|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|chamber=PD|number=824|title=Paglikha ng Metropolitan Manila at ng Komisyon ng Metropolitan Manila at para sa Iba Pang Layunin |date=Nobyembre 7, 1975 |access-date=Hulyo 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312121648/http://lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|archive-date=Marso 12, 2016|url-status=live}}</ref> ===Mga pagbabago sa teritoryo=== [[File:Mga pagbabago sa teritoryo ng Caloocan.png|upright=1.35|thumb|Mga pagbabago sa teritoryo ng Caloocan.<br/>{{color box|green}} Mga umiiral na hangganan ng teritoryo<br/>{{color box|#3E8EDE}} Hiniwalay ng Commonwealth Act No. 502 (1939)<br/>{{color box|yellow}} Hiniwalay ng Republic Act No. 392 (1949)]] Ang Caloocan ay dating sumasaklaw sa isang mas malaki at magkakadikit na lugar. Ang mga distrito ng [[Mga Barangay ng Quezon City|Balintawak]], [[Quezon City#La Loma|La Loma]] at [[Novaliches]] ay dating bahagi ng Caloocan. Ang Balintawak ay isang makasaysayang distrito dahil ito ang orihinal na lugar ng "Sigaw ng Pugad Lawin" (Unang Sigaw sa Balintawak) sa isang lokasyon na tinatawag na "Kang-kong" malapit sa bahay ni [[Melchora Aquino|Tandang Sora]]. Ang Novaliches ay isang malawak na sektor na may ilang mga dalisdis ng bundok na nagsilbing mga lugar ng pagpupulong at taguan para kay [[Andrés Bonifacio]] at sa ''Katipunan''. Noong panahon ng pananakop ng mga Amerikano, nagkaroon ng pagsasama-sama ng ilang mga munisipalidad. Sinakop ng Caloocan ang kalapit na bayan ng Novaliches noong Oktubre 12, 1903, ayon sa nakasaad sa Batas Blg. 942 ng [[Komisyon sa Pilipinas]], na nagdala sa kabuuang lawak nito sa humigit-kumulang {{convert|1,500|ha|sp=us}}.<ref name="Kasaysayan ng Caloocan"/><ref>{{cite PH act|chamber=Act|number=942|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Tatlumpu't Dalawang Munisipalidad ng Lalawigan ng Rizal patungong Labinlima| url=https://lawyerly.ph/laws/view/l89ad| publisher=Abogado| petsa=Oktubre 12, 1903| accessdate=June 7, 2024}}</ref> Nang likhain ang Commonwealth Act No. 502 [[Quezon City]] noong 1939, ang Caloocan ay nagbigay ng 1,500 ektarya ng lupa mula sa mga baryo o sitio ng Bagubantay (Bago Bantay), Balintauac (Balintawák), [[Balingasa]ningkongo, La Samdayingin, Kapolo, [[Balingasa]] (Lo Samdayingin, Kapolo) Malamig, Matalahib (kasalukuyang Santo Domingo), Masambong, Galas, San Isidro, San José, Santol at [[Tatalon]].<ref>Philippine Commission of the Census, Census of the Philippines, 1939, vol. 1, bahagi 4: Rizal (Manila: Bureau of Printing, 1940), p. 5</ref> Sa halip na tutulan ang paglilipat, kusang-loob na ibinigay ng mga residente ng Caloocan ang lupa sa paniniwalang makikinabang dito ang bagong [[Kabisera ng Pilipinas|kabisera]] ng bansa.<ref>{{cite PH act|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1939/10/12/commonwealth-act-no-502/|chamber=CA|number=502|title=Isang Batas para Bumuo ng Lungsod Quezon|date=Oktubre 12, 1939|access-date=Abril 21, 2022|archive-date=Marso 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308195829/https://www.officialgazette.gov.ph/1939/10/12/commonwealth-act-no-502/|url-status=dead}}</ref> Gayunpaman, noong 1949, ipinasa ng Kongreso ang Republic Act No. 392, na muling nagbigay-kahulugan sa hangganan ng Caloocan–Quezon City.<ref>{{Cite PH act|url=http://thecorpusjuris.com/legislative/republic-acts/ra-no-392.php|chamber=RA |number=392|title=An Commonwealth Act to Amend Numbered Section Amended, Redefining the Boundaries of Quezon City|date=June 18, 1949|accessdate=April 21, 2022}}</ref> The barrios of Baesa, Sangandaan, Talipapâ, San Bartolomé, Pasong Tamó, Novaliches Proper (poblacion), Banlat (present-day Tandang Pubag) kabilang sa Novaliches at may lawak na humigit-kumulang Ang {{convert|8,100|ha|sp=us}}, ay inalis mula sa Caloocan. Ang natitirang bahagi ng Novaliches ay tinatawag na ngayong Hilagang Caloocan. Dahil dito, hinati ang Caloocan sa dalawang bahagi: isang mas urbanisadong katimugang bahagi at isang suburban-rural na hilagang bahagi, na bahagi ng Novaliches.<ref>{{cite web|url=https://caloocancity.gov.ph/images/pdfs/Caloocan-City-Citizens-Charter.pdf|title=Caloocan City Citizen's Charter|accessdate=Mayo 6, 2022|website=City of Caloocan|archive-date=Abril 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407124746/https://caloocancity.gov.ph/images/pdfs/Caloocan-City-Citizens-Charter.pdf|url-status=dead}}</ref> Noong 1957, ang sityo ng Bagbaguin ay inihiwalay mula sa baryo ng Caybiga (Kaybiga) at ginawang isang natatanging baryo na kilala bilang Baryo. Bagbaguin.<ref>{{cite PH act|chamber=RA|number=1713|url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra1957/ra_1713_1957.html |title=An Act to Convert the Sitio of Bagbaguin, Municipality of Caloocan, Province of Rizal, into a Barrio Bagpaguin Municipality to be a Barrio Bagpaguin Municipality Barrio ng Caybiga ng Parehong Munisipyo |access-date=June 12, 2012|date=June 21, 1957}}</ref> ===Mga pagtatangka sa muling pagsasaayos=== Ang mga isyu tungkol sa badyet at pamamahala ng mga pamahalaang nayon ay humantong sa mga pagtatangka na muling istruktura ang mga ''[[barangay]]'' ng lungsod simula noong huling bahagi ng dekada 1980.<ref name="MS0189">{{cite news |last=Antolin |first=Arkhon |date=Enero 24, 1989 |title=Plebisito sa pagbabawas ng mga barangay ng Kalookan itinakda |url=https://books.google.com/books?id=wEJIAAAAIBAJ&dq=kalookan+plebiscite&pg=PA4&article_id=3964,3504619 |newspaper=[[Manila Standard]] |access-date=Abril 6, 2024 |page=4 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref name="tPS0913" /> Isang panukalang batas na isinulat ng [[Distritong pambatas ng Caloocan|Ika-1 distrito ng lungsod]] [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|kinatawan]] Virgilio Robles,<ref name="MS0189" /> na naglalayong bawasan ang mga barangay mula 188 patungong 60—tatlumpu sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Caloocan|bawat distrito ng lehislatura]]—ay inaprubahan bilang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas]] (RA) Blg. 6714 noong Pebrero 28, 1989.<ref name="ra6714">{{Banggitin ang batas ng PH|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1989/02/28/republic-act-no-6714/|chamber=RA|number=6714|title=Isang Batas na nagsasama, naghahati, at/o muling binubuhay ang iba't ibang barangay sa Lungsod ng Caloocan at para sa iba pang layunin|date=Pebrero 28, 1989|access-date=Hulyo 26, 2019|publisher=[[Opisyal na Gazette (Pilipinas)|Opisyal Gazette]]}}</ref> Isang plebisito ang ginanap noong Marso 10;<ref name="MS03a89" /><ref>{{cite PH act |title=Nagdedeklara sa Marso 10, 1989 bilang isang espesyal na araw sa Lungsod ng Caloocan |chamber=PP |number=384 |folio= |date=Marso 9, 1989 |url=https://lawphil.net/executive/proc/proc1989/proc_384_1989.html |access-date=Abril 6, 2024 |ref=}}</ref> na may 10% lamang na bilang ng mga botanteng bumoto<ref name="MS03b89" /> na may 384,981 rehistradong botante,<ref name="MS03a89">{{cite news |date=Marso 10, 1989 |title=Plebisito sa Kalookan ngayon |url=https://books.google.com/books?id=gY8VAAAAIBAJ&dq=kalookan+plebiscite&pg=PA41&article_id=4381,1475395 |newspaper=[[Manila Standard]] |access-date=Abril 6, 2024 |page=9 |via=[[Google Books]]}}</ref> karamihan sa mga kalahok na botante ay naiulat na tumutol sa panukala.<ref name="MS03b89">{{cite news |last=Mahilum |first=E. |date=Marso 11, 2023 |title=Mababa ang bilang ng mga botanteng bumoto para sa plebisito sa KC |url=https://books.google.com/books?id=go8VAAAAIBAJ&dq=kalookan+plebiscite&pg=PA9&article_id=4113,1664839 |newspaper=[[Manila Standard]] |access-date=Abril 6, 2024 |page=9 |via=[[Google Books]]}}</ref> Sa kabilang banda, ang mga residente ng [[Bagong Silang]] (Barangay 176), na noon ay pinakamataong barangay sa bansa at ginamit bilang relocation site para sa mga informal settler,<ref>{{cite news |last=Samonte |first=Severino |date=Mayo 20, 2023 |title=Mga Sulyap at Pagtingin: Paano naging pinakamalaking barangay sa PH ang Bagong Silang ng Caloocan |url=https://www.pna.gov.ph/opinion/pieces/688-how-caloocans-bagong-silang-became-biggest-barangay-in-ph |work=[[Philippine News Agency]] |access-date=Abril 6, 2024}}</ref> umapela sa paghahati ng barangay simula noong 2013.<ref name="tPS0913">{{cite news |last1=Bajo |first1=Ramil |last2=Galupo |first2=Rey |date=Setyembre 17, 2013 |title=Sinusuportahan ng Alkalde ang hakbang na hatiin ang barangay ng Caloocan sa pito |url=https://www.philstar.com/metro/2013/09/17/1219131/mayor-supports-move-split-caloocan-barangay-seven/ |newspaper=[[The Philippine Star]] |access-date=Abril 6, 2024}}</ref> Noong Abril 3, 2024, nilagdaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Bongbong Marcos]] ang RA No. 11993 na hahati sa nayon sa anim.<ref>{{cite news |last=Bajo |first=Anna Felicia |date=Abril 5, 2024 |title=Pinirmahan ni Marcos ang batas na naghahati sa Bagong Silang, Caloocan sa 6 na barangay |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/902772/marcos-signs-law-dividing-bagong-silang-caloocan-to-6-barangays/story/ |work=[[GMA News]] |access-date=Abril 6, 2024}}</ref> Ito ay pinagtibay ng mayorya ng mga botante sa isang plebisito na ginanap noong Agosto 31.<ref name="bs2024">{{cite news |title=Pinayagan ng mga botante ng Caloocan ang paghahati Bagong Silang sa 6 na barangay |date=September 1, 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/news/2024/9/1/caloocan-voters-ok-splitting-bagong-silang-into-6-barangays-802 |work=[[ABS-CBN News]] |access-date1=September2} ===Digmaan sa droga sa Pilipinas=== {| class="floatright" style="padding: 1em; border-spacing: 1px; border: 1px solid darkgray; background-color: #F8F9FA; width:25em; font-size: 90%" |- ! style="text-align: left;" | Hepe ng Pulisya ! style="text-align: left;" | Petsa ng pagtatalaga <!-- o "Character" --> |- | Bartolome R. Bustamante<ref>{{cite news|last=Garcia|first=Danilo|title=Onsehan sa partihan, 2 holdaper itinumba ng kasamahan|url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/metro/2014/11/12/1390744/onsehan-sa-partihan-2-holdaper-itinumba-ng-kasamahan|access-date=August 17, 2025|work=[[The Philippine Star|Pilipino Star]Novpublisher Ngayon] 12, 2014|lokasyon=[[Manila]], Pilipinas}}</ref> | Nobyembre 4, 2014 |- | Johnson C. Almazan<ref>{{cite news|last=Agoncillo|first=Jodee A.|title=Sumuko ang Asistio scion, inamin ang paggamit ng droga|url=https://newsinfo.inquirer.net/795112/asistio-scion-yields-admits-drug-use|access-date=Agosto 17, 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|publisher=Inquirer Interactive, Inc.|date=Hulyo 9, 2016}}</ref> | Hulyo 2016 |- | Chito G. Bersaluna<ref>{{cite news|last1=Galupo|first1=Rey|last2=Cabrera|first2=Romina|last3=Alquitran|first3=Non|title=3 patay sa pamamaril sa Caloocan, QC|url=https://www.philstar.com/metro/2017/02/03/1668474/3-dead-caloocan-qc-shootings|access-date=Agosto 17, 2025|work=[[The Philippine Star|Philstar.com]]|publisher=Philstar Global Corp.|date=Pebrero 3, 2017|location=[[Manila]], Pilipinas}}</ref> | Pebrero 2017 |- | Jemar D. Modequillo<ref>{{cite news|last=Santos|first=Raffy|title=Matapos ang pagpatay kay Kian, itinalaga ang bagong hepe ng pulisya ng Caloocan|url=https://www.abs-cbn.com/news/09/04/17/after-kian-slay-new-caloocan-police-chief-named |access-date=Agosto 17, 2025|work=[[ABS-CBN News and Current Affairs|ABS-CBN News]]|publisher=[[ABS-CBN Corporation]]|date=Setyembre 4, 2017|location=[[Manila]]}}</ref> | Setyembre 4, 2017 |- | Restituto B. Arcangel<ref>{{cite news|last=Subingsubing|first=Krixia|title=Nagpadala ng mas maraming opisyal ang bagong matataas na opisyal ng Caloocan upang pigilan ang mga pamamaril|url=https://newsinfo.inquirer.net/978676/new-caloocan-top-cop-deploys-more-officers-to-stop-shootings|access-date=Agosto 17, 2025|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|publisher=Inquirer Interactive, Inc.|date=Marso 28, 2018}}</ref> | Marso 27, 2018 |- | Noel R. Flores<ref>{{cite news|last=David|first=Jun|title=Dating hepe ng pulisya ng Pasay, bagong hepe ng Caloocan|url=https://manilastandard.net/?p=296039|access-date=Agosto 17, 2025|work=[[Manila Standard]]|publisher=Philippine Manila Standard Publishing, Inc.|date=Mayo 30, 2019}}</ref> | Mayo 30, 2019 |- | Dario M. Menor<ref>{{cite news|last1=Tupas|first1=Emmanuel|last2=Servallos|first2=Neil Jayson|title=3 mga hepe ng pulisya ng lungsod ang tinanggal sa pwesto dahil sa ilegal na pagsusugal|url=https://www.philstar.com/nation/2020/02/09/1991532/3-city-police-chiefs-axed-over-illegal-gambling|access-date=Agosto 17, 2025|work=[[The Philippine Star|Philstar.com]]|publisher=Philstar Global Corp.|date=Pebrero 9, 2020}}</ref> | Pebrero 7, 2020 |- | Samuel V. Mina Jr.<ref>{{cite news|last=Ong|first=Ghio|title=Tinanggal sa puwesto ang matataas na opisyal ng Caloocan matapos ang jailbreak|url=https://www.philstar.com/nation/2020/10/31/2053513/caloocans-top-cop-axed-after-jailbreak|access-date=Agosto 17, 2025|work=[[The Philippine Star|Philstar.com]]|publisher=Philstar Global Corp.|date=Oktubre 31, 2020|location=[[Manila]], Pilipinas|quote=Tinanggal sa puwesto si Col. Dario Menor noong Oktubre 23, isang araw matapos ang jailbreak[....] habang ang kanyang kapalit, si Col. Samuel Mina, ay nasa ilalim pa rin ng quarantine matapos mahawa ng COVID-19[...]}}</ref> | Oktubre 23, 2020 |} ==Heograpiya== Ang Caloocan ay nahahati sa dalawang lugar na hindi magkakadikit na may kabuuang pinagsamang lawak na {{convert|53.334|sqkm|sp=us}}. Ang Timog Caloocan, na may lawak na {{convert|13.625|sqkm|sp=us}}, ay napapaligiran sa timog ng [[Maynila]], sa silangan ng [[Lungsod ng Quezon]], sa kanluran ng [[Navotas]], sa hilaga-hilagang-kanluran ng [[Malabon]], at sa hilaga ng [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]]. Ang Hilagang Caloocan, na may lawak na {{convert|39.709|sqkm|sp=us}}, ay may hangganan sa timog-timog-silangan ng [[Lungsod ng Quezon]], sa timog-kanluran ng [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]], sa hilaga ng [[Marilao]], [[Meycauayan]] at [[San Jose del Monte]] sa lalawigan ng [[Bulacan]], at sa hilagang-silangan ng [[Rodriguez, Rizal|Rodriguez]] sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]].<ref name="Kasaysayan ng Caloocan" /> ===Topograpiya=== [[File:Topo Map Caloocan South.png|thumb|Elevation map ng timog Caloocan]] Ang Timog Caloocan, kung saan matatagpuan ang karamihan sa mga establisyimento ng komersyo at industriya, ay nasa karaniwang patag at madaling mapuntahan na lupain, na may mga dalisdis mula 0–3%. Ang topograpiya ay unti-unting nagbabago mula sa malumanay hanggang sa katamtamang pahilig hanggang sa gumulong sa kahabaan ng [[North Luzon Expressway]], na may mga dalisdis mula 3–18%. Ang pinakamataas na punto sa {{convert|35.00|m|sp=us}} mula sa antas ng dagat ay matatagpuan sa lugar na ito, habang ang pinakamababang punto ay nasa katimugang bahagi ng Dagat-Dagatan na humigit-kumulang {{convert|0.993|m|sp=us}} mula sa antas ng dagat.<ref name="Caloocan 2017-2025 Local Climate Change Action Plan">{{cite web|url=http://caloocancity.gov.ph/images/pdfs/Caloocan-City-2017-2025-LCCAP.pdf|title=Climate change action plan|date=2016|website=caloocancity.gov.ph|access-date=Hulyo 11, 2020|archive-date=Hulyo 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717175130/http://caloocancity.gov.ph/images/pdfs/Caloocan-City-2017-2025-LCCAP.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang Hilagang Caloocan ay nailalarawan sa pamamagitan ng banayad hanggang matarik na alun-alon hanggang paikot na topograpiya na may mga dalisdis mula 3–18%, karamihan ay makikita sa hilaga at gitnang bahagi, na unti-unting nagiging patimog na patag na lupain pababa sa timog-kanlurang dulo ng hangganan. Dahil madaling puntahan ng mga pangunahing kalsada, maraming industriyal at residensyal na subdibisyon ang naitayo sa halos pantay na lupang ito.<ref name="Caloocan 2017-2025 Local Climate Change Action Plan" /> ===Heolohiya=== Ang heolohikal na pormasyon ng dalawang bahagi ng Caloocan ay iba-iba sa uri at katangian. at partikular na inuuri bilang quaternary [[alluvium]], [[tuff]] at tuffaceous sediment, [[pyroclastic flow]] deposito, at [[Conglomerate (geology)|conglomerates]]. Ang pormasyon sa silangang kalahati ng Metropolitan Manila na umaabot hanggang sa baybayin ng Manila Bay at kabilang ang mas malaking bahagi ng South Caloocan ay ang quaternary [[alluvium]], na binubuo ng mga hindi pinagsama-samang sediment na idineposito ng sapa na kinabibilangan ng buhangin, banlik, luwad at graba.<ref name="Caloocan 2017-2025 Local Climate Change Action Plan" /> Papuntang silangan ng South Caloocan, maaaring masubaybayan ang malalaking lugar na binubuo ng [[tuff]] at tuffaceous sediment, na kumakalat patungo sa buong silangang bahagi ng Metro Manila. Ang deposito ng [[Pyroclastic flow]] o [[igneous rocks]] na nabuo sa pamamagitan ng lithification ng ash flow ay naroroon din sa ilang hilagang gilid ng South Caloocan at sa karamihan ng mga bahagi ng North Caloocan. Sa hilagang-silangang hangganan ng Hilagang Caloocan, may natunton na [[konglomerate (heolohiya)|mga batong konglomerate]], tumatawid sa Tala Estate at umaabot sa lalawigan ng Bulacan at sa [[La Mesa Dam at Reservoir|La Mesa Watershed]].<ref name="Caloocan 2017-2025 Local Climate Change Action Plan" /> Ang lupang matatagpuan sa parehong lugar ng Caloocan ay pangunahing nasa ilalim ng Novaliches Series, na sumasaklaw sa 96% ng kabuuang lawak ng lupain ng lungsod. Ang Novaliches Series ay binubuo ng mapula-pulang kayumangging lupa, malutong ang pagkakapare-pareho at butil-butil ang istraktura. May mga spherical concretion sa ilalim ng lupa at sa ilalim ay tuffaceous material na may iba't ibang antas ng pagkabulok at pag-weather. Ang tuffaceous material na ito ay nalalantad ng malawakang erosyon sa ilang lugar.<ref name="Caloocan 2017-2025 Local Climate Change Action Plan" /> ===Mga drainage sa ibabaw=== Ang Caloocan ay may mga tubig sa ibabaw na maaaring may natural na mga daluyan (mga sapa at ilog) o itinayo upang magsilbing mga drainage upang alisin ang sobrang tubig mula sa mga ibabaw ng lupa. Ang Timog Caloocan ay may humigit-kumulang {{convert|5.0|km|mi|sp=us|adj=mid|-long}} na mga bukas na kanal ng paagusan na pangunahing nagsisilbi sa reklamasyon na binubuo ng Kaunlaran Village (Dagat-Dagatan Development Project)<ref>{{cite PH act|chamber=GR|number=143230|url=https://lawphil.net/judjuris/juri2004/aug2004/gr_143230_2004.html|title=National Housing Authority vs. Baello|date=Agosto 20, 2004|accessdate=Hunyo 3, 2026}}</ref> at halos {{convert|11.3|km|mi|sp=us|adj=mid|-long}} na natural na tubig sa ibabaw na dumadaloy sa iba't ibang natural na sistema ng ilog. Kabilang dito ang [[Ilog Tullahan|Ilog Tinajeros-Tullahan]] sa hangganan ng Caloocan–Valenzuela; Maligaya Creek sa loob ng [[Libingan ng La Loma]] at tumatawid [[Rizal Avenue|Rizal Avenue Extension]]; Casili Creek na nagtatapos sa Estero de Maypajo, at Cantarilla/Panaca Creek sa kahabaan ng hangganan ng Caloocan–Malabon. Sa Hilagang Caloocan, ang lahat ng tubig sa ibabaw ay binubuo ng mga natural na batis, ang pinakamahaba ay ang Meycauayan-Marilao River na naghahati sa Caloocan at Bulacan. Kabilang sa iba pa ang Ilog Bagong Silang, Tala, Camarin, Pasong Malapad, at Bagumbong Creeks na tumatawid sa maraming subdibisyon, sa loob ng {{convert|52.7|km|sp=us}} na haba sa loob ng mga hangganan ng teritoryo ng lungsod.<ref name="Caloocan 2017-2025 Local Climate Change Action Plan" /> ===Klima=== Ang klima ay isang [[tropikal na klima ng sabana]] (Koppen: Aw), kung saan ang karamihan sa kabuuang ulan ay nangyayari sa loob ng mahaba at masaganang tag-ulan sa pagitan ng Mayo at Oktubre, ngunit ang klima ay hindi sapat na basa para maiuri ito bilang isang [[tropikal na klima ng monsoon]] (Koppen: Am). {{Weather box | lokasyon = Caloocan | lapad = awtomatiko | metric first = Oo | iisang linya = Oo | Enero mataas C = 29 | Enero mababa C = 20 | Pebrero mataas C = 30 | Pebrero mababa C = 20 | Marso mataas C = 32 | Marso mababa C = 21 | Abril mataas C = 34 | Abril mababa C = 23 | Mayo mataas C = 33 | Mayo mababa C = 24 | Hunyo mataas C = 31 | Hunyo mababa C = 25 | Hulyo mataas C = 30 | Hulyo mababa C = 24 | Agosto mataas C = 29 | Agosto mababa C = 24 | Setyembre mataas C = 29 | Setyembre mababa C = 24 | Oktubre mataas C = 30 | Oktubre mababa C = 23 | Nobyembre mataas C = 30 | Nobyembre mababa C = 22 | Disyembre mataas C = 29 | Mababa sa Disyembre C = 21 | Presipitasyon sa Enero mm = 7 | Presipitasyon sa Pebrero mm = 7 | Presipitasyon sa Marso mm = 9 | Presipitasyon sa Abril mm = 21 | Presipitasyon sa Mayo mm = 101 | Presipitasyon sa Hunyo mm = 152 | Presipitasyon sa Hulyo mm = 188 | Presipitasyon sa Agosto mm = 170 | Presipitasyon sa Setyembre mm = 159 | Presipitasyon sa Oktubre mm = 115 | Presipitasyon sa Nobyembre mm = 47 | Presipitasyon sa Disyembre mm = 29 | Mga araw ng ulan sa Enero = 3.3 | Mga araw ng ulan sa Pebrero = 3.5 | Mga araw ng ulan sa Marso = 11.1 | Mga araw ng ulan sa Abril = 8.1 | Mga araw ng ulan sa Mayo = 18.9 | Mga araw ng ulan sa Hunyo = 23.5 | Mga araw ng ulan sa Hulyo = 26.4 | Mga araw ng ulan sa Agosto = 25.5 | Mga araw ng ulan sa Setyembre = 24.5 | Mga araw ng ulan sa Oktubre = 19.6 | Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 10.4 | Mga araw ng ulan sa Disyembre = 6.4 | pinagmulan 1 = Meteoblue<ref name="met_norms"> {{cite web | url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/san-jose-del-monte_philippines_1689395 | pamagat = Caloocan: Karaniwang Temperatura at Ulan | publisher = Meteoblue | access-date = Mayo 13, 2020 }}</ref> | petsa = Mayo 13, 2020 }} ===Mga barangay=== Ang Caloocan ay nahahati sa 188 mga barangay: {| class="wikitable collapsible collapsed" width=60% !style="background: yellow" colspan=3 align="center" |Caloocan (South) |- ! Barangay !! Zone !! Area/Name |- |Barangay 1 || 1<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone01.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007151831/http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone01.pdf |date=2009-10-07 }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Sangandaan |- |Barangay 2 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 3 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 4 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 5 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 6 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 7 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 8 || 1 || Dagat-Dagatan |- |Barangay 9 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 10 || 1 || Sangandaan |- |Barangay 11 || 1 || Poblacion |- |Barangay 12 || 1 || Dagat-Dagatan |- |Barangay 13 || 2<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone02.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 2]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Poblacion (A. Mabini) |- |Barangay 14 || 2 || Dagat-Dagatan |- |Barangay 15 || 2 || Poblacion (A. Mabini) |- |Barangay 16 || 2 || Poblacion (A. Mabini) |- |Barangay 17 || 2 || Poblacion (A. Mabini) |- |Barangay 18 || 2 || Poblacion (A. Mabini) |- |Barangay 19 || 2 || Poblacion (A. Mabini) |- |Barangay 20 || 2 || C-3 Road, Kaunlaran Village |- |Barangay 21 || 2 || C-3 Road, Kaunlaran Village |- |Barangay 22 || 2 || C-3 Road, Kaunlaran Village |- |Barangay 23 || 2 || C-3 Road, Kaunlaran Village |- |Barangay 24 || 2 || C-3 Road, Kaunlaran Village |- |Barangay 25 || 3<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone03.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 3]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Maypajo |- |Barangay 26 || 3 || Maypajo |- |Barangay 27 || 3 || Maypajo |- |Barangay 28 || 3 || Dagat-Dagatan |- |Barangay 29 || 3 || Maypajo |- |Barangay 30 || 3 || Maypajo |- |Barangay 31 || 3 || Maypajo |- |Barangay 32 || 3 || Maypajo |- |Barangay 33 || 3 || Maypajo |- |Barangay 34 || 3 || Maypajo |- |Barangay 35 || 3 || Maypajo |- |Barangay 36 || 4<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone04.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 4]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Marulas |- |Barangay 37 || 4 || Marulas |- |Barangay 38 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 39 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 40 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 41 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 42 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 43 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 44 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 45 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 46 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 47 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 48 || 4 || Grace Park West |- |Barangay 49 || 5<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone05.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 5]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Grace Park West |- |Barangay 50 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 51 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 52 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 53 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 54 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 55 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 56 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 57 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 58 || 5 || Grace Park West |- |Barangay 59 || 6<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone06.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 6] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011074521/http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone06.pdf |date=2010-10-11 }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Grace Park West |- |Barangay 60 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 61 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 62 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 63 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 64 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 65 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 66 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 67 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 68 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 69 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 70 || 6 || Grace Park West |- |Barangay 71 || 7<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone07.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 7]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Grace Park West |- |Barangay 72 || 7 || [[Victory Liner]] Compound, Grace Park East |- |Barangay 73 || 7 || PNR Compound, Grace Park East |- |Barangay 74 || 7 || Heroes Del 96, Grace Park East |- |Barangay 75 || 7 || Heroes Del 96, Grace Park East |- |Barangay 76 || 7 || Monumento, Grace Park East |- |Barangay 77 || 7 || Caimito Road, University Hills |- |Barangay 78 || 7 || Monumento, University Hills |- |Barangay 79 || 7 || Caimito Road, University Hills |- |[[Barangay 80]] || 7 || University Hills Subdivision (University of the East) |- |Barangay 81 || 8<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone08.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 8]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Morning Breeze Subdivision |- |Barangay 82 || 8 || Morning Breeze Subdivision |- |Barangay 83 || 8 || Morning Breeze Subdivision |- |Barangay 84 || 8 || Morning Breeze Subdivision |- |Barangay 85 || 8 || Morning Breeze Subdivision |- |Barangay 86 || 8 || Calaanan Compound, Grace Park East |- |Barangay 87 || 8 || Grace Park East |- |Barangay 88 || 8 || Ever Gotesco Malls, Grace Park East |- |Barangay 89 || 8 || Grace Park East |- |Barangay 90 || 8 || Grace Park East |- |Barangay 91 || 8 || Our Lady of Grace, Grace Park East |- |Barangay 92 || 8 || Madre Ignacia, Grace Park East |- |Barangay 93 || 8 || Grace Park East |- |Barangay 94 || 9<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone09.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 9]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Biglang-Awa, Grace Park East |- |Barangay 95 || 9 || Balintawak |- |Barangay 96 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 97 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 98 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 99 || 9 || Dorotea Compound, Balintawak |- |Barangay 100 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 101 || 9 || Galino, Grace Park East |- |Barangay 102 || 9 || 9th Avenue, Grace Park East |- |Barangay 103 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 104 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 105 || 9 || Grace Park East |- |Barangay 106 || 10<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone10.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 10]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Grace Park East |- |Barangay 107 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 108 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 109 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 110 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 111 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 112 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 113 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 114 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 115 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 116 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 117 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 118 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 119 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 120 || 10 || Grace Park East |- |Barangay 121 || 11<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone11.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 11]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Grace Park East |- |Barangay 122 || 11 || Grace Park East |- |Barangay 123 || 11 || Grace Park East |- |Barangay 124 || 11 || Grace Park East |- |Barangay 125 || 11 || Grace Park East |- |Barangay 126 || 11 || Barrio San Jose |- |Barangay 127 || 11 || Barrio San Jose |- |Barangay 128 || 11 || Barrio San Jose |- |Barangay 129 || 11 || Barrio San Jose |- |Barangay 130 || 11 || Barrio San Jose |- |Barangay 131 || 11 || Barrio San Jose |- |Barangay 132 || 12<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone12.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 12]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Bagong Barrio West |- |Barangay 133 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 134 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 135 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 136 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 137 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 138 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 139 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 140 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 141 || 12 || Bagong Barrio West |- |Barangay 142 || 13<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone13.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 13]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Bagong Barrio West |- |Barangay 143 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 144 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 145 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 146 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 147 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 148 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 149 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 150 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 151 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 152 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 153 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 154 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 155 || 13 || Bagong Barrio West |- |Barangay 156 || 14<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone14.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 14]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Bagong Barrio East |- |Barangay 157 || 14 || Bagong Barrio East |- |Barangay 158 || 14 || Baesa, Eternal Gardens Memorial Park |- |Barangay 159 || 14 || Baesa |- |Barangay 160 || 14 || Libis Baesa |- |Barangay 161 || 14 || Libis Reparo |- |Barangay 162 || 14 || Santa Quiteria |- |Barangay 163 || 14 || Santa Quiteria |- |Barangay 164 || 14 || Talipapa |} {| class="wikitable collapsible collapsed" width=75% !style="background: green" colspan=6 align="center" |Caloocan (North) |- ! Barangay !! Zone !! Area/Name |- |Barangay 165 || 15<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone15.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 15]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Bagbaguin |- |Barangay 166 || 15 || Kaybiga |- |Barangay 167 || 15 || Llano (Llano Road, PLC Subdivision, Silanganan Subdivision, Sunriser Village, Sagrado Village, Dolmar Golden Hills Subdivision, Miranda Subdivision, Whispering Palms Subdivision) |- |Barangay 168 || 15 || Deparo (Deparo Road, Teofilo Samson Road, Kabatuhan Street) |- |Barangay 169 || 15 || BF Homes (Estrella Homes, Santa Fe Homesite, BF Homes Caloocan Phase 1, and 2) |-i |Barangay 170 || 15 || Deparo 2 (Amparo Novaville, SM Homes, Cefels 2 Subdivision, Diamante Neighborhood, BF Homes Caloocan Phase 3) |- |Barangay 171 || 15 || Bagumbong (Bagumbong Road, Bagumbong Dulo, Taas Street, Rainbow Village V, Bankers Village, Shelterville) |- |Barangay 172 || 15 || Urduja Village, Merry Homes II, Zabarte |- |Barangay 173 || 15 || Congress Village, Palmera Spring II, Senate Village, Hillcrest Village |- |Barangay 174 || 15 || Camarin |- |Barangay 175 || 15 || Camarin | | | |- |Barangay 176–A, B, C, D, E, F || 15 || [[Bagong Silang]] | |- |Barangay 177 || 15 || Camarin (Cielito Homes, Capitol Parkland, Franville IV) |- |Barangay 178 || 15 || Camarin |- |Barangay 179 || 16<ref>[http://www.caloocancity.gov.ph/pdfs/zone16.pdf Caloocan City Barangay Directory Zone 16]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved July 8, 2009</ref> || Amparo, (Amparo Subdivision, Dela Costa Homes II, Capitol Park Homes II, Sacred Heart Village, Roseville Subdivision) |- |Barangay 180 || 16 || Tala (Miramonte Heights, Soldiers Hills III and Victory Heights Subdivision) |- |Barangay 181 || 16 || Pangarap Village |- |Barangay 182 || 16 || Pangarap Village |- |Barangay 183 || 16 || Tala (Midway Park Subd., Mountain Heights Subd.) |- |Barangay 184 || 16 || Tala (Bankers' Village II, Cefels Park III) |- |Barangay 185 || 16 || Tala (Malaria) |- |Barangay 186 || 16 || Tala (Barracks II, LD Village, Admin Site) |- |Barangay 187 || 16 || Tala (Barrio San Lazaro, Barrio San Jose, Barrio Santo Niño, Barrio San Roque, Sto. Cristo) |- |Barangay 188 || 16 || Tala (Phase 12, Riverside, San Isidro, Concepcion, Sta. Rita) |} ===Mga Alitan sa Teritoryo=== Ang Caloocan ay may tatlong hindi pa nareresolbang alitan sa hangganan. Ang alitan nito sa [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]], na nakatala bilang G.R. No. 142601 na may petsang Oktubre 23, 2006, ay sumasaklaw sa mga bahagi ng Pangarap Village at tila Bankers Village 2 na dating bahagi ng Tala Estate. Ang kawalan ng hurisdiksyon ng Commission on Settlement of Land Problems (COSLAP) ay nagresulta sa pagpapawalang-bisa ng desisyon nito.<ref>{{cite PH act|chamber=GR|number=142601|title=National Housing Authority vs. Commission on the Settlement of Land Problems, Municipality of San Jose del Monte, Bulacan, Sps. Angel at Rosario Cruz, Rufino Laan, Rufino Laan Santos, Andres Nepomuceno, Sps. Alberto at Herminia Hagos, Leon Guilalas, Sps. Oscar at Haydee Badillo|url=https://lawphil.net/judjuris/juri2006/oct2006/gr_142601_2006.html|publisher=Lawphil|date=Oktubre 23, 2006|accessdate=Mayo 1, 2024}}</ref> Ang alitan nito sa [[Lungsod ng Quezon]] ay umiikot sa Barangay Baesa ng huli. Mayroon ding mga pagkakaiba sa hangganan sa kahabaan ng [[Andres Bonifacio Avenue]] malapit sa [[Manila North Cemetery]] at Barrio San Jose ng Caloocan.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 14, 2016 |title=Bautista: Malinaw na mga alitan sa hangganan ng QC |publisher=Manila Standard |url=https://manilastandard.net/mobile/article/224135 |access-date=September 3, 2021 }}</ref> Ang alitan nito sa [[Malabon]] ay kinasasangkutan ng Barangays 160 at 161 ng Caloocan sa Libis Baesa, na parehong inaangkin ng mga lungsod na nasa loob ng kanilang hurisdiksyon. Noong 2025, ibinasura ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] ang petisyon ng Caloocan na kumukuwestiyon sa konstitusyonalidad ng Republic Act No. 9019 (Malabon City Charter), na binanggit na ito ay napaaga. Ikinatuwiran ng Caloocan na ang parehong barangay ay kasama sa teritoryo nito bilang bahagi ng Republic Act No. 3278 (Caloocan City Charter) at inangkin na ang mga residente ng parehong barangay ay palaging bumoto sa mga halalan sa Caloocan simula noong 1961.<ref>{{cite news|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/caloocan-malabon-boundary-dispute-a5260-20250704-lfrm|title=Ngayon Ko Nalaman: Ang Hindi Pagkakasundo sa Hangganan sa Pagitan ng Caloocan at Malabon|date=Hulyo 4, 2025|accessdate=Setyembre 11, 2025|website=Esquire Philippines|first=Nick|last=Aguila}}</ref> Sa halip, inatasan ng Korte ang parehong lungsod na lutasin ang isyu sa pamamagitan ng mga pamamaraan sa ilalim ng Local Government Code, simula sa kani-kanilang mga konseho ng lungsod.<ref>{{cite balita|url=https://www.philstar.com/nation/2025/02/26/2424346/sc-orders-caloocan-malabon-resolve-your-territorial-dispute|title=Iniutos ng SC sa Caloocan, Malabon: Lutasin ang inyong alitan sa teritoryo|first1=Mark Ernest|last1=Villeza|first2=Daphne|last2=Galvez|publisher=The Philippine Star|date=Pebrero 26, 2025 |accessdate=Abril 15, 2025}}</ref> Bago ito, noong 2014, pumirma ang mga pamahalaang lungsod ng Caloocan at [[Malabon]] ng isang memorandum of understanding (MOU) upang paunlarin ang {{convert|80|ha}} ng pinagtatalunang lupa na matatagpuan sa loob ng lugar ng Libis Baesa ng Caloocan at ng Barangay Potrero ng Malabon. Pinigilan ng MOU ang anumang desisyon ng korte sa hindi pagkakasundo na nagsimula noong 2001, nang ang Malabon, nang ito ay gawing isang lungsod na may mataas na antas ng urbanisasyon, ay kumuha ng kontrol sa mga lupang dating nasa ilalim ng hurisdiksyon ng Caloocan.<ref>{{cite news|url=https://www.philstar.com/metro/2014/06/18/1335945/caloocan-malabon-settle-land-row|title=Caloocan, Malabon ay nanirahan sa land row|first1=Ramil|last1=Bajo|first2=Rey|last2=Galupo|date=Hunyo 18, 2014|accessdate=Mayo 1, 2024|work=The Philippine Star}}</ref> ==Demograpiko== {{Populasyon}} [[File:4th Avenue (Caloocan) 8May2025.jpg|thumb|Tanawin ng residential area sa Grace Park East]] Noong 2024, ang lungsod ay may populasyon na 1,712,945 katao, na ginagawa itong pang-apat na pinakamalaking lungsod sa Pilipinas sa mga tuntunin ng populasyon.{{PH wikidata|population_reference}} Sa ilalim ng parehong taon ng senso, ang Caloocan South (Barangays 1 hanggang 164) ay naitala na may populasyon na 602,818, at ang Caloocan North (Barangays 165 hanggang 188) ay naitala na may populasyon na 1,110,127. Kung ang dalawang distrito ay ituturing na magkahiwalay na lungsod, isa pa rin sana sila sa pinakamalaki sa bansa sa taong senso ng 2024, na nasa ika-5 at ika-17 pwesto ayon sa pagkakabanggit sa mga tuntunin ng populasyon. Ang densidad ng populasyon ng Caloocan ({{convert|{{sigfig|1661584/55.8|2}}|PD/km2|disp=or|sp=us}}) ay higit pa sa kabuuang densidad ng Pambansang Kabisera.{{PH wikidata|population_reference}} Ang unang distrito ng Caloocan ay dating pinakamataong distrito ng lehislatura sa bansa, na may 1.19 milyong katao noong 2015,{{PH census|2015}} bago ang paglikha ng ika-3 distrito na inalis mula rito. ===Wika=== Karamihan sa mga residente ay nagsasalita ng [[wikang Filipino|Filipino]] ([[wikang Tagalog|Tagalog]]) at [[Philippine English|English]], na may malaking bilang ng mga nagsasalita ng iba pang [[Mga Wika ng Pilipinas|mga wika at diyalekto ng Pilipinas]]. ===Relihiyon=== {{Tingnan din|Listahan ng mga simbahang Katoliko sa Metro Manila}} Tulad ng maraming iba pang lugar sa bansa, ang Caloocan ay pangunahing [[Simbahang Katolika sa Pilipinas|Katoliko Romano]]. Dito matatagpuan ang [[Diyosesis ng Kalookan]] sa katimugang bahagi nito, habang ang hilagang bahagi nito ay nasa ilalim ng [[Diyosesis ng Novaliches na Romano Katoliko]]. Mayroon ding malaking presensya ng [[Iglesia ni Cristo]] at iba pang [[Protestanismo sa Pilipinas|Protestanteng]] mga simbahan sa lungsod. <!-- Huwag ilista ang lahat ng simbahan o lugar ng pagsamba dahil ang Wikipedia ay hindi isang direktoryo [[WP:DIRECTORY]]. --> {{clear left}} ==Ekonomiya== {{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}} [[File:Malansing (Sangandaan) Market, Caloocan, Hunyo 2024.jpg|thumb|Malansing Market sa Sangandaan]] Ayon sa Cities & Municipalities Competitive Index ng [[Department of Trade and Industry (Philippines)|Department of Trade and Industry]], ang Caloocan ay mayroong [[dinamismong pang-ekonomiya]] na 20% noong 2024, ika-15 sa mga lokal na yunit ng pamahalaan (LGU) sa Pilipinas.<ref>{{cite web|url=https://cmci.dti.gov.ph/lgu-profile.php?lgu=Caloocan&year=2024|title=Caloocan Profile|accessdate=Setyembre 8, 2024|website=Cities & Municipalities Competitive Index|publisher=[[Department of Trade and Industry (Pilipinas)|Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]]}}</ref> Kilala ang lugar ng Caloocan sa [[10th Avenue, Caloocan|10th Avenue]] dahil sa mga kumpol ng mga nagtitinda ng motorsiklo at mga nagtitinda ng mga piyesa ng motorsiklo. Kabilang sa mga pangunahin at sikat na kalye ang P. Zamora Street at A. Mabini Street. [[File:999 Shopping Mall Caloocan, Mayo 2023.jpg|thumb|999 Shopping Mall Caloocan]] [[File:SM Caloocan Day Picture.jpg|thumb|SM City Caloocan]] Mayroon ding ilang shopping mall at stand-alone supermarket at hypermarket ang lungsod. Sa katimugang bahagi ay ang [[SM City Grand Central]] (sa dating site ng Ever Gotesco Grand Central), [[Puregold]] Monumento, [[Puregold]] Maypajo, Victory Central Mall, Araneta Square, Uniwide Warehouse Club Monumento, LRT Caloocan Mall, [[SM Hypermarket]] Monumento, SM Center Sangandaan, 999]Martin Calocano, at [Cal. Sa kabilang banda, sa hilagang bahagi ay ang Zabarte Town Center, Holiday Island Mall, Metroplaza Mall, [[Primark Town Center]] Deparo, Primark Town Center Brixton, at [[SM City Caloocan]].<ref>{{cite news |last1=Quevedo |first1= Richbon|title=SM's 86th mall spurring Caloocan dev't|url= https://tribune.net.ph/2024/05/16/sms-86th-mall-spurring-caloocan-devt|accessdate=May 17, 2024 |publisher= [[Daily Tribune (Philippines)]]|date=May 17, 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ncr.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2023/02/4.-SM-City-Deparo-Executive-Summary.pdf|title=SM CITY DEPARO Lokasyon|website=EMB - Pambansang Punong Rehiyon|accessdate=Enero 25, 2024|date=Pebrero 2023}}</ref> May mga pabrika at industriyal na lugar din na naitayo sa iba't ibang bahagi ng Caloocan. Ang mga tagagawa ay nakakonsentra sa hilagang bahagi, lalo na sa Bagumbong, Kaybiga, Llano, at Tala, habang ang mga industriya ng plastik at bakal ay nakakonsentra sa katimugang bahagi. Ang Tala ang nagho-host ng Victoria Wave Special Economic Zone, isang {{convert|25|ha|sp=us|adj=on}} rehistradong sona sa ilalim ng [[Philippine Economic Zone Authority]].<ref>{{cite web|url=http://victoriawave.com.ph/|title=Victoria Wave Special Economic Zone|accessdate=Abril 10, 2022|archive-date=Mayo 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520001900/https://victoriawave.com.ph/|url-status=dead}}</ref> Ang [[NLEX Corporation]], ang may hawak ng konsesyon ng [[North Luzon Expressway]], ay may punong tanggapan sa Caloocan. Ang pangunahing bahagi ng expressway, ang [[NLEX Harbor Link]], at ang [[NLEX Connector]] ay tumatawid sa South Caloocan. Ang mga nakaplanong expressway tulad ng [[North Luzon East Expressway]] at North Access Link Expressway ay nakatakdang dumaan sa Caloocan. == Pamahalaan == === Alkalde === {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=0 |- | colspan=2 | <hr> |- valign=top ! Alkalde !! Panunungkulan |- | colspan="2" | <hr> |- |Pedro Sevilla ||align=center| 1902–1905 |- |Silverio Baltazar ||align=center|1904–1906 |- |Tomas Susano||align=center|1906–1908 |- |Leon Nadurata|| align=center|1908–1910 |- |Emilio Sanchez|| align=center|1910–1913 |- |Godofredo Herrera || align=center|1913–1915 |- |Jose Sanchez|| align=center|1915–1921 |- |Dominador Aquino || align=center|1922–1925 |- |Pablo Pablo|| align=center|1926–1928 |- |Dominador Aquino|| align=center|1928–1931 |- |Pablo Pablo|| align=center|1932–1940 |- |Cornelio Cordero|| align=center|1941–1944 |- |Oscar Baello|| align=center|1945–1946 |- |Jesus Basa|| align=center|1946–1951 |- |Macario Asistio, Sr.|| align=center|1952–1971 |- |Marcial Samson|| align=center|1972–1976 |- |Alejandro Fider|| align=center|1976–1978 |- |Virgilio Robles|| align=center|1978–1980 |- |Macario Asistio, Jr.|| align=center|1980–1986 |- |Virgilio Robles||&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 1986 |- |Antonio Martinez|| align=center|1986–1988 |- |Macario B. Asistio, Jr.|| align=center|1988–1995 |- |Reynaldo Malonzo || align=center|1995–2004 |- | Enrico Echiverri || align="center" |2004–2013 |- | Oscar Malapitan || align="center" |2013-2022 |- | Along Malapitan || align="center" |2022-Ngayon |- | <hr> | |} ==Imprastraktura== ===Transportasyon=== [[File:NLEX Harbor Link-C3 interchange SB, Manila skyline drone (Caloocan City; 02-07-2026).jpg|thumb|Caloocan Interchange, isang interseksyon ng [[NLEX Harbor Link]] at [[NLEX Connector]]|alt=Isang elevated expressway interchange]] [[File:EDSA Monumento.jpg|thumb|right|Ang hilagang dulo ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] sa Caloocan]] [[File:LRT-1_4th_gen_approaching_Monumento_station_02.jpg|thumb|Isang tren ng LRT Line 1 na nagseserbisyo sa lugar ng Monumento]] Ang [[LRT Line 1 (Metro Manila)|LRT Line 1]] ay may dalawang istasyon sa katimugang bahagi ng lungsod, katulad ng: [[Monumento station|Monumento]] at [[Istasyon ng 5th Avenue (LRT)|Ika-5 Avenue]]. Ang [[Philippine National Railways]] (PNR) ay mayroon ding linya, na ang terminal ay nasa Samson Road, at dumadaan sa [[Istasyon ng tren ng Caloocan]] (ang unang istasyon ng tren na itinayo sa lungsod), [[Istasyon ng tren ng 10th Avenue]], at [[Istasyon ng tren ng 5th Avenue]]. Ang kasalukuyang ginagawa na [[MRT Line 7]] ay mayroon ding dalawang istasyon na ginagawa sa hilagang bahagi ng Caloocan, katulad ng: [[Istasyon ng Sacred Heart|Sacred Heart]] at [[Istasyon ng Tala|Tala]]. Ang [[North–South Commuter Railway]], isa pang sistema ng riles ng tren na kasalukuyang ginagawa, ay papalit sa kasalukuyang [[PNR Metro Commuter Line]] at magkakaroon ng isang istasyon sa Caloocan. Ang lungsod ay may malawak na network ng mga kalsada, ang pinakakilala ay ang [[EDSA|Epifanio de los Santos Avenue]], na nagsisimula sa lugar ng Monumento. Ang [[Quirino Highway]], na nagdurugtong sa Lungsod Quezon at silangang Bulacan, ay tumatawid din sa hilagang bahagi ng Caloocan. Ang Operations and Maintenance Center ng [[North Luzon Expressway]] at ang Balintawak toll barrier ng motorway ay nasa katimugang bahagi ng Caloocan. Ang [[NLEX Harbor Link]], ang extension nito na nagdurugtong dito patungong [[Navotas]] at [[Port of Manila]], at ang NLEX Connector project na nagdurugtong sa Harbor Link sa Lungsod ng Maynila at [[Skyway (Metro Manila)|Skyway]] ay tumatawid din sa Caloocan. Ang hilagang dulo ng Skyway, na nagdurugtong sa North at [[South Luzon Expressway|South Luzon]] Expressways, ay matatagpuan din malapit sa Balintawak toll plaza ng NLEX, na may posibleng koneksyon sa Northern Access Link Expressway, isang magiging toll road papunta sa [[New Manila International Airport]]. Ang bus line na [[Victory Liner]] Incorporated ay may punong tanggapan at terminal sa kahabaan ng [[Rizal Avenue|Rizal Avenue Extension]] malapit sa [[station Monumento]]. ===Mga Landmark=== <!-- [[File:0493jfCaloocan City Rizal Avenue Chapel La Loma Cemetery Mga Landmarkfvf 02.JPG|upright=1.15|thumb|Kapilya ni [[Pancras of Rome|San. Pancratius]] sa La Loma Cemetery]] --> [[File:Cavite,MetroManilajf5255 32.JPG|thumb|Thai To Taoist Temple]] Ang pinakatanyag na palatandaan ng lungsod ay ang [[Bonifacio Monument|monumento]] sa [[Rebolusyong Pilipino|rebolusyonaryo]] [[Andrés Bonifacio]], na nakatayo sa isang rotonda kung saan nagtatagpo ang EDSA, MacArthur Highway, Samson Road, at Rizal Avenue Extension. Ang bantayog ay itinayo noong 1933 at binubuo ng isang obelisk na may mga eskultura ni [[Pambansang Artista ng Pilipinas|Pambansang Artista]] [[Guillermo Tolentino]]. Ang monumento ay nagmamarka sa pinakaunang labanan ng Rebolusyong Pilipino noong Agosto 3, 1896. Kamakailan lamang ay nagkaroon ng mga renobasyon sa paligid ng monumento, kabilang ang Bonifacio Circle, ang dating kinaroroonan nito, at ang kahabaan ng EDSA sa Caloocan, na {{convert|100|m|sp=us}} ang layo mula sa palatandaan. Ang buong lugar ay kilala bilang 'Monumento'. Ang iba pang mga lugar na may kahalagahang pangkasaysayan na kinilala ng pamahalaang lungsod ay kinabibilangan ng lote sa Kalye P. Zamora kung saan dating nanirahan ang asawa ng pinuno ng Katipunan na si [[Andrés Bonifacio]]; ang bahay-pamana ni Gertrudes Sevilla, na ang may-ari ay pamangkin ni [[Gregoria de Jesús]];<ref>{{cite news |last1=Cayabyab |first1=Marc Jayson |title=Naaalala ng mga matatanda sa Caloocan ang asawa ni Bonifacio |url=https://www.philstar.com/nation/2019/06/16/1926788/caloocan-elderly-remember-bonifacios-wife |access-date=Abril 30, 2020 |work=The Philippine Star|date=Hunyo 16, 2019}}</ref><ref name="Caloocan Medium Term Development Plan 2008-2013" /> Simbahan ng Santa Quiteria sa Baesa; at Our Lady of Grace Parish sa 11th Avenue; [[La Loma Cemetery]], ang pinakamatandang sementeryo sa Maynila; at Thai To Taoist Temple sa kahabaan ng 6th Avenue. Bukod pa rito, ang Tanggapan ng Distrito ng [[Kawanihan ng Rentas Internas (Pilipinas)|Kawanihan ng Rentas Internas]] ng lungsod ay nasa kahabaan ng EDSA. ==Kilalang Personalidad== {{main|Kategorya:Mga tao mula sa Caloocan}} {{tingnan din|Listahan ng mga tao mula sa Metro Manila}} * [[Joe Dizon]], paring Romano Katoliko at aktibista * [[Bo Sanchez]], mangangaral na Romano Katoliko * [[Benjie Paras]], aktor at dating manlalaro ng basketball * [[Lani Cayetano]], pulitiko * [[Antonio Trillanes]], dating opisyal ng hukbong-dagat at pulitiko ng Pilipinas * [[Gregoria de Jesús]], nagsilbing kalihim ng seksyon ng kababaihan at tagapangalaga ng mga dokumento at tatak ng Katipunan; pinakasalan niya si Andrés Bonifacio * [[Thomas Torres]], manlalaro ng basketball * [[Melchora Aquino]], rebolusyonaryo na kilala bilang Tandang Sora == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Metro Manila}} {{Mga Lungsod sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Caloocan]] [[Kategorya:Lungsod ng Caloocan]] 4x1tnojhz5v67m58a1fv2gw721oxx58 0 42444 2215987 1975574 2026-07-14T06:32:09Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215987 wikitext text/x-wiki {{Infobox British Royalty|royal | name = Prinsipe Henry | title = Prinsipe Henry, Duke ng Sussex | image = Prince Harry launching the 2020 Invictus Games (cropped).jpg | imgw = 250 | full name = Henry Charles Albert David<ref name="sur">Bilang isang pinamagatang maharlika, walang pinanghahawakang apelyido si Harry, ngunit, kung lalagyan, ginagamit ang '''[[Mountbatten-Windsor]]''' (o, sa paraang impormal, ang katawagang pangnasasakupan ng kaniyang ama, ang '''Wales''')</ref> | titles =''HRH'' Prinsipe Henry ng Wales | royal house =[[Kabahayan ng Windsor]] | father = [[Charles, Prinsipe ng Wales]] | mother = [[Diana, Prinsesa ng Wales]] | date of birth ={{Birth date and age|1984|9|15|df=yes}} | place of birth =[[Ospital ng Sta Maria, London|Ospital ng Sta. Maria]], [[London]] |spouse = [[Meghan Markle|Meghan, Dukesa ng Sussex]] (m.2018) | date of christening =[[21 Disyembre]] [[1984]] | place of christening =[[Kapilya ni San Gregorio sa Windsor Castle|Kapilya ni San Gregorio]], [[Windsor Castle|Kastilyong Windsor]] | occupation =[[Cornet (military rank)|Cornet]], [[Blues at Royals]] |}} {{Kabahayan ng Windsor}} Si '''Prinsipe Henry, Duke ng Sussex''' (Henry Charles Albert David; ipinanganak noong [[15 Setyembre]], [[1984]]), na mas kilala sa katawagang '''Prinsipe Harry''', ay ang nakababatang anak na nina [[Charles III|Hari Charles I]]II at ng unang aaniy na mao nang si [[Diana, Prinsesa ng Wales|Diana, Prinsesa ng Walim]]- [[Diana, Prinsesa ng Wales|siya]]<nowiki/>m [[Line of the british|siya sa hanay ng pagpapalitan]] sa mga trono ng [[United Kingdom|Nagkakaisang Kaharian]] at ng iba pang labinlimang [[Commonwealth Realm|Nagkakaisang Nasasakupan]], mula sa likod ng kaniyang ama at ng nakatatandang kapatid na lalaking si [[Prinsipe William ng Wales|Prinsipe William]]. Nag-kasal siya kay dating Amerikanong artista, [[Meghan Markle]] noong [[Mayo 19]], [[2018]]. Bilang apong lalaki ni Reyna [[Elizabeth II ng United Kingdom|Elizabeth II]], tangan ni Prinsipe Harry ang ranggong [[Second Lieutenant|Pangalawang Tenyente]] (na kilala sa rehimyento bilang [[Cornet (ranggong militar)|Cornet]] sa [[rehimyento]]ng [[Blues at Royals]] ng [[Household Cavalry|Hukbong-Kabayuhan ng Kabahayan]] ng [[British Army|Hukbo ng Britanya]]. Dati siyang [[tank commander|komandante ng tangke]], nagsanay para pamunuan ang isang pangkat na may 12 tao, na gumagamit ng apat na [[FV107 Scimitar|may-baluti at tagapagmanmang mga sasakyan]]. Matapos ang pasiya na hindi siya ipadala sa [[Iraq]], muli siyang nagsanay bilang [[battlefield air controller|gabay ng mga sasakyang panghimpapawid sa pook ng digmaan]], isang trabaho na ginagawa niya sa [[Afghanistan]]. Kasalukuyan siyang naglilingkod sa [[Digmaan sa Afghanistan (2001–hanggang sa kasalukuyan)|Afghanistan]].<ref name=ABC>[http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=4362297 ''"Britain's Prince Harry in Afghanistan"'' (Nasa Afghanistan Si Prinsipe Harry ng Britanya), ABC News, 28 Pebrero 2008]</ref> Ang buo niyang pamagat ay “Ang Kaniyang Kamahalan” si “Prinsipe Henry ng Wales”, bagaman karaniwang siyang binabansagang ''Prinsipe Harry''. Katulad ng kapatid niyang si William, ginagamit ni Harry ang “Wales” bilang kapalit ng huling pangalan kung kinakailangan. == Mga talababa == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Henry ng Wales, Prinsipe}} [[Kategorya:Mga maharlika]] [[Kategorya:United Kingdom]] {{stub}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1984]] s7pz3j9yoyq4oo2taldql5hwpypcepr 0 65917 2215970 2215897 2026-07-14T02:04:31Z GinawaSaHapon 102500 2215970 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Interpretationism |trans-chapter=Interpretasyonalismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref>{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility |trans-chapter=Kosalismo at Interpretasyonalismo: Ang Problema ng Kompatibilidad |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa [[Albay]] ang [[bulkang Mayon]] ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga [[Pagkukuwenta|nagkukuwenta]] sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=Mga Estadong Pinag-iisipan |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=en |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> === Buo at bahagya === Isa sa mga mahahalagang pagtatalo sa [[epistemolohiya]] ay pumapatungkol sa pagiging "buo" o "bahagya" ng isang paniniwala.<ref name="Genin">{{cite web |last1=Genin |first1=Konstantin |last2=Huber |first2=Franz |date=2021 |title=Formal Representations of Belief |trans-title=Mga Pormal na Representasyon sa Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164951/https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Masasabing buo ang paniniwala kung naniniwala o hindi naniniwala ang isang tao sa isang bagay. Karaniwang sapat na ito para maintindihan ang pang-araw-araw na paniniwala batay sa wika, kagaya halimbawa ng paniniwala nang buo sa pagiging mas malaki ng [[Daigdig]] kesa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Gayunpaman, hindi lahat ng paniniwala ay sigurado; halimbawa, mas sigurado ang isang tao na mas malaki ang Daigdig sa Buwan kesa sa pagiging mas malaki ng Daigdig sa [[Benus (planeta)|Benus]]. Mas mailalarawan ang mga ganitong kaso sa pamamagitan ng pagbibigay ng antas ng paniniwala patungkol sa isang bagay, na tinatawag na [[Kredensiya (estadistika)|kredensiya]].<ref name="Genin" /><ref name="Olsson">{{cite book |last1=Olsson |first1=Erik J. |url=https://philpapers.org/rec/OLSBE |title=Introduction to Formal Philosophy |date=2018 |publisher=Springer |pages=431–442 |language=en |trans-title=Panimula sa Pormal na Pilosopiya |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095057/https://philpapers.org/rec/OLSBE |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Mas mataas ang antas sa isang paniniwala, mas sigurado ang isang tao tungkol sa paniniwala na yon.<ref name="Hartmann">{{cite book |last1=Hartmann |first1=Stephan |url=https://philpapers.org/rec/BOVSIO |title=The Routledge Companion to Epistemology |last2=Sprenger |first2=Jan |date=2010 |publisher=Routledge |pages=609–620 |language=en |trans-title=Ang Katulong sa Epistemolohiya ng Routledge |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095047/https://philpapers.org/rec/BOVSIO |archive-date=16 May 2021 |url-status=live|location=London}}</ref> Karaniwang itong isinusulat sa [[pormal na wika]] bilang isang eskala mula 1 pababa sa 0, kung saan kumakatawan ang 1 sa isang buong paniniwala habang 0 ang buong kawalang-tiwala sa paniniwala. Sa [[Epistemolohiyang bayesian|paraang Bayesian]], inilalarawan ang mga paniniwala batay sa [[subhetibong probabilidad]]:<ref>{{cite web |last1=Hájek |first1=Alan |date=2019 |title=Interpretations of Probability: The Subjective Interpretation |trans-title=Mga Interpretasyon ng Probabilidad: Ang Subhetibong Interpretasyon |url=https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217013520/https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |archive-date=17 February 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Pettigrew">{{cite journal |last1=Pettigrew |first1=Richard |date=2018 |title=Précis of Accuracy and the Laws of Credence |trans-title=Presi ng Katumpakan at ang mga Batas ng Kredensiya |url=https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=96 |issue=3 |pages=749–754 |doi=10.1111/phpr.12501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042948/https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |hdl-access=free |hdl=1983/d9f3e1c4-1bc9-4e04-b74c-dba4eb795393}}</ref> halimbawa, kumakatawan ang antas na 0.9 sa paniniwalang "uulan bukas" sa 90% kasiguraduhan ng isang tao sa paniniwalang ito (sa kabaligtaran, 10% siyang hindi sigurado). Ginagamit sa pananaw na ito ang relasyong ito sa pagitan ng paniniwala at probabilidad para bigyang-katuturan ang rasyonalidad gamit ang mga batas ng [[probabilidad]].<ref name="Hartmann" /> Kabilang dito ang mga batas na sinkroniko na nagdidikta sa kung anong dapat paniwalaan ng isang tao sa partikular na panahon na yon, at mga batas na diakroniko na nagdidikta naman sa papaano magbabago ng isip ang isang tao sa harap ng mga bagong patunay na tumataliwas sa kanyang kasalukuyang paniniwala.<ref name="Olsson" /><ref name="Hartmann" /> Sentro sa pagtatalo ukol sa mga buo at bahagyang paniniwala ang tanong na kung tunay nga bang magkahiwalay na uri ang mga ito sa isa't isa o kung kaya bang maipaliwanag ang isang uri gamit ang kabila.<ref name="Genin" /> Isa sa mga tugon para sa tanong na ito ang tinatawag na ''tesis na Locke'' na unang iprinesenta ni [[Richard Foley]] noong 1992.<ref>{{Cite book |last=Hawthorne |first=James |url=https://philpapers.org/rec/HUBDOB |title=Degrees of belief |date=2009 |publisher=Springer |isbn=9781402091971 |editor-last=Huber |editor-first=Franz |location=London |language=en |trans-title=Antas ng paniniwala |chapter=The Lockean Thesis and the Logic of Belief |trans-chapter=Ang Tesis na Locke at ang Lohika ng Paniniwala |editor-last2=Schmidt-Petri |editor-first2=Christopher |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HAWTLT |url-access=subscription}}</ref> Ayon kay Foley, pangunahin ang mga bahagyang paniniwala, at masasabing buo ang isang paniniwala kung lumagpas ito sa isang partikular na antas.<ref name="Genin" /><ref>{{cite journal |last1=Dorst |first1=Kevin |date=2019 |title=Lockeans Maximize Expected Accuracy |trans-title=Minamaksima ng mga Maka-Locke ang Inaasahang Katumpakan |url=https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |url-status=live |journal=Mind |language=en |volume=128 |issue=509 |pages=175–211 |doi=10.1093/mind/fzx028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201413/https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |archive-date=20 October 2020 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Locke |first1=Dustin Troy |date=2014 |title=The Decision-Theoretic Lockean Thesis |trans-title=Ang Desisyon-Teoretikong Tesis na Locke |url=https://philpapers.org/rec/LOCTDL |url-status=live |journal=Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.1080/0020174x.2013.858421 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705133728/http://philpapers.org/rec/LOCTDL |archive-date=5 July 2016 |access-date= |s2cid=85521556}}</ref> Halimbawa, ang halagang 0.9 pataas ay masasabing buong paniniwala. Sa kabilang banda, maaaring tingnan ang mga bahagyang paniniwala bilang mga buong paniniwala na may probabilidad na kasama.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, ang pagiging 0.9 ng paniniwalang "uulan bukas" ay katumbas ng buong paniniwala sa paniniwalang "90% sigurado na uulan bukas". Tinitingnan naman sa isang pananaw ang mga antas ng paniniwala bilang mga antas ng disposisyon para magbago ng isip ang isang tao patungkol sa isang paniniwala.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, parehong buo ang paniniwala na may antas na 0.6 at 0.9; nagkakaiba lamang ito sa posibilidad na magbago ng isip: mas mataas ang tiyansang magbabago ng isip ang antas na 0.6 kesa sa kabila.<ref name="Genin" /> === Paniniwala ''sa'' at paniniwala ''na'' === Tradisyonal na nakapokus ang mga pilosopo sa kanilang mga pagsisiyasat sa mga pananaw na ''paniniwala na'' ({{Lang|en|belief that}}).<ref name="Price">{{cite journal |last1=Price |first1=H. H. |date=1965 |title=Belief 'In' and Belief 'That' |trans-title=Paniniwala Sa at Paniniwala Na |url=https://philpapers.org/rec/PRIBIA |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=5–27 |doi=10.1017/S0034412500002304 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601043007/https://philpapers.org/rec/PRIBIA |archive-date=1 June 2021 |access-date= |s2cid=170731716}}</ref> Maaari itong ilarawan bilang isang proposisyonal na pag-uugali sa isang bagay na maaaring [[totoo]] o [[Kasinungalingan|hindi]]. Samantala, madalas namang tumutukoy ang ''paniniwala sa'' ({{Lang|en|belief in}}) sa mga bagay na tungkol sa pagtiwala o [[pananampalataya]] sa pananaw na madalas itong tumutukoy sa mga pag-uugali ng mga persona.<ref name="Price" /> Malaki ang gampanin ng ''paniniwala sa'' sa maraming mga [[Tradisyong pangrelihiyon|tradisyong panrelihiyon]] kung saan isa sa mga pangunahing [[birtud]] nito sa mga tagasunod ay ang ''paniniwala sa Diyos''.<ref name="Williams">{{cite journal |last1=Williams |first1=John N. |date=1992 |title=Belief-in and Belief in God |trans-title=Paniniwala Sa at Paniniwala sa Diyos |url=https://philpapers.org/rec/WILBAB-3 |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=401–406 |doi=10.1017/s0034412500021740 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519211421/https://philpapers.org/rec/WILBAB-3 |archive-date=19 May 2021 |access-date= |s2cid=170864816}}</ref> Madalas na maliit ang pagkakaiba ng ''paniniwala sa'' at ''paniniwala na'' dahil madalas na maisasalin ang mga pahayag na ''paniniwala sa'' gamit rin ang ''paniniwala na''.<ref name="Macintosh2">{{cite journal |last1=Macintosh |first1=J. J. |date=1994 |title=Belief-in Revisited: A Reply to Williams |trans-title=Pagbisita Muli sa Paniniwala Sa: Tugon kay Williams |url=https://philpapers.org/rec/MACBRA-4 |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=487–503 |doi=10.1017/S0034412500023131 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929102145/https://philpapers.org/rec/MACBRA-4 |archive-date=29 September 2020 |access-date= |s2cid=170786861}}</ref> Halimbawa, maaaring sabihin ang pahayag na "''paniniwala sa'' multo" sa pahayag na "''paniniwala na'' may multo".<ref name="Williams" /> Sa ganitong kaso, ginagamit ang ''paniniwala sa'' sa mga entidad na hindi totoo, o hindi mapatunayan ang katotohanan. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paggamit sa ''paniniwala sa'' ay pumapatungkol sa [[Pag-iral|pagkakaroon]] ng isang bagay, maaari din itong gamitin bilang [[papuri]] sa isang bagay.<ref name="Price" /><ref name="Macintosh">{{cite book |last1=Macintosh |first1=Jack |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |language=en |trans-title=Ang Katulong ng Oxford sa Pilosopiya |chapter=Belief-in |trans-chapter=Paniniwala Sa |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> Maaari rin itong gamitin sa mga ''paniniwala na'', halimbawa, ang ''paniniwala na'' may [[Kasalan|kasal]] ay masasalin bilang ''paniniwala sa'' pagiging mabuti ng kasal.<ref name="Williams" /> Ginagamit ang ''paniniwala sa'' sa ganitong pananaw pagdating sa pagpapahayag ng [[tiwala sa sarili]] o pagtiwala sa kanyang abilidad. Ginagamit ng mga manananggol ng ''paniniwala sa'' ang argumentong ito para ikatuwiran na masusuri ang katagang ''paniniwala sa Diyos'' sa kaparehong paraan, na ang ''paniniwala sa'' [[pagkakaroon ng Diyos]] na may mga katangiang kagaya ng [[omnipotensiya]] at [[omnisiyensiya]]. Sa kabilang banda, bagamat maaaring maisalin ang mga ''paniniwala na'' bilang mga ''paniniwala sa'', ipinagpapalagay ng ilang pilosopo na may mga bagay na ''paniniwala na'' na hindi maisasalin bilang ''paniniwala sa''.<ref name="Macintosh2" /> Halimbawa, ang ''paniniwala na'' may [[mithiin]] ay maaaring magkaroon ng ''paniniwala sa'' kabutihan ng mithiin na ito, ngunit may dagdag itong positibong pag-uugali para makamit ang mithiin na ito na lagpas sa pagiging isang hamak na proposisyonal na pag-uugali na lamang.<ref name="Williams" /> Kung gagamitin ang pananaw na ito sa ''paniniwala sa'' Diyos, maaaring tingnan ito ng mga kontra sa reduktibong pagtingin ang ''paniniwala sa'' Diyos bilang isang kinakailangang kondisyon para sa ''paniniwala na'' may Diyos, ngunit hindi ito sapat.<ref name="Williams" /><ref name="Macintosh2" /> === ''De dicto'' at ''de re'' === {{Main|De dicto at de re}} Pumapatungkol ang pagkakaiba ng mga katagang {{Lang|la|de dicto}} ("kung ano ang sinabi") at {{Lang|la|de re}} ("tungkol sa sinabi") sa mga katangiang semantikal ng mga paniniwala na nilalapat ng mga katagang kagaya ng mga pangalan o pantukoy.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Broackes">{{cite journal |last1=Broackes |first1=Justin |date=1986 |title=Belief de Re and de Dicto |trans-title=Paniniwalang de dicto at de re |url=https://philpapers.org/rec/BROBDR |url-status=live |journal=Philosophical Quarterly |language=en |volume=36 |issue=144 |pages=374–383 |doi=10.2307/2220191 |jstor=2220191 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117193918/http://philpapers.org/rec/BROBDR |archive-date=17 November 2016 |access-date=}}</ref> Sa mga karaniwang konteksto, hindi nagbabago ang [[halaga ng katotohanan]] ng isang pangungusap kapag pinalitan ang mga kaugnay na kataga. Halimbawa, dahil parehas lang naman na tumutukoy sa iisang tao ang mga pangalang "[[Superman]]" at "Clark Kent", puwedeng palitan ang mga katagang ito ng isa't isa sa isang pangungusap; puwedeng maging "malakas si Superman" ang pangungusap na "malakas si Clark Kent" nang hindi nagbabago ang katotohanan o paniniwala ng iba. Gayunpaman, mas komplikado ang kaso sa paglalapat ng mga paniniwala; naniniwala si Lois Lane na malakas si Superman pero hindi si Clark Kent.<ref name="Nelson">{{cite web |last1=Nelson |first1=Michael |title=Propositional Attitude Reports: The De Re/De Dicto Distinction |trans-title=Mga Ulat sa Pag-uugaling Proposisyonal: Ang Pagkakaibang De Re / De Dicto |url=https://plato.stanford.edu/entries/prop-attitude-reports/dere.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413223910/https://plato.stanford.edu/entries/prop-attitude-reports/dere.html |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Masasabi na ang paniniwalang ito ni Lane ay {{Lang|la|de dicto}} dahil sa pananaw niya, hindi iisa sina Superman at Clark Kent kaya hindi posible na porket malakas si Superman ay malakas rin si Clark Kent. Sa kabilang banda, sa pananaw na {{Lang|la|de re}}, parehong naniniwala si Lane sa pagiging malakas ng dalawa dahil iisang tao lamang sila.<ref name="Broackes" /><ref name="Nelson" /> Tinatawag ang mga kontekstong {{Lang|la|de dicto}} bilang mga [[Malabong konteksto|kontekstong malabo ang tinutukoy]] habang malinaw ang tinutukoy naman sa mga kontekstong {{Lang|la|de re}}.<ref name="Nelson" /> === Paniniwalang pangmasa === Tinatawag na mga paniniwalang pangmasa ang mga paniniwala na kolektibong pinaniniwalaan ng masa.<ref name=":0">{{cite book |last1=Dancy |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Dancy |url=https://books.google.com/books?id=WToMZZoTu_QC |title=A Companion to Epistemology |publisher=Content Technologies Inc. |year=2014 |isbn=978-1-4784-0002-8 |edition=2 |series=Just the Facts101 |language=en |trans-title=Katulong sa Epistemolohiya |quote= |access-date=}}</ref> Ayon sa sosyologong si [[Émile Durkheim]], kagaya ng mga [[panlipunang katotohanan]], pawang mga paniniwala ng mga [[Grupo (sosyolohiya)|panlipunang grupo]] ang mga paniniwalang ito di tulad ng mga pansariling paniniwala, bagamat ang pananaw na ito ay "medyo di-sikat" ayon kay [[Jonathan Dancy]].<ref name=":0" /> Nagpresenta naman si [[Margaret Gilbert]] ng kahalintulad na pananaw ukol sa dami ng mga taong sumasang-ayon bilang isang indibiduwal na tumatanggap ng isang paniniwala. Ayon kay Gilbert, hindi kailangan ng isang tao na personal na maniwala sa isang bagay upang maniwala sa paniniwala ng kanyang grupo.<ref>{{Cite journal |last=Gilbert |first=Margaret |date=1987 |title=Modelling collective belief |trans-title=Pagmomodelo sa paniniwalang pangmasa |journal=Synthese |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=185–204 |doi=10.1007/bf00485446 |issn=0039-7857 |s2cid=46976878}}</ref> Maaaring gumanap ang mga paniniwalang pangmasa bilang paraan ng pagkontrol sa lipunan,<ref>{{cite book |last1=Innes |first1=Martin |url=https://books.google.com/books?id=jwBEBgAAQBAJ |title=Understanding Social Control: Deviance, crime and social order |date=16 December 2003 |publisher=McGraw-Hill Education (UK) |isbn=978-0-335-22588-0 |series=UK Higher Education OUP Humanities & Social Sciences Criminology |publication-place=Maidenhead, Reyno Unido |page=22 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa Pagkontrol sa Lipunan: Pagtaliwas, krimen, at kaayusang panlipunan |chapter=A history of the idea of social control |trans-chapter=Kasaysayan ng ideya ng pagkontrol sa lipunan |quote= |access-date=}}</ref> kagaya ng pagtukoy sa mga taong gumagawa heresiya o tumataliwas sa inaasahan ng lipunan.<ref>{{cite book |last1=Sandkühler |first1=Hans Jörg |url=https://books.google.com/books?id=py412Sy7XpwC |title=Rethinking Epistemology |date=23 December 2011 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-025357-3 |editor-last1=Abel |editor-first1=Günter |editor-link1=Günter Abel |series=Berlin Studies in Knowledge Research |volume=1 |publication-place=Berlin |page=185 |language=en |trans-title=Pag-iisip Muli sa Epistemolohiya |chapter=Critique of Representation: Cultures of Knowledge - Humanly Speaking |trans-chapter=Kritik sa Representasyon: Mga Kultura ng Kaalaman - sa Makataong Pananaw |quote= |access-date= |editor-last2=Conant |editor-first2=James |editor-link2=James F. Conant}}</ref><ref>{{cite book |last1=Visano |first1=L. A. |url=https://books.google.com/books?id=g7ZIAAAAYAAJ |title=Crime and Culture: Refining the Traditions |publisher=Canadian Scholars Press |year=1998 |isbn=978-1-55130-127-3 |publication-place=Toronto |page=51 |language=en |trans-title=Krimen at Kultura: Paghuhulma sa mga Tradisyon |quote= |access-date=}}</ref> === Teorya ng ordinaryo === Tinatawag na mga teorya ng ordinaryo ({{Lang|en|lay theory}}) ang mga impormal na [[Teorya|teoryang]] tungkol sa mga bagay na inaasahang alam na ng mga tao. Madalas na ipinapaliwanag ito gamit ang pansariling [[karanasan]] o [[sentido komun]] na maaaring hindi tumugma sa mga [[empirikal na patunay]], di tulad ng mga pormal na [[maagham na teorya]]. Mahalaga ang mga ito dahil kaya nitong maimpluwensiyahan ang mga paniniwala at pananaw ng mga tao sa mundo, gayundin sa mga desisyon at pag-uugali.<ref>{{Cite book |last=Furnham |first=Adrian |url=https://www.sciencedirect.com/book/monograph/9780080326948/lay-theories?via=ihub%3D |title=Lay Theories |date=1988 |publisher=Elsevier |year=1988 |isbn=978-0-08-032694-8 |series=International Series in Experimental Social Psychology |volume=15 |language=en |trans-title=Mga Teorya ng Ordinaryo |doi=10.1016/c2009-0-14697-4}}</ref><ref>{{cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-57306-9 |title=The Science of Lay Theories |date=2017 |isbn=978-3-319-57305-2 |editor-last=Zedelius |editor-first=Claire M. |language=en |trans-title=Ang Agham ng mga Teorya ng Ordinaryo |doi=10.1007/978-3-319-57306-9 |editor2-last=Müller |editor2-first=Barbara C. N. |editor3-last=Schooler |editor3-first=Jonathan W. |url-access=subscription}}</ref> Ilan sa mga halimbawa nito ang pananalig sa [[tadhana]] at sa konsepto ng "[[bahala na]]". == Nilalaman == Bilang mga [[representasyon sa kaisipan]], may mga nilalaman ang mga paniniwala. Kung ano ang nilalaman ng mga ito ay sentro ng mga pagtatalo sa pilosopiya. Ayon sa pananaw na holismo at molekularismo, nakadepende sa mga paniniwala ng iba ukol sa parehong paksa ang nilalaman ng paniniwala ng isang indibiduwal, na salungat ito sa pananaw na atomismo. Mahalaga rin ang katanungan ng pagdedepende o determinasyon sa pagtatalo ng internalismo at eksternalismo. Ayon sa internalismo, pawang nasa loob lamang ng isang indibiduwal ang nilalaman ng mga paniniwala nito. Sa kabilang banda, dinidiin naman ng eksternalismo ang gampanin ng pumapaligid sa isang indibiduwal sa magiging nilalaman ng mga paniniwala nito. === Atomismo, molekularismo, at holismo === Sentro sa pagtatalo sa mga pananaw na atomismo, molekularismo, at holismo ang tanong kung paano dumedepende ang nilalaman ng mga paniniwala ng isang tao sa mga paniniwala ng iba ukol sa isang paksa.<ref name="Block">{{cite book |last1=Block |first1=Ned |url=https://philpapers.org/rec/BLOMAS |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1996 |publisher=Routledge |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Routledge |chapter=Holism, Mental and Semantic |trans-chapter=Holismo, Mental at Semantikal |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815130429/http://philpapers.org/rec/BLOMAS |archive-date=15 August 2016 |url-status=live}}</ref> Ayon sa atomismo, walang ganitong relasyon ang mga paniniwala sa isa't isa. Sa molekularismo, may mga iilang paniniwala lamang na may ganitong pagdedepende. Maaari namang magkaroon ng pagdedepende ang kahit anong pares ng paniniwala ayon naman sa holismo.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt" /><ref name="Block" /> Halimbawa, parehong naniniwala ang dalawang tao sa pagiging planeta ng [[Hupiter (planeta)|Hupiter]]. Ayon sa atomismo, pareho silang sumasang-ayon sa iisang paniniwala. Gayunpaman, kung naniniwala ang isa na planeta rin ang [[Pluto]] habang kumokontra naman ang isa tungkol rito, masasabing magkaiba sila ng konsepto ng planeta. Ibig sabihin, iba ang pananaw nila sa pagiging planeta ng Hupiter kahit na pareho silang sumasang-ayon sa pagiging planeta nito. Ganito ang pangagatuwiran ng molekularismo at holismo, dahil nakadepende ang nilalaman ng paniniwala sa Hupiter sa paniniwala sa Pluto.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Block" /> Isa sa mga mahalagang motibasyon para sa posisyon na ito ay ang [[holismong kumpirmasyonal]] ni [[W. V. O. Quine]]. Ayon dito, dahil sa pagiging konektado ng mga paniniwala, hindi makukumpirma ang mga pansariling hinuha dahil tanging magaganap lamang ang kumpirmasyon sa isang teorya sa pangkalahatan.<ref>{{cite journal |last1=Wagner |first1=Steven J. |date=1986 |title=Quine's Holism |trans-title=Holismo ni Quine |journal=Analysis |language=en |volume=46 |issue=1 |pages=1–6 |doi=10.2307/3328733 |issn=0003-2638 |jstor=3328733}}</ref> Isa ring motibasyon ang kalikasan ng pagtuto: karaniwang mahirap matutunan ang isang konsepto kung hindi nauunawaan muna ang mga kaugnay na konsepto. Isang problema para sa holismo ang pagiging bihira o hayagang kawalan ng tunay na pagtatalo dahil sa pagkakaugnay-ugnay ng mga paniniwala sa isa't isa.<ref name="Block" /> === Internalismo at eksternalismo === Nakatuon ang pagtatalo sa pagitan ng internalismo at eksternalismo sa tanong kung ang nilalaman ba ng mga paniniwala ay tanging madedetermina lamang ng isip ng isang tao o kung nakakaapekto din ba ang mga pangyayari sa paligid.<ref name="Rowlands">{{cite web |last1=Rowlands |first1=Mark |last2=Lau |first2=Joe |last3=Deutsch |first3=Max |date=2020 |title=Externalism About the Mind |trans-title=Eksternalismo tungkol sa Isip |url=https://plato.stanford.edu/entries/content-externalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413163023/https://plato.stanford.edu/entries/content-externalism/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Smith">{{cite web |last1=Smith |first1=Basil |title=Internalism and Externalism in the Philosophy of Mind and Language |trans-title=Internalismo at Eksternalismo sa Pilosopiya ng Isip at Wika |url=https://iep.utm.edu/int-ex-ml/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506234940/https://iep.utm.edu/int-ex-ml/ |archive-date=6 May 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Ayon sa internalismo, hindi dumedepende sa paligid ang nilalaman ng mga paniniwala. Pawang pareho ang mga paniniwala ng isang tao at ang eksaktong kopya niya. Kumokontra naman sa pananaw na ito ang mga pilosopo ng eksternalismo kagaya ni [[Hilary Putnam]] gamit ang [[eksperimentong palaisipan]] na [[Kambal na Daigdig (eksperimentong palaisipan)|kambal na Daigdig]]. Ayon dito, kung may kopya ang [[Daigdig]] sa ibang bahagi ng [[Uniberso|sansinukob]] na parehas na parehas sa lahat ng aspeto ng Daigdig ngunit nagkakaiba lamang sa komposisyon ng [[tubig]] kahit na umaakto ito bilang kagaya ng tubig sa Daigdig, maiintindihan ng mga mambabasa ang katagang "basa ang tubig" bilang ang tubig mula sa Daigdig habang maiisip naman ng kahalintulad na mambabasa sa kambal na Daigdig ang parehong kataga bilang ang kanilang bersiyon ng tubig.<ref name="Rowlands" /><ref name="Smith" /> Ganito ang kaso kahit na pawang parehas lamang ang dalawa sa lahat ng aspeto; ibig sabihin, nakakaapekto ang paligid sa paniniwala dahil iba ang pananaw ng dalawa sa kung ano ang tubig. Gayunpaman, may problema ang pananaw na ito: walang ginawang iba ang alinman sa dalawa kahit na may ganitong pagkakaiba; kumbaga, parehong pumasok sa isip nila ang tubig at umakto ayon sa kanilang paniniwala sa tubig. Tinitingnan dito kung may tunay nga bang pagkakaiba sa nilalaman ng mga paniniwala na kailangan munang ipaliwanag.<ref name="Rowlands" /><ref name="Smith" /> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] r5yh22elnt29mvhul1m4zkpfcdyfg02 1 71090 2215998 2215935 2026-07-14T08:22:43Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215935 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215998 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:WikiProyekto Pilipinas/notice|class=FA|importance=Top}} {{Template:NA-tatak|Mayo 6, 2009}} {{Template:AlamBaNinyoUsapan|Enero 21|2009}} {{Wikipedia:Meetup/Manila/Invite}} ==Pagsasalin== Natapos ko na po ang kailangan na pagsasalin dito sa artikulo pong [[Maynila]]. --[[Tagagamit:DragosteaDinTei|DragosteaDinTei]] 08:32, 27 Disyembre 2008 (UTC) ==Mga Pangyayaring Kasalukuyan== Kuya/Ate DragosteaDinTei, pwede po ba padagdag ng mga kasalukuyang kaganapan dito sa Lungsod ng Maynila? Sige po. --[[Natatangi:Contributions/58.69.204.252|58.69.204.252]] 13:42, 10 Enero 2009 (UTC) :Pakitignan nalang po yung kasaysayan. --[[Tagagamit:DragosteaDinTei|DragosteaDinTei]] 10:48, 17 Abril 2009 (UTC) <!-- Tinangal ang mga parteng: Gawa lamang ng isang IP user na wala naman pong kahulugan. :( ==Bilang Napiling Artikulo== Binasa ko po ang kabuuan ng Artikulo. Gagawan nalang po ng artikulo yung mga red links. Ok to! Sana naman mapili! --[[Natatangi:Mga ambag/58.69.204.252|58.69.204.252]] 11:38, 2 Marso 2009 (UTC) ==Re: Bilang Napiling artikulo== Tama lang po ang artikulo -- [[Natatangi:Mga ambag/Tagagamit:Emir214|Tagagamit:Emir214]] 18:17, Marso 3 2009 (UTC) --> == Pamagat ng artikulo == Dapat sigurong [[Maynila]] lamang ang pamagat ng artikulo tulad ng nasa Ingles na [[en:Manila|Manila]] lamang. Yayamang mas kilala ito sa tawag na Maynila kaysa Lungsod ng Maynila. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:03, 13 Abril 2009 (UTC) : Para lang po sa kaalaman ng lahat, opisyal na tinawag po itong lungsod ng Maynila. Kung susuriin, ang salitang [[Maynila]] ay tumutukoy rin sa iba't ibang gamit at lugar. Ang mga naging alkalde ng lungsod ay tinawag itong ''Lungsod ng Maynila'' o ''City of Manila''. Nakilala lamang siyang '''''Maynila''''' dahil dito nagumpisa ang negosyo at ito ang kabisera ng bansa. --[[Tagagamit:DragosteaDinTei|DragosteaDinTei]] 10:18, 20 Abril 2009 (UTC) ::Oo nga, iyon ang opisyal, sang-ayon sa [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc PSGC] pero ang nasa Ingles na Wikipedia ay [[:en:Manila|Manila]] at hindi ''City of Manila''. Ganyan kasi doon dahil mas karaniwan ang ''Manila'' kaysa ''City of Manila'' na sinunod ang [[en:UCN]] at [[:en:Wikipedia:NC#Use_the_most_easily_recognized_name]]. Ang pangkalahatan na patakaran kasi, kung ano ang mas karaniwan na mas mainitindihan ng mambabasa, iyon ang gagamitin. Kumbaga, mas matibang kung ano ang karaniwan kaysa opisyal. Mayroon bang pangkalahatang kasunduan dito sa Tagalog Wikipedia na gamitin parati ang opisyal? May mga Wikipedista nga dito na ayaw ang opisyal. At kung tumtutukoy nga sa iba't ibang lugar ang [[Maynila]], bakit siya ''redirect'' at hindi "paglilinaw"? --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:48, 20 Abril 2009 (UTC) :Sang-ayon ako sa paglipat nito sa [[Maynila]]. --[[Tagagamit:Seav|seav]] 02:36, 20 Abril 2009 (UTC) :Sige po, sang-ayon na rin ako kaya lang, nung inililipat ko, "May ganito nang pangalan o invalid ang napiling pangalan". Kung alam niyo po kung paano masusulusyonan ang problema, palipat nalang po ang titulo ng pahina sa [[Maynila]] ::{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:36, 21 Abril 2009 (UTC) == Paglipat ng [[suleras:Mga Distrito ng Maynila]] sa [[Suleras:Lungsod ng Maynila]] == Siguro dapat nating i-redirect ang suleras na ito sa Suleras:Lungsod ng Maynila dahil ang suleras na iyon ay mayroon ding mga bahaging tungkol sa mga distrito. Nagiging redundant lamang dahil dala-dalawa ang mga suleras na may kaparehong nilalaman. Dpat ay united ito, o yun bang may pagkakaisa. --[[Tagagamit:The Wandering Traveler|The Wandering Traveler]] 08:09, 13 Abril 2009 (UTC) :{{done}} --[[Tagagamit:DragosteaDinTei|DragosteaDinTei]] 11:13, 15 Abril 2009 (UTC) == Metro Manila Philippines tropical climate == https://tl.wikipedia.org/wiki/Maynila?wprov=sfla1 new edit [[Tagagamit:Garvin555|Garvin555]] ([[Usapang tagagamit:Garvin555|kausapin]]) 08:05, 20 Hunyo 2026 (UTC) o6mdadap5irb0xe2pz4uq50mgbp6wmb 1 78396 2215999 2215909 2026-07-14T08:23:19Z ~2026-39748-04 164100 Kinansela ang pagbabagong 2215909 ni [[Special:Contributions/Johndeo333|Johndeo333]] ([[User talk:Johndeo333|Usapan]]) 2215999 wikitext text/x-wiki == Paghahati == Bakit pa natin kailangan hatiin ang Taiwan at Republika ng Tsina gayung ang Taiwan ay nakaturo naman sa pahinang ito? At ang Republika ng Tsina ay ang opisyal na pangalan ng Taiwan. Sa tingin ko, kailangan nang tanggalin ang suleras na ipinatong dito.--[[Tagagamit:The Wandering Traveler|The Wandering Traveler]] 11:09, 22 Marso 2009 (UTC) ::Sang-ayon ako sa iyo. Pero mas mabuti kung gumawa nalang tayo ng isang seksyon tungkol sa heograpiya ng Taywan. - [[User:Estudyante|<font color= "#0038A8"><b>Estudyante</b></font>]] [[User talk:Estudyante|<span style="color: green; font-weight: bold"><small>(Usapan)</small></span>]] 00:33, 25 Marso 2009 (UTC) :::Sa English Wikipedia, ang Taiwan ay tumutukoy sa pulo, at ang Republika ng Tsina ay tumutukoy sa estadong sinasakupan ng pulo. --[[User:Sky Harbor|<font color="#0066ff" ><b>Sky Harbor</b></font>]] ^{([[User talk:Sky Harbor|<font color="#0066ff" ><b>usapan</b></font>]])} 07:14, 25 Marso 2009 (UTC) == Ilipat sa "Taiwan" == Inimungkahi ko na ilipat ang pahina sa "Taiwan" dahil mas kilala ito sa Filipino. Mas kakaunti ang may alam na ang Taiwan ay Republika ng Tsina.--[[Tagagamit:Hariboneagle927|Hariboneagle927]] ([[Usapang tagagamit:Hariboneagle927|makipag-usap]]) 15:59, 30 Hulyo 2015 (UTC) gukux36r6vx8lvfqf5axh77qlzo6bsy 0 87382 2216016 2215942 2026-07-14T09:13:13Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216016 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig. Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo. Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral. Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa. Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hedpt2zztz3c18ytfrenh0iqlflr3wx 2216017 2216016 2026-07-14T09:15:37Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216017 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] mp1m7wp7qx1j4goj0p7o8etm3h6tix1 2216018 2216017 2026-07-14T09:17:39Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216018 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0mhrludxoi57fnb6pkwdoyw7co7cbvl 2216019 2216018 2026-07-14T09:18:59Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216019 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 396rbq9ntpcvr7wyxpkhx785346bxr0 2216020 2216019 2026-07-14T09:25:58Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216020 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal. Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon. Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] lzf4g2j6mza7dkspxt0ytfklovxq7xc 2216021 2216020 2026-07-14T09:27:49Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216021 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ea6murydmx8kqfqkglth3yj3tpxz03x 2216022 2216021 2026-07-14T09:29:14Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216022 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] nlgn3n835wvilcksu3v1tr79i47mf2g 2216023 2216022 2026-07-14T09:30:20Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216023 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] gm1zsjxatjn5sz240a5b5g4okb0nc8v 2216024 2216023 2026-07-14T09:31:03Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216024 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 0ek5475c8n9965sq5e38ybejbw0uhnf 2216026 2216024 2026-07-14T09:37:18Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216026 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain. Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ewa91kw1a8gytzscuoplafawb7hsic9 2216027 2216026 2026-07-14T09:38:44Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216027 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ilw9ktcr0fgjffugt7nf9t0odmcsckj 2216028 2216027 2026-07-14T09:40:13Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216028 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8ez5ncig4cucnboww0dnvkl1c9mcgr7 0 93856 2216034 2166312 2026-07-14T11:21:09Z ~2026-39752-49 164106 Tinanggal ko ang broadcasting dahil isa lamang itong URI ng balita dahil ito ay may pasulat o pasalita. Ang news broadcasting ay Pagbabalita gamit ang BOSES kaya dapat ang Ingles ng balita ay NEWS lamang. 2216034 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Al Jazeera English Doha Newsroom 1.jpg|thumb|400px|Ang ''News[[Silid|room]]'' ng [[Al Jazeera English]], [[Doha]], Quatar 2008]] Ang '''balita''' o sa Ingles ay '''News''' (mula sa [[Sanskrito|Sanskrito:]] ''वार्त्ता'' na [vārttā]) ay isang uri ng lathalain na tumatalakay sa mga kasalukuyang kaganapan sa labas at/o loob ng isang [[bansa]] na nakatutulong sa pagbibigay-alam sa mga mamamayan. Maaari itong ihayag sa pamamagitan ng [[paglilimbag]], pagsasahimpapawid, [[Internet]], o galing sa bibig at ikalat sa ikatlong partido o sa maramihang mambabasa at nakikinig. {{usbong|Panitikan}} [[Kategorya:Komunikasyon]] [[Kategorya:Balita|*]] [[Kategorya:Mga format sa radyo]] 7uf75tiaeskqwo2ajm5sh874ep7z18g 0 98740 2215954 2215573 2026-07-13T21:38:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215954 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] 6uj1dfg358jr7c5q7vuoe3ckch4vm69 0 102766 2216001 2215798 2026-07-14T08:24:28Z ~2026-39748-04 164100 rv sockpuppet 2216001 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali. ==Heograpiya== Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo. {{stub|Heograpiya}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud]] b0jpjezf03enxfcxg4yc3csbhyzw6o6 2216002 2216001 2026-07-14T08:25:21Z ~2026-39748-04 164100 Requesting deletion 2216002 wikitext text/x-wiki {{delete|unsourced stub since 2009}} [[Talaksan:World map with tropic of cancer.svg|350px|thumb|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] Ang '''Tropiko ng Kanser''', o '''Hilagang Tropiko''', ay isa sa limang pangunahing panukat ng digri o pangunahing mga bilog ng [[latitud]] na minamarkahan ang mga mapa ng [[Daigdig]]. Ito ang pinakahilagang latitud kung saan maaaring magpakita ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ng diretso sa ibabaw sa tanghali. ==Heograpiya== Ito ay nakapaloob sa [[Hilagang Emisperyo]] kung saan matatagpuan ang bahaging hilaga-itaas ng mundo ang mga kontinente ng [[Hilagang Amerika]], kalahati ng [[Mehiko]], [[Europa]], [[Rusya]], [[Kanlurang Asya]] at [[Silangang Asya]] na siyang dahilan mula sa [[Hilagang Polo]] sa [[Arktik]]. Ito ay kasalungat ng [[Tropiko ng Kaprikorn]] mula sa ibaba ng mundo. {{stub|Heograpiya}} [[Kategorya:Mga guhit ng latitud]] t7wspsg7vz4aw9n7usfz11xc1137hpa 0 116787 2215956 2204524 2026-07-13T22:24:00Z Jake Mendoza 97820 2215956 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization | logo = Logo UNESCO 2021.svg | image = Flag of UNESCO.svg | caption = Watawat ng UNESCO | abbreviation = UNESCO | formation = {{start date and age|1945|11|16}} | type = United Nations specialized agency | status = Aktibo | headquarters = [[Paris]], France | leader_title = Director-General | leader_name = [[Khaled El-Enany]] | leader_title2 = Deputy Director-General | leader_name2 = Åsa Regnér | parent_organization = [[United Nations Economic and Social Council]] | num_staff = 2,384 (2024) | website = {{URL|UNESCO.org}} | footnotes = {{portal|politics}} }} Ang '''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization o UNESCO''' ay isang [[ahensiya]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na nangangalaga sa: *[[Edukasyon]]: Pagkatuto at paraan ng pagkatuto ng mga tao. *[[Kalinangan]]: Kung ano ang ginagawa ng mga taong nasa iba't ibang mga bansa, at kung ano ang mahahalaga para sa iba't ibang mga tao. *[[Agham]]: Kung ano ang nalalaman ng mga tao tungkol sa daigdig. Isa sa mga bagay na ginagawa ng UNESCO ang gumawa ng isang talaan ng lahat ng pinakamahalaga, natatangi, at nakapagbibigay-pansin o magagandang mga pook sa mundo. Tinatawag itong "''UNESCO World Heritage Sites''" sa Ingles o Pandaigdig na Pamanang mga Pook ng UNESCO. Hindi dapat guhuin ang mga pook o mga gusaling ito, dahil mahalaga sila at maganda na maaaring kasiyahan ng mga tao sa hinaharap. Nagsasabi ang mga lugar na ito tungkol sa nakaraan. Halimbawa, naglalahad ang [[Uluru]] ng tungkol sa kultura ng mga [[Aboriheno]]. Karamihan sa mga bansa ang mayroong kahit na isang lugar sa listahang ito, ngunti may ilang mga bansang may marami. Kasama rito ang makasaysayang mga gusali o sityo, magagandang tanawing panlupa, mga pook na may kahalagang pang-agham (katulad ng [[heolohiya]]), o mga pook na napakahalaga sa isang kalinangan (katulad ng Uluru). ==Mga kawing panlabas== *[https://en.unesco.org/ UNESCO] opisyal na websayt {{in lang|en}} *[https://fr.unesco.org/ UNESCO Français] {{in lang|fr}} *[https://es.unesco.org/ UNESCO Español] {{in lang|es}} *[https://ru.unesco.org/ ЮНЕСКО Русский] {{in lang|ru}} *[https://ar.unesco.org/ يونسكو العربية] {{in lang|ar}} *[https://zh.unesco.org/ 联合国教科文组织 中文] {{in lang|zh}} *[http://www.unesco.gov.ph/ Philippine National Commission for UNESCO]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|en}} {{authority control}} [[Kategorya:Mga Nagkakaisang Bansa| ]] [[Kategorya:UNESCO]] {{stub|Nagkakaisang mga Bansa}} 92fb8mqaxge8uq3wc55dikrtb4lsrrf 2216012 2215956 2026-07-14T08:40:30Z Julius Santos III 139725 /* */ 2216012 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization | logo = Logo UNESCO 2021.svg | image = Flag of UNESCO.svg | caption = Watawat ng UNESCO | abbreviation = UNESCO | formation = {{start date and age|1945|11|16|df=yes}} | type = United Nations specialized agency | status = Aktibo | headquarters = [[Paris]], France | leader_title = Director-General | leader_name = [[Khaled El-Enany]] | leader_title2 = Deputy Director-General | leader_name2 = Åsa Regnér | parent_organization = [[United Nations Economic and Social Council]] | num_staff = 2,384 (2024) | website = {{URL|UNESCO.org}} | footnotes = {{Portal-inline|Politics|size=tiny}} }} Ang '''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization o UNESCO''' ay isang [[ahensiya]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na nangangalaga sa: *[[Edukasyon]]: Pagkatuto at paraan ng pagkatuto ng mga tao. *[[Kalinangan]]: Kung ano ang ginagawa ng mga taong nasa iba't ibang mga bansa, at kung ano ang mahahalaga para sa iba't ibang mga tao. *[[Agham]]: Kung ano ang nalalaman ng mga tao tungkol sa daigdig. Isa sa mga bagay na ginagawa ng UNESCO ang gumawa ng isang talaan ng lahat ng pinakamahalaga, natatangi, at nakapagbibigay-pansin o magagandang mga pook sa mundo. Tinatawag itong "''UNESCO World Heritage Sites''" sa Ingles o Pandaigdig na Pamanang mga Pook ng UNESCO. Hindi dapat guhuin ang mga pook o mga gusaling ito, dahil mahalaga sila at maganda na maaaring kasiyahan ng mga tao sa hinaharap. Nagsasabi ang mga lugar na ito tungkol sa nakaraan. Halimbawa, naglalahad ang [[Uluru]] ng tungkol sa kultura ng mga [[Aboriheno]]. Karamihan sa mga bansa ang mayroong kahit na isang lugar sa listahang ito, ngunti may ilang mga bansang may marami. Kasama rito ang makasaysayang mga gusali o sityo, magagandang tanawing panlupa, mga pook na may kahalagang pang-agham (katulad ng [[heolohiya]]), o mga pook na napakahalaga sa isang kalinangan (katulad ng Uluru). ==Mga kawing panlabas== *[https://en.unesco.org/ UNESCO] opisyal na websayt {{in lang|en}} *[https://fr.unesco.org/ UNESCO Français] {{in lang|fr}} *[https://es.unesco.org/ UNESCO Español] {{in lang|es}} *[https://ru.unesco.org/ ЮНЕСКО Русский] {{in lang|ru}} *[https://ar.unesco.org/ يونسكو العربية] {{in lang|ar}} *[https://zh.unesco.org/ 联合国教科文组织 中文] {{in lang|zh}} *[http://www.unesco.gov.ph/ Philippine National Commission for UNESCO]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|en}} {{authority control}} [[Kategorya:Mga Nagkakaisang Bansa| ]] [[Kategorya:UNESCO]] {{stub|Nagkakaisang mga Bansa}} 8axz64jfggoco8zjv0s9948zwzq6xkn 0 128355 2215946 2169358 2026-07-13T13:11:37Z ~2026-39415-50 164078 /* Kasaysayan */ national anthem 2215946 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = ''Repúbliká ng̃ Biak-na-Bató'' |conventional_long_name = Republika ng Biak-na-Bato |common_name = Biak-na-Bato, Republika ng |status= Hindi kinilala ng ibang may pamunuan bilang isa ring may pamunuan |year_start = 1897 |year_end = 1897 |date_start = Nobyembre 1 |date_end = Disyembre 15 |p1 = Espanya Silangang Indias |flag_p1 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |flag_s1 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |image_flag =Flag_of_the_Tagalog_people.svg |flag= Watawat ng Pilipinas |image_coat = Seal of the Republic of Biak-na-Bato.svg |image_map = Map of Philippines.png |image_map_caption = Kinaroroonan ng Republika ng Biak-na-Bato sa Asya |national_anthem=Marcha Nacional Filipina (Lupang Hinirang ngayon) |capital = [[Maynila]] |common_languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]] (katampatan, taal) <br /> [[Wikang Kastila|Kastila]] (nakasanayan sa ibang nagdaang mga gawa) |government_type = Republika |title_leader = [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] |leader1 = [[Emilio Aguinaldo]] |era = Himagsikang Pilipino |stat_area1 = 300000 |stat_pop1= |stat_year1= 1897 |currency = }} Ang '''Republika ng Biak-na-Bato''', na katampatang tinutukoy sa Halal na Kautusan nito bilang '''Republika ng Pilipinas''', ay ang kauna-unahang republikang naitatag sa [[Pilipinas]] ng manghihimagsik na si [[Emilio Aguinaldo]] at ang kanyang mga kapwa kasapi sa [[Katipunan|Katipunan ng mga Anak ng Bayan]]. Sa kabila ng tagumpay nito gaya ng pagkakatatag ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|kauna-unahang Saligang Batas ng Pilipinas]], ang republika ay nagtagal lamang ng ilang buwan. Isang kasunduang pangkapayapaan ang nilagdaan ni Aguinaldo (sa pagitan ng mga Katipunero at sa Kastilang [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Fernando Primo de Rivera]]) ang nagtapos ng republika at pinatapon si Emilio Aguinaldo sa [[Hong Kong]]. Isinasaad sa saligang batas na biak na bato ang paghihiwalay ng Pilipinas sa Espanya at ang pagtatayo ng Republikang Pilipino. Ngunit ito ay hindi nasunod. Nagpatuloy ang pakikipaglaban at tumangging isuko ng mga rebolusyonaryo ang kanilang mga armas. == Pamahalaan == Ang saligang batas ng Republika ng Biak-na-Bato ay isinulat ni Felix Ferrer at Isabelo Artacho na kumopya sa [[Saligang batas ng Kuba|Kubanong Saligang Batas]] ng [[Jimaguayú, Kuba|Jimaguayú]] na halos magkakamukha ang mga salita. Ito ay nakapagbigay-daan sa pagkakabuo ng [[Pamahalaan ng Pilipinas|Konsehong Supremo]] na itinatag noong Nobyembre 2, 1897 na ang mga kasunod ay mga namumuno ay [[Halalang para sa Pagpupulong ng Suprema sa Pilipinas noong 1897|hinalal]]: <ref name=agoncillo1990pp183-184>{{Harvnb|Agoncillo|1990|pp=183–184}}</ref> {|class=wikitable |- ! Panunungkulan !! Pangalan |- | Pangulo || [[Emilio Aguinaldo]] |- | Ikalawang-pangulo || [[Mariano Trías]] |- | Kalihim ng Banyagang Kapakanan || [[Antonio Montenegro]] |- | Kalihim sa Pandirigma || [[Emiliano Riego de Dios]] |- | Kalihim sa Panloob || [[Isabelo Artacho]] |- | Kalihim sa Pananalapi || [[Baldomero Aguinaldo]] |} == Kasaysayan == Ang naunang kaisipan ng republika ay nagsimula noong huling bahagi ng [[Himagsikang Pilipino]] na si [[Emilio Aguinaldo]], pinuno ng [[Katipunan]], ay napalibutan at nagsama ng 500 katao at tumuloy sa Biak-na-Bató,<ref name=agoncillo1990p182>{{Harvnb|Agoncillo|1990|p=182}}</ref> isang masukal na lugar sa tatluhang hangganan ng mga bayan ng [[San Miguel, Bulacan|San Miguel]], [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] at [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios]] sa [[Bulacan]].<ref>[http://www.newsflash.org/2003/05/si/si001770.htm Biak na Bato] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109105403/http://www.newsflash.org/2003/05/si/si001770.htm |date=2010-01-09 }}, Newsflash.org.</ref> Sa balitang pagkadating ni Aguinaldo sa lugar ay umabot ang mga tao ng [[Ilocos|mga lalawigang Ilokos]], [[Nueva Ecija]], [[Pangasinan]], [[Tarlac]] at [[Zambales]] ay nagpabago ng kanilang mga hukbong lakas-pandigma.<ref name=agoncillo1990p182 /> Hindi mapatanggap ang mga maghihimagsik na sumuko sa digmaan, si [[Gobernador-Heneral]] [[Primo de Rivera]] ay nagpalabas ng isang utos noong Hulyo 2, 1897 na nagbabawal sa mga naninirahan na huwag umalis sa kanilang mga pamayanan at bayan. Kabaliktaran sa mga hinahangad ng pamahalaang Kastila, nagpatuloy pa rin sa pakikidigma. Sa loob ng ilang araw, sila Aguinaldo at ang kanyang mga tagasunod ay nagtatag ng isang Republika. Nagpahayag si Aguinaldo ng pagpapahayag ng kanyang taguan sa Biak-na-Bato na pinamagatang "Para sa mga Matatapang na Anak ng Pilipinas", na isinulat niya ang kanyang mga panghimagsikang kagustuhan bilang: #ang pagpapatanggal ng mga Prayle at ang pagbabalik sa mga Pilipino ang mga lupain na dapat talaga ay para sa kanila; #pagkakaroon ng kinatawan sa [[Cortes Generales|Kastilang Cortes]]; #kalayaan ng mga mamamahayag at pagpapalaganap ng iba't-ibang mga sektang relihiyon; #kaparehas na pagturing at pagsuwelso sa mga sibil na aliping mga Peninsular at Insulares; #pagtanggal sa kapangyarihan ng pamahalaan sa pagtanggal ng mga mamamayang sibil; #legal na pagkakapantay-pantay ng lahat ng katauhan.<ref name=agoncillo1990pp182-183>{{Harvnb|Agoncillo|1990|pp=182–183}}</ref> Noong Nobyemre 1, 1897, ang [[:Wikisource:1897 Constitution of Biak-na-Bato (Philippines)|itinatadhana na saligang batas para sa Republika ng Biak-na-Bato]] ay nilagdaan.<ref name=agoncillo1990p183>{{Harvnb|Agoncillo|1990|p=183}}</ref> Ang panimula ng saligang batas ay naglalaman ng pahayag na ang {{quotation|Ang pagkakahiwalay ng Pilipinas mula sa monarkiyang Kastila at ang pagkabuo nito sa pagiging isang malayang bansa na may sariling pamhalaan nito ay tinatawag na Republikang Pilipino ay ang dulong minimithi ng Himagsikan sa nagaganap na digmaan na nagsimula noong ika-24 ng Agosto, 1896; at samakatuwid sa pangalan nito at sa kapangyarihan ng Lahing Pilipino ay nagpapahayag ng buong tiwala ang kanilang mga kagustuhan at hangarin, kami, mga kinatawan ng Himagsikan, sa isang pagpupulong sa Biak-na-Bato, Nobyembre Una 1897 ay tumatanggap sa pagpapasabatas ng mga sumusunod na artikulo para sa Saligang Batas ng Estado.<ref>[[s:1897 Constitution of Biak-na-Bato (Philippines)|Constitution of Biak-na-Bato]], [[Wikisource]].</ref>}} ==Pamana== <gallery> Talaksan:Biak-na-Bato_National_Parkjf6246_03.JPG|Kweba ni Emilio Aguinaldo) Talaksan:Biak-na-BatoNationalParkjf6178 06.JPG|Ang Pambansang Palatandaan Talaksan:Biak-na-BatoNationalParkjf6178 08.JPG|Aguinaldo Mural - Saligang Batas ng Biak-na-Bato (1897) Talaksan:Biak-na-BatoNationalParkjf6178 05.JPG|Harapan ng Dingding - [[Dambana]] Talaksan:Biak-na-Bato National Parkjf6155 02.JPG|Bantayog (Aguinaldo/Katipuneros used the Panday for their weapons, arms) Talaksan:Biak-na-Bato_National_Parkjf6155_01.JPG|Harapan Talaksan:Biak-na-BatoNationalParkjf6143 07.JPG|Ang Harapan ng Monumento, Memorial-Marker of the Pact Talaksan:Biak-na-BatoNationalParkjf6143 05.JPG|Ang Bantayog Talaksan:Biak-na-BatoNationalParkjf6143 06.JPG|Ang Palatandaan ng NHI, 1973 Bantayog ng Biak-na-Bato Talaksan:BiakN6140 03.JPG|Mapa ng Kweba ni Emilio Aguinaldo at mga protektadong pook ng Pambansang Liwasan ng Biak-na-Bato </gallery> ==Mga sanggunian== *{{citation |last=Agoncillo |first=Teodoro C. |authorlink=Teodoro Agoncillo |title=History of the Filipino People |origyear=1960 |edition=8th |year=1990 |publisher=Garotech Publishing |location=Lungsod Quezon |id=ISBN 971-8711-06-6 }} *{{citation |last=Zaide |first=Sonia M. |title=The Philippines: A Unique Nation |publisher=All-Nations Publishing Co. |year=1994 |isbn=971-642-071-4 }} {{reflist}} {{Philippine Revolution}} [[Kategorya:Mga dating bansa sa kasaysayan ng Pilipinas]] 1jqpsdgznb2og0zuvg9gktehj5ol97n 0 129069 2215979 2039233 2026-07-14T05:18:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215979 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Citerna|province=[[lalawigan ng Perugia|Perugia]]|website={{official website|http://www.citerna.net}}|area_code=075|postal_code=06010|day=Mayo 8|saint=[[Michael (archangel)|Arkanghel Miguel]]|elevation_m=480|elevation_footnotes=|population_demonym=Citernesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=24.20|area_footnotes=|mayor=Giuliana Falaschi|mayor_party=|frazioni=[[Fighille]], [[Pistrino]], ''Atena'', ''Ca' de Conte'', ''Canciolo'', ''Fontanelle'', ''La Fornace'', ''Mancino'', ''Petriolo'', ''Pistrino di Mezzo'', ''Pistrino di Sopra'', ''Quartiere'', ''San Romano'', ''Sant'Antonio''|region=[[Umbria]]|official_name=Comune di Citerna|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|43|29|53|N|12|06|57|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Citerna.gif|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Citerna-Piazza centrale.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Citerna''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Perugia]] sa rehiyon ng [[Umbria]] ng [[Italya]], na matatagpuan mga 50&nbsp;km hilagang-kanluran ng [[Perugia]]. Kamakailan ay nakilala ito sa kagandahan nito, ito ay isa sa mga nanalong nayon bilang 'Borghi più Belli d'Italia' (pinakamagandang nayon sa Italya) na parangal.<ref>{{Cite web|url=http://www.borghitalia.it/html/borgo_en.php?codice_borgo=929&codice=elenco&page=1|title=Homepage|date=25 November 2016|access-date=30 Enero 2022|archive-date=7 Abril 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130407071212/http://www.borghitalia.it/html/borgo_en.php?codice_borgo=929&codice=elenco&page=1|url-status=dead}}</ref> == Lipunan == === Mga etnisidad at dayuhang naninirahan === Ayon sa datos ng [[ISTAT]] noong 31 Disyembre 2010 ang populasyon ng dayuhang residente ay 329 katao. Ang mga nasyonalidad na pinakakinatawan batay sa kanilang porsyento ng kabuuang populasyon ng residente ay mula sa: * [[Romania]] 95 2.70% * [[Morocco]] 58 1.65% * [[Tsina]] 55 1.56% == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.citerna.net/ www.citerna.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922213619/http://www.citerna.net/ |date=2010-09-22 }} {{Clear}}{{Province of Perugia}} 7cz0h1t28bam46qiedkskett5y8u80k 0 137209 2215982 2215160 2026-07-14T05:53:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215982 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cureggio|official_name=Comune di Cureggio|native_name=|image_skyline=Cureggio_pieve.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|41|N|8|28|E|type:city(2,303)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Novara|Novara]] (NO)|frazioni=Cascine Enea, Marzalesco|mayor_party=|mayor=Angelo Barbaglia|area_footnotes=|area_total_km2=8.4|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cureggesi|elevation_footnotes=|elevation_m=289|saint=|day=|postal_code=28060|area_code=0322|website={{official website|http://www.comune.cureggio.no.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cureggio''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Novara]], rehiyon ng [[Piamonte]], Hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Novara]]. Ang Cureggio ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Boca, Novara|Boca]], [[Borgomanero]], [[Cavallirio]], [[Fontaneto d'Agogna]], at [[Maggiora]]. Ang bayan ay may [[Estasyon ng tren ng Cureggio|estasyon]] ng tren, na pinaglilingkuran ng [[daambakal ng Santhià–Arona]] (kasalukuyang hindi pinapagana). == Kasaysayan == === Pinagmulan === Kung ang pinagmulan ng tinatahanang sentro ng Cureggio, na matatagpuan sa pagitan ng ilog ng Agogna at ang sapa ng Sizzone, ay maaaring masubaybayan nang may katiyakan hanggang sa hindi bababa sa unang siglo BK., ang unang katibayan ng isang paninirahan ng mga tao sa teritoryo nito ay natagpuan nang nagkataon sa burol ng Castellazzo kung saan natagpuan noong tag-araw ng 1997 ang mga artepaktong luwad na kabilang sa Panahon ng Bakal na tiyak na indikasyon ng isang sinaunang proto-Seltang pamayanan ng kulturang Golasecca (VII° Stelesec. BK). Sa halip, maaaring masubaybayan pabalik sa ika-1 siglo BK ang "estela ng Cureggio", na natagpuan sa panahon ng pagpapanumbalik ng Simbahang Parokya. Ang malaking lapida na ito ay isinulat sa wikang Selta gamit ang mga titik ng alpabetong Lepontino na nagmula sa Etrusko. Ang estela ay binibigyang kahulugan bilang isang dedikasyon sa isang lokal na diyos ng ilang miyembro ng Seltang aristokrasya na nanirahan dito. Ang panahon ng Romano ay dokumentado ng maraming mga patotoo: amphorae at mga barya ng panahon ng imperyal na natagpuan sa panahon ng mga paghuhukay para sa pundasyon ng mga bahay at higit sa lahat isang serye ng mga botibong plake (ngayon ay napanatili sa Museo della Canonica ng Novara) na nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng kulto kay [[Minerva]], [[Hupiter (mitolohiya)|Hupiter]], at [[Merkuryo (mitolohiya)|Merkuryo]].<ref>{{Cite web |title=Comune di Cureggio |url=https://www.comune.cureggio.no.it/c003058/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/1 |access-date=2023-09-09 |website=www.comune.cureggio.no.it |archive-date=2023-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108023816/https://www.comune.cureggio.no.it/c003058/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/1 |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cureggio.no.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719040835/http://www.comune.cureggio.no.it/ |date=2008-07-19 }} {{Lalawigan ng Novara}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] l9zrf0510bhjebb8hgkmrmbfukd1cmz 0 138080 2215976 2004391 2026-07-14T04:14:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215976 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Capracotta|elevation_footnotes=|area_total_km2=42.55|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=871|population_as_of=30 Nobyembre 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Capracottesi|elevation_m=1421|mayor=Candido Paglione|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=86082|area_code=0865|website={{official website|http://www.capracotta.com/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Capracotta|image_map=|native_name=|image_skyline=Capracotta.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|50|N|14|16|E|type:city(1,089)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Molise]]|province=[[lalawigan ng Isernia|Isernia]] (IS)|footnotes=}}Ang '''Capracotta''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Isernia]] sa rehiyon ng [[Molise]] sa [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Campobasso]] at humigit-kumulang mga {{Convert|25|km|mi}} hilaga ng [[Isernia]]. Ito ang pangalawang pinakamataas na munisipalidad malapit sa sentro ng Italya sa taas na {{Convert|1421|m|ft}} itaas ng antas ng dagat, at ika-41 sa Italya.<ref name="ISTAT, Elenco dei Comuni Italiani">http://www.istat.it/storage/codici-unita-amministrative/elenco-comuni-italiani.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220220024301/https://www.istat.it/storage/codici-unita-amministrative/Elenco-comuni-italiani.xls |date=2022-02-20 }}.</ref> Noong 5 Marso 2015, mga {{Convert|2.56|m|in}} ng niyebe ang nahulog sa loob ng 24 na oras sa nayon na nagtatakda ng bagong rekord sa mundo na kinilala ng [[mga Pandaigdigang Tala ng Guinness]].<ref name="Meteoweb">http://www.meteoweb.eu/2015/03/ufficiale-capracotta-pescocostanzo-battuto-record-mondiale-neve-foto-incredibili/408690/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213054912/https://www.meteoweb.eu/2015/03/ufficiale-capracotta-pescocostanzo-battuto-record-mondiale-neve-foto-incredibili/408690/ |date=2021-12-13 }}.</ref> May hangganan ang Capracotta sa mga munisipalidad ng [[Agnone]], [[Castel del Giudice]], [[Pescopennataro]], [[San Pietro Avellana]], [[Sant'Angelo del Pesco]], at [[Vastogirardi]]. == Mga pangunahing tanawin == * [[Giardino di Flora Appenninica]] == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Isernia}} nquuutwewvqc5re2th8cr41zg0omccw 0 138926 2216036 2082627 2026-07-14T11:41:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216036 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Filago|official_name=Comune di Filago|native_name=|image_skyline=Marne1.JPG|image_caption=Kastilyo sa ''[[frazione]]'' ng Marne|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|38|N|9|33|E|type:city(2,876)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Bergamo|Bergamo]] (BG)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Daniele Medici|area_footnotes=|area_total_km2=5.3|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Filaghesi|elevation_footnotes=|elevation_m=190|saint=|day=|postal_code=24040|area_code=035|website={{official website|http://www.comune.filago.bg.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Filago''' ([[Diyalektong Bergamasco|Bergamasque]]: {{Lang|lmo|Filàgh}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Bergamo]] sa rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|35|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|12|km|mi|0}} timog-kanluran ng [[Bergamo]]. May hangganan ang Filago sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bonate Sotto]], [[Bottanuco]], [[Brembate]], [[Capriate San Gervasio]], [[Dalmine]], [[Madone]], [[Osio Sopra]], at [[Osio Sotto]]. == Kasaysayan == Ang unang matatag na mga pamayanan ng isang tiyak na laki sa munisipal na lugar ay nagsimula noong [[Imperyong Romano|panahon ng Romano]], nang magsimulang umunlad ang nayon ng [[Marne]] sa lugar sa timog ng bayan. Matatagpuan sa tagpuan ng [[ilog ng Brembo]] at ang sapa ng [[Dordo]], ito ay matatagpuan malapit sa Tulay Corvo, na ipinasok sa konteksto ng kalsada na nag-uugnay sa lungsod ng Bergamo sa Milan, isang sitwasyon na nagdulot ng hindi kaunting pakinabang sa pag-unlad ng bansa. Ang pagtatapos ng dominasyon ng mga Romano ay nagdulot ng isang hindi kanais-nais na panahon upang magsimula, na kasabay ng pagdating ng mga barbaro na sangkawan na, gamit ang kalsada na naroroon sa lugar para sa kanilang mga paggalaw, ay naghasik ng takot sa mga naninirahan. == Mga mamamayan == * [[Maurizio Malvestiti]], (1953), obispo ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Lodi|Lodi]]. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.filago.bg.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411150953/https://www.comune.filago.bg.it/ |date=2022-04-11 }} {{Lalawigan ng Bergamo}} lj2u656n3jpcepq7mou3gmim9bxfowo 0 140517 2215975 2198913 2026-07-14T04:11:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215975 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Canzo|official_name=Comune di Canzo|native_name={{native name|lmo|Canz}}|image_skyline=Canz Canzo montage2 elaborated 2.jpg|imagesize=300 px|image_alt=|image_caption=Paikot pakanan mula sa itaas: Tanawin ng Canzo, isang makasaysayang otel, [[riles ng tren ng Milan–Asso|estasyon ng tren ng Canzo-Asso]], Ermita ni San Mir, [[Katoliko Romano|Katoliko Romanong]] pambatang summer camp sa Canzo, simbahang parokya ng [[San Esteban]] (loob), tuktok ng bundok ng [[Corni di Canzo]] (Sungay ng Canzo).|image_shield=Canzo-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|51|N|09|16|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Giulio Nava|area_footnotes=|area_total_km2=12|population_footnotes=|population_demonym=Canzés ([[wikang Lombardo|Lombardo]])<br/>Gosdacaanz ([[mga diyalektong Kanlurang Lombardo|Kanlurang Lombardo]])<br/>Matèll (sa [[diyalektong Canzés]])<br/>Canzese (Italyano)|elevation_footnotes=<ref>Somewhere near Ravella the elevation is 367 m, while the tops of Mt. [[Cornizzolo]], Mt. Raj and Mt. [[Corni di Canzo]] (all situated within the communal land), are respectively at 1240, 1215 and 1372 m.</ref>|elevation_m=402|saint=[[San Esteban]]|day=Disyembre 26<ref>However, one of the most important religious festivities of the Town is that of St. Mir, [[Beatification|Blessed]] who was born in Canzo in the 14th century; this takes place in May.</ref>|postal_code=22035|area_code=031|website={{official website|http://www.comune.canzo.co.it}}|footnotes=<ref>[http://tecuting.halleylombardia.it/c013042/sa/sa_p_testo.php?x=7e974bb6041b675ab4f563fd0b36f570&idservizio=10006&idtesto=27&idfoto=&&nodo=nodo7 "Comune di Canzo, Anagrafe"]. Demographic statistics years 2005–2011 (born, dead, population flows, marriages).</ref>}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Canzo''' ({{IPA-it|ˈkantso}} ; Lombard  [ˈkãː(t)s], <small>[[Diyalektong Canzés|lokal]] na</small> [ˈkaːnts]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) ng [[lalawigan ng Como]] sa rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]]. Ito ang huling bayan sa hilaga ng makasaysayang rehiyon ng [[Brianza]] ng Lombardia, kabieera ng komunidad ng Trianggulo ng [[Lawa Como]] at isang destinasyon sa turismo sa rehiyon. Mayroon itong 5,192 mamamayan at may lawak na {{Convert|11.8|km2|mi2}}, isang desidad na 445 tao/km ² (1,100/sq mi). Nagsimula ang kasaysayan nito noong ika-5 siglo BK, nang ito ay itinatag ng mga [[Mga Selta|Selta]] at [[Mga Galo|Galo]] na [[Insubres]]. Ang mga sinaunang pamayanan ay nagmula sa panahon ng [[Mesolitiko]] at sa [[Panahon ng Tanso]]. Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''Cantius'', mismo mula sa salitang-ugat na [[Mga wikang Seltiko|Selta]] na nangangahulugang ''dulo''.<ref>A Latin origin has also been suggested in the past, when studies on Celts in southern Europe were less advanced. </ref><ref>For another example of the Celtic root ''cant'', see [[Kent]].</ref> == Kultura == === Mga wika === Ang opisyal na wika ay Italyano. Humigit-kumulang 25% ng mga mamamayang Canzese ang nagsasalita din ng [[wikang Lombardo]]. Ang iba pang mga wika ay [[Wikang Arabe|Arabie]], [[Wikang Rumano|Rumano]], at [[Wikang Ruso|Ruso]]. == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Bibliograpiya == * Longoni, Virginio (1998). ''Religiosità at cultura del Rinascimento nel Triangolo Lariano.'' ''Immagini di un'epoca'' . Canzo: Comunità Montana del Triangolo Lariano, Assessorato alla Cultura. * Longoni, Virginio (1999). ''Fonti per la storia del Triangolo Lariano.'' ''Il medioevo'' , Canzo: Comunità Montana del Triangolo Lariano, Assessorato alla Cultura. * Prina, Stefano (2003–2006). ''Al Cadreghin.'' ''Gazetin di bagaj (da Canz)'' . Canzo: Cumpagnia di Nost & Prinas. * Rebora, Sergio [editor] (1998). ''Carlo Gerosa a Canzo (1805–1878).'' ''Ritratti at soggetti sacri'' . Comune di Canzo at Fondazione Raverta. * Valli, Cinzia [editor] (1988–2002). ''Festa di Nost – Librett'' . Canzo: Comitato Biofera, Comune di Canzo at Cumpagnia di Nost. == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.canzo.co.it/ Opisyal na website ng Commune of Canzo] * [http://www.triangololariano.it/ Opisyal na website ng Lake Como Triangle Community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321021126/http://www.triangololariano.it/ |date=2014-03-21 }} * [http://www.parcolagosegrino.it/ Data ng turista sa Park Lake Segrino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918142729/http://www.parcolagosegrino.it/ |date=2019-09-18 }} {{Province of Como}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Pages using infobox settlement with possible demonym list]] ifsnm0uffguqleznuq8ucdbm5w4e5ob 0 140561 2215980 2032093 2026-07-14T05:40:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215980 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Corrido|official_name=Comune di Corrido|native_name={{lang|lmo|Còrid}}, {{native name|lmo|Coret}}|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|3|N|9|8|E|type:city(762)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=6.3|population_footnotes=|population_total=762|population_as_of=Disy. 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=22010|area_code=0344|website=|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Corrido''' ([[Diyalektong Comasco|Comasco]]: {{Lang|lmo|Còrid}} [ˈkɔrit] o {{Lang|lmo|Coret}} [ˈkɔret]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Como]] sa rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi|0}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|25|km|mi|0}} hilaga ng [[Como, Lombardia|Como]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 762 at isang lugar na 6.3&nbsp;km².<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> May hangganan ang Corrido sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Carlazzo]], [[Porlezza]], at [[Val Rezzo]]. == Ekonomiya == Sa nakalipas na mga siglo, ang Corrido ay isang mahalagang teritoryong pang-agrikultura: ang [[Frutikultura|pagtatanim ng prutas]] at [[Vitikultura|pagtatanim ng ubas]] ay laganap sa mga lugar sa ibaba ng lambak (mayroong isang malinaw at magaan na alak, na tinatawag na "el ciarel") at mga prutas na lumalaki, habang ang ekonomiya ng mga lugar ay higit pa sa itaas ng agos ito ay nakabatay sa pagtatanim ng mais at [[porahe]], paggawa ng troso, at paglilinang sa mga pastulan.<ref name=":1">{{Cita web |url=http://www.comune.corrido.co.it/c013077/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/2 |titolo=Comune di Corrido |accesso=2020-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230327071223/http://www.comune.corrido.co.it/c013077/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/2 |date=2023-03-27 }}</ref> Simula sa ikalawang kalahati ng ikadalawampu siglo, nangyaring ang commuting phenomenon ng mga [[Manggagawang prontera|manggagawang]] nagtatrabaho sa industriya ng konstruksiyon, ngunit higit pa ang pagtawid sa hangganan patungong Suwisa, kaya isang maliit na bahagi lamang ng populasyon ang nananatiling nagtatrabaho sa pangunahing sektor (karamihan sa pag-aanak ng baka).<ref name=":1" /> == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:638 bar:1871 from: 0 till:590 bar:1881 from: 0 till:667 bar:1901 from: 0 till:613 bar:1911 from: 0 till:639 bar:1921 from: 0 till:648 bar:1931 from: 0 till:648 bar:1936 from: 0 till:595 bar:1951 from: 0 till:581 bar:1961 from: 0 till:551 bar:1971 from: 0 till:612 bar:1981 from: 0 till:658 bar:1991 from: 0 till:722 bar:2001 from: 0 till:730 PlotData= bar:1861 at:638 fontsize:XS text: 638 shift:(-8,5) bar:1871 at:590 fontsize:XS text: 590 shift:(-8,5) bar:1881 at:667 fontsize:XS text: 667 shift:(-8,5) bar:1901 at:613 fontsize:XS text: 613 shift:(-8,5) bar:1911 at:639 fontsize:XS text: 639 shift:(-8,5) bar:1921 at:648 fontsize:XS text: 648 shift:(-8,5) bar:1931 at:648 fontsize:XS text: 648 shift:(-8,5) bar:1936 at:595 fontsize:XS text: 595 shift:(-8,5) bar:1951 at:581 fontsize:XS text: 581 shift:(-8,5) bar:1961 at:551 fontsize:XS text: 551 shift:(-8,5) bar:1971 at:612 fontsize:XS text: 612 shift:(-8,5) bar:1981 at:658 fontsize:XS text: 658 shift:(-8,5) bar:1991 at:722 fontsize:XS text: 722 shift:(-8,5) bar:2001 at:730 fontsize:XS text: 730 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> {{Clear}}{{Province of Como}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] nwhzj73vq6nv4q3izu26x4z60jmjgn6 0 140563 2215981 2032095 2026-07-14T05:48:59Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cremia|official_name=Comune di Cremia|native_name={{native name|lmo|Crèmie}}|image_skyline=Cremia_(CO).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|5|N|9|17|E|type:city(767)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=Cadreglio, Cantone, Cheis, Colceno, Ghiano, Lago di Como, Marnino, Motto, Prato, Pusgnano, Raviscedo, Samaino, San Vito, Semurano, Somano, Vezzedo, Vignola|mayor_party=|mayor=Guido Dell'Era|area_footnotes=|area_total_km2=10.14|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cremiesi|elevation_footnotes=|elevation_m=330|saint=|day=|postal_code=22010|area_code=0344|website={{official website|http://www.comune.cremia.co.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cremia''' ([[Wikang Lombardo|Lombardo]]: ''Crèmie'' [ˈkrɛmje]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Como]] sa rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|70|km|mi|0}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|35|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Como, Lombardia|Como]], sa kanlurang baybayin ng [[Lawa Como]]. Ang Cremia ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Dervio]], [[Garzeno]], [[Pianello del Lario]], [[Plesio]], at [[San Siro, Como|San Siro]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pinagmulan ng pangalan ng Cremia ay hindi tiyak at sinauna: ang mga unang pagpapatunay ng toponimo ay petsa mula sa ika-13 siglo, ngunit ang pinagmulan nito ay hindi malinaw. Ipinapalagay na ito ay nagmula sa alinman sa isa sa mga batis sa lugar, na tinatawag na Cremia noong panahong iyon, o na ito ay nauugnay sa Latin na ''Cremium'', iyon ay, ang pino at tuyong kahoy na ginamit upang magsindi ng apoy.<ref>{{Cita libro|cognome=Olivieri, Dante.|titolo=Dizionario di toponomastica lombarda nomi di comuni, frazioni, casali, monti, corsi d'acqua, ecc. della Regione Lombarda, studiati in rapporto alla loro origine|url=https://www.worldcat.org/oclc/492462408|accesso=6 gennaio 2020|edizione=Rist. anast|data=[2001]|editore=Lampi di stampa|OCLC=492462408|ISBN=88-488-0119-6}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.archivio-orsini.org/docs/documenti_pdf/26%20-%20Giustino%20Renato%20Orsini%20-%20Toponomastica%20lariana%20e%20valtellinese.pdf |titolo=Toponomastica Lariana e Valtellinese |cognome=Orsini |nome=Renato |editore=Tipografia Editrice Emo Cavalleri |data={{Data|1939}} |formato=PDF |p=18}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cremia.co.it/ Opisyal na website]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lago di Como}}{{Province of Como}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] 6h3j7pz9sji65w7ciwezoohs3xz1w13 0 142684 2215972 2114044 2026-07-14T03:08:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215972 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Brebbia|official_name=Comune di Brebbia|native_name=|image_skyline=Brebbia, VA - OM v S, Prealpi Luganesi.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Brebbia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|50|N|8|39|E|type:city(3,250)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=Bozza di Lago, Brebbia Superiore, C.na Cucù, Case Piano, Ghiggerima, Giardinetto, La Chiesuola, Ronchèe, Ronco, Uccelliera, Villaggio Europa|mayor_party=|mayor=Alessandro Magni|area_footnotes=|area_total_km2=6.3|population_footnotes=|population_demonym=Brebbiesi|elevation_footnotes=|elevation_m=235|saint=[[San Pedro]] at [[San Pablo]]|day=Enero 29|postal_code=21020|area_code=0332|website={{official website|http://www.comune.brebbia.va.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Brebbia''' ay isang ''comune'' (komune o munisipalidad) sa [[lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} sa kanluran ng [[Varese]]. Ito ay may isang lugar na malakas na pang-industriya at marami ring mga patlang para sa paggamit ng agrikultura, sa ilan kung saan ang sinaunang paglilinang ng Brebbia Bean (Fasòeu de Brebièe) ay gustong maging bahagi ng Pagkaing Pamayanan ng Mabagal na Pagkain.<ref>{{Cita web |url=http://www.comune.brebbia.va.it/index.php/prodotti-locali/78-i-fagioli |nome=Super |cognome=User |titolo=I Fagioli di Brebbia |accesso=14 aprile 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028045216/http://www.comune.brebbia.va.it/index.php/prodotti-locali/78-i-fagioli |date=2021-10-28 }}</ref> Ang Brebbia ay bahagi rin ng agricultural sona numero 3 ng Lalawigan ng Varese (Gitnang mga Lambak Verbano). Ang Brebbia ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Besozzo]], [[Ispra]], [[Malgesso]], [[Travedona-Monate]], at [[Cadrezzate]]. Ang pangunahing simbahan ay [[Simbahan ng San Pedro at San Pablo, Brebbia]]. Ito ay matatagpuan sa gitna ng bayan. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.brebbia.va.it/ Opisyal na website] {{Lago Maggiore}}{{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 4p9h911rw38a8ga8qlpxav0afr1zs96 0 142715 2215978 2114201 2026-07-14T04:42:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215978 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Cazzago Brabbia|official_name=Comune di Cazzago Brabbia|native_name=|image_skyline=File:Cazzago Brabbia - Municipio 0142.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cazzago Brabbia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|48|N|8|44|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=Torbiera di Cazzago, Cascina Costa, Bonze, Pizzo di Cazzago, Fornaci, Fosso di Mezzo|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=3|population_footnotes=<ref name="istat">[http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html ISTAT] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160303184737/http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html |date=March 3, 2016 }}</ref>|population_total=827|population_as_of=2011|pop_density_footnotes=|population_demonym=Cazzaghesi|elevation_footnotes=|elevation_m=265|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=21020|area_code=0332|website=|footnotes=}} Ang '''Cazzago Brabbia''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], Hilagang [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang Cazzago Brabbia ay may kasaysayan na itinayo noong sinaunang panahon. Ito ay dating bahagi ng sinaunang Romanong salikop ng kalsada at kalaunan ay naging isang pamayanan noong Gitnang Kapanahunan. Sa paglipas ng mga siglo, ang nayon ay naiimpluwensiyahan ng iba't ibang naghaharing pamilya at mga marangal na bahay, na nag-aambag sa pamana nitong kultura at kahalagahan sa kasaysayan.<ref>{{Cite web |title=Cazzago Brabbia |url=https://www.italyreview.com/cazzago-brabbia.html |access-date=2023-11-19 |website=Italy Review |language=en}}</ref> == Mga monumento at tanawin == * Ang simbahan ng San Carlo, na itinayo noong ika-17 siglo, na may mga pintura ng ika-17 at ika-19 na siglo.<ref>[https://www.bcc-lavoce.it/article/cazzago-brabbia-spunta-un-tesoro-allinterno-della-chiesa-san-carlo/ A Cazzago Brabbia spunta un tesoro all’interno della chiesa di San Carlo]</ref> * Ang mga alaala ng digmaan, na itinayo noong 1918 at 1946, upang gunitain ang pagbagsak ng [[Unang Digmaang Pandaigdig|Una]] at [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ayon sa pagkakabanggit.<ref>{{Cita web |url=https://www.pietredellamemoria.it/pietre/memoriale-ai-caduti-di-cazzago-brabbia/ |titolo=Lapidi ai Caduti di Cazzago Brabbia}}</ref> * Ang mga bahay ng yelo, na itinayo sa pagtatapos ng ika-18 siglo. Tila maliliit na trulli na itinayo noong ika-18 siglo at ginamit hanggang sa unang bahagi ng dekada 1900 para sa pag-iimbak ng pagkain. Itinayo para sa mga pangangailangan ng maliit na pamayanan ng pangingisda na nagbunga ng kaakit-akit na nayon ng Cazzago Brabbia, ang mga ito ay unang nakuha ng Koperatiba ng mga Mangingisda pagkatapos ng parokya ng S. Carlo sa Cazzago Brabbia at sa wakas ng Munisipalidad ng Cazzago na nag-alaga ng kanilang paggaling. Kasalukuyang ginagamit bilang isang lugar para sa mga may temang eksibisyon, mga pangyayari nauugnay sa teritoryo at sa lawa kung saan at kung saan sila nagmula, kamakailan ay ginamit ang mga ito bilang isang silid ng seremonya para sa pagdiriwang ng mga ritwal na sibil.<ref>{{Cite web |title=Comune di Cazzago Brabbia |url=http://www.comune.cazzagobrabbia.va.it/c012049/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/1 |access-date=2023-11-19 |website=www.comune.cazzagobrabbia.va.it |language=it |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119230732/http://www.comune.cazzagobrabbia.va.it/c012049/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/1 |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] dr4wbumo3z29qeo4fpairdt7omt1ekk 0 142732 2216031 2114264 2026-07-14T10:05:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216031 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Duno|official_name=Comune di Duno|native_name=|image_skyline=View of Duno (Varese - Lombardy - Italy).JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|55|N|8|44|E|type:city(163)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Francesco Paglia|area_footnotes=|area_total_km2=2.59|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Dunesi|elevation_footnotes=|elevation_m=530|saint=|day=|postal_code=21030|area_code=0332|website={{official website |www.comune.duno.va.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Duno''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Varese]]. Ang Duno ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Brissago-Valtravaglia]], [[Casalzuigno]], [[Cassano Valcuvia]], [[Cuveglio]], [[Mesenzana]], at [[Porto Valtravaglia]]. == Kasaysayan == Sa etimolohiya, ang Duno ay isang Seltang salita at nagmula sa "DUNUM" = orihinal na isang tore ng bantay at pagmamasid pagkatapos ay isang burol. Sa kasaysayan mayroong medyo tumpak at kawili-wiling impormasyon. Ang sinaunang panahon nito sa katunayan ay nagsimula noong ika-5 siglo BK; tiyak na itinayo ito sa panahon ng pagsalakay ng mga Galo, mga taong mahal ang kanilang mga gawi sa bundok. Ang mga taong ito ay nagmula sa mga lambak ng Ossola at Mesolcina at nanirahan din sa ating rehiyong ito. Ang isang sinaunang dokumento ng relihiyon ay napanatili din sa mga sinupan ng Simbahang Parokya ng Canonica at nasa susunod na petsa. Ito ay may kinalaman sa isang gawain ng pastoral na pagbisita ng Obispo ng Como Monsignor Felice Niguarda noong 1592. Sinasabi nito na verbatim: "Simbahan ng S. Giuliano di Duno. Ang daan patungo sa Cuveglio, kalahating milya mula sa bundok, ay patungo sa bayan na tinatawag na Duno: pamilya 26 kaluluwa 191 ".Upang umakyat sa Duno, isang daan na hangin mula sa Canonica di Cuvio; ilang daang metro ang layo ay nahahati ito sa tatlo: ang isa na nasa hangganan ng Sant'Anna, ay paikot-ikot, napakatarik, dating tinatawag na "ROVERSINA" at ngayon ay "LA BREVISSIMA". Isang segundo, mas komportable, ngunit nakakapagod din, "Ang Daang Mula". Ang ikatlong "LA PROVINCIALE" ay pinasinayaan noong Enero 22, 1911 ng Alkalde noon at maestrong tagatayo na si Giovanni Sonzini. Hanggang 1928 ay nagkaroon ng sariling administrasyong munisipyo ang Duno. Ang mga probisyon ng pambatasan noong mga panahong iyon ay humantong sa pagbuo ng mas maraming populasyon na mga sentro, na pinipigilan ang iba't ibang mga lokal na awtonomiya. Maging si Duno ay hindi nakaligtas sa kapalarang iyon, na may matinding panghihinayang, kaya naging mga mamamayan ng Dunesi ng Cuvio. Pagkatapos lamang ng pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at tiyak noong Marso 1947, nagsimula ang mga pamamaraan sa mga karampatang awtoridad upang mabawi ang pinakahihintay nitong awtonomiya. Noong Mayo 17, 1954, isang telegrama na nagmula sa Roma at ipinadala ni Hon. Pio Alessandrini, inihayag "BINABATI KO ANG LIBRENG MUNICIPALITY NG DUNO - OPISYAL NA GAZETTE NGAYON N° 115 - PUBLIC MINISTERIAL DECREE"<ref>{{Cite web |title=Comune di Duno |url=https://www.comune.duno.va.it/c012066/zf/index.php/storia-comune |access-date=2023-11-23 |website=www.comune.duno.va.it |archive-date=2023-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123013822/https://www.comune.duno.va.it/c012066/zf/index.php/storia-comune |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] tsvty28f1cluc8c58w5p4ihrl4bdq7j 0 142733 2216030 2114282 2026-07-14T10:02:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216030 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Dumenza|official_name=Comune di Dumenza|native_name=|image_skyline=Chiesa di San Giorgio (Dumenza).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Dumenza-Stemma.png|shield_alt=|shield_size=px|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|1|N|8|47|E|type:city(1,376)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=Runo, Due Cossani, Stivigliano, Trezzino|mayor_party=|mayor=Corrado Nazario Moro|area_footnotes=|area_total_km2=18.5|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Dumentini|elevation_footnotes=|elevation_m=411|saint=|day=|postal_code=21010|area_code=0332|website={{official website|http://www.comune.dumenza.va.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Dumenza''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|70|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|25|km|mi}} hilaga ng [[Varese]], sa hangganan ng [[Suwisa]]. Ang munisipalidad ng Dumenza ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin ang mga nayon at pamayanan) ng Runo (lugar ng kapanganakan ng pintor na si [[Bernardino Luini]]), Due Cossani, Stivigliano, at Trezzino. May hangganan ang Dumenza sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Agra, Lombardia|Agra]], [[Astano]] (Suwisa), [[Curiglia con Monteviasco]], [[Luino]], [[Maccagno con Pino at Veddasca|Maccagno con Pino e Veddasca]], [[Miglieglia]] (Suwisa), [[Monteggio]] (Suwisa), [[Novaggio]] (Suwisa), [[Sessa, Switzerland|Sessa]] (Suwisa). == Pinagmulan ng pangalan == Maraming mga teorya ang nagbibigay-katwiran sa [[toponimo]]. Ang pinakamalamang ay nagmula ito sa pangalan ng isang tao: sa mga listahan ng "apoy" (ibig sabihin ng mga pamilya) ng munisipyo, ang pangalan ng Dugmentius ay ipinakita sa pagitan ng ilang mga ulo ng pag -iisip. Maaari itong makuha mula sa dux mensae o da loco mensa. Sa isang makasaysayang dokumento lamang, ng isa pang munisipalidad, lumilitaw ito sa katunayan bilang isang ''Locomenza''. == Mga kilalang mamamayan == * [[Vincenzo Peruggia]] * [[Bartolomeo Scappi]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.dumenza.va.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017031043/http://www.comune.dumenza.va.it/ |date=2012-10-17 }} {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 7zqzf11fh16ypr0zv4dkmrll56qvkqj 0 155131 2215983 2172467 2026-07-14T06:07:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215983 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = FM Radio Manila | callsign = DWFM | logo = | logo_size = | logo_caption = | city = [[Lungsod Quezon]] | area = [[Kalakhang Maynila]] at mga karatig na lugar | branding = FM Radio 92.3 | airdate = 1973 | frequency = 92.3 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]] | language = [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 25,000 watts | erp = 75,000 watts | class = | callsign_meaning = '''F'''requency '''M'''odulation <br>'''F'''avorite '''M'''usic Radio | former_callsigns = DZRU (1998–2007) | network = Favorite Music Radio | former_names = {{ubl|MRS (1973–98)|Joey (1998–2007)|XFM (2007–09)|U92 (2009–10)|Radyo5 (2010–24)}} | sister_stations = {{ubl|'''Sa Ilalim ng PCMC:'''|[[DWPM|DZMM Radyo Patrol 630]]|PRTV Prime Media ([[DWKC-DTV]])|'''Sa Ilalim ng NBC:'''|[[DWNB-TV]] (TV5)}} | owner = [[Nation Broadcasting Corporation]] | operator = [[Philippine Collective Media Corporation]] ''(nasa ilalim ng pag-apruba ng regulasyon sa paglipat ng mga ari-arian)'' | repeater = {{ubl||[[Baguio]]: [[DZYB]] 102.3 MHz|[[Bacolod]]: DYBC 102.3 MHz|[[Heneral Santos]]: [[DXOO]] 97.5 MHz}} | webcast = [https://mytuner-radio.com/radio/fm-radio-philippines-507113/ Listen Live] | website = [https://pcmc.com.ph/fm-radio/ FM Radio Manila Website] | coordinates = {{coord|14|36|25.564|N|121|09|48.557|E|type:landmark}} }} Ang '''DWFM''' (92.3 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''FM Radio 92.3''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari ng [[Nation Broadcasting Corporation]] at pinamamahalaan ng [[Philippine Collective Media Corporation]], habang nasa ilalim ng pag-apruba ng regulasyon sa paglipat ng mga ari-arian. Ito ang nagsiisilbing punong himpilan ng FM Radio Philippines. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa 5th Floor, The Ignacia Place, 155 Mother Ignacia corner, Sgt. Esguerra Ave, Barangay South Triangle, Diliman, [[Lungsod Quezon]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa [[Nation Broadcasting Corporation|NBC]] compound, Block 3, Emerald Hills, Sumulong Highway, [[Antipolo]]. ==History== ===1973–1998: MRS=== Pangatlong himpilan na itinatag sa Kalakhang Maynila noong 1973 ang DWFM. Una ito kilala bilang '''MRS 92.3''' (Most Requested Song) na may adult contemporary format. Kilala ito sa pagtugtog ng pinaka hinihiling na kanta kada oras. Dahil dito, naging kabilang sa pinakikinggang himpilan sa Kalakhang Maynila. Nasa Jacinta Building 1 sa [[Arnaiz Avenue|Pasay Road]] ang una nitong tahanan. Lumipat ito sa NBC Tower/Jacinta Building 2 (na ngayo'y ACQ Tower) sa [[EDSA]], Makati. ===1998–2007: Joey=== Noong Setyembre 1998, binili ng [[MediaQuest Holdings|MediaQuest]], na pinagmamay-ari ng [[PLDT]], ang NBC mula sa pamilya Yabut family at [[Manny Villar]]. Noong Nobyembre, nag-rebrand ang himpilang ito sa '''Joey @ Rhythms 92.3''' na may smooth jazz na format. Nagpalit din ang call letters nito sa DZRU. Si Francis Lumen ang nagsilbing tagapamahala ng himpilang ito. Hindi nagtagal at inangkop ng mga himpilan nito sa iba't iabng probinsya ang format nito. Noong 2004, naging '''923 Joey''' na binansagang "It's a Groove Thing". Noong Enero 2007, nasa pamamahala ng himpilang ito sina Raymund Miranda and Al Torres. ===2007–2009: XFM=== Noong Linggo ng Pagkabuhay, Abril 8, 2007, muling inilunsad ang himpilang ito bilang '''92.3 xFM''' na nagpatugtog ng [[:en:downtempo|downtempo]], [[:en:trip hop|trip hop]] and [[:enhouse music|house]]. Bumalik ang call letters nito sa DWFM. Noong Agosto 2007, nagdagdag ng easy listening sa format nito. Noong Pebrero 2008, binalik ng himpiliang ito ang smooth jazz na format. Binansagan ito na "Stress Free Radio", "Cool, Hip, Light, Smooth and all that Jazz" at "Light N Up!".<ref>[https://www.philstar.com/entertainment/2007/06/04/4143/rise-923-xfm-experience Rise: The 92.3 xFM experience]</ref> ===2009–2010: U92=== Noong Oktubre 1, 2009, kinuha ng [[All Youth Channels]], na may-ari ng MTV Philippines, ang operasyon ng himpilang ito at ginawa itong '''U92''' na binansagang "Cool To Be U". Meron itong Top 40 na format at kabilang sa mga personalidad nito ay galing sa MTV Philippines. Noong panahong yan, lumipat ito sa Silver City Mall sa [[Pasig]].<ref>[https://www.philstar.com/entertainment/2010/05/27/578434/its-cool-be-u It's cool to be U]</ref> Noong Oktubre 1, 2010, namaalam ang U92 sa ere. Noong panahong yan, kinuha ng [[TV5 Network|TV5]] (mayoryang bahagi na binili ng MediaQuest noong taong yan) ang operasyon ng himpilang ito. ===2010–2024: Radyo5=== [[File:Radyo5 Manila.png|thumb|Radyo5 92.3 News FM station logo from 2010 to 2018]] [[File:1288Padre_Faura_Street_50.jpg|200px|thumbnail|right|[[Production truck|OB van]] of Radyo5 92.3 News FM along [[Padre Faura Street]] in [[Manila]]]] Noong Nobyembre 8, 2010, muling inilunsad ang himpilang ito bilang '''Radyo5 92.3 News FM''' na may [[News|news/talk]] na format. Noong panahong yan, lumipat ito sa TV5 Studio Complex in Novaliches, Quezon City. Kabilang ito sa pagpalawig sa News5 ng TV5.<ref>[http://www.manilastandardtoday.com/insideNews.htm?f=2010/october/4/news3.isx&d=2010/october/4 TV5 allocates P10b to battle ABS-CBN, GMA-7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714045658/http://www.manilastandardtoday.com/insideNews.htm?f=2010/october/4/news3.isx&d=2010/october/4 |date=July 14, 2011 }}. [[Manila Standard Today]]. Retrieved October 4, 2012.</ref><ref>[http://bworldonline.com/main/content.php?id=18874 TV5 claims to be No. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113001724/http://bworldonline.com/main/content.php?id=18874|date=January 13, 2016}}. BusinessWorld. Retrieved October 4, 2012.</ref> Kabilang sa mga personalidad ng Radyo5 ay galing sa iba't ibang mga himpilan sa AM. Sa loob ng halos ng anim na buwan, naging pang-apat ang Radyo5 sa pinakikinggang himpilan sa FM sa Kalakhang Manila. Ito rin ang pinaka pinakikinggan ng mga pampublikong sasakyan.<ref>[http://www.interaksyon.com/entertainment/radyosingko-no-4-in-just-4-months/ RadyoSingko: No. 4 in just 4 months] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717215703/http://www.interaksyon.com/entertainment/radyosingko-no-4-in-just-4-months/|date=July 17, 2012}} Interaksyon. Retrieved July 13, 2012.</ref><ref>[http://www.interaksyon.com/article/38135/surveys-show-radyo-singko-poised-to-beat-am-news-radio-stations Surveys show Radyo Singko poised to beat AM news radio stations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723001130/http://www.interaksyon.com/article/38135/surveys-show-radyo-singko-poised-to-beat-am-news-radio-stations|date=July 23, 2012}}.Interaksyon. Retrieved July 21, 2012.</ref><ref>[http://www.mb.com.ph/luis-alandy-donates-books-school-supplies-to-foundation/ Radyo5 Remains No. 1 On The Road]. [[Manila Bulletin]] Retrieved February 24, 2014.</ref> Noong Disyembre 23, 2013, muli itong lumipat sa [[TV5 Media Center]] sa [[Mandaluyong]].<ref>{{cite web |title=Bagong Tahanan ng TV5 sa Mandaluyong, Silipin |url=http://n5e.interaksyon.com/top/4EA1A901A12646E/1001/bagong-tahanan-ng-tv5-sa-mandaluyong-silipin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224111513/http://n5e.interaksyon.com/top/4EA1A901A12646E/1001/bagong-tahanan-ng-tv5-sa-mandaluyong-silipin |archive-date=December 24, 2013 |access-date=December 21, 2013 |publisher=News5 Everywhere}}</ref> After the shutdown of AksyonTV on January 13, 2019, Radyo5 programs began broadcasting in a Cignal-exclusive "teleradyo" channel, One PH, which was initially launched on February 18 and officially launched on July 31. Coinciding with the said launch, Radyo5 was added with new studios and programs, and re-extended its weekday broadcast hours. [[File:Radyo5 New Logo 2022.png|thumb|Radyo5 92.3 News FM station logo used from November 8, 2022 to March 7, 2023.]] Noong Nobyembre 8, 2022, sa kasagsagan ng ika-12 na anibersaryo ng himpilang ito, binansagan ito bilang "Ito ang Totoong Tunog ng Serbisyo Publiko". Sa trade launch ng TV5, inanunsyo ng Radyo5 ang muli nitong paglunsad sa Enero 23, 2023, kasabay ang mga bago nitong programa.<ref>{{cite AV media|url=https://m.youtube.com/watch?v=y3sNGQisYjs&feature=youtu.be|title=Ilang bago, upcoming shows ng Kapatid network, ipinasilip sa TV5 Trade Launch|publisher=News5Everywhere [[YouTube]] Channel|date=November 24, 2022|accessdate=November 24, 2022}}</ref> Noong Marso 8, 2023, pinalitan ng Radyo5 ang sub-brand nito sa '''True FM''' at binansagan ito na "Dito Tayo sa Totoo!".<ref>{{cite web |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Radyo5 rebrands as 92.3 Radyo5 TRUE FM |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/03/11/2250949/radyo5-rebrands-923-radyo5-true-fm |website=PhilStar Global |publisher=PhilStar Global Corp. |access-date=12 March 2023 |date=11 March 2023}}</ref> On May 1, 2024, itinatag ng Radyo5 ang isa pang ''TeleRadyo'' na himpilang ekslusibo sa [[Cignal]] na ''True FM TV'' sa Channel 19. Noong Nobyembre 4, 2024, namaalam ang True FM sa talapihitang ito, na may kasamang mensaheng pamamaalam mula sa NBC, TV5, at True Network. ===2024–kasalukuyan: Favorite Music Radio=== Noong Oktubre 2024, binili ng PCMC ang mga himpilan sa FM na pinag-arian ng [[Nation Broadcasting Corporation]] (NBC), na may-ari ng mga talapihitan na ginagamit ng Radyo5. Bilang bahagi ng kasunduan nila habang nasa ilalim ng pag-apruba ng regulasyon sa paglipat ng mga ari-arian, kukunin ng PCMC ang operasyon ng mga himpilan sa FM ng NBC, maliban sa mga himpilan nito sa [[DYFM-FM|Cebu]] at [[DXRL|Cagayan de Oro]].<ref>{{cite news|url=https://bilyonaryo.com/2024/10/27/from-dzmm-to-radyo5-dwfm-prime-media-scoops-up-radio-assets-of-mvp-group/business/|title=From DZMM to Radyo5-DWFM: Prime Media scoops up radio assets of MVP Group|work=Bilyonaryo|date=October 27, 2024|access-date=October 27, 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bworldonline.com/corporate/2024/10/29/631169/nbc-pcmc-in-radio-asset-transfer-talks/|title=NBC, PCMC in radio asset transfer talks|publisher=BusinessWorld|date=October 29, 2024|accessdate=October 29, 2024}}</ref><ref>{{cite news|url= https://bilyonaryo.com/2024/10/28/lipat-bahay-mvp-moves-radyo5-true-fm-to-another-station-as-pcmc-takes-over-92-3-frequency/business/|title=Lipat bahay: MVP moves Radyo5-True FM to another station as PCMC takes over 92.3 frequency|work=Bilyonaryo|date=October 28, 2024}}</ref> Noong Nobyembre 4, 2024, 5:00 ng umaga, inilunsad ang '''FM Radio 92.3''' mula sa tahanan nito sa Diliman, Quezon City. Ang ''Good Vibes Morning'' ay ang una nitong programa. ==Tignan din== *[[ABS-CBN News]] *[[DZMM TeleRadyo]] *[[PRTV Prime Media]] *[[DWPM|DZMM Radyo Patrol 630]] *[[MOR Entertainment]] ==Mga Sanggunian== {{Reflist}} ==External links== *[https://pcmc.com.ph/fm-radio/ FM Radio Manila Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104055314/https://pcmc.com.ph/fm-radio/ |date=2024-11-04 }} {{Metro Manila Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Kalakhang Maynila]] sq3vr4h6ovbe932uyiuagq3gp82dlga 0 155782 2215977 2208259 2026-07-14T04:29:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Casavatore|elevation_footnotes=|area_total_km2=1.62|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=18644|population_as_of=Marso 31, 2016|pop_density_footnotes=|population_demonym=Casavatoresi|elevation_m=80|mayor=Lorenza Orefice|twin1=|twin1_country=|saint=San Juan Bautista|day=Hunyo 24|postal_code=80020|area_code=081|website=|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=|image_map=|native_name=|image_skyline=Gigli di Casavatore.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|54|N|14|16|E|type:city(19,608)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Campania]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Napoles|Napoles]] (NA)|footnotes=}} Ang '''Casavatore''' ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Napoles]] sa [[Italya|Italyanong]] rehiyon ng [[Campania]], matatagpuan ang mga 8&nbsp;km hilaga ng [[Napoles]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 19,608 at may sakop na 1.62&nbsp;km². Ang Casavatore ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Arzano]], [[Casoria]], at [[Napoles]]. == Kasaysayan == Ang teritoryo ng Casavatore ay naninirahan mula pa noong panahon ng mga Romano at naging bahagi ng teritoryo ng sinaunang lungsod ng [[Atella (sinaunang lungsod)|Atella]]. Ang katibayan ng presensiya ng mga Romano sa teritoryo ay ang [[senturyasyon]] ng [[Magkakapatid na Gracchi|Gracchi]] ([[Senturyasyon ng sinaunang Campania|Ager Campanus I]], circa 133 BC) at ang senturyasyon ng panahong Augusto ([[Senturyasyon ng sinaunang Campania|Acerrae-Atella I]]).<ref>[http://www.iststudiatell.org/atella%5Ccasavatore.htm Casavatore<!-- Titolo generato automaticamente -->].</ref> Ang karagdagang kumpirmasyon ay ipinahiwatig ng pagkatuklas noong 1975 ng isang grupo ng mga Romanong libingan sa panahon ng pagtatayo ng isang school complex, at ang pagbawi ng Guardia di Finanza, noong 1963, ng mga bagay mula sa panahon ng Romano (dogli o dolii) sa panahon ng pagtatangka na pagnanakaw.<ref>[http://www.tecuting2.it/c063021/oc/oc_p_elenco_nofoto.php?x= Comune di Casavatore Provincia di Napoli<!-- Titolo generato automaticamente -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105091704/http://www.tecuting2.it/c063021/oc/oc_p_elenco_nofoto.php?x= |date=2010-01-05 }}.</ref> Sa panahon ng Gitnang Kapanahunan na nakuha ng sentrong magsasaka ng Casavatore ang pangalan at pagkakakilanlan nito; sa katunayan, noong 1308 ang pangalang "Casavatore" ay tahasang binanggit (Presbiter Angelus de Casavatore pro beneficiis suis tar. I.).<ref>Rationes decimarum Italiae nei secoli XIII e XIV, CAMPANIA, a cura di M. Inguanez, L. Mattei-Cerasoli e P. Sella, Città del Vaticano, 1942.</ref> Ang iba pang mga sanggunian na tila tumutukoy sa Casavatore ay nagsimula noong 1190 (mga lupaing matatagpuan sa Casavito prope Neapolis) at 1298 (na matatagpuan sa ad Salvatorem); ang dalawang mapagkukunang ito ay nagbibigay din ng pagkakataon na maunawaan ang etimolohiya ng Casavatore mismo; ang una, sa katunayan, ay magmumungkahi ng etimolohikong pinagkuhanan mula sa 'Casa Vittore'. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.casavatore.na.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704122051/http://www.comune.casavatore.na.it/ |date=2008-07-04 }} {{In lang|it}} {{Kalakhang Lungsod ng Napoles}} kef7fzdxpxsic75x4wo799w7fg8h99t 0 161662 2216029 2212165 2026-07-14T09:59:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216029 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = | image = Dororon Enma-kun vol2 (1996).jpg | caption = Pabalat ng ikalawang bolyum ng ''Dororon Enma-kun'' noong 1996 na ipinapakita ang pangunahing tauhan. | ja_kanji = ドロロンえん魔くん | ja_romaji = | genre = [[Horror fiction|Katatakutan]], [[Komedya]] }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = [[Koro Yabuki]] | producer = | writer = [[Go Nagai]], [[Masaki Tsuji]], [[Shun-ichi Yukimuro]], [[Tadaaki Yamazaki]] | music = | studio = [[Toei Animation]] | network = [[Fuji TV]] | first = {{Start date|1973|10|04}} | last = {{End date|1974|03|28}} | episodes = 25 | episode_list = Talaan ng mga episodyo ng Dororon Enma-kun }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_other = [[Wakagi Shobo]]<br/>[[Asahi Sonorama]]<br/>[[Chuokoron-sha]]<br/>[[Media Factory]]<br/>[[Kodansha]]<br/>[[Goma Books]] | demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' | magazine = [[Weekly Shōnen Sunday]] | first = {{Start date|1973|09|30}} | last = {{End date|1974|03|31}} | volumes = 3 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Tsutomu Oyamada]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shougakukan book | first = {{Start date|1973|09}} | last = {{End date|1974|03}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Tsutomu Oyamada]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogakukan no Yochien | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|04}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Tadashi Makimura]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogaku Ichinensei | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|03}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Tsutomu Oyamada]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogaku Ninensei | first = {{Start date|1973|12}} | last = {{End date|1974|04}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = Go Nagai <br> [[Tsutomu Oyamada]] (last story) | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogaku Sannensei | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|04}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Ken Ishikawa]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogaku Yonnensei | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|04}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Yoshimi Hamada]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogaku Gonensei | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|04}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Tsutomu Oyamada]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = Shogaku Rokunensei | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|03}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Mitsuru Hiruta]] | publisher = [[Tokuma Shoten]] | demographic = | magazine = TV Land | first = {{Start date|1973|10}} | last = {{End date|1974|03}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Enma Jigoku | author = [[Go Nagai]] | publisher = [[Asahi Sonorama]] | publisher_other = [[Wakagi Shobo]]<br/>[[Asahi Sonorama]]<br/>[[Chuokoron-sha]]<br/>[[Media Factory]]<br/>[[Kodansha]]<br/>[[Goma Books]]<br/>[[ebookjapan]] | demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' | magazine = [[Manga Shōnen]] | published = {{Start date|1978|09}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Doki Doki! Enma-kun | author = [[Go Nagai]] | illustrator = [[Koichi Hagane]] | publisher = [[Shogakukan]] | demographic = [[Children's anime and manga|Kodomo]] | magazine = [[Coro Coro Comic]] | first = {{Start date|1992|08|24}} | last = {{End date|1993|02|01}} | volumes = | volume_list = }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Dororon Enbi-chan | author = [[Go Nagai]] | publisher = [[Sanwa Publishing]] | demographic = ''[[Seinen manga|Seinen]]'' | magazine = [[Monthly YoungMan]] | first = {{Start date|2000|12}} | last = {{End date|2001|06}} | volumes = 1 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Game | title = CR Dororon Enma-kun | developer = | publisher = [[NewGin]] | genre = [[Pachinko]] | platforms = Arcade | released = Pebrero 2007 }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Enma vs: Dororon Enma-kun Gaiden | author = [[Go Nagai]] (original work) <br> [[Masaki Segawa]] | illustrator = Masaki Segawa | publisher = [[Shueisha]] | demographic = ''[[Seinen manga|Seinen]]'' | magazine = [[Business Jump]] | published = {{Start date|2010|07|21}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Shururun Yukiko Hime-chan feat. Dororon Enma-kun | author = [[Sae Amatsu]]<br>[[Go Nagai]] (original work) | illustrator = Sae Amatsu | publisher = [[Kadokawa Shoten]] | publisher_en = | demographic = [[Seinen manga|Seinen]] | imprint = | magazine = [[Young Ace]] | magazine_en = | first = {{start date|2010|11}} | last = | volumes = 1 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = Dororon Enma-kun Meeramera | director = [[Yoshitomo Yonetani]] | producer = | writer = [[Go Nagai]], [[Hiroaki Kitajima]], Yoshitomo Yonetani | music = [[Keiichi Suzuki (composer)|Keiichi Suzuki]], [[Moonriders]], [[Starchild Records]] | studio = [[Brain's Base]] | network = [[Mainichi Broadcasting System|MBS]], [[Tokyo Broadcasting System|TBS]], [[Aichi Television Broadcasting|TV Aichi]], [[TVQ Kyushu Broadcasting]], [[AT-X]] | first = {{Start date|2011|04|07}} | last = | episodes = 12 | episode_list = Talaan ng mga episodyo ng Dororon Enma-kun#Dororon Enma-kun MeeraMera (2011) }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Dororon Enma-kun'''''|ドロロンえん魔くん|Dororon Enma-kun}}, mas kilala sa tawag na ''Satanikus!'', ay isang Hapones na katatakutan na komedyang seryeng [[anime]] at [[manga]] na ginawa ng [[Go Nagai]]. Ito ay isa sa mga kilalang gawa ni Nagai sa buong [[Hapon]], kahit na hindi ito kilala sa ibang panig ng mundo. Noong 2006, makakakuha ito ng isang [[sekuwelyo]] sa ''[[Demon Prince Enma]]'', na kung saan ay bumabaksak sa komdya at nagiging suspensang katatakutang serye. Pagkatapos na mailabas ang OVA, may kasunod na bersyong manga ang inilabas na tinatawag na ''[[Satanikus ENMA Kerberos]]'' ng [[Eiji Toriyama]]. Isang paggawa mula na pinamagatang ''Dororon Enma-kun MeeraMera'' ang sisimulang ipalabas sa Hapon noong Abril 2011. ==Buod== Si Enma, Yukiko-Hime at Kapaeru ay bahagi ng [[Yokai]]-Patrol. Hinahanap palagi nila ang mga multo na nakatakas sa impiyero papunta sa mundo ng mga tao.<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | author2 = | title = DORORON ENMAKUN (TOEI ANIMATION FILM LIST) | work = | publisher = Toei Animation | date = | url = http://corp.toei-anim.co.jp/english/film/dororon_enmakun.php | format = | doi = | accessdate = 2008-11-14 | archive-date = 2009-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090217210205/http://corp.toei-anim.co.jp/english/film/dororon_enmakun.php | url-status = dead }}</ref> ==Tauhan== ;{{Nihongo|'''Enma-kun'''|えん魔くん}} :{{animevoices|[[Masako Nozawa]] (1973), [[Kappei Yamaguchi]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Yukiko-Hime'''|雪子姫}} :{{animevoices|[[Sumie Sakai]] (1973), [[Mamiko Noto]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Kapperu'''|カパエル|Kapaeru}} :{{animevoices|[[Kaneta Kimotsuki]] (1973), [[Takehito Koyasu]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Chapeauji'''|シャポーじい|Shapōjii}} :{{animevoices|[[Junpei Takiguchi]] (1973), [[Minoru Inaba]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Tsutomu-kun'''|ツトムくん}} :{{animevoices|[[Takako Kondo]] (1973), [[Rumi Shishido]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Tobatiri'''|トバッチリ|Tobacchiri}} :{{animevoices|[[Akira Shimada]] (1973), [[Daiki Nakamura]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Daracura'''|ダラキュラ|Darakyura}} :{{animevoices|[[Takuzou Kamiyama]] (1973), [[Hideyuki Umezu]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Harumi'''|ハルミ}} :{{animevoices|[[Reiko Katsura]] (1973), [[Ayako Kawasumi]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''Great King Enma'''|閻魔大王|Enma Daiō}} :{{animevoices|[[Hidekatsu Shibata]] (1973), [[Norio Wakamoto]] (2011)}} ;{{Nihongo|'''''Enbi-chan'''''|艶靡ちゃん}} :{{animevoices|[[Rumi Shishido]] (2011)}} ==Medya== ===Anime=== {{main|Talaan ng mga episodyo ng Dororon Enma-kun|Demon Prince Enma}} Ang orihinal na anime ay naipalabas ng [[Toei Animation]] at orihinal na ipinalabas sa [[Fuji TV]] mula {{Start date|1973|10|04}} hanggang {{End date|1974|03|28}}. Ang panimulang tema ay {{Nihongo|"Dororon Enma-kun|ドロロンえん魔くん}} at ang pangwakas na tema ay {{Nihongo|"Be Careful of Ghosts|妖怪にご用心|Yōkai ni go Yōjin}}, na parehang kinanta ni Chinatsu Nakayama. Isang sekuwelyong [[orihinal na bidyong animasyon]] na manga, ang ''[[Demon Prince Enma]]'', ang naipalabas ng [[Brain's Base]] at inilabas sa apat na bolyum na inilabas sa pagitan ng 25 Agosto 2006 at 23 Marso 2007. Ang OVA ay nilisensiyahan sa Hilagang Amerika ng [[Bandai Entertainment]]. Isang paggawa muli ng orihinal na serye na pinamagatang {{nihongo|''Dororon Enma-kun Meeramera''|Dororonえん魔くん メ~ラめら}}, ay kasalukuyang inilalabas ng Brain's Base at sisimulang ipalabas sa [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] mula 7 Abril 2011. Ang panimulang tema ay {{Nihongo|"Soul Burning at 1,000,000,000°C!!|魂メラめら一兆℃!|Tamashii Meramera Icchō °C!}} ni [[Masaaki Endoh]] at ang Moonriders, habang ang pangwakas na tema ay {{Nihongo|"Everybody's Exhausted ZZZ"|みんなくたばるサァサァサァ|Minna Kutabaru Sasasa}} ng The Moonriders kasama si Yoko.<ref name="Anime announcement - ANN">{{cite web | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-09-01/go-nagai-dororon-enma-kun-gets-new-anime | title = Go Nagai's Dororon Enma-kun Gets New Anime | work = News | accessdate = 2011-04-10 | author = | date = 2010-09-01 | publisher = Anime News Network | location = USA }}</ref> ===Manga=== Ang pangunahing bersyon ng manga ay orihinal na ininuran sa magasin ng [[Shogakukan]] na''[[Weekly Shōnen Sunday]]'' mula {{Start date|1973|09|30}} hanggang {{End date|1974|03|31}}.<ref name="Work chronology 1970-74 - Go-mania">{{cite web |url = http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/1970.html |title = 作品年譜 -1970- |accessdate = 2010-09-06 |author = |work = |publisher = Go-mania |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Work chronology -1970- |archive-date = 2012-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120217161608/http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/1970.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Go Nagai works list 1971-1975 - ebookjapan">{{cite web |url = http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_02.asp |title = Go Nagai works list 1971-1975 |accessdate = 2010-09-06 |work = Nagai Go Special Corner |publisher = eBOOK Initiative Japan Co. Ltd. |location = Japan |language = Japanese |archive-date = 2012-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120217174442/http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_02.asp |url-status = dead }}</ref><ref name="Dororon Enma-kun - mazingerz.com">{{cite web | url = http://www.mazingerz.com/ENMA/ENMA.html | title = ドロロンえん魔くん | accessdate = 2010-09-06 | author = | work = | publisher = The World of Go Nagai | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Dororon Enma-kun }}</ref> Bukod sa beryon ng ''Weekly Shōnen Sunday'', iba pang pag-nunuran ang inilathala sa panahong nagsulputan ang mga pambatang magasin ng Shogakukan at sa ''[[TV Land]]'' ni [[Tokuma Shoten]], na ginuhit ni Nagai at kasama ang kanyang mga katulong.<ref name="Work chronology 1970-74 - Go-mania" /><ref name="Go Nagai works list 1971-1975 - ebookjapan" /><ref name="Dororon Enma-kun - mazingerz.com" /><ref name="Tadashi Makimura work list">{{cite web | url = http://www5d.biglobe.ne.jp/~m_yokko/makirura.htm | title = 真樹村正リスト | accessdate = 2010-09-06 | author = | work = | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Makimura Tadashi list }}</ref><ref name="Tsutomu Oyamada work list">{{cite web | url = http://www5d.biglobe.ne.jp/~m_yokko/oyamada.htm | title = 小山田つとむ　作品リスト | accessdate = 2010-09-06 | author = | work = | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Oyamada Tsutomu work list }}</ref><ref name="Mitsuru Hiruta work list">{{cite web | url = http://www5d.biglobe.ne.jp/~m_yokko/hiruta.htm | title = 蛭田充リスト | accessdate = 2010-09-06 | author = | work = | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Hiruta Mitsuru work list }}</ref> {| class="wikitable" | '''Magasin''' || '''Orihinal na pagpapatakbo''' || '''Artista''' |- | ''Shougakukan book'' || {{start date|1973|09}} – {{End date|1974|03}} || [[Tsutomu Oyamada]] |- | ''Shogakukan no Yochien'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|04}} || Tsutomu Oyamada |- | ''Shogaku Ichinensei'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|03}} || [[Tadashi Makimura]] |- | ''Shogaku Ninensei'' || {{start date|1973|12}} – {{End date|1974|04}} || Tsutomu Oyamada |- | ''Shogaku Sannensei'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|03}} || Go Nagai |- | ''Shogaku Sannensei'' || {{start date|1974|04}} || Tsutomu Oyamada |- | ''Shogaku Yonnensei'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|04}} || [[Ken Ishikawa]] |- | ''Shogaku Gonensei'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|04}} || [[Yoshimi Hamada]] |- | ''Shogaku Rokunensei'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|03}} || Tsutomu Oyamada |- | ''TV Land'' || {{start date|1973|10}} – {{End date|1974|04}} || [[Mitsuru Hiruta]] |} ====Bolyum==== Ang seryeng nailathala sa ''Weekly Shōnen Sunday'' ay pinagsama sa mga bolyum sa maramihang ulit.<ref name="Go Nagai's Tankōbon chronology - mazingerz.com">{{cite web | url = http://www.mazingerz.com/comic.html | title = 永井豪単行本年表 | accessdate = 2010-09-06 | author = | work = | publisher = The World of Go Nagai | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Go Nagai's Tankōbon chronology }}</ref> *'''Wakagi Shobo''' (''Comic Mate'', 1974) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' |- | 1 || {{Start date|1974|04|05}} |- | 2 || {{Start date|1974|05|05}} |- | 3 || {{Start date|1974|06|25}} |} *'''Wakagi Shobo''' (''Comic Mate'', 1979) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' |- | 1 || {{Start date|1979|03|25}} |- | 2 || {{Start date|1979|03|25}} |- | 3 || {{Start date|1979|03|25}} |} *'''[[Asahi Sonorama]]''' (''Sun Wide Comics'', 1985) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' || '''ISBN''' |- | 1 || {{Start date|1985|09|20}} || {{ISBNT|978-4257960522}} |- | 2 || {{Start date|1985|10|25}} || {{ISBNT|978-4257960553}} |} *'''[[Chuokoron-sha]]''' (''Chuko Aizoban'', 1991) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' || '''ISBN''' |- | 1 || {{Start date|1991|07|20}} || {{ISBNT|978-4120020278}} |} *'''Chuokoron-sha''' (''Chuko Bunko Comic Han'', 1996) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' || '''ISBN''' |- | 1 || {{Start date|1996|03|18}} || {{ISBNT|978-4122025714}} |- | 2 || {{Start date|1996|03|18}} || {{ISBNT|978-4122025721}} |} *'''[[Kodansha]]''' (''KP Comics'', 2003) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' || '''ISBN''' |- | 1 || {{Start date|2003|08|20}} || {{ISBNT|978-4063530988}} |- | 2 || {{Start date|2003|09|24}} || {{ISBNT|978-4063531114}} |} *'''[[Goma Books]]''' (''Goma Comics'', 2006) {| class="wikitable" | '''#''' || '''Petsa ng pagpapalabas''' || '''ISBN''' |- | 1 || {{Start date|2006|08|25}} || {{ISBNT|978-4777190515}} |- | 2 || {{Start date|2006|10|25}} || {{ISBNT|978-4777190522}} |} Ang bersyong ito ay makikita rin sa pormatong [[ebook]] na inilathala ng [[ebookjapan]].<ref name="Dororon Enma-kun, Nagai Go - eBOOK Initiative Japan">{{cite web |url = http://www.ebookjapan.jp/ebj/title/1511.html |title = ドロロンえん魔くん |accessdate = 2010-09-06 |work = Nagai Go Special Corner |publisher = eBOOK Initiative Japan Co. Ltd. |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Dororon Enma-kun |archive-date = 2010-07-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100722010532/http://www.ebookjapan.jp/ebj/title/1511.html |url-status = dead }}</ref> ===Sekuwelyo=== ====Maikling istorya==== *Ang {{Nihongo|'''''Enma Jigoku'''''|炎魔地獄}}, isang [[One-shot (comics)|kuhanang]] istorya, ay inilatahala sa babasahin noong {{Start date|1978|09}} sa ''[[Manga Shōnen]]'' ni Asahi Sonorama.<ref name="Dororon Enma-kun - mazingerz.com" /><ref name="Go Nagai works list 1976-1980 - ebookjapan">{{cite web |url = http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_03.asp |title = Go Nagai works list 1976-1980 |accessdate = 2010-09-07 |work = Nagai Go Special Corner |publisher = eBOOK Initiative Japan Co. Ltd. |location = Japan |language = Japanese |archive-date = 2011-07-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110719224829/http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_03.asp |url-status = dead }}</ref><ref name="Work chronology 1975-79 - Go-mania">{{cite web |url = http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/1975.html |title = 作品年譜 -1975- |accessdate = 2010-09-07 |author = |work = |publisher = Go-mania |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Work chronology -1975- |archive-date = 2009-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091015231219/http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/1975.html |url-status = dead }}</ref> Sa istoryang ito, ang mga tauhan ay tumanda na. Dahil sa kanya itong paglalathala, ang mangang ito ay naitabi sa lahat ng [[tankōbon]] bilang huling istorya kasama ang pamagat na {{Nihongo|'''''Enma Jigoku no Kan'''''|炎魔地獄の巻}}. *Ang {{Nihongo|'''''Doki Doki! Enma-kun'''''|ドキドキ!えん魔くん}} na iginuhit ni [[Koichi Hagane]] ay isang maikling mangang nailathala ng Shogakukan noong {{Start date|1992|08|24}} sa ''[[Coro Coro Comic]]'' at noong {{Start date|1992|12|01}} at {{End date|1993|02|01}} sa ''Bessatsu Coro Coro Comic Special''.<ref name="Doki Doki! Enma-kun - Ben's HP">{{cite web | url = http://www5d.biglobe.ne.jp/~m_yokko/dokidokienma.htm | title = ドキドキえん魔くん | accessdate = 2010-09-07 | author = | work = | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Doki Doki Enma-kun }}</ref><ref name="1992-nen Betsu Koro new year, spring and summer issues">{{cite web | url = http://www5d.biglobe.ne.jp/~m_yokko/92z.htm | title = コロコロコミック増刊号 | accessdate = 2010-09-07 | author = | work = 92年別コロ | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Coro Coro Comic Special Issue }}</ref><ref name="1992 Betsu Koro months 2-12">{{cite web | url = http://www5d.biglobe.ne.jp/~m_yokko/92b.htm | title = 別冊コロコロコミックスペシャル | accessdate = 2010-09-07 | author = | work = 92年別コロ | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Bessatsu Coro Coro Comic Special }}</ref><ref name="Vintage Mainichi Nyuka Joho">{{cite web | url = http://www.mandarake.co.jp/information/weblog/spr/vin/nicky.cgi?page=33 | title = ヴィンテージ 毎日入荷情報 | accessdate = 2010-09-07 | author = | work = | publisher = | location = Japan | language = Japanese | trans-title = | archive-date = 2011-07-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110719230125/http://www.mandarake.co.jp/information/weblog/spr/vin/nicky.cgi?page=33 | url-status = dead }}</ref> *Ang {{Nihongo|'''''Enma vs: Dororon Enma-kun Gaiden'''''|炎魔VS〜ドロロンえん魔くん外伝〜}}, ay isang [[seinen manga]] ni [[Masaki Segawa]], ay isang 38-pahinang isang kuhanang inilathala noong {{Start date|2010|07|07}} na inilathala ng [[Shueisha]] sa ''[[Business Jump]]''.<ref name="Masaki Segawa remake of Go Nagai's Dororon Enma-kun">{{cite web |url = http://www.excite.co.jp/News/comic/20100707/NatalieComic_34406.html |title = 永井豪「ドロロンえん魔くん」をせがわまさきがリメイク |accessdate = 2010-09-07 |author = |work = |publisher = Excite Japan |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Masaki Segawa remake of Go Nagai's Dororon Enma-kun |archive-date = 2011-06-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110610155534/http://www.excite.co.jp/News/comic/20100707/NatalieComic_34406.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Enma vs - Masaki Segawa">{{cite web |url = http://segawa-page.way-nifty.com/iiwake/2010/07/vs-bf84.html |title = 炎魔VS |accessdate = 2010-09-07 |author = Segawa, Masaki |work = |publisher = Masaki Segawa's official webpage |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Enma vs |archive-date = 2011-08-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110826235218/http://segawa-page.way-nifty.com/iiwake/2010/07/vs-bf84.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Enma vs - natalie">{{cite web |url = http://natalie.mu/comic/news/34406 |title = 永井豪「ドロロンえん魔くん」をせがわまさきがリメイク |accessdate = 2010-09-07 |date = 2010-07-07 |author = |work = |publisher = natalie |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Go Nagai's Dororon Enma-kun has a remake by Masaki Segawa |archive-date = 2010-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100710045413/http://natalie.mu/comic/news/34406 |url-status = dead }}</ref> ====Dororon Enbi-chan==== Ang {{Nihongo|'''''Dororon Enbi-chan'''''|どろろん艶靡ちゃん}}, na inilatahal mula {{Start date|2000|12}} hanggang {{End date|2001|06}} sa magasing ''[[Monthly YoungMan]]'' ni [[Sanwa Publishing]].<ref name="Ero magazines - mazingerz.com">{{cite web | url = http://www.mazingerz.com/magazine/ERO.html | title = エロ雑誌 | accessdate = 2010-09-07 | author = | work = | publisher = The World of Go Nagai | location = Japan | language = Japanese | trans-title = Erotic magazines }}</ref><ref name="Go Nagai works list 1991-2000 - ebookjapan">{{cite web |url = http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_05.asp |title = Go Nagai works list 1991-2000 |accessdate = 2010-09-07 |work = Nagai Go Special Corner |publisher = eBOOK Initiative Japan Co. Ltd. |location = Japan |language = Japanese |archive-date = 2011-07-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110719224909/http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_05.asp |url-status = dead }}</ref><ref name="Work chronology 2000-2004 - Go-mania">{{cite web |url = http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/2000.html |title = 作品年譜 -2000- |accessdate = 2010-09-07 |author = |work = |publisher = Go-mania |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Work chronology -2000- |archive-date = 2011-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110716145308/http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/2000.html |url-status = dead }}</ref> This is an adult-restricted [[erotic]] [[comedy]]. =====Bolyum===== {{Graphic novel list/header | OneLanguage = yes }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 1 | RelDate = {{Start date|2001|11|17}} | ISBN = 978-4883561025 }} {{Graphic novel list/footer}} ====Kikoushi Enma==== {{Main|Demon Prince Enma}} Ang {{Nihongo|'''''Kikoushi Enma'''''|鬼公子炎魔|kikōshi Enma|''Demon Prince Enma''}} ay isang sekuwelyo ng orihinla na manga ni Go Nagai na may papatandang tono, na kung saan ang mga tauhan ay hindi na mga bata na inilathala sa ''[[Magazine Z]]'' ng [[Kodansha]] mula noong {{Start date|2006|03|25}} (cover date {{Start date|2006|05}}) hanggang {{End date|2006|05|26}} (cover date {{Start date|2006|07}}.)<ref name="Dororon Enma-kun - mazingerz.com" /><ref name="Go Nagai works list 2001- - ebookjapan">{{cite web |url = http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_06.asp |title = Go Nagai works list 2001- |accessdate = 2010-09-07 |work = Nagai Go Special Corner |publisher = eBOOK Initiative Japan Co. Ltd. |location = Japan |language = Japanese |archive-date = 2011-07-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110719225140/http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/works_06.asp |url-status = dead }}</ref><ref name="Work chronology 2005-2009 - Go-mania">{{cite web |url = http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/2005.html |title = 作品年譜 -2005- |accessdate = 2010-09-07 |author = |work = |publisher = Go-mania |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Work chronology -2005- |archive-date = 2009-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091015230936/http://members2.jcom.home.ne.jp/yashiki_yashiki/2005.html |url-status = dead }}</ref> ====Satanikus ENMA Kerberos==== {{Main|Satanikus ENMA Kerberos}} Ang {{Nihongo|'''''Satanikus ENMA Kerberos'''''|Satanikus ENMA ケルベロス|satanikus enma keruberosu|}} ay isang sekuwelyo ng ''Kikoushi Enma'' ni [[Eiji Karasuyama]] na inilathala sa ''Magazine Z'' ng Kondasha mula noong {{Start date|2007|06|26}} (cover date {{Start date|2007|08}}) hanggang {{End date|2009|01|26}} (cover date {{Start date|2009|03}}.)<ref name="Magazine Z 2007-07-08">{{cite web |url = http://www.kodansha.co.jp/zhp/index.html |title = 「月刊マガジンZ」オフィシャルサイト |accessdate = 2010-09-07 |author = |work = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070708090305/http://www.kodansha.co.jp/zhp/index.html |archivedate = 2007-07-08 |publisher = Kodansha |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Monthly Magazine Z official site |url-status = dead }}</ref><ref name="Magazine Z #2009-03">{{cite web |url = http://kc.kodansha.co.jp/magazine/index.php/18341 |title = マガジンＺ｜TOP｜講談社コミックプラス |accessdate = 2010-09-07 |author = |work = |publisher = Kodansha |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Magazine Z / Top / Kodansha Comic Plus |archive-date = 2010-08-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100812044848/http://kc.kodansha.co.jp/magazine/index.php/18341 |url-status = dead }}</ref> ====Shururun Yukiko Hime-chan: feat. Dororon Enma-kun==== Ang {{nihongo|'''''Shururun Yukikohime-chan feat. Dororon Enma-kun'''''|シュルルン雪子姫ちゃん feat.ドロロンえん魔くん}} ay isang seinen manga na isinulata at iginuhit ni [[Sae Amatsu]] at inilabas kasabay ng ''Dororon Enma-kun Meeramera''.<ref name="Go Nagai's Dororon Enma-kun Gets New Anime (Updated) - ANN">{{cite web | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-09-01/go-nagai-dororon-enma-kun-gets-new-anime | title = Go Nagai's Dororon Enma-kun Gets New Anime (Updated) | accessdate = 2010-09-07 | date = 2010-09-01 | author = | publisher = Anime News Network | location = USA }}</ref> It was serialized on [[Kadokawa Shoten]]'s magazine ''[[Young Ace]]'' from {{start date|2010|10|04}} (cover date {{start date|2010|11}})<ref name="Manga start - ebookjapan">{{cite web |url = http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/news.asp |title = 最新ニュース |accessdate = 2011-04-10 |author = |work = 永井豪スペシャルコーナー |publisher = eBOOK Initiative Japan Co. Ltd. |location = Japan |language = Japanese |trans-title = Latest news |archive-date = 2011-07-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110719225234/http://www.ebookjapan.jp/ebj/nagaigo/news.asp |url-status = dead }}</ref> to {{end date|2011|03|04}} (cover date {{end date|2011|04}}). =====Bolyum===== {{Graphic novel list/header | OneLanguage = yes }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 1 | RelDate = {{Start date|2011|04|04}} | ISBN = 978-4047156784 }} {{Graphic novel list/footer}} ==Talababa== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== *{{ann|anime|1321}} *[http://www.mazingerz.com/ENMA/ENMA.html ''Dororon Enma-kun''] at ''The World of Go Nagai'' webpage {{ja icon}} *[http://www.d-world.jp/dv/gonagai.php?action=dororon ''Satanikus!'']{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at [[D/visual]] {{it icon}} *[http://www.toei-anim.co.jp/lineup/tv/emma/ ''Dororon Enma-kun Toei Animation Website''] Official site (TV) {{ja icon}} *[http://starchild.fm/special/en/enma/ ''Dororon Enma-kun Meeramera'' official website]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110414190932/http://starchild.fm/special/en/enma/ |date=2011-04-14 }} *[http://www.starchild.co.jp/special/dororon-enmakun/ ''Dororon Enma-kun Meeramera'' official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515154912/http://www.starchild.co.jp/special/dororon-enmakun/ |date=2011-05-15 }} {{ja icon}} *{{ann|anime|id=12267|title=Dororon Enma-kun Meeramera}} <!-- Categories and transwikis --> {{DEFAULTSORT:Dororon Enma-Kun}} [[Kategorya:Komedyang anime at manga]] [[Kategorya:Katatakutang anime at manga]] [[Kategorya:Manga ng 1973]] [[Kategorya:Anime ng 1973]] [[Kategorya:Manga ng 2010]] [[Kategorya:Anime ng 2011]] 6pbynf2i14ahh148sco0iflfj7jergj 0 181790 2215949 2180255 2026-07-13T21:00:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215949 wikitext text/x-wiki {{redirect|horisonte|panoramang urbano na tinatawag din horisonte|Panoramang urbano}} [[File:Water horizon.jpg|thumb|right|Isang abot-tanaw sa tubig, sa hilagang [[Wisconsin]], E.U.]] Ang '''abot-tanaw''', '''abot ng tanaw''', '''guhit-tagpuan''', '''kagiliran''', '''abot-tingin''', '''abot ng tingin''' o '''linyang panglangit at lupa''' (Kastila, Portuges: ''Horizonte'', Aleman: ''Horizont'', Ingles, Pranses: ''Horizon'') ay isang linya na naghihiwalay sa [[mundo]] mula sa [[langit]], ang linya na naghahati sa lahat ng nakikitang direksiyon sa dalawang kategorya: iyong mga linyang sumasalubong sa kalupaan ng [[Mundo]] at iyong mga hindi. Sa karamihang lugar o lokasyon, nahaharangan ang ''totoong guhit-tagpuan'' ng mga puno, gusali, bundok, at iba pa, na nagreresulta sa pagsasalubong ng Mundo at Langit na kadalasang tinatawag na ''nakikitang guhit-tagpuan''. Kapag tumitingin sa dagat mula sa isang pampang, ang bahagi ng dagat na malapit sa abot-tanaw ay tinatawag na ''offing'' sa Ingles, na may kahulugang "napipinto", "kalautan", o "namiminto".<ref name="WebstersThird">"offing", ''Webster's Third New International Dictionary, Unabridged''. (sa Ingles)</ref><ref>[http://www.lingvozone.com/main.jsp?action=translation&do=dictionary&language_id_from=23&language_id_to=38&word=offing ''offing''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307012240/http://www.lingvozone.com/main.jsp?action=translation&do=dictionary&language_id_from=23&language_id_to=38&word=offing |date=2016-03-07 }}, LingvoSoft Online Dictionaries (sa Ingles)</ref> Nagmula ang salitang ''horizon'' ng wikang Ingles at wikang Pranses mula sa [[wikang Griyego|Griyego]] na "ὁρίζων κύκλος" (''horizōn kyklos''), "napaghihiwalay na bilog",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%28ri%2Fzwn "ὁρίζων"], Henry George Liddell at Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon''. Sa ''Perseus Digital Library''. Nakuha noong 19 Abril 2011 (sa Ingles).</ref> mula sa pandiwang "ὁρίζω" (''horizō''), "hatiin, paghiwalayin",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%28ri%2Fzw "ὁρίζω"], Liddell and Scott, ''A Greek-English Lexicon''. (sa Ingles)</ref> at mula sa "ὅρος" (''oros''), "hangganan, punto ng lupa".<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Do%28%2Fros "ὅρος"], Liddell and Scott, ''A Greek-English Lexicon''. (sa Ingles)</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://nestorgeografia.blogspot.com/2011/05/lineas-imaginarias-de-la-tierra.html Lineas imaginarias de la tierra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121135034/http://nestorgeografia.blogspot.com/2011/05/lineas-imaginarias-de-la-tierra.html |date=2016-11-21 }}. Néstor René Mayma Quispe. * [http://www.astronoo.com/es/articulos/horizonte.html Distancia del horizonte]. Astronoo. * [http://www.andromedagalaxie.de/html/astronomie_grundlagen.htm Grundlagen der Himmelsmechanik]. Mario Lehwald. * [http://villemin.gerard.free.fr/aScience/Physique/OPTIQUE/Horizon.htm Ligne d'horizon]. Gerard Villemin. * [http://newton.ex.ac.uk/research/qsystems/people/sque/physics/horizon/ Pinagmulan ng layo mula sa Guhit Panlangit-lupa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210045202/http://newton.ex.ac.uk/research/qsystems/people/sque/physics/horizon/ |date=2010-12-10 }}. Steve Sque. * [http://mintaka.sdsu.edu/GF/explain/atmos_refr/dip.html Lawak ng Abot-tanaw]. Andrew T. Young. [[Kategorya:Sistemang pahalang ng mga koordinado]] [[Kategorya:Sistemang panlangit ng mga koordinado]] g7v9aikncfar7yd2g7300tcxa2dap93 10 211732 2215992 2214128 2026-07-14T06:47:41Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215992 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = {{{bodystyle|}}} | titleclass = fn org | title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}} | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div>}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }} | caption2 = {{{caption|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }} | caption = {{{logo_caption|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }} | caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }} | caption4 = {{{map2_caption|}}}` | labelstyle = padding-right:0.6em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) labels and subsequent data on same line)--> | label1 = Daglat | class1 = nickname | data1 = {{{abbreviation|}}} | label2 = Palayaw | class2 = nickname | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Pagbigkas | data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label4 = Isinunod ang pangalan kay | data4 = {{{named_after|}}} | label5 = Motto | class5 = note | data5 = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}} | label6 = Humalili sa | data6 = {{{predecessor|}}} | label7 = Isinanib&nbsp;sa | data7 = {{{merged|}}} | label8 = Humalili | data8 = {{{successor|}}} | label9 = {{#if:{{{formation|}}} |Pagkakabuo |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|Pagkakabuo|Pagkakatatag}} }} | class9 = note | data9 = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }} | label10 = Tagapagtatag{{#if:{{{founders|}}}|s}} | data10 = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }} | label11 = Itinatag sa | data11 = {{{founding_location|}}} | label12 = {{#if:{{{extinction|}}} |Extinction | Binuwag}} | data12 = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }} | label13 = Pagsasanib&nbsp;ng | data13 = {{{merger|}}} | label14 = Uri | data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}} | label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[VAT identification number|VAT ID no.]] |[[Taxpayer Identification Number|Tax ID no.]]}} }} | data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }} | label16 = Registration&nbsp;no. | data16 = {{{registration_id|}}} | label17 = Katayuang legal | data17 = {{{status|}}} | label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |Pokus |Layunin}} | data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }} | label19 = {{longitem|Titulong propesyonal}} | data19 = {{{professional_title|}}} | label20 = Punong tanggapan | data20 = {{{headquarters|}}} | label21 = Kinaroroonan | class21 = label | data21 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city|}}} |<span class="locality">{{{location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |<span class="country-name">{{{location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{location|}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city2|}}} |<span class="locality">{{{location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{location2|}}} }} | label22 = Mga kinaroroonan | class22 = label | data22 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}} |<span class="locality">{{{addnl_location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |<span class="country-name">{{{addnl_location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}} |<span class="locality">{{{addnl_location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{addnl_location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}} }} | label23 = Coordinate | data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | label24 = Mga pinagmulan | data24 = {{{origins|}}} | label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |Nasasakupang pook |Rehiyong {{#if:{{{region_served|}}}|pinaglilingkuran}} }} }} | data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }} | label26 = Produkto{{#if:{{{products|}}}|s}} | data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }} | label27 = Serbisyo | class27 = note | data27 = {{{services|}}} | label28 = Pamamaraan{{#if:{{{methods|}}}|s}} | data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }} | label29 = Larangan{{#if:{{{fields|}}}|s}} | data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }} | label30 = {{longitem |Kasapi{{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||hip}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }} | data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }} | label31 = {{longitem |Wikang opisyal{{#if:{{{languages|}}}|s}} }} | data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }} | label32 = May-ari{{#if:{{{owners|}}}|s}} | data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }} | label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|Kalihim Pangkalahatan}}}} | data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}} | label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |Pinuno}} | data34 = {{{leader_name|}}} | label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}} | data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }} | label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}} | data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }} | label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}} | data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }} | label38 = {{longitem|[[Pabahalaan|{{allow wrap|Pabahalaan}}]]}} | data38 = {{{board_of_directors|}}} | label39 = {{longitem|Mahahalagang tao}} | data39 = {{{key_people|}}} | label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|Main organ}} |Lathalain}} | data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }} | label41 = {{longitem|Parent organi{{#if:{{{parent_organisation|}}}|s|z}}ation}} | data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }} | label42 = [[Subsidiyaryo]] | data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }} | label43 = Mga humiwalay | data43 = {{{secessions|}}} | label44 = Kaugnayan | data44 = {{{affiliations|}}} | label45 = {{longitem |Badyet {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }} | data45 = {{{budget|}}} | label46 = {{longitem |Kita {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }} | data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}} | label47 = Disbursement | data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}} | label48 = Gastusin {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }} | data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}} | label49 = [[Financial endowment|Endowment]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }} | data49 = {{{endowment|}}} | label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |Tauhan|Empleyado}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }} | data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }} | label51 = {{longitem |Boluntaryo {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }} | data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }} | label52 = {{longitem |Mag-aarál {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }} | data52 = {{{students|}}} | label53 = Gawad | data53 = {{{awards|}}} | label54 = Websayt | data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}} | label55 = Pagmamasid | data55 = {{{remarks|}}} | label56 = {{longitem|Dating tinawag na}} | class56 = nickname | data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }} | belowstyle = border-top:#aaa 1px solid; | below = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top:#aaa 1px solid; | below = {{{module|}}} }}<!-- Tracking categories: -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox organization with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox organization]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 0f9minwwllvgtssamts5o20teu14nb5 2216009 2215992 2026-07-14T08:35:00Z Julius Santos III 139725 /* */ 2216009 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = {{{bodystyle|}}} | titleclass = fn org | title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}} | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div>}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }} | caption2 = {{{caption|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }} | caption = {{{logo_caption|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }} | caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}} | image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }} | caption4 = {{{map2_caption|}}}` | labelstyle = padding-right:0.6em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) labels and subsequent data on same line)--> | label1 = Daglat | class1 = nickname | data1 = {{{abbreviation|}}} | label2 = Palayaw | class2 = nickname | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Pagbigkas | data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label4 = Isinunod ang pangalan kay | data4 = {{{named_after|}}} | label5 = Motto | class5 = note | data5 = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}} | label6 = Humalili sa | data6 = {{{predecessor|}}} | label7 = Isinanib&nbsp;sa | data7 = {{{merged|}}} | label8 = Humalili | data8 = {{{successor|}}} | label9 = {{#if:{{{formation|}}} |Pagkakabuo |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|Pagkakabuo|Pagkakatatag}} }} | class9 = note | data9 = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }} | label10 = Tagapagtatag{{#if:{{{founders|}}}|s}} | data10 = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }} | label11 = Itinatag sa | data11 = {{{founding_location|}}} | label12 = {{#if:{{{extinction|}}} |Extinction | Binuwag}} | data12 = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }} | label13 = Pagsasanib&nbsp;ng | data13 = {{{merger|}}} | label14 = Uri | data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}} | label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[VAT identification number|VAT ID no.]] |[[Taxpayer Identification Number|Tax ID no.]]}} }} | data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }} | label16 = Registration&nbsp;no. | data16 = {{{registration_id|}}} | label17 = Katayuang legal | data17 = {{{status|}}} | label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |Pokus |Layunin}} | data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }} | label19 = {{longitem|Titulong propesyonal}} | data19 = {{{professional_title|}}} | label20 = Punong tanggapan | data20 = {{{headquarters|}}} | label21 = Kinaroroonan | class21 = label | data21 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city|}}} |<span class="locality">{{{location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |<span class="country-name">{{{location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{location|}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city2|}}} |<span class="locality">{{{location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{location2|}}} }} | label22 = Mga kinaroroonan | class22 = label | data22 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}} |<span class="locality">{{{addnl_location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |<span class="country-name">{{{addnl_location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}} |<span class="locality">{{{addnl_location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{addnl_location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}} }} | label23 = Coordinate | data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | label24 = Mga pinagmulan | data24 = {{{origins|}}} | label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |Nasasakupang pook |Rehiyong {{#if:{{{region_served|}}}|pinaglilingkuran}} }} }} | data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }} | label26 = Produkto{{#if:{{{products|}}}|s}} | data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }} | label27 = Serbisyo | class27 = note | data27 = {{{services|}}} | label28 = Pamamaraan{{#if:{{{methods|}}}|s}} | data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }} | label29 = Larangan{{#if:{{{fields|}}}|s}} | data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }} | label30 = {{longitem |Kasapi{{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||hip}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }} | data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }} | label31 = {{longitem |Wikang opisyal{{#if:{{{languages|}}}|s}} }} | data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }} | label32 = May-ari{{#if:{{{owners|}}}|s}} | data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }} | label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|Kalihim Pangkalahatan}}}} | data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}} | label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |Pinuno}} | data34 = {{{leader_name|}}} | label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}} | data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }} | label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}} | data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }} | label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}} | data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }} | label38 = {{longitem|[[Pabahalaan|{{allow wrap|Pabahalaan}}]]}} | data38 = {{{board_of_directors|}}} | label39 = {{longitem|Mahahalagang tao}} | data39 = {{{key_people|}}} | label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|Main organ}} |Lathalain}} | data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }} | label41 = {{longitem|Parent organi{{#if:{{{parent_organisation|}}}|s|z}}ation}} | data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }} | label42 = [[Subsidiyaryo]] | data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }} | label43 = Mga humiwalay | data43 = {{{secessions|}}} | label44 = Kaugnayan | data44 = {{{affiliations|}}} | label45 = {{longitem |Badyet {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }} | data45 = {{{budget|}}} | label46 = {{longitem |Kita {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }} | data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}} | label47 = Disbursement | data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}} | label48 = Gastusin {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }} | data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}} | label49 = [[Financial endowment|Endowment]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }} | data49 = {{{endowment|}}} | label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |Tauhan|Empleyado}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }} | data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }} | label51 = {{longitem |Boluntaryo {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }} | data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }} | label52 = {{longitem |Mag-aarál {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }} | data52 = {{{students|}}} | label53 = Gawad | data53 = {{{awards|}}} | label54 = Websayt | data54 = {{{website|}}} | label55 = Pagmamasid | data55 = {{{remarks|}}} | label56 = {{longitem|Dating tinawag na}} | class56 = nickname | data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }} | data99 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top:#aaa 1px solid; | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Tracking categories: -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox organization with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox organization]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> tnkhqobicsoxa5teq0uk2obxjx700nj 10 217205 2216025 1336961 2026-07-14T09:32:00Z Milenioscuro 38313 2216025 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Eritrea | top = 18.4 | bottom = 12.0 | left = 36.0 | right = 43.8 | image = Eritrea adm location map.svg | image1 = Eritrea relief location map.svg }}<noinclude><!-- -- The above switch-statement branches by text in parameter #1, -- returning the associated value after each equals sign ("="). -->{{Location map/Info}} {{Documentation}} [[Category:Location map by country templates|Eritrea]] [[Category:Eritrea templates| ]] </noinclude> 1gsmhzww3g33rde15fr0p3lfibmt4h4 0 222174 2216033 2089951 2026-07-14T11:06:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216033 wikitext text/x-wiki [[File:Ring species diagram.svg|thumb|300px|Ang mga may kulay na bar ay nagpapakita ng isang bilang ng mga natural na populasyon na ang bawat isa ay kinakatawan ng isang ibang kulay na nagbabago sa kahabaan ng isang [[cline (population genetics)|cline]] (isang unti unting pagbabago sa mga kondisyon na nagpapalitaw sa katamtamang magkaibang mga katangian na nananaig sa mga organismo na nabubuhay sa kahabaan nito.) Ang gayong pagpapayo ay maaaring mangyari sa isang tuwid na linya gaya ng ipinapakita sa ''A'' o maaaring lumiko halimbawa gaya ng ipinapakita sa ''B''.<br> Sa kaso na ang cline ay lumiliko, ang mga populasyon na katabi ng bawat iba pa sa clin ay maaaring makapagparami ngunit sa puntong ang pagsisimula ay nagtatagpong muli sa dulo gaya ng ipinapakita sa C, ang mga pagkakaiba na natipon sa kahabaan ng cline ay sapat na malaki upang pigilan ang kakayahang makapagparami(na kinakatawan ng puwang sa pagitan ng pink at berde). Ang mga makapagpaparaming mga populasyon sa sirkular na nagpaparaming pangkat na ito ay tinatawag na isang singsing na species.]] Sa [[biolohiya]], ang isang '''singsing na species''' o '''ring species''' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga "dulong" populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng "magkakaugnay" na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng [[henetiko]] na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa [[ebolusyon]] sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging [[ekstinto]]. Ayon kay [[Richard Dawkins]] , ang ring species ay "nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. <ref>Dawkins, R. ''The Ancestor's Tale'', 2004:303</ref> Sa pormal, ang isyu ay ang [[interfertile]] na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang [[ugnayang transitibo]]. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng [[ugnayang pagkakatumbas]]. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. <ref>{{Cite web | url = http://karmatics.com/docs/evolution-species-confusion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214110456/http://www.karmatics.com/docs/evolution-species-confusion.html |date=2019-02-14 }} | title = "Same Species" vs. "Interfertile": concise wording can avoid confusion when discussing evolution" | first = Rob | last = Brown</ref> ==Mga halimbawa== ===Mga ''Larus'' gull=== [[File:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]] [[File:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]] Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa. ===Greenish Warbler=== [[File:Greenish warbler ring.svg|thumb|right|Speculated evolution and spread of the Greenish Warbler. {{Legend|#FFFF40|'''''P. t. trochiloides'''''}} {{Legend|#FFA500|'''''P. t. obscuratus'''''}} {{Legend|#FA8072|'''''P. t. plumbeitarsus'''''}} {{Legend|#3CB371|'''''P. t. "ludlowi"'''''}} {{Legend|#4169E1|'''''P. t. viridanus'''''}} Note: The ''P. t. nitidus'' in the [[Caucasus Mountains]] is not shown.]] Ang [[Greenish Warbler]] (''Phylloscopus trochiloides'') ay bumubuo ng isang singsing na species sa palibot ng [[Himalayas]].<ref>{{cite journal |author=Alström, Per |title=Species concepts and their application: insights from the genera ''Seicercus'' and ''Phylloscopus'' |journal=Acta Zoologica Sinica |volume=52 |issue=Suppl |pages=429–434 |year=2006 |url=http://www.actazool.org/downloadpdf.asp?id=5099 |format=PDF |access-date=2013-06-07 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302003455/http://www.actazool.org/downloadpdf.asp?id=5099 |url-status=dead }}</ref> Ito ay pinagpapalagay na kumalat mula Nepal sa palibot ng tangway na Tibetano upang muling magsanib sa Siberia kung ang ang ''plumbeitarsus'' at ''viridanus'' ay wala nang kakayahang makapagparami. ===Song Sparrow=== Ang [[Song Sparrow]] (''Melospiza melodia'') ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Sierra Nevada (U.S.)|Sierra Nevada]] of California<ref>{{cite journal |author=Patten and Pruett, Per |title=The Song Sparrow, Melospiza melodia, as a ring species: patterns of geographic variation, a revision of subspecies, and implications for speciation |journal=Systematics and Biodiversity |volume=7 |issue=1 |pages=33-62 |year=2009 |url=http://www.biosurvey.ou.edu/patten/SystBiodiv2009.pdf |format=PDF }}</ref> na ang subspecies na ''heermanni'' at ''fallax'' ay nagtatagpo sa kalapit na [[San Gorgonio Pass]]. ===''Ensatina''=== Ang mga ''[[Ensatina]]'' [[salamander]] ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Central Valley (California)|Central Valley]] sa [[California]].<ref>This species ring forms the subject of "The Salamander's tale" in [[Richard Dawkins]]' ''The Ancestor's Tale'', 2004.</ref> ===''Euphorbia tithymaloides''=== Noong 2012, inilarawan nina Cacho at Baum ang unang halimbawa ng isang singsing na species sa mga halaman.<ref>Cacho & Baum (2012) "[http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/early/2012/06/11/rspb.2012.0498 The Caribbean slipper spurge Euphorbia tithymaloides: the first example of a ring species in plants]", Procedings of the Royal Society B</ref> Kanilang ipinakitang ang ''[[Euphorbia tithymaloides]]'' ay isang pangkat sa loob ng [[Euphorbiaceae|pamilyang Spurge]] na nagparami at nagebolb sa isang singsing sa Sentral at Karibeano na nagtatagpo sa [[Virgin Islands]] kung saan sila nagiging natatangi sa morpolohiya at ekolohiya. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ebolusyon]] ttx6prht8f7l3prn9w9tqjmp2wlv5d8 0 231580 2215951 2212968 2026-07-13T21:13:10Z LNTG 151755 Kinansela ang pagbabagong 2212968 ni [[Special:Contributions/~2026-36227-38|~2026-36227-38]] ([[User talk:~2026-36227-38|Usapan]]) 2215951 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = Lasdoscarasdeana.jpg | image_upright = | image_size = | image_alt = | caption = | alt_name = | native_name = | genre = | creator = Pablo Serra | based_on = | inspired_by = | developer = | writer = | screenplay = | story = | director = Gaston Tuset | creative_director = | presenter = | starring = [[Ana Layevska]]<br>[[Rafael Amaya]] | judges = | voices = | narrated = | theme_music_composer = Camila | open_theme = | end_theme = | composer = | country = [[Mehiko]] | language = Espanyol | num_seasons = | num_episodes = | list_episodes = | executive_producer = Lucero Suarez | producer = | news_editor = | location = [[Miami]], [[Florida]], [[Estados Unidos]] | cinematography = | animator = | editor = | camera = | runtime = 60 minuto | company = | distributor = | budget = | network = Televisa | picture_format = [[480i]] [[SDTV]] | audio_format = | first_run = | released = | first_aired = | last_aired = | preceded_by = | followed_by = | related = | website = http://www.esmas.com/lasdoscarasdeana/ | website_title = | production_website = | production_website_title = }} Ang '''''Las Dos Caras de Ana''''' (Ang Dalawang Mukha ni Ana) ay isang telenovelang mula sa [[Mehiko]] na isinagawa ng [[Televisa]] at Fonovideo na itinanghal noong 2006. Ito ay kinatatampukan nina [[Ana Layevska]] at [[Rafael Amaya]]. Ang telenovelang ito ay ginawa, kinunan at ang tagpuan nito ay sa [[Miami]], [[Florida]], [[Estados Unidos]]. Ang pamagat nito ay ibinatay sa Kastilang parirala na ''Las Dos Caras de Jano'' o The Two Faces of Janus o Ang Dalawang Mukha ni Jano. ==Mga Nagsiganap== * [[Ana Layevska]] bilang Ana Escudero/Marcia Lazcano, pangunahing babaeng karakter, ''umiibig kay Rafael.'' * [[Rafael Amaya]] bilang Rafael Bustamante/Gustavo Galvan, pangunahing lalakeng karakter, ''umiibig kay Ana.'' * Mauricio Aspe bilang Ignacio Bustamante, '''pangunahing lalakeng kontrabida''', napunta sa kulungan. * Alexa Damian bilang Irene Alcazar, '''pangunahing babaeng kontrabida''', ayaw kay Ana, umiibig kay Rafael. Napunta sa kulungan. * Leonardo Daniel bilang Humberto Bustamante, '''kontrabida, bumait sa huli'''. * Francisco Rubio bilang Vicente Bustamante. * Hannah Zea bilang Vania Avendaño * Allisson Lozano bilang Paulina Gardel. * Alexandra Grana bilang Tina Bonilla, '''kontrabida'''. * Maria Fernanda Garcia bilang Cristina Duran. * Maria Rubio bilang Doña Graciela Salgado. * Hector Saez bilang Dionisio Jimenez. * Raquel Morell bilang Rebeca. * Eduardo Rivera bilang Marcos. * Tono Mauri bilang Adrian Ponce. * Susana Diazayas bilang Sofia Ortega. * Liliana Rodriguez bilang Katy/Catalina Magana. * Ismael La Rosa bilang Eric Guerra. * Jorge Aravena bilang Santiago Figueroa ==Pagpapalabas sa Ibayong Dagat== {|class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc;" ! Bansa !! Channel sa TV !! Lokal na Pamagat |- |- | {{ROM}} || [[Acasa TV]]|| Cele doua fete ale Anei |- | {{PHI}} || [[Telenovela Channel]] || The Two Sides of Ana/ Las Dos Caras de Ana |- | {{KEN}} || [[NTV (Kenya)|NTV]] || The Two Sides of Ana |- | {{FRA}} ||[[IDF1]] || Les Deux Visages d'Ana |- |{{flag|Bulgaria}} || Diema Family || Двете лица на Ана |- |{{PHI}} || [[Intercontinental Broadcasting Corporation|ATC @ IBC 13]] || Ang Dalawang Mukha ni Ana/Las Dos Caras de Ana(pangalawang pagsasahimpapawid) |- | {{MAR}} (Marwekos) || [[2M TV|2M]] || أنا (Ana) |- | {{CRO}} (Kroasya) || [[HRT 1]] || Anin dvostruki život |- | {{FRA}} ||[[IDF1]] || Les Deux Visages d'Ana |- |{{flag|Bulgaria}} || Diema Family || Двете лица на Ана |- | {{UK}} || [[Drama]] || The 2 Sides of Ana |- | {{ESP}} || La Sexta 2 || Las dos Caras de Ana |- | {{ESP}} || La Sexta 3 || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Venezuela}} || Televen || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Ecuador}} || Canal Uno || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Costa Rica}} || [[Repretel]] || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Peru}} || [[América Televisión]] || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Colombia}} || Canal RCN || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Estados Unidos}} || [[Univision]] || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Dominican Republic}} (Republika Dominikana) || Telemicro || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Paraguay}} || [[Telefuturo]] || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Chile}} || TVN || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Chile}} || Telemix Internaciónal || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Argentina}} || [[Telefe]] || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Europe}} (Europa) || Tlnovelas || Las dos Caras de Ana |- | {{flag|Slovenia}} (Islobenya) || POP Tv || Dvojno Življenje |} [[Kategorya:Mga Amerikanong serye sa telebisyon]] jmj55y71rq22nfd9q0sxgmd896co9yc 0 231625 2215950 2212959 2026-07-13T21:12:58Z LNTG 151755 Kinansela ang pagbabagong 2212959 ni [[Special:Contributions/~2026-36227-38|~2026-36227-38]] ([[User talk:~2026-36227-38|Usapan]]) 2215950 wikitext text/x-wiki {{update}} {{Infobox TV channel | name = Acasă TV | logofile = Acasa 2022 flat.png | logosize = | logoalt = | logo2 = | launch = 2 Pebrero 1998 | picture format = [[16:9]] ([[576i]], [[SDTV]]) | share = 6.3% | share as of = Disyembre 2008 | share source =<ref>{{cite news|url=http://www.arma.org.ro/file.do?file=audientaRo524.pdf|title=ARMA 2008_12|publisher=ARMA|date=|access-date=2014-07-22|archive-date=2009-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602114053/http://www.arma.org.ro/file.do?file=audientaRo524.pdf|url-status=dead}}</ref> | network = Media PRO | owner = Central European Media Enterprises | slogan = Acasǎ. E viata ta! <br>(''Acasa. It's your life!'') | country = [[Rumanya]] | broadcast area = Buong bansa; mapapanood din sa <br>[[Moldova]] | headquarters = Bucharest | replaced names = | sister names = Pro TV, Pro Cinema, Acasă Gold, Pro Arena, Pro TV Internațional | timeshift names = | web = [https://www.acasatv.ro/ www.acasatv.ro] }} Ang '''Acasă TV''' (Nakaraang '''PRO 2''', nangagahulugang "Nasa Tahanan" o "At home") sa Ingles ay isang istasyon ng telebisyon na pinapatakbo ng kompanyang nakabase sa [[Bermuda]] ,<ref>{{cite web|title=Company Overview|url=http://www.cetv-net.com/en/about-cme/company-overview.shtml|work=http://www.cetv-net.com/|publisher=Central European Media Enterprises|accessdate=23 March 2012|format=Web page|year=2012|archive-date=7 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407004413/http://www.cetv-net.com/en/about-cme/company-overview.shtml|url-status=dead}}</ref> ang Central European Media Enterprises na sumasahimpapawid sa Rumanya ([[Romania]]). Ito ay isang istasyong aliwan oaentertainment channel, na nagpapalabas ng telenovelas at soap operas, pelikulang pampamilya, talk shows, at balita at mga programang pang-current affairs. Ang kapatid nitong tsanel sa telebisyon ay ang Acasa Gold na inilunsad noong 15 Abril 2012; isinasahimpapapwid nito ang mga reruns ng mga telenovelang umere sa '''Acasa TV''' at lalo na ang mga klasikong telenovela. ==Programming== ===Telenovelas=== {| class="wikitable" |- ! Orihinal na Pamagat !! Orihinal na Bansa !! Taon ng Produksiyon !! Pamagat sa Rumanya |- | [[Antonella]] || [[Argentina]] || 1992 || '''Antonella''' |- | [[Marielena]]|| [[USA]] || 1992 || '''Marielena''' |- | [[Nada personal (TV series)|Nada Personal]] || [[Mexico]] || 1996–1997 || '''Nimic personal''' |- | [[Hombre de Mar]] || [[Argentina]] || 1997 || '''Omul marii''' |- | [[Celeste Siempre Celeste]] || [[Argentina]] || 1993 || '''Celeste se intoarce''' |- | [[Maria de Nadie]] || [[Argentina]] || 1985 || '''Maria''' |- | [[La extraña dama]] || [[Argentina]] || 1989 || '''Misterioasa doamna''' |- | [[Soy Gina]] || [[Argentina]] || 1992 || '''Gina''' |- | [[Guadalupe (telenovela)|Guadalupe]] || [[USA]] || 1993–1994 || '''Guadalupe''' |- | [[De Corazón]] || [[Argentina]] || 1997–1998 || '''Din toata inima''' |- | [[Marimar (telenovela)|Marimar]] || [[Mexico]] || 1994 || '''Marimar''' |- | [[María del Barrio]] || [[Mexico]] || 1995–1996 || '''Sarmana Maria''' |- | [[Lazos de Amor]] || [[Mexico]] || 1995–1996 || '''Lanturile iubirii''' |- | [[Sangue do Meu Sangue]] || [[Brazil]] || 1995–1996 || '''Sange din sangele meu''' |- | [[Flor de Oro]] || [[Colombia]] || 1995–1996 || '''Floare de aur''' |- | [[Mujercitas]] || [[Venezuela]] || 1996 || '''Micutele doamne''' |- | [[Amor Sagrado]] || [[Argentina]] || 1996 || '''Iubire sfanta''' |- | [[El último verano]] || [[Argentina]] || 1996 || '''Ultima vara''' |- | [[Te Sigo Amando]] || [[Mexico]] || 1996–1997 || '''Dragostea nu moare''' |- | [[Luz Clarita]] || [[Mexico]] || 1996–1997 || '''Luz Clarita''' |- | [[90-60-90 Modelos]] || [[Argentina]] || 1996–1997 || '''90 60 90 Fotomodelele''' |- | [[O Rei do Gado]] || [[Brazil]] || 1996–1997 || '''Razboiul pasiunilor''' |- | [[Alguna Vez Tendremos Alas]] || [[Mexico]] || 1997 || '''Uneori avem aripi''' |- | [[Milady, La Historia Continúa]] || [[Argentina]] || 1997–1998 || '''Milady''' |- | [[María Isabel]] || [[Mexico]] || 1997–1998 || '''Maria Isabel''' |- | [[Por Amor (1997 telenovela)|Por Amor]] || [[Brazil]] || 1997–1998 || '''Iubire fara limite''' |- | [[Muñeca brava]] || [[Argentina]] || 1998–1999 || '''Inger salbatic''' |- | [[La Usurpadora]] || [[Mexico]] || 1998 || '''Uzurpatoarea''' |- | [[La Mentira]] || [[Mexico]] || 1998 || '''Minciuna''' |- | [[Preciosa (telenovela)|Preciosa]] || [[Mexico]] || 1998 || '''Preciosa''' |- | [[Angela (telenovela)|Ángela]] || [[Mexic]] || 1998–1999 || '''Angela''' |- | [[La Mujer de Mi Vida]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 1998–1999 || '''Femeia vietii mele''' |- | [[Travesuras del Corazón]] || [[Peru]] || 1998 || '''Miracolul iubirii''' |- | [[Perro Amor]] || [[Colombia]] || 1998–1999 || '''Amor de catel''' |- | [[Rosalinda (telenovela)|Rosalinda]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Rosalinda''' |- | [[Amor Gitano]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Renzo si Adriana''' |- | [[Por Tu Amor]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Pentru iubirea ta''' |- | [[Tres Mujeres]] || [[Mexico]] || 1999–2000 || '''Trei femei''' |- | [[El Niño Que Vino del Mar]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Copilul adus de mare''' |- | [[Cuento de Navidad]] || [[Mexico]] || 1999–2000 || '''Poveste de Craciun''' |- | [[Yo Soy Betty, La Fea]] || [[Colombia]] || 1999–2001 || '''Betty cea urata''' |- | [[Luisa Fernanda]] || [[Venezuela]] || 1999 || '''Luisa Fernanda''' |- | [[Mujeres Engañadas]] || [[Mexico]] || 1999–2000 || '''Femei inselate''' |- | [[Terra Nostra (telenovela)|Terra Nostra]] || [[Brazil]] || 1999–2000 || '''Terra Nostra''' |- | [[Ramona]] || [[Mexico]] || 2000 || '''Ramona''' |- | [[Locura de Amor]] || [[Mexico]] || 2000 || '''Dragoste nebuna''' |- | [[Carita de Angel]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Ingerasul''' |- | [[Amantes de Luna Llena]] || [[Venezuela]] || 2000–2001 || '''Seductie''' |- | [[Amor Latino]] || [[Argentina]] || 2000 || '''Amor Latino''' |- | [[Pobre Diabla]] || [[Peru]] || 2000–2001 || '''Fiorella''' |- | [[Primer Amor... A Mil Por Hora]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Prima dragoste''' |- | [[Mariú]] || [[Venezuela]] || 1999–2000 || '''Mariú''' |- | [[Rayito de Luz]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Raza de lumina''' |- | [[A Muralha (2000 TV series)|A Muralha]] || [[Brazil]] || 2000 || '''Cucerirea''' |- | [[Laços de Família]] || [[Brazil]] || 2000–2001 || '''Legaturi de familie''' |- | [[El derecho de nacer (2001)|El Derecho de Nacer]] || [[Mexico]] || 2001 || '''Dreptul la viata''' |- | [[Salomé (telenovela)|Salomé]]|| [[Mexico]] || 2001–2002 || '''Salomé''' |- | [[La Intrusa (Mexican telenovela)|La Intrusa]] || [[Mexico]] || 2001 || '''Intrusa''' |- | [[Cuando Seas Mía]] || [[Mexico]] || 2001–2002 || '''Vei fi a mea Paloma''' |- | [[Ecomoda]] || [[Colombia]] || 2001 || '''Ecomoda''' |- | [[El Manantial]] || [[Mexico]] || 2001–2002 || '''Taina din adancuri''' |- | [[María Belén]] || [[Mexico]] || 2001 || '''María Belén''' |- | [[Sin Pecado Concebido]] || [[Mexico]] || 2001 || '''Iubire fara de pacat''' |- | [[Secreto de Amor]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2001–2002 || '''Secretul iubirii''' |- | [[O Clone]] || [[Brazil]] || 2001–2002 || '''Clona''' |- | [[Solterita y A La Orden]] || [[Colombia]] || 2001 || '''Singura si disponibila''' |- | [[Kachorra]] || [[Argentina]] || 2002 || '''Kachorra micuta impostoare''' |- | [[Franco Buenaventura, El Profe]] || [[Argentina]] || 2002 || '''Profu'''' |- | [[Entre El Amor y El Odio]] || [[Mexico]] || 2002 || '''Intre iubire si ura''' |- | [[Corazón salvaje (1993 TV series)|Corazón salvaje]] || [[Mexico]] || 1993–1994 || '''Inima salbatica''' |- | [[¡Vivan los niños!]] || [[Mexico]] || 2002–2003 || '''Ingerasii''' |- | [[Las Vías del Amor]] || [[Mexico]] || 2002–2003 || '''Perla cararile iubirii''' |- | [[Gata Salvaje]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2002–2003 || '''Pisica salbatica''' |- | [[Juana, La Virgen]] || [[Venezuela]] || 2002 || '''Juana''' |- | [[La Otra]] || [[Mexico]] || 2002 || '''Cealalta femeie''' |- | [[La Venganza (2002 telenovela)|La Venganza]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2002–2003 || '''Razbunarea''' |- | [[Mi Pequeña Mamá]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2002 || '''Micuta mea mama''' |- | [[Todo Sobre Camila]] || [[Peru]]-[[Venezuela]] || 2003 || '''Totul despre Camila''' |- | [[Mi Gorda Bella]] || [[Venezuela]] || 2002–2003 || '''Valentina grasuta mea frumoasa''' |- | [[La Duda]] || [[Mexico]] || 2002 || '''Indoiala''' |- | [[Luz María]] || [[Peru]] || 1998–1999 || '''Luz María''' |- | [[Amor Real]] || [[Mexico]] || 2003 || '''Amor real''' |- | [[Ladrón de Corazones]] || [[USA]]-[[Mexico]] || 2003 || '''Hotul de inimi''' |- | [[Niña, Amada Mía]] || [[Mexico]] || 2003 || '''Amazoana''' |- | [[Amor Descarado]] || [[USA]] || 2003–2004 || '''Iubire cu 2 fete''' |- | [[Mariana de la Noche]] || [[Mexico]] || 2003–2004 || '''Ingerul noptii''' |- | [[Pasión de Gavilanes]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2003 || '''Juramantul''' |- | [[A Casa das Sete Mulheres]] || [[Brazil]] || 2003 || '''Sapte femei''' |- | [[Olá Pai]] || [[Portugal]] || 2003–2004 || '''Ola tati''' |- | [[Bajo la Misma Piel]] || [[Mexico]] || 2003–2004 || '''Suflete pereche''' |- | [[Amar otra vez]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Sa iubesti din nou''' |- | [[Mulheres Apaixonadas]] || [[Brazil]] || 2003 || '''Femei indragostite''' |- | [[Morangos Com Açúcar]] || [[Portugal]] || 2003 || '''Capsune cu zahar''' |- | [[Ángel Rebelde]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2003–2004 || '''Inger rebel''' |- | [[Luciana y Nicolás]] || [[Peru]] || 2003–2004 || '''Luciana si Nicolas''' |- | [[Chocolate com Pimenta]] || [[Brazil]] || 2003–2004 || '''Ciocolata cu piper''' |- | [[Celebridade]] || [[Brazil]] || 2003–2004 || '''Celebritate''' |- | [[Prisionera]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2004 || '''Prizoniera''' |- | [[Mujer de Madera]] || [[Mexico]] || 2004–2005 || '''Padurea blestemata''' |- | [[El Deseo]] || [[Argentina]] || 2004 || '''Dorinta''' |- | [[Estrambótica Anastasia]] || [[Venezuela]] || 2004 || '''Extravaganta Anastasia''' |- | [[Gitanas]] || [[Mexico]] || 2004–2005 || '''Gitanas''' |- | [[Rubí]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Rubi''' |- | [[Amarte es mi Pecado]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Iubirea mea, pacatul''' |- | [[Te Voy a Enseñar a Querer]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2004–2005 || '''Te voi invata sa iubesti''' |- | [[Jesús, El Heredero]] || [[Argentina]] || 2004 || '''Jesus''' |- | [[Luna, La Heredera]] || [[Colombia]] || 2004–2005 || '''Luna''' |- | [[Da Cor do Pecado]] || [[Brazil]] || 2004 || '''Culoarea pacatului''' |- | [[Anita, No Te Rajes]] || [[USA]] || 2004–2005 || '''Anita''' |- | [[Apuesta por un Amor]] || [[Mexico]] || 2004–2005 || '''Pariul iubirii''' |- | [[Inocente de Ti]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2004–2005 || '''Inocenta furata''' |- | [[Amy, la niña de la mochila azul]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Amy, fetita cu ghiozdanul albastru''' |- | [[Senhora do Destino]] || [[Brazil]] || 2004–2005 || '''Stapana destinului''' |- | [[Piel de Otoño]] || [[Mexico]] || 2005 || '''Iubire tarzie''' |- | [[Rebelde]] || [[Mexico]] || 2004–2006 || '''Rebelde''' |- | [[La Madrastra (2005 telenovela)|La Madrastra]] || [[Mexico]] || 2005 || '''Mama vitrega''' |- | [[Amarte Así, Frijolito]] || [[USA]]-[[Argentina]] || 2005 || '''Micutul Frijolito''' |- | [[El Cuerpo del Deseo]] || [[USA]] || 2005–2006 || '''Trupul dorit''' |- | [[Contra Viento y Marea]] || [[Mexico]] || 2005 || '''Impotriva destinului''' |- | [[Los Plateados]] || [[USA]] || 2005 || '''Banditii''' |- | [[Alborada (telenovela)|Alborada]] || [[Mexico]] || 2005–2006 || '''Cantec de iubire''' |- | [[La Tormenta]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2005–2006 || '''La tormenta''' |- | [[Peregrina]] ||[[Mexico]]-[[USA]] || 2005–2006 || '''Peregrina''' |- | [[Soñar No Cuesta Nada]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2005–2007 || '''Visuri fara pret''' |- | [[Amor a Palos]] || [[Venezuela]] || 2005–2006 || '''Barbatul visurilor mele''' |- | [[Corazón Partido]] || [[USA]]-[[Mexico]] || 2005–2006 || '''Iubire de mama''' |- | [[Olvidarte Jamás]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2005–2006 || '''Razbunarea Victoriei''' |- | [[Belíssima]] || [[Brazil]] || 2005–2006 || '''Belíssima''' |- | [[Tierra de Pasiones]] || [[USA]] || 2006 || '''Taramul pasiunii''' |- | [[Sos Mi Vida]] || [[Argentina]] || 2006–2007 || '''SOS, viata mea!''' |- | [[Mundo de Fieras]] || [[Mexico]] || 2006–2007 || '''O lume a fiarelor''' |- | [[Heridas de Amor]] || [[Mexico]] || 2006 || '''Suflete ranite''' |- | [[Duelo de Pasiones]] || [[Mexico]] || 2006 || '''Duelul pasiunilor''' |- | [[Amores de Mercado]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2006–2007 || '''Iubiri''' |- | [[Montecristo]] || [[Argentina]] || 2006 || '''Montecristo''' |- | [[La Viuda de Blanco]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2006–2007 || '''Vaduva Blanco''' |- | [[Las Dos Caras de Ana]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2006–2007 || '''Cele doua fete ale Anei''' |- | [[Acorralada]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2007 || '''Destine furate''' |- | [[Páginas da Vida]] || [[Brazil]] || 2006–2007 || '''Pagini de viata''' |- | [[Marina]] || [[USA]]-[[Mexico]] || 2006–2007 || '''Marina''' |- | [[En Los Tacones de Eva]] || [[Colombia]] || 2006–2007 || '''Pe tocurile Evei''' |- | [[Sinhá Moça]] || [[Brazil]] || 2006 || '''Micuta domnisoara''' |- | [[Cobras & Lagartos]] || [[Brazil]] || 2006 || '''Cuibul de vipere''' |- | [[Amazônia, de Galvez a Chico Mendes]] || [[Brazil]] || 2007 || '''Amazonia''' |- | [[El Zorro, la espada y la rosa]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2007 || '''Zorro''' |- | [[Destilando Amor]] || [[Mexico]] || 2007 || '''Tequila cu suflet de femeie''' |- | [[Patito Feo]] || [[Argentina]] || 2007 || '''Ratusca cea urata''' |- | [[Pasión (telenovela)|Pasión]] || [[Mexico]] || 2007–2008 || '''Pasiune''' |- | [[RBD, La Familia]] || [[Mexico]] || 2007 || '''RBD, familia''' |- | [[Amor sin Maquillaje]] || [[Mexico]] || 2007 || '''Iubire fara machiaj''' |- | [[Victoria (Telemundo series)|Victoria]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2007–2008 || '''Victoria''' |- | [[Nuevo Rico, Nuevo Pobre]] || [[Colombia|Columbia]] || 2007–2008 || '''Totul sau nimic''' |- | [[Madre Luna]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2007–2008 || '''Luna fermecata''' |- | [[Pura Sangre]] || [[Colombia]] || 2007–2008 || '''Onoare si noblete''' |- | [[Palabra de Mujer]] || [[Mexico]] || 2007–2008 || '''Pe cuvant de femeie''' |- | [[Pecados Ajenos]] || [[USA]] || 2007–2008 || '''Umbrele trecutului''' |- | [[Tormenta En El Paraíso]] || [[Mexico]] || 2007–2008 || '''Paradisul blestemat''' |- | [[Sete Pecados]] || [[Brazil]] || 2007–2008 || '''Sapte pacate''' |- | [[La Traición]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2008 || '''Tradarea''' |- | [[Cuidado con el Ángel]] || [[Mexico]] || 2008–2009 || '''Iubire cu chip rebel''' |- | [[Las Tontas No Van al Cielo]] || [[Mexico]] || 2008 || '''Toantele nu merg in Rai''' |- | [[Amanda O]] || [[Argentina]] || 2008 || '''Amanda O''' |- | [[Fuego En La Sangre]] || [[Mexico]] || 2008 || '''Focul iubirii''' |- | [[Valeria (telenovela)|Valeria]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2008–2009 || '''Valeria''' |- | [[Sin Senos No Hay Paraíso]] || [[Colombia]]-[[Mexico]]-[[USA]] || 2008–2009 || '''Fara sani nu exista Paradis''' |- | [[Doña Bárbara]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2008–2009 || '''Doña Bárbara''' |- | [[En Nombre del Amor]] || [[Mexico]] || 2008–2009 || '''In numele iubirii''' |- | [[Mañana Es Para Siempre]] || [[Mexico]] || 2008–2009 || '''Impreuna pentru totdeauna''' |- | [[El Rostro de Analía]] || [[USA]] || 2008–2009 || '''Cealalta fata a Analiei''' |- | [[El Juramento]] || [[USA]] || 2008 || '''Legamantul''' |- | [[Caminho das Índias]] || [[Brazil]] || 2009 || '''India''' |- | [[Camaleones]] || [[Mexico]] || 2009–2010 || '''Cameleonii''' |- | [[Sortilegio]] || [[Mexico]] || 2009 || '''Predestinati''' |- | [[María Mercedes (telenovela)|María Mercedes]] || [[Mexico]] || 1992–1993 || '''Maria Mercedes''' |- | [[Niños Ricos, Pobres Padres]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2009–2010 || '''Saracii tineri bogati''' |- | [[Mar de Amor]] || [[Mexico]] || 2009–2010 || '''O mare de pasiune''' |- | [[Mi Pecado]] || [[Mexico]] || 2009 || '''Fructul oprit''' |- | [[Esmeralda (telenovela)|Esmeralda]] || [[Mexico]] || 1997 || '''Esmeralda''' |- | [[Clase 406]] || [[Mexico]] || 2002–2003 || '''Clase 406''' |- | [[Más Sabe el Diablo]] || [[USA]] || 2009–2010 || '''Demon si inger''' |- | [[¿Dónde está Elisa?]] || [[USA]] || 2010 || '''Cautand-o pe Elisa''' |- | [[Bella Calamidades]] || [[Colombia]] || 2010 || '''Suflet ratacit''' |- | [[Teresa]] || [[Mexico]] || 2010–2011 || '''Teresa''' |- | [[Los Herederos del Monte]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2011 || '''Mostenitorii''' |- | [[Querida Enemiga]] || [[Mexico]] || 2008 || '''Impostoarea''' |- | [[Kassandra (TV series)|Kassandra]] || [[Venezuela]] || 1992–1993 || '''Kassandra''' |- | [[Aurora (telenovela)|Aurora]] || [[USA]] || 2010–2011 || '''Aurora''' |- | [[Corazón salvaje (2009 telenovela)|Corazón Salvaje]] || [[Mexico]] || 2009–2010 || '''Inima salbatica''' |- | [[Cielo Rojo]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Sub cerul in flacari''' |- | [[Triunfo del Amor]] || [[Mexico]] || 2010–2011 || '''Triumful dragostei''' |- | [[Soy Tu Dueña]] || [[Mexico]] || 2010 || '''Stapana''' |- | [[Perro Amor]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2010 || '''Jocul seductiei''' |- | [[Mi Corazón Insiste… en Lola Volcán]] || [[USA]] || 2011 || '''Lola''' |- | [[Abrázame Muy Fuerte]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Imbratisari patimase''' |- | [[Eva Luna]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2010–2011 || '''Eva Luna''' |- | [[El Fantasma de Elena]] || [[USA]] || 2010 || '''Iubire blestemata''' |- | [[Cuando me enamoro]] || [[Mexico]] || 2010–2011 || '''Secrete din trecut''' |- | [[La que no podía amar]] || [[Mexico]] || 2011–2012 || '''Suflet vandut''' |- | [[La Fuerza del Destino]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Forta Destinului''' |- | [[Emperatriz]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Emperatriz''' |- | [[Larin izbor]] || [[Croatia]] || 2011 || '''Lara''' |- | [[Relaciones Peligrosas]] || [[USA]] || 2011 || '''Legaturi riscante''' |- | [[Un Refugio para el Amor]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Refugiul''' |- | [[Dos Hogares]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Dragoste la indigo''' |- | [[Abismo de pasion]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Abisul pasiunii''' |- | [[La Reina del Sur (telenovela)|La Reina del Sur]] || [[Spain]]-[[USA]]-[[Colombia]] || 2011 || '''Regina Sudului''' |- | [[Cachito de Cielo]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Un colt de Rai''' |- | [[Amor Bravio]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Dragoste si lupta''' |- | [[Corazón Apasionado]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2011–2012 || '''Patimile Inimii''' |- | [[Rosa Diamante]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2012–2013 || '''Rosa Diamante''' |- | [[Porque el amor manda]] || [[Mexico]] || 2012 -2013|| '''Îţi ordon să mă iubeşti!''' |- | [[Qué bonito amor]] || [[Mexico]] || 2012 -2013|| '''Que bonito amor''' |- | [[Amores verdaderos]] || [[Mexico]] || 2012 -2013|| '''Iubiri vinovate''' |- | [[Corazón Indomable]] || [[Mexico]] || 2013 || '''Maricruz''' |- | [[La Otra Cara del Alma]] || [[Mexico]] || 2012–2013 || '''Suflet de gheata''' |- | [[La Patrona]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2012–2013 || '''Diamantul noptii''' |- | [[La Tempestad]] || [[Mexico]] || 2013 || '''Furtuna din adancuri''' |- | [[Mentir para vivir]] || [[Mexico]] || 2013 || '''Viata de Imprumut''' |- | [[Santa Diabla]] || [[USA]] || 2013-2014 || '''Santa Diabla''' |- | [[Corona de lágrimas]] || [[Mexico]] || 2012-2013 || '''Cununa de Lacrimi''' |- | [[Dama y Obrero (2013 telenovela)|Dama y Obrero]] || [[USA]] || 2013 || '''Chemarea Inimii ''' |- | *[[Lo Que La Vida Me Robó]] || [[Mexico]] || 2013-2014 || '''Spune-mi ca esti a mea ''' |- |} ==Ipapalabas Na== *[[Pasión Prohibida]] (2013) *[[De Que Te Quiero, Te Quiero]] (2013-2014) *[[Marido en Alquiler]] (2013-2014) ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [http://www.pro2.ro Opisyal na website] {{stub|telebisyon}} [[Kategorya:Romania]] [[Kategorya:Mga network pantelebisyon]] nq0sbxo158yd7klebhmdcpbdncwi9qb 0 249749 2215948 2207673 2026-07-13T20:37:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215948 wikitext text/x-wiki Ito ang mga pangyayari ng '''2017 sa Pilipinas'''. Itinalaga ang buong taong 2017 bilang '''''Visit ASEAN Year 2017''''' na opisyal na magsisimula sa Enero 1 at magtatapos sa Disyembre 31.<ref>''[http://www.travelweekly-asia.com/Travel-News/Government/Visit-ASEAN-ready-for-a-big-year-of-tourism-promotion "Visit ASEAN ready for a big year of tourism promotion"] Travel Weekly Asia.'' 09-08-2016. Hinango 01-14-2017.</ref> == Panunungkulan == {{multiple image|caption_align=center|header_align=center | image1 = Rodrigo Duterte June 2016.jpg | alt1 = President Rodrigo R. Duterte | caption1 = {{nowrap|Rodrigo R.<br>Duterte}} | width1 = 115 | image2 = VP Leni Meeting with Pres Duterte Cropped 2016.jpg | alt2 = Vice-President Leni Robredo | caption2 = {{nowrap|Leni G.<br>Robredo}} | width2 = 110 | image3 = Koko_Pimentel_IAEA_cropped.jpg | alt3 = Senate President Aquilino Pimentel III | caption3 = {{nowrap|Aquilino<br>M. Pimentel III}} | width3 = 130 | image4 = | alt4 = House Speaker Pantaleon Álvarez | caption4 = {{nowrap|Pantaleon<br>D. Álvarez}} | width4 = 105 | image5 = Chief Justice Maria Lourdes Sereno.jpg | alt5 = Chief Justice Maria Lourdes P.A. Sereno | caption5 = {{nowrap|Maria Lourdes<br>P.A. Sereno}} | width5 = 101 }} * [[President of the Philippines|Pangulo]]: [[Rodrigo Duterte]] ([[Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan|PDP–Laban]]) * [[Vice President of the Philippines|Pangalawang Pangulo]]: [[Leni Robredo|Maria Leonor G. Robredo]] ([[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]) * [[Philippine Congress|Kongreso]] (Ika-17 Kongreso): ** [[Senate of the Philippines|Pangulo ng Mataas na Kapulungan (Senado)]]: [[Aquilino Pimentel III|Aquilino M. Pimentel III]] ([[Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan|PDP–Laban]]) ** [[House of Representatives of the Philippines|Ispiker ng Mababang Kapulungan (Kapulungan ng mga Kinatawan)]]: [[Pantaleon Alvarez|Pantaleon D. Alvarez]] ([[Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan|PDP–Laban]]) * [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]]: [[Maria Lourdes Sereno|Maria Lourdes P.A. Sereno]] == Kaganapan == {| | colspan="3" |Ang mga nagaganap (o magaganap) na pangyayari ay maaaring may kinalaman sa mga sumusunod: |- | * Negosyo at ekonomiya * Kalusugan * Palakasan * Sining at kalinangan | * Alitang armado at mga pag-atake * Batas at krimen * Agham at teknolohiya * Sakuna at aksidente | * Pulitika at halalan * Internasyonal na relasyon * Edukasyon |} === Kasalukuyang mga Kaganapan === * '''Sakuna.''' Panahon ng bagyo sa Pasipiko * '''Pulitikal.''' Alitang teritoryal sa [[Dagat Luzon|Dagat Kanlurang Pilipinas (o Dagat Timog Tsina)]] * '''Batas.''' [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaaan kontra droga]] (Pagdukot at pagpatay kay Jee Ick-Joo) * '''Palakasan.''' [tingnan ang ''Palakasan''] * '''Kamatayan:''' [tingnan ang ''Kamatayan''] * '''Alitan:''' Alitang Moro – Pag-atake sa hangganan ng Sabah (kasama ang [[Indonesia]] at [[Malaysia]]); Rebelyong CPP-NPA-NDF * '''Halalan at Reperendum:''' ''Walang nakatakda'' * '''Paglilitis:''' (''nilitis na bago ang 2017'') [[Gloria Macapagal Arroyo]], Nur Misuari, [[Joel Villanueva]]; (''kasalukuyang nililitis ngayong taon'') [[Andal Ampatuan Jr.]], [[Leila de Lima]], [[Rodrigo Duterte]], Jovito Palparan, [[Leni Robredo]]; (''nilitis sa International Criminal Court'') ''Walang paglilitis'' * '''Iba pa''' ** ''Anti-Distracted Driving Act'' ** [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaaan kontra droga]] ** Iskandalong kalakalan ng droga sa ''New Bilibid Prison'' ** Protesta ng Kadamay sa proyektong pabahay ** [[Krisis sa Marawi]] ** [[2017 Pag-atake sa Resorts World Manila|Pag-atake sa ''Resorts World Manila'']] === Kronolohiya === '''Enero''' * Enero 4 – ''Paglusob sa bilangguan sa Kidapawan'' * Enero 5 – Napatay ng puwersang panseguridad ng pamahalaan si Mohammad Jaafar Maguid, ang pinuno ng ''Ansar Al-Khilafah Philippines'', sa [[Sarangani]]. * Enero 11 – Nilagdaan ni Pangulo Duterte ang kautusang tagapagpaganap para sa pangkalahatang ''access'' sa modernong mga kasangkapan sa pagpaplano ng pamilya. * Enero 16-20 – Ang ika-4 na ''World Apostolic Congress on Mercy'' ay ginanap sa [[Kalakhang Maynila|Maynila]], [[Batangas]], [[Bulacan]], at [[Bataan]].<ref>''[http://www.gmanetwork.com/news/story/594456/news/nation/phl-to-host-world-apostolic-conference-on-mercy-this-january "PHL to host World Apostolic Conference on Mercy this January"] [[GMA Network|GMA News]].'' 01-03-2017. Hinango 01-14-2017.</ref><ref>''[https://globalnation.inquirer.net/151715/4th-world-apostolic-congress-mercy-opens-manila-cathedral "4th World Apostolic Congress on Mercy opens at Manila Cathedral"] [[Philippine Daily Inquirer|Philippine Daily Inquirer.]]'' 01-16-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> * Enero 17 – ''Pagbaha sa Visayas at Mindanao'' * Enero 30 – ''Miss Universe 2016'' '''Pebrero''' * Pebrero 10 – ''Lindol sa Surigao'' * Pebrero 21 – Isang bus panlakbay lulan ang mga mag-aaral sa kolehiyo na patungo sa lugar ng kamping ay bumangga sa poste sa gilid ng kalsada sa [[Tanay, Rizal]], ikinasawi ng 15-katao at ikinasugat ng 40 iba pa. * Pebrero 24 – ''Pagdakip kay Senador Leila De Lima'' * Pebrero 28 – Lumagda si Pangulo [[Rodrigo Duterte|Duterte]] sa ''Paris Agreement on Climate Change''.<ref>''[http://www.rappler.com/nation/157808-philippines-to-ratify-paris-agreement-climate-change-july-2017 "Philippines to ratify Paris climate deal by July"] [[Rappler|Rappler.]]'' 01-09-2017. Hinango 02-04-2017.</ref><ref>''[http://www.gmanetwork.com/news/story/601468/news/nation/duterte-signs-paris-agreement-on-climate-change "Duterte signs Paris Agreement on Climate Change"] [[GMA Network|GMA News]].'' 03-01-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> '''Abril''' * Abril 11 – ''Sagupaan sa Bohol'' * Abril 18 – ''Aksidente ng bus sa Nueva Ecija'' [[Talaksan:Eduard Folayang in Singapore.JPG|thumb|120x120px|Eduard Folayang ng ''Team Lakay''.]] * Abril 21 – Napanatili ni Eduard Folayang ang kanyang ''ONE Championship belt'' sa isang desisyong ''unanimous'' laban kay Ev Ting. * Abril 26-29 – Ang Pilipinas ay naging punong-abala sa ika-30 ''ASEAN Summit'' na ginanap sa [[Philippine International Convention Center|''Philippine International Convention Center'']] sa [[Pasay|Lungsod Pasay]].<ref name=":1">''[http://www.philstar.com/headlines/2017/04/18/1691401/asean-meeting-push-through-bohol-week "Asean meeting to push through in Bohol this week"] [[The Philippine Star]].'' 04-18-2017. Hinango 05-06-2017.</ref> * Abril 27 – Natuklasan ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] ang isang lihim na bilangguang selda sa loob ng isang presinto ng ''Manila Police District''. * Abril 30 – Inilunsad nina Pangulo [[Rodrigo Duterte]] at Pangulo ng Indonesia [[Joko Widodo]] ang unang [[Lungsod ng Dabaw|Davao]]-[[Heneral Santos|General Santos]]-Bitung ''roll-on roll-off (RORO) vessel''. '''Nobyembre''' * Nobyembre 12-14 ** Ang Pilipinas ay ikalawang ika-31st ''ASEAN Summit'' na Ginanap sa [[Cultural Center of the Philippines]] sa [[Pasay|Lungsod Pasay]] ** Pagkikita nila [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte]], Pangulo ng Estados Unidos [[Donald Trump]] ibang siyam na lider at Dialog Partners . === Batas at Krimen === * Enero 4 – '''Paglusob sa bilangguan sa Kidapawan.''' Nasa isandaang armadong kalalakihan, na mga pinaghihinalaang rebeldeng Muslim na hindi tiyak ang kinaaaniban, ay naglunsad ng paglusob sa isang bilangguan sa [[Kidapawan|Lungsod Kidapawan]] at pinatakas ang hindi bababa sa 158 mga preso. Isang bantay ng bilangguan ang namatay.<ref>''[http://www.abc.net.au/news/2017-01-04/philippines-jail-stormed-by-armed-men,-hundreds-escape/8161352 "Philippines jail stormed by armed men, hundreds of prisoners escape"] ABC News (Australia).'' 01-04-2017. Hinango 02-04-2017.</ref><ref>''[http://www.aljazeera.com/news/2017/01/philippines-jailbreak-170104032551700.html "Armed men free more than 150 in Kidapawan jailbreak"] Al Jazeera.'' 01-04-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> * Enero 30 – '''[[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan kontra droga.]]''' Nagsususpindi si [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]] ng digmaan sa droga kaya maaari siyang tumutok sa pagpapaalis sa mga "tiwaling" opisyal mula sa [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]]. Kaugnay ito sa pagdukot at pagsakal ng negosyanteng tubong-[[Timog Korea|South Korea]] na si Jee Ick-joo noong Oktubre.<ref>''[http://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/30/duterte-has-suspended-war-drugs-can-hunt-corrupt-police-officers/ "Philippines leader Rodrigo Duterte suspends 'war on drugs' so he can hunt down corrupt police officers instead"] The Telegraph.'' 01-30-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> * Pebrero 13 – Isang ''warrant of arrest'' ay itinakdang ihain sa lider ng oposisyon at [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Leila de Lima]].<ref>''[http://cnnphilippines.com/news/2017/02/13/De-Lima-arrest-DOJ-Aguirre.html "De Lima 'prepares for worst-case scenario' in possible arrest today"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317141731/http://cnnphilippines.com/news/2017/02/13/De-Lima-arrest-DOJ-Aguirre.html |date=2017-03-17 }} [[CNN Philippines]].'' 02-13-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> [[Talaksan:Leila de Lima (cropped).jpg|thumb|[[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Leila de Lima]]|155x155px]] * Pebrero 23 – Iniutos ng isang hukuman ang pag-aresto sa kritiko ni [[Rodrigo Duterte|Duterte]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]] na [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Leila de Lima]]. Ito ay dahil sa mga paglabag niya sa Batas Republika 9165, o ang ''Comprehensive Dangerous Drugs Act of 2002'', na may kaugnayan sa kanyang di-umano'y kaugnayan sa iskandalong kalakalan ng droga sa New Bilibid Prison. Siya ay kusang-loob na sumama noong susunod na araw, Pebrero 24.<ref>''[http://www.aljazeera.com/news/2017/02/philippine-court-orders-arrest-senator-leila-de-lima-170223140039218.html "Philippine court orders arrest of senator Leila de Lima"] Al Jazeera.'' 02-24-2017. Hinango 03-04-2017.</ref><ref>''[http://newsinfo.inquirer.net/874861/after-awaiting-arrest-at-senate-de-lima-turns-self-in "After awaiting arrest at Senate, De Lima turns self in to CIDG"] [[Philippine Daily Inquirer]].'' 02-24-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Marso 1 – '''[[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan kontra droga.]]''' Pagkatapos ng pansamantalang suspensyon dahil sa pagdukot at pagpatay sa isang tubong-[[Timog Korea]], nag-utos si [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]] sa [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] na ipagpatuloy ang kanyang kontrobersyal na kampanya.<ref>''[http://newsinfo.inquirer.net/876409/duterte-to-call-police-back-to-war-on-drugs "Duterte to call police back to war on drugs"] [[Philippine Daily Inquirer]].'' 03-01-2017. Hinango 04-01-2017.</ref> * Abril 24 – '''[[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan kontra droga.]]''' Isang Pilipinong abugado ang nagsampa ng reklamong "maramihang pagpatay at krimen laban sa sangkatauhan" laban kay [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]] at labing-isang iba pang mga opisyal sa ''International Criminal Court'' sa [[The Hague]], [[Netherlands]].<ref>''[https://www.nytimes.com/2017/04/24/world/asia/rodrigo-duterte-philippines-icc-complaint.html?_r=0 "Charge Rodrigo Duterte With Mass Murder, Lawyer Tells The Hague"] The New York Times.'' 04-24-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> Ang mga inakusahan ay kinabibilangan nina Hepe ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas|PNP]] [[Ronald dela Rosa]], Kalihim ng [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Katarungan]] Vitaliano Aguirre, Edilberto Leonardo, Royina Garma, Ispiker ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan]] [[Pantaleon Alvarez]], dating Kalihim ng [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal (Pilipinas)|Interyor]] Ismael Sueno, Sonny Buenaventura, punong-manananggol Jose Calida, Dante Gierran, [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Richard Gordon (politiko)|Richard J. Gordon]], at Senador [[Alan Peter Cayetano]].<ref>''[http://globalnation.inquirer.net/155253/duterte-11-others-accused-crimes-humanity-intl-criminal-court "Duterte, 11 others accused of crimes against humanity before ICC."] [[Philippine Daily Inquirer]].'' 04-24-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Mayo 8 – '''[[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan kontra droga.]]''' Ang ''[[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]] Human Rights Council'' ay nagsagawa ng pana-panahong pagsusuri ng sitwasyon ng karapatang pantao sa bansa.<ref>''[http://www.philstar.com/headlines/2017/05/08/1697908/live-un-reviews-philippines-human-rights-situation "LIVE: UN reviews Philippines' human rights situation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514092221/http://www.philstar.com/headlines/2017/05/08/1697908/live-un-reviews-philippines-human-rights-situation |date=2017-05-14 }} [[The Philippine Star]].'' 05-08-2017. Hinango 08-02-2017.</ref> === Pulitika at Halalan === * Enero 9 – Inimbestigahan ng gabinete ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]] ang isang ''email leak'' na di-umano'y nagpapahiwatig ng paglahok ni [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]] sa pagtatangkang ibagsak si Duterte.<ref>''[http://news.abs-cbn.com/news/01/09/17/palace-investigates-lenileaks "Palace investigates 'LeniLeaks'"] [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN News.]]'' 01-09-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> * Pebrero 16 – [[Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2016|'''Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2016.''']] Ang [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] ng [[Pilipinas]] ay nagpapahintulot na magpatuloy ang ''electoral protest'' ng natalong kandidato na si [[Bongbong Marcos]] laban kay [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]].<ref>''[https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-02-16/philippine-supreme-court-allows-election-recount-for-defeated-marcos "Philippine Supreme Court Rejects Bid to Thwart Marcos Election Protest"] [[Reuters]] via US News & World Report.'' 02-16-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Pebrero 17 – Si [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Leila de Lima]], na kritiko ng [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan Kontra Droga]] ng bansa, ay kinasuhan ni [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Kalihim ng Katarungan]] Vitaliano Aguirre II ng di-umano'y mga krimeng may kinalaman sa droga.<ref>''[http://www.bbc.com/news/world-asia-39005919 "Philippines: Duterte critic Leila de Lima faces drugs charges"] [[BBC|BBC News]].'' 02-17-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Pebrero 18 – Nasa limampung libong katao ang nagtipon sa [[Maynila]] para sa isang martsang inorganisa ng Simbahang Katolika ng bansa upang tutulan ang [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan Kontra Droga]].<ref>''[http://www.ibtimes.co.uk/tens-thousands-filipino-catholics-protest-against-death-penalty-dutertes-drug-war-1607241 "Tens of thousands of Filipino Catholics protest against death penalty and Duterte's drug war"] International Business Times.'' 02-18-2017. Hinango 03-04-2017.</ref><ref>''[http://www.foxnews.com/world/2017/02/18/philippine-catholics-rally-vs-drug-killings-death-penalty.html "Philippine Catholics rally vs. drug killings, death penalty"] [[Fox News Channel|Fox News]].'' 02-18-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Pebrero 24 – Ipinagtanggol ni [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]] ang kanyang kapwa taga-[[Partido Liberal (Pilipinas)|Partido Liberal]] na si [[Leila de Lima]] na naaresto dahil sa mga pinaghihinalaang kalakalan ng droga kung saan tinawag niyang politikal na panliligalig ang pag-aresto kay de Lima.<ref>''[http://newsinfo.inquirer.net/874974/robredo-calls-de-limas-arrest-political-harassment "Robredo calls De Lima’s arrest ‘political harassment’"] [[Philippine Daily Inquirer]].'' 02-24-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Pebrero 27 – Ang [[Partido Liberal (Pilipinas)|Partido Liberal]], partido nina [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]] at [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Leila de Lima|de Lima]], ay pormal na nagiging oposisyon matapos mapatalsik mula sa mga mahahalagang posisyon sa [[Senado ng Pilipinas|Senado]] ang mga kasapi nito at ang kanyang kasamahan mula sa partido [[Akbayan Citizens' Action Party|Akbayan]].<ref>''[http://www.rappler.com/nation/162710-senate-revamp-ouster-liberal-party-senators "Senate ousts Drilon, LP senators from key posts"] [[Rappler]].'' 02-27-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Abril 17 – [[Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2016|'''Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2016.''']] Nagbayad si [[Bongbong Marcos]] ng [[Piso ng Pilipinas|₱]]36 milyon, kalahati ng kinakailangang halaga upang gawin ang muling pagbibilang laban kay [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]].<ref>''[http://newsinfo.inquirer.net/889815/bongbong-marcos-pays-p36-m-first-installment-of-poll-protest-fee "Bongbong Marcos pays P36-M first installment of poll protest fee"] [[Philippine Daily Inquirer]].'' 04-17-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Abril 20 – [[Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2016|'''Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2016.''']] Hiniling ni [[Bongbong Marcos]] ang [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] upang bale-walain ang isang kontra-protesta ng kasalukuyang [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]] tungkol sa kanyang tagumpay sa pambansang halalan noong nakaraang taon.<ref>''[http://www.rappler.com/nation/167429-bongbong-marcos-dismiss-robredo-counter-protest "Marcos asks SC to dismiss Robredo's counter-protest"] [[Rappler]].'' 04-20-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Mayo 2 – '''[[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan kontra droga.]]''' Hinarap ni [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]] [[Leni Robredo|Robredo]] ang isang kasong ''impeachment'' sa Kapulungan ng mga Kinatawan dahil sa pagkondena sa digmaan ng bansa kontra droga sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]].<ref>''[http://www.philstar.com/headlines/2017/05/02/1695984/impeachment-complaint-be-filed-vs-robredo "Impeachment complaint to be filed vs Robredo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502051130/http://www.philstar.com/headlines/2017/05/02/1695984/impeachment-complaint-be-filed-vs-robredo |date=2017-05-02 }} [[The Philippine Star]].'' 05-02-2017. Hinango 08-02-2017.</ref> === Negosyo at ekonomiya === * Enero 11 -- Tinutulan ng mga ''environmentalist'' at ''netizen'' ang planong pagtatayo ng isang ''[[Nickelodeon]]-themed underwater amusement park and resort'' ng ''Viacom International Media Networks'' sa [[Coron, Palawan]], sa kabila ng mga pahayag ng ''Viacom'' na ang proyekto ay nagtataguyod ng pangangalaga sa yamang dagat.<ref>''[http://money.cnn.com/2017/01/11/news/nickelodeon-philippines-underwater-theme-park/ "Nickelodeon's underwater theme park plan causes uproar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115213350/http://money.cnn.com/2017/01/11/news/nickelodeon-philippines-underwater-theme-park |date=2017-01-15 }} [[CNN|CNN Money.]]'' 01-11-2017. Hinango 02-04-2017.</ref><ref>''[http://cnnphilippines.com/regional/2017/01/11/Palawan-officials-No-application-for-Nickelodeon-underwater-theme-park-in-Coron.html "Palawan officials: No application for Nickelodeon underwater theme park in Coron"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221033740/http://cnnphilippines.com/regional/2017/01/11/Palawan-officials-No-application-for-Nickelodeon-underwater-theme-park-in-Coron.html |date=2017-02-21 }} [[CNN Philippines|CNN Philippines.]]'' 01-11-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> === Sakuna at aksidente === * Enero 17 – '''Pagbaha sa Visayas at Mindanao.''' Ilang bahagi ng [[Kabisayaan|Visayas]] at [[Mindanao]] ang nakaranas ng pagbaha bilang resulta ng isang ''low pressure area'', na sinamahan ng buntot ng ''cold front''. Nakaranas ang [[Cagayan de Oro|Lungsod Cagayan de Oro]] ng isang serye ng mga dagliang bahang dulot ng malakas na ulang dala ng isang LPA sa Golpo Moro, Enero 16.<ref>''[http://news.mb.com.ph/2017/01/16/preemptive-evacuation-in-cdo-as-floods-landslides-hit-south/ "Preemptive evacuation in CDO as floods, landslides hit South"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423055248/http://news.mb.com.ph/2017/01/16/preemptive-evacuation-in-cdo-as-floods-landslides-hit-south/ |date=2017-04-23 }} [[Manila Bulletin|Manila Bulletin.]]'' 01-16-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> * Pebrero 8 – Nawalan ng tahanan ang higit sa 10,000-katao matapos ang isang sunog na puminsala sa [[Tondo, Maynila|Tondo]], [[Maynila]].<ref>''[http://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/08/shanty-town-fire-philippines-leaves-15000-homeless/ "Shanty town fire in Philippines leaves 15,000 homeless"] The Telegraph.'' 02-08-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Pebrero 10 – Tinamaan ng kalakhang-6.7 na lindol ang 14 kilometro (8 milya) hilagang-kanluran ng [[Lungsod ng Surigao|Lungsod Surigao]], [[Surigao del Norte]], sa isla ng [[Mindanao]] na ikinamatay ng hindi bababa sa 8-katao, ikinasugat ng higit sa 100 iba, at puminsala ng maramng mga gusali.<ref>''[http://bigstory.ap.org/article/fea9a634fc9e4c71897978beadc5de9f/67-magnitude-earthquake-shakes-southern-philippines "Nighttime Philippine quake kills at least 4, injures 126"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324130632/http://bigstory.ap.org/article/fea9a634fc9e4c71897978beadc5de9f/67-magnitude-earthquake-shakes-southern-philippines |date=2017-03-24 }} Associated Press.'' 02-10-2017. Hinango 03-04-2017.</ref><ref>''[http://www.9news.com.au/world/2017/02/11/05/01/strong-6-5-magnitude-quake-shakes-southern-philippines-usgs "At least three dead after 6.5 magnitude earthquake strikes the Philippines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228040112/http://www.9news.com.au/world/2017/02/11/05/01/strong-6-5-magnitude-quake-shakes-southern-philippines-usgs |date=2017-02-28 }} 9news.'' 02-11-2017. Hinango 03-04-2017.</ref><ref>''[http://www.reuters.com/article/us-quake-philippines-damage-idUSKBN15Q01I?il=0 "Earthquake in southern Philippines kills four, damages infrastructure"] [[Reuters]].'' 02-11-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Abril 4 – '''Mga Lindol sa Batangas.''' Tinamaan ng kalakhang-5.5 na lindol ang [[Batangas]], na naging sanhi ng pinsala sa mga gusali at naramdaman ito hanggang sa kasing layo ng [[Kalakhang Maynila]] at [[Bulacan]].<ref>''[http://www.philstar.com/nation/2017/04/04/1687753/magnitude-5.4-quake-strikes-batangas-shakes-metro-manila "Magnitude-5.5 quake strikes off Batangas, shakes Metro Manila"] [[The Philippine Star]].'' 04-04-2017. Hinango 05-19-2017.</ref><ref>''[http://newsinfo.inquirer.net/886638/look-5-4-magnitude-quake-damage-in-batangas "LOOK: 5.5-magnitude quake damage in Batangas."] [[Philippine Daily Inquirer]].'' 04-05-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Abril 8 – '''Mga Lindol sa Batangas.''' Dalawang lindol, na may kalakhang 5.6 at 6.0 at may kaugnayan sa kalakhang-5.5 na lindol, ay tumama sa [[Batangas]], naramdaman ito hanggang sa kasing layo ng [[Kalakhang Maynila]].<ref>''[http://www.rappler.com/move-ph/issues/disasters/166417-earthquakeph-quake-metro-manila-neigboring-provinces "Twin earthquakes rock Metro Manila, nearby provinces"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519182326/http://www.rappler.com/move-ph/issues/disasters/166417-earthquakeph-quake-metro-manila-neigboring-provinces |date=2017-05-19 }} [[Rappler]].'' 04-08-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Abril 17 – Bilang ng mga nasawi sa pagbaha sa [[Cebu (lalawigan)|Lalawigan ng Cebu]] ay tumaas sa siyam na may sampung nawawala.<ref>''[http://www.gmanetwork.com/news/news/regions/607233/death-toll-from-cebu-floods-rises-to-10/story/ "Death toll from Cebu floods rises to 10"] [[GMA Network]].'' 04-17-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Abril 18 – Hindi bababa sa 36-katao ang namatay matapos bumagsak ang isang ''Leomarick Trans'' bus sa bangin sa [[Nueva Ecija|Lalawigan ng Nueva Ecija]].<ref>''[http://www.rappler.com/nation/167237-dead-nueva-ecija-bus-crash "At least 26 dead in Nueva Ecija bus crash"] [[Rappler]].'' 04-18-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Abril 22 – Isang ''U.S. Navy F/A-18 Hornet'' ang bumagsak sa [[Dagat Celebes]] malapit sa [[Pilipinas]] sa panahon ng tangkang paglapag sa ''USS Carl Vinson''. Lumabas ang piloto at nakaligtas.<ref>''[https://www.navytimes.com/articles/fighter-pilot-from-aircraft-carrier-carl-vinson-ejects-safely-at-sea "Fighter pilot from aircraft carrier Carl Vinson ejects safely at sea"] Navy Times.'' 04-21-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Abril 28 – Isang 6.8 na lindol ang tumama sa dalampasigan ng [[Mindanao]], nagdulot ng mga babala ng [[tsunami]].<ref>''[http://www.telegraph.co.uk/news/2017/04/28/earthquake-measuring-72-hitsoff-mindanao-philippines/ "Earthquake measuring 6.8 hits off Mindanao in the Philippines"] The Telegraph.'' 04-28-3017. Hinango 05-19-2017.</ref> [[Talaksan:2017 H5N6 Central Luzon outbreak culling.jpg|thumb|Ang mga na-culled na manok sa Gitnang Luzon]] * Agosto 11 - Lumaganap ang isang uri ng avian influenza "bird flu" [[Pagkalat ng H5N6 sa Gitnang Luzon ng 2017|H5N6 influenza]] sa bayan ng [[San Luis, Pampanga]]. * Agosto 14 – Tinamaan ng isang uri ng strain virus "bird flu" [[Pagsilakbo ng H5N1 sa Heneral Santos ng 2017|H5N1 influenza]] sa lungsod ng [[Heneral Santos]] bunsod ng Bird flu sa [[Luzon]]. === Sining at Kalinangan === * [[January 30|Enero 30]] – '''''Miss Universe 2016.''''' Ang ika-65 ''Miss Universe (2016)'' ''pageant'' ay ginanap sa ''[[Mall of Asia Arena]]'', [[Pasay|Lungsod Pasay]], sa ikatlong pagkakataong ang Pilipinas ang punong-abala rito. Si Iris Mittenaere, nagwaging ''Miss France 2016'', ay nakoronahan bilang nagwaging ''Miss Universe 2016'' sa naturang seremonya.<ref>''[http://www.rappler.com/life-and-style/specials/miss-universe/129242-miss-universe-pageant-manila "Confirmed: Miss Universe pageant to be held in PH – DOT"] [[Rappler]].'' 07-28-2016. Hinango 11-12-2016.</ref><ref>''[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_MISS_UNIVERSE_PAGEANT_ASOL-?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT "MISS FRANCE CROWNED MISS UNIVERSE IN PHILIPPINES"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170130143131/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_MISS_UNIVERSE_PAGEANT_ASOL-?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT |date=2017-01-30 }} Associated Press.'' 01-30-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> * Pebrero 22 – Inilabas ng ''Amnesty International'' ang isang ulat na pumupuna sa mga pagsikat ng mga papyulistang pinuno tulad ni [[Rodrigo Duterte]] ng [[Pilipinas]] at ilang iba pa.<ref>''[https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/02/22/amnesty-international-just-went-there-new-report-compares-politics-today-to-the-1930s/?utm_term=.acb31ba4882c "Amnesty report compares trends that led to Hitler’s rise to power to today’s divisive politics"] The Washington Post.'' 02-22-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Mayo 22 – '''''"My Family's Slave"''''' Isang kontrobersyal na obra na nakasulat sa magasing ''The Atlantic'' tungkol sa Pilipinong [[alipin]] at ang pamilyang [[Pilipinong Amerikano|Pilipino-Amerikano]] na sangkot dito ay nagpalitaw ng debate sa [[Pilipinas]] at [[Estados Unidos]].<ref>''[https://www.theatlantic.com/business/archive/2017/05/mother-wife-slave/527610/ "Mother, Wife, Slave. Lola and the universality of women’s exploitation"] The Atlantic.'' 05-22-2017. Hinango 08-02-2017.</ref> === Alitang armado at mga pag-atake === * Pebrero 20 – Inatake ng mga armado ang isang sasakyang-pandagat na [[Vietnam|Vietnamese]] malapit sa [[Tawi-Tawi]], napatay ang hindi bababa sa isang mandaragat at dinukot ang pitong iba pa, ayon sa [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]]. Ang militanteng [[Abu Sayyaf]] ay pinaghihinalaang nasa likod ng pag-atake.<ref>''[http://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSKBN15Z0J1 "Vietnamese sailor killed, 7 abducted in Philippine pirate attack"] [[Reuters]].'' 02-20-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Pebrero 27 ** '''Alitang Moro.''' Pinugutan ng mga militanteng grupong [[Abu Sayyaf]] ang kanilang bihag na [[Alemanya|Aleman]] na si Jurgen Kantner sa [[Indanan, Sulu]].<ref>''[http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/abu-sayyaf-beheads-german-hostage "Abu Sayyaf releases video of German hostage's beheading"] The Straits Times.'' 02-27-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> ** '''Himagsikang Komunista sa Pilipinas.''' Kabuuang 21 mga ''combatant'' ang namatay sa tatlong-linggong pagsalakay ng pamahalaan laban sa [[Partido Komunista ng Pilipinas]].<ref>''[http://www.rappler.com/nation/162605-armed-forces-philippines-new-peoples-army-operations-after-peace-talks "AFP: 14 communist rebels, 7 soldiers dead in 3-week offensive"] [[Rappler]].'' 02-26-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> * Abril 11 – Sampung-katao ang namatay matapos ang isang sagupaan sa [[Inabanga, Bohol]], [[Gitnang Kabisayaan|Gitnang Visayas]], nang makipaglabanan ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas|Pambansang Pulisya]] at [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas|Sandatahang Lakas]] sa mga pinaghihinalaang miyembro ng [[Abu Sayyaf]].<ref>''[http://cnnphilippines.com/news/2017/04/11/Abu-Sayyaf-firefight-Bohol.html "At least 10 killed in firefight in Bohol vs. suspected Abu Sayyaf: Police, military"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517082856/http://cnnphilippines.com/news/2017/04/11/Abu-Sayyaf-firefight-Bohol.html |date=2017-05-17 }} [[CNN Philippines]].'' 04-11-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Mayo 23 – '''[[Krisis sa Marawi|Labanan sa Marawi]].''' Idineklara ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]] ang batas militar sa isla ng [[Mindanao]] matapos [[Krisis sa Marawi|makipagsagupa]] ang mga militanteng [[Pangkat ng Maute|Maute]] sa mga tropang [[Hukbong Katihan ng Pilipinas|hukbo]] sa [[Marawi|Marawi, Lanao del Sur]].<ref>[http://www.rappler.com/nation/170745-philippines-duterte-declares-martial-law-mindanao ''"Duterte declares martial law in Mindanao"''] ''[[Rappler]].'' 05-23-2017. Hinango 08-02-2017.</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.washingtonpost.com/amphtml/world/asia_pacific/philippine-troops-battle-is-linked-gunmen-in-southern-city/2017/05/23/0d481914-3fa5-11e7-b29f-f40ffced2ddb_story.html%26freshcontent%3D1 |access-date=2021-08-06 |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525011411/https://www.washingtonpost.com/amphtml/world/asia_pacific/philippine-troops-battle-is-linked-gunmen-in-southern-city/2017/05/23/0d481914-3fa5-11e7-b29f-f40ffced2ddb_story.html%26freshcontent%3D1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525011411/https://www.washingtonpost.com/amphtml/world/asia_pacific/philippine-troops-battle-is-linked-gunmen-in-southern-city/2017/05/23/0d481914-3fa5-11e7-b29f-f40ffced2ddb_story.html%26freshcontent%3D1 |date=2017-05-25 }}</ref> === Internasyonal na relasyon === * Mayo 5 – [[Senado ng Estados Unidos|Ang mga Senador ng Estados Unidos]] na sina Ben Cardin (D-MD) at Marco Rubio (R-FL) ay nag-''file'' ng isang ''bill'' na naghihigpit sa pagbebenta ng armas sa [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] dahil sa [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|digmaan nito kontra droga.]]<ref>''[http://www.rappler.com/nation/168973-us-bill-restrictions-weapons-exports-pnp "U.S. bill filed to restrict arms exports to PNP"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714182339/http://www.rappler.com/nation/168973-us-bill-restrictions-weapons-exports-pnp |date=2017-07-14 }} [[Rappler]].'' 05-05-2017. Hinango 08-02-2017.</ref> * Mayo 22 ** Tinukoy ng [[Pilipinas]] ang isang kontrobersyal na pangungusap tungkol sa potensyal na "digmaan" sa [[Tsina]] sa gitna ng pagpuna mula sa mga Pilipino.<ref>''[http://www.businessinsider.com/r-philippine-minister-starts-damage-control-after-dutertes-china-war-remark-2017-5 "The Philippines is starting damage control after Duterte claims China threatened war"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818142745/http://www.businessinsider.com/r-philippine-minister-starts-damage-control-after-dutertes-china-war-remark-2017-5 |date=2017-08-18 }} Business Insider.'' 05-22-2017. Hinango 08-02-2017.</ref> ** '''Ugnayang Pilipinas-Russia.''' Si [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]], na noong huli'y pinawalang-bisa ang kanyang pagbisita sa [[Mosku|Moscow]] dahil sa mga pag-atake ng mga terorista sa katimugang isla ng [[Mindanao]], ay nagsabi kay Pangulo ng Rusya [[Vladimir Putin]] na ang Pilipinas ay naghahanap sa Rusya ng mga modernong armas upang labanan ang [[Islamikong Estado|ISIL]].<ref>''[http://www.reuters.com/article/us-nato-russia-estonia-idUSKBN1AH4MV "Philippines needs modern arms to fight ISIS, Duterte tells Putin"] [[Reuters]].'' 05-24-2017. Hinango 08-02-2017.</ref> === Palakasan === * Mayo 6 – '''''Football:''''' Ang ''Philippine Football League'', ang kauna-unahang pambansang liga ng propesyonal na ''football'' ay pinasinayaan ng ''Philippine Football Federation''. Ginanap ang laro ng unang torneo ng ''inaugural season'' nito. (Unang itinakda noong Abril) <ref>''[http://www.espnfc.com/blog/football-asia/153/post/2767825/fenix-five-philippines-wishes-for-2016 "Winning Suzuki Cup would rekindle Philippines' love affair with football"] ESPN FC.'' 12-27-2015. Hinango 11-12-2016.</ref><ref>''[http://www.philstar.com/sports/2016/01/05/1539413/pff-finalizes-blueprint-pro-league "PFF finalizes blueprint for pro league"] [[The Philippine Star]].'' 01-05-2016. Hinango 11-12-2016.</ref> * Mayo 12-18 – '''''Basketball:''''' Ang Pilipinas ay naging punong-abala sa ''2017 SEABA Championship''.<ref>''[http://news.abs-cbn.com/sports/01/23/17/ph-to-host-2017-seaba-tournament "PH to host 2017 SEABA tournament"] [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN News.]]'' 01-23-2017. Hinango 02-04-2017.</ref> == Mga Itinakdang Pangyayari == === Nakatakda === * Marso - Abril, Agosto - Ang Pilipinas ay punong-abala sa ika-30 ''ASEAN Summit'' at ika-12 ''East Asia Summit'' sa [[Lungsod ng Cebu|Lungsod Cebu]], [[Lungsod ng Dabaw|Lungsod Davao]], at [[Pampanga]] na itinakda bilang mga lugar para sa pandaigdigang pagtitipon.<ref>''[http://www.businessmirror.com.ph/cebu-ready-to-host-asean-2017-summit/ "Cebu ready to host Asean 2017 summit"] Business Mirror.'' 10-25-2016. Hinango 11-12-2016.</ref> ** Nobyembre 10-14 - Ang Pilipinas ay punong-abala sa ika-31 ''ASEAN Summit'' at ang ''Twelfth East Asia Summit'' sa ''Clark Freeport Zone'' sa [[Angeles|Lungsod Angeles, Pampanga]].<ref name=":1" /> * Agosto 8 - Ipagdiriwang ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]] ang kanyang ika-50 (''Golden Jubilee'') anibersaryo ng pagkakatatag. * Oktubre 23 - Gaganapin ang mga halalan sa Barangay at Sangguniang Kabataan.<ref>''[http://www.rappler.com/nation/149555-duterte-signs-law-postponement-barangay-sk-elections "Duterte signs law postponing barangay, SK elections"] [[Rappler]].'' 10-18-2016. Hinango 07-25-2017.</ref> * Itatakda - Muling bubuksan ang mga usaping pangkapayapaan sa pagitan ng Pamahalaan at ng ''[[Moro National Liberation Front]].''<ref>''[http://www.gmanetwork.com/news/story/573174/news/nation/duterte-misuari-meeting-to-be-set "Duterte-Misuari meeting to be set"] [[GMA Network|GMA News]].'' 07-11-2016. Hinango 11-12-2016.</ref><ref>''[http://www.rappler.com/nation/142857-duterte-meet-misuari-2017 "Duterte targets meeting with Misuari in 2017"] [[Rappler]].'' 08-12-2016. Hinango 11-12-2016.</ref> === Palakasan === * Agosto 3-8 – '''''Boxing:''''' Ang ''Asian Junior Boxing Championship'' ay gaganapin sa Pilipinas, kung saan ang [[Lungsod ng Dabaw|Lungsod Davao]] ay pinangalanan bilang posibleng punong-abalang lungsod.<ref>''[http://www.manilatimes.net/ph-host-2017-asian-junior-boxing-tourney/304558/ "PH to host 2017 Asian Junior Boxing Tourney"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105004704/http://www.manilatimes.net/ph-host-2017-asian-junior-boxing-tourney/304558/ |date=2017-01-05 }} [[Manila Times|The Manila Times]], Philippines News Agency.'' 12-31-2016. Hinango 01-14-2017.</ref> * Agosto 9-17 – '''''Volleyball:''''' Ang [[Kalakhang Maynila]] ay punong-abala sa ''2017 Asian women's Volleyball Championship''.<ref>''[http://asianvolleyball.net/calendar/ "2017 AVC Volleyball Events Calendar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206024836/http://asianvolleyball.net/calendar/ |date=2018-12-06 }} Asian Volleyball Confederation.'' Hinango 02-04-2017.</ref> * Itatakda (?) – '''''3x3 basketball:''''' Ang Pilipinas ay punong-abala sa ''FIBA ​​3x3 World Tour''.<ref>''[http://www.bworldonline.com/content.php?section=Sports&title=phl-to-host-fiba-3x3-world-championship-in-2017----pangilinan&id=112772 "PHL to host FIBA 3x3 World Championship in 2017 -- Pangilinan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828144131/http://www.bworldonline.com/content.php?section=Sports&title=phl-to-host-fiba-3x3-world-championship-in-2017----pangilinan&id=112772 |date=2017-08-28 }} Business World.''08-04-2016. Hinango 11-12-2016.</ref> * Itatakda (?) – '''''Athletics:''''' Ang Pilipinas ay punong-abala sa 2017 ''Asian Youth Athletic Championship.''<ref>''[http://www.thestandard.com.ph/sports/137234/ph-to-host-southeast-asian-youth-tourney-in-2017-.html "PH to host Southeast Asian Youth tourney in 2017"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135756/http://www.thestandard.com.ph/sports/137234/ph-to-host-southeast-asian-youth-tourney-in-2017-.html |date=2016-03-04 }} The Standard.'' 01-02-2014. Hinango 11-12-2016.</ref> <big>'''Naudlot na Pangyayari'''</big> * '''''Boxing:''''' Unang nakatakda sa Abril 23 na makakalaban ni [[Manny Pacquiao]] ang boksingerong British na si Amir Khan sa [[United Arab Emirates]].<ref>''[http://www.bbc.com/sport/boxing/39094500 "Manny Pacquiao and Amir Khan to fight in April"] [[BBC]].'' 02-26-2017. Hinango 03-04-2017.</ref> == Mga Paggunita == Noong Agosto 18, 2016, inanunsyo ng pamahalaan ang hindi bababa sa 19 na pagdiriwang sa Pilipinas para sa 2017 tulad ng ipinahayag sa pamamagitan ng bisa ng ''Proclamation No. 50'', serye 2016.<ref>''[http://www.rappler.com/bulletin-board/143457-list-2017-philippine-holidays "LIST: 2017 Philippine Holidays"] [[Rappler]].'' 08-18-2016. Hinango 09-06-2016.</ref><ref name=":0">''[http://publicholidays.ph/ "Public Holidays 2016 and 2017"] Public Holidays Global.'' Hinango 09-05-2016.</ref> Tandaan na sa listahan, mga okasyon sa italiko ay " special non-working holidays," mga nasa bold ay ang " regular holidays," at sa mga nasa di-italiko at di-bold ay ang " espesyal na okasyon para sa mga paaralan." Sa karagdagan, inoobserbahan ng maraming lugar ang mga lokal na pista opisyal, tulad ng pagkakatatag ng kanilang bayan. Ito rin ay "espesyal na araw. " * [[January 1|Enero 1]] – '''Unang Araw ng Bagong Taon''' * Enero 2 – ''Special non-working holiday'' (Sa pagdiriwang ng panahon ng Kapaskuhan, sa bisa ng Proklamasyon Blg. 117, s. 2016)<ref>''[http://news.abs-cbn.com/news/12/14/16/dec-26-jan-2-declared-special-non-working-holidays "Dec. 26, Jan. 2 declared special non-working holidays"] [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN News]].'' 12-14-2016. Hinango 12-16-2016.</ref><ref>''[http://www.gov.ph/2016/12/14/proclamation-no-117-s-2016/ "Proclamation No. 117, s. 2016"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216164529/http://www.gov.ph/2016/12/14/proclamation-no-117-s-2016/ |date=2016-12-16 }} [[Official Gazette (Philippines)|Official Gazette of the Republic of the Philippines]].'' 12-14-2016. Hinango 12-16-2016.</ref> * Enero 28 – ''[[Chinese New Year|Bagong Taong Tsino]],'' unang araw ng unang buwang lunar sa Kalendaryong Tsino. * Pebrero 25 – ''[[Rebolusyong EDSA ng 1986]]'' * Abril 9 – '''[[Bataan Day|Araw ng Kagitingan]]''' * Abril 13 – '''[[Holy Thursday|Huwebes Santo]]''' * Abril 14 – '''[[Good Friday|Biyernes Santo]]''' * Abril 15 – ''[[Holy Saturday|Sabado de Gloria]]'' * Mayo 1 – '''[[Araw ng Paggawa]]''' * Hunyo 12 – '''[[Araw ng Kalayaan]]''' * Hunyo 26 – [[Eid al-Fitr|'''Eid'l Fitr''']], Pista ng Pagtatapos ng ''[[Ramadan]]'' * Agosto 21 – ''Araw ni Ninoy Aquino'' * Agosto 28 – '''Araw ng mga Bayani''' * Oktubre 31 – ''Special non-working holiday'' * Nobyembre 1 – ''[[Undas|Araw ng mga Patay]]'' * Nobyembre 30 – '''Araw ni Bonifacio''' * Disyembre 25 – '''[[Pasko|Araw ng Pasko]]''' * Disyembre 30 – '''Araw ni Rizal''' * Disyembre 31 – ''Huling araw ng taon'' (Sa pagdiriwang ng Bagong Taon) * Itatakda (Setyembre 1) -- Eid'l Adha, Pista ng Pag-aalay Ang mga espesyal na paggunita sa [[Eid al-Fitr|Eid’l Fitr]] at Eid’l Adha, ay ipapahayag sa 2017. Dapat sundin ng mga proklamasyong magdedeklara nito matapos pasiyahan ang mga tantiyang petsa ng mga pagdiriwang na Islamiko. Ang mga petsang nakasaad rito ay batay lamang sa Kalendaryong Islamiko.<ref name=":0" /> == Kamatayan == <big>'''Enero'''</big> * Enero 1 – Mel Lopez, politiko (isinilang Setyembre 1, 1935)<ref>''[http://cnnphilippines.com/news/2017/01/02/Mel-Lopez-dies-at-81.html "Former Manila mayor Mel Lopez dies at 81"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204003330/http://cnnphilippines.com/news/2017/01/02/Mel-Lopez-dies-at-81.html |date=2017-02-04 }} [[CNN Philippines]].'' 02-01-2017 (''updated''). Hinango 05-19-2017.</ref> * Enero 17 – Donna Villa [artista, tagagawa ng pelikula, at asawa ni [[Carlo J. Caparas]]] (isinilang 1960) * Enero 30 ** Mario R. Ramil, mahistrado ng Amerika, Katulong na Mahistrado ng Kataas-taasang Hukumang Estado ng Hawaii (1993-2002). (isinilang na Pilipino, Hunyo 21, 1946)<ref>''[http://www.staradvertiser.com/2017/02/01/breaking-news/retired-state-supreme-court-justice-ramil-dies-at-70/ "Retired state Supreme Court Justice Ramil dies at 70"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203161614/http://www.staradvertiser.com/2017/02/01/breaking-news/retired-state-supreme-court-justice-ramil-dies-at-70/ |date=2017-02-03 }} Honolulu Star Advertiser.'' 02-01-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> ** Cesar C. Raval, prelado ng Katoliko Romano, Obispo ng [[Bangued, Abra|Bangued]] (1988-1992). (isinilang Disyembre 17, 1924)<ref>''[http://www.apostolische-nachfolge.de/nekrolog_2017.htm "Es verstarben im Herrn"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207013651/http://www.apostolische-nachfolge.de/nekrolog_2017.htm |date=2017-12-07 }}'' (sa wikang Aleman) Hinango 05-19-2017.</ref> <big>'''Pebrero'''</big> * February 6 – Boy Asistio, politiko; Alkalde ng [[Caloocan]] (1980-1986, 1998-1995) (isinilang Abril 6, 1936)<ref>''[http://www.philstar.com/nation/2017/02/06/1669623/ex-caloocan-mayor-boy-asistio-dies-80 "Ex-Caloocan Mayor Boy Asistio dies at 80"] [[The Philippine Star]].'' 02-06-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Pebrero 9 – ''Rev. Fr.'' Erick Santos [mangangaral ng ''Kerygma TV'' at dating host ng ''[[Family Rosary Crusade]]''] (isinilang 1962) * February 12 – [[Herminio Bautista]], artista at direktor (''[[Bagets]]''), miyembro ng Konseho ng [[Lungsod Quezon]] (1988-1991) (isinilang 1934)<ref>''[http://news.abs-cbn.com/entertainment/02/13/17/mayor-herberts-dad-butch-bautista-passes-away "Mayor Herbert's dad Butch Bautista passes away"] [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN News]].'' 02-13-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Pebrero 28 – [[Simeon Datumanong]], politiko (isinilang Hunyo 17, 1935)<ref>''[http://news.abs-cbn.com/news/03/01/17/ex-maguindanao-rep-datumanong-passes-away "Ex-Maguindanao rep Datumanong passes away"] [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN News]].'' 03-01-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> <big>'''Marso'''</big> * Marso 2 – Cornelia "Angge" Lee [''radio and talent manager'' ng [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]] (isinilang 1946) * Marso 5 – Roden Araneta [''finalist'' ng ''Clown in a Million'', ''[[Yes, Yes Show!|Yes Yes Show]] mainstay'', aktor at komedyante] (isinilang 1961) * Marso 13 – Richard H. Solomon, Amerikanong ''political aide'' at diplomat, [[Embahador ng Estados Unidos sa Pilipinas|Embahador sa Pilipinas]] (1992-1993), Pangulo ng ''United States Institute of Peace'' (1993-2012) (isinilang Hunyo 19, 1937 sa [[Estados Unidos]])<ref>''[https://www.washingtonpost.com/world/richard-solomon-kissinger-aide-involved-in-ping-pong-diplomacy-with-china-dies-at-79/2017/03/14/a8866d74-ef03-11e6-b4ff-ac2cf509efe5_story.html?utm_term=.2ac8374a9e3a "Richard Solomon, Kissinger aide involved in ‘Ping-Pong diplomacy’ with China, dies at 79"] The Washington Post.'' 03-14-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Marso 20 – [[Leticia Ramos-Shahani]], politiko, miyembro ng [[Senado ng Pilipinas|Senado]] (1987-1998) at [[Pangulong pro tempore ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ''pro tempore'']] (1993-1996) (isinilang Setyembre 30, 1929)<ref>''[http://news.abs-cbn.com/news/03/20/17/ex-senator-leticia-ramos-shahani-passes-away "Ex-senator Leticia Ramos-Shahani passes away"] [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN News]].'' 03-20-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Marso 23 – Alex Tizon, Amerikanong mamamahayag at may-akda (''The Seattle Times''), tumanggap ng Gantimpalang ''Pulitzer'' (1997) (isinilang na Pilipino, Oktubre 30, 1959)<ref>''[http://www.oregonlive.com/trending/2017/03/pulitzer_winner_alex_tizon_dies_at_58.html "Alex Tizon, Pulitzer Prize winner and Oregon journalism professor, dies at 57"] The Oregonian/Oregon Live.'' 03-27-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * Marso 27 – Jose Antonio N. Carrion, politiko, Gobernador ng [[Marinduque]] (2007-2010, 1995-1998) (isinilang Hunyo 19, 1948)<ref>''[http://marinduquegov.blogspot.co.uk/2017/03/marinduque-missing-former-gov-bong.html "Marinduque missing former Gov. Bong Carrion (1948-2017)"] Biogspot.'' 03-27-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> <big>'''Abril'''</big> * April 13 – Roberto Aboitiz, [Tagapangulo ng ''Ramon Aboitiz Foundation, Inc.''] (isinilang 1949) * Abril 14 – Mariano Que [tagapagtatag ng ''[[Mercury Drug]]''] (isinilang 1921) * Abril 15 – Alfonso Yuchengco, industryalista at diplomat (isinilang Pebrero 6, 1923)<ref>''[http://www.philstar.com/headlines/2017/04/17/1691056/taipan-yuchengco-passes-away "Taipan Yuchengco passes away"] [[The Philippine Star]].'' 04-17-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> * April 17 – Wilfredo Cruz [kompositor] (isinilang 1947) * Abril 25 – [[Mark Jimenez]], politiko<ref>''[http://www.philstar.com/nation/2017/04/25/1693860/ex-congressman-mark-jimenez-dies-70 "Ex-congressman Mark Jimenez dies at 70"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519112236/http://www.philstar.com/nation/2017/04/25/1693860/ex-congressman-mark-jimenez-dies-70 |date=2017-05-19 }} [[The Philippine Star]].'' 04-25-2017. Hinango 05-19-2017.</ref> <big>'''Mayo'''</big> * Mayo 2 – Romeo Vasquez [aktor] (isinilang Abril 9, 1939) * Mayo 24 – Gil Portes [direktor ng pelikula] (isinilang Setyembre 13, 1945) * Mayo 25 – [[Eva Estrada Kalaw]] [dating senador] (isinilang Hunyo 16, 1920) <big>'''Hunyo'''</big> * Hunyo 3 – Carlos "Bobong" Velez [pinuno ng ''Vintage Enterprises''] (isinilang 1945) * Hunyo 10 ** Leovino Hidalgo [Alkalde ng [[Balete, Batangas]]] ** Malang [pintor] (isinilang Enero 20, 1928) * Hunyo 17 ** Rodolfo Fontiveros Beltran [prelado ng Katoliko Romano at ''Vicar Apostolic'' ng Bontoc-Lagawe at Obispo ng [[Diyosesis ng San Fernando de La Union|San Fernando de La Union]]] (isinilang Nobyembre 11, 1948) ** Leopoldo S. Tumulak [prelado ng Katoliko Romano, Obispo ng Tagbilaran at Ordinaryo Militar ng Pilipinas] (isinilang Setyembre 29, 1944) * Hunyo 30 – Jake Tordesillas [tagasulat ng senaryo] (isinilang Abril 17, 1949) '''<big>Hulyo</big>''' * Hulyo 14 &ndash; Nikka Cleofe Alejar [tagapagbalita] (isinilang 1975) * Hulyo 21 - Soxie Topacio [direktor ng pelikula at aktibista ng LGBT (Quezon City Pride Council)] (isinilang Hunyo 19, 1952) * Hulyo 23 - Rocky Batolbatol [''mixed martial artist''] (isinilang 1984) * Hulyo 30 - Reynaldo Parojinog [Alkalde ng [[Ozamiz]]] '''<big>Agosto</big>''' * Agosto 1 - Alfie Lorenzo [''talent manager''] (isinilang Enero 26, 1939) * Agosto 2 - Bobby Ortega, [kasapi ng [[Baguio|Sanggunian ng Lungsod Baguio]]] (isinilang 1938) * Agosto 6 - Ramon N. Villegas [iagapagsalita, tagapagsanaysay, historyador ng sining, kolektor, mag-aalahas at makata] * Agosto 8 - [[Zeny Zabala]] [artista] (isinilang Hulyo 21, 1937) * Agosto 24 - [[Amelyn Veloso]] [tagapagbalita] (isinilang Abril 25, 1974) '''<big>Setyembre</big>''' * Setyembre 4 - David Consunji [''chairman emeritus'' ng ''[[DMCI Homes|DMCI Holdings]]''] (b. 1921) * Setyembre 16 - Ernie Zarate [beteranong artista, arkitekto at may-akda] (b. 1940) * Setyembre 17 - ** [[Cris Bolado]] [manlalaro ng basketbol (''[[Alaska Aces|Alaska Milkmen]]'')] (b. 1969) ** Horacio "Atio" Castillo III, Magaaral ng [[Unibersidad ng Sto. Tomas|UST]] ''Tinaguriang Hazing Victim'' * Setyembre 23 - Loreto Carbonell [manlalaro ng basketbol] (b. 1933) * Setyembre 26 - [[Dominador Aytona]] [pulitiko, [[Senado ng Pilipinas|Senador]]] (b. 1918) * Setyembre 30 - Joe Taruc [tagapagbalita ng radyo] (b. 1947) '''<big>Oktubre</big>''' * Oktubre 9 &ndash; Tony Calvento, [Broadcaster] (ipinanganak 1954) * Oktubre 15 &ndash; [[Chinggoy Alonzo]], [aktor] [[File:Cardinal Ricardo Vidal.jpg|120px|thumb|Ricardo Vidal]] * Oktubre 28 &ndash; Ricardo Vidal, [Cebu Archbishop] (ipinanganak Pebrero 6, 1931) '''<big>Nobyembre</big>''' * Nobyembre 4 &ndash; [[Isabel Granada]], [aktres at Mangaawit] (ipinanganak Marso 3, 1976) * Nobyembre 11 &ndash; Franco Hernandez, Grupo ng Hashtag ng [[ABS CBN]]'s [[Showtime]] (ipinanganak 1991) '''<big>Disyembre</big>''' {{Taon sa Pilipinas}} == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:2017 sa Pilipinas|*]] 1vvj6vmsmgf6nsnq1zy87voo0xxsxty 0 262217 2215957 2214022 2026-07-13T23:47:40Z Ivan P. Clarin 84769 /* Pilipinas */ 2215957 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Haiyan 2013-11-07 1345Z (alternate).png|thumb|Ang bagyong Yolanda noong ika Nobyembre 8, 2013]] {{For|[[Bagyo]]|Talaan ng mga bagyo sa Pilipinas}} Ang mga bagyo sa Pilipinas natural lamang na tumama sa mga bansang napapaligiran nang [[Karagatang Pasipiko]], nagsisimula ito sa mga buwan maaga pa [[Mayo]] at kalimitan na nag tatapos sa mga buwan nang [[Disyembre]] sa kasalukuyan lumalakas pa ang mga ito sa buwan nang [[Hulyo]] hanggang [[Nobyembre]]. Nabubuo ang mga bagyo sa madalas sa karagatang pasipiko at dinaraan nang mga ito ang mga bansang [[Taiwan]], [[Tsina]], [[Timog Korea]], [[Japan]], [[Pilipinas]], Carolina Isla at [[Vietnam]], lumalakas rin ang mga ito dahil sa [[Habagat]] na nang gagaling sa mga bansang [[Indonesia]] at [[India]].<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/information/about-tropical-cyclone</ref><ref>https://mcgillgis.maps.arcgis.com/apps/MapJournal/index.html?appid=586f9150ae87491a8c7f1b86db7952a9</ref> == Mga bagyo == {{For|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]]|Bagyo}} [[Talaksan:Tropical Storm Ketsana September 26, 2009.jpg|thumb|Ang bagyong Ondoy noong ika Setyembre 26, 2009]] Ang [[Super Bagyong Yolanda]] ay isa sa mga hindi makakaligtaang bagyo sa kasaysayan nang Pilipinas dahil nagdulot ito nang malawakang pagkasira sa buong [[Bisayas]] kasama na rito ang ilang probinsya sa [[Luzon]], Nanalasa si Yolanda noong ika Nobyembre 8, 2013 sa [[Silangang Samar]] at [[Leyte]], maituturing ring si Yolanda na isang delubyo, isa na rin rito si [[Super Bagyong Lawin]] na nagpadapa sa mga ilang lugar sa [[Isabela]], [[Cagayan]] at Rehiyon ng Ilokos, Si [[Bagyong Ondoy]] na nag palubog sa ilang bahagi ng Luzon at Kamaynilaan noong ika Setyembre 26, 2009, Matinding pinuruhan nito ang mga [[Rizal]], [[Marikina]], [[Pasig]] at ilan pang mga bahagi nang Maynila dahil sa pag taas at pag apaw nang tubig ulan na dala ni Ondoy, Ang [[Bagyong Sendong]] na nagpalubog sa [[Hilagang Mindanao]] at [[Gitnang Bisayas]].<ref>https://reliefweb.int/report/philippines/philippines-floods-and-typhoons-2020-typhoon-goni-operation-update-report-n</ref> Ang "Bagyong Nonoy" (Kulap) noong 2011 ay inialis nang PAGASA at ginamit ito sa Panahon ng bagyo ng 2015 sa karagatang Pasipiko. Ipinangalan sa "[[Bagyong Nona]]" (Melor)., Na isa sa mga mababagsik na bagyong dumaan sa Pilipinas at ang matinding napuruhan nito ay [[Sorsogon]] at [[Oriental Mindoro]].<ref>https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/philippines-braces-for-more-typhoons-next-month/2050447</ref><ref>https://www.ndtv.com/topic/philippines-typhoon</ref> == Pilipinas == {{Main|Panahon ng bagyo sa Pilipinas}} <br>Ang mga pangalang naka pa-loob sa kahong may kulay ay ang mga bagong inihanay na mga pangalan ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko|PAGASA]]. {| class="wikitable" |+ Tala ng mga pangalan ng bagyo sa Pilipinas |- ! scope="col" colspan=14 style="background-color:lightgrey;"| [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]] (Pangkat I) |- ! scope="row" rowspan=2 | Main | Ada || Basyang || Caloy || Domeng || Ester || Francisco || Gardo || Henry || [[Super Bagyong Inday|Inday]] || Josie || {{tcname unused|Kiyapo}} || {{grey|Luis}} || {{grey|Maymay}} |- | {{grey|Neneng}} || {{grey|Obet}} || {{tcname unused|Pilandok}} || {{grey|Queenie}} || {{grey|Rosal}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Tomas}} || {{tcname unused|Umberto}} || {{tcname unused|Venus}} || {{tcname unused|Waldo}} || <center>{{grey|X}}<center> || {{grey|Yayang}} || {{tcname unused|Zeny}} || |- !scope="row" | Auxiliary ||{{tcname unused|Agila}} ||{{tcname unused|Bagwis}} ||{{tcname unused|Chito}} ||{{tcname unused|Diego}} ||{{tcname unused|Elena}} ||{{tcname unused|Felino}} ||{{tcname unused|Gunding}} ||{{tcname unused|Harriet}} ||{{tcname unused|Indang}} ||{{tcname unused|Jessa}} || || || |- ! scope="col" colspan=14 style="background-color:skyblue;"| 2027 (Pangkat II) |- !scope="row" rowspan=2 | Main || {{grey|Amang}} || {{grey|Betty}} || {{grey|Chedeng}} || {{grey|Dodong}} || {{tcname unused|Emil}} || {{grey|Falcon}} || {{tcname unused|Gavino}} || {{grey|Hanna}} || {{grey|Ineng}} || {{grey|Jenny}} || {{grey|Kabayan}} || {{grey|Liwayway}} || {{grey|Marilyn}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|Onyok}} || {{grey|Perla}} || {{grey|Quiel}} || {{grey|Ramon}} || {{grey|Sarah}} || {{tcname unused|Tamaraw}} || {{tcname unused|Ugong}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Weng}} || <center>{{grey|X}}<center> || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Zigzag}} || |- !scope="row" | Auxiliary ||{{tcname unused|Abe}} ||{{tcname unused|Berto}} ||{{tcname unused|Charo}} ||{{tcname unused|Dado}} ||{{tcname unused|Estoy}} ||{{tcname unused|Felion}} ||{{tcname unused|Gening}} ||{{tcname unused|Herman}} ||{{tcname unused|Irma}} ||{{tcname unused|Jaime}} || || || |- ! scope="col" colspan=14 style="background-color:lightgreen;"| 2028 (Pangkat III) |- !scope="row" rowspan=2 | Main | {{tcname unused|Amuyao}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Carina}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Edring}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Igme}} || {{tcname unused|Josefa}} || {{tcname unused|Kidul}} || {{tcname unused|Lekep}} || {{grey|Marce}} |- | {{tcname unused|Nanolay}} || {{tcname unused|Onos}} || {{tcname unused|Puwok}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Romina}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Tonyo}} || {{tcname unused|Upang}} || {{grey|Vicky}} || {{tcname unused|Warren}} || <center>{{grey|X}}<center> || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Zosimo}} |- !scope="row" | Auxiliary |{{tcname unused|Alakdan}} || {{tcname unused|Baldo}} || {{tcname unused|Clara}} || {{tcname unused|Dencio}} || {{tcname unused|Estong}} | {{tcname unused|Felipe}} || {{tcname unused|Gomer}} || {{tcname unused|Heling}} || {{tcname unused|Ismael}} || {{tcname unused|Julio}} |- ! scope="col" colspan=14 style="background-color:lightyellow;"| 2029 (Pangkat IV) |- !scope="row" rowspan=2 | Main | {{grey|Auring}} || {{grey|Bising}} || {{tcname unused|Chico}} || {{grey|Dante}} || {{tcname unused|Elias}} || {{grey|Fabian}} || {{grey|Gorio}} || {{grey|Huaning}} || {{grey|Isang}} || {{grey|Jacinto}} || {{grey|Kiko}} || {{grey|Lannie}} || {{tcname unused|Magyawan}} |- | {{tcname unused|Nilad}} || {{tcname unused|Omar}} || {{grey|Paolo}} || {{grey|Quedan}} || {{grey|Ramil}} || {{grey|Salome}} || {{tcname unused|Tala}} || {{tcname unused|Urbano}} || {{grey|Verbena}} || {{grey|Wilma}} || <center>{{grey|X}}<center> || {{tcname unused|Yasmin}} || {{grey|Zoraida}} || |- !scope="row" | Auxiliary |{{tcname unused|Alamid}} ||{{tcname unused|Bruno}} ||{{tcname unused|Conching}} ||{{tcname unused|Dolor}} ||{{tcname unused|Ernie}} ||{{tcname unused|Florante}} ||{{tcname unused|Gerardo}} ||{{tcname unused|Hernan}} ||{{tcname unused|Isko}} ||{{tcname unused|Jerome}} || || || |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Mga bagyo na mapaminsala== {|class="wikitable" style=font:size:100% |'''Rango''' |'''Bagyo''' |'''Taon''' |'''Rehiyon''' |'''PHP''' |'''USD''' |- | style="background-color:blueviolet;"|1 || Yolanda (Haiyan) || 2013 || Kabuuang Kabisayaan || 95.5 bilyon || $ 2.02 bilyon |- | style="background-color:purple;"|2 || Odette (Rai) || 2021 || Kabisayaan, Caraga || 51.8 bilyon || $ 1.2 bilyon |- | style="background-color:purple;"|3 || Pablo (Bopha) || 2012 || Rehiyon ng Dabaw || 43.2 bilyon || $ 1.06 bilyon |- | style="background-color:violet;"|4 || Glenda (Rammasun) || 2014 || Bikol, Calabarzon, K. Maynila || 38.6 bilyon || $ 771 milyon |- | style="background-color:blueviolet;"|5 || Ompong (Mangkhut) || 2018|| rowspan="2"| Rehiyon ng Lambak Cagayan, Ilokos || 33.9 bilyon || $ 627 milyon |- | style="background-color:orangered;"|6 || Pepeng (Parma) || 2009 || 27.3 bilyon || $ 581 milyon |- | style="background-color:orangered;"|7 || Ulysses (Vamco) || 2020 || Calabarzon, Gitnang Luzon || 20.2 bilyon || $ 418 milyon |- | style="background-color:blueviolet;"|8 || Rolly (Goni) || 2020 || Rehiyon ng Bikol, Calabarzon || 20 bilyon || $ 369 milyon |- | style="background-color:lightgreen;"|9 || Kristine (Trami) || 2024 || Hilagang, Luzon, Timog Luzon || 17.6 bilyon || $ 357 milyon |- | style="background-color:lightyellow;"|10 || Paeng (Nalgae) || 2022 || Rehiyon ng Bikol, Calabarzon || 17.5 bilyon || $ 265 milyon |} == Mga bagyo na maraming nasawi == {|class="wikitable" style=font:size:100% |'''Rango''' |'''Bagyo''' |'''Taon''' |'''Naitalang patay''' |- | 1 || '''Haiphong''' || 1881 || 20, 000 |- | 2 || Yolanda (Haiyan) || 2013 || 6, 300 |- | 3 || Uring (Thelma) || 1991 || 5, 100 |- | 4 || Pablo (Bopha) || 2012 || 1, 901 |- | 5 || Angela || 1867 || 1, 800 |- | 6 || Winnie (2004) || 2004 || 1, 619 |- | 7 || "Oktubre 1897 Bagyo" || 1897 || 1, 500 |- | 8 || Nitang (Ike) || 1984 || 1, 363 |- | 9 || Sendong (Washi) || 2011 || 1, 268 |- | 10 || Trix || 1952 || 955 |} ===Mga pangalang isasalang sa bawat taon=== {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} {| class="wikitable sortable" ! Letra ! Total ! Pangalan ! Mga taon |- | A || 1 || {{tcname unused|Amuyao}} || ''2028'' |- | B || 0 || --- || --- |- | C || 1 || {{tcname unused|Chico}} || ''2029'' |- | D || 0 || --- || --- |- | E || 2 || {{tcname unused|Edring}}, {{tcname unused|Emil}}, {{tcname unused|Elias}} || ''2028'', ''2027'', ''2029'' |- | F || 0 || --- || --- |- | G || 1 || {{tcname unused|Gavino}} || ''2027'' |- | H || 0 || --- || --- |- | I || 0 || --- || --- |- | J || 1 || {{tcname unused|Josefa}} || ''2028'' |- | K || 1 || {{tcname unused|Kidul}}, {{tcname unused|Kiyapo}} || ''2028'', ''2026'' |- | L || 1 || {{tcname unused|Lekep}} || ''2028'' |- | M || 1 || {{tcname unused|Magyawan}} || ''2029'' |- | N || 2 || {{tcname unused|Nanolay}}, {{tcname unused|Nilad}} || ''2028'', ''2029'' |- | O || 2 || {{tcname unused|Onos}}, {{tcname unused|Omar}} || ''2028'', ''2029'' |- | P || 2 || {{tcname unused|Pilandok}}, {{tcname unused|Puwok}} || ''2026'', ''2028'' |- | Q || 0 || --- || --- |- | R || 0 || --- || --- |- | S || 0 || --- || --- |- | T || 2 || {{tcname unused|Tamaraw}}, {{tcname unused|Tala}} || ''2023'', ''2029'' |- | U || 3 || {{tcname unused|Ugong}}, {{tcname unused|Umberto}}, {{tcname unused|Upang}}, {{tcname unused|Urbano}} || ''2023'', ''2022'', ''2024'', ''2029'' |- | V || 1 || {{tcname unused|Venus}} || ''2026'' |- | W || 2 || {{tcname unused|Waldo}}, {{tcname unused|Warren}} || ''2026'', ''2024'' |- | Y || 1 || {{tcname unused|Yasmin}} || ''2025'' |- | Z || 2 || {{tcname unused|Zigzag}}, {{tcname unused|Zeny}} || --- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] {{Usbong|Panahon|Kalikasan}} 3cozp5qkls5r0jnezz8j25fjsetgfq1 0 275625 2215945 2214729 2026-07-13T12:26:40Z Lolbet101 163542 Pagpapalit ng salitang Spiral sa Tagalog. (Changing the word Spiral in Tagalog.) 2215945 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:NGC 2403 - A Galaxy of Birth and Death (iotw2221a).jpg|thumb|Isang larawan ng NGC 2403.]] Ang '''NGC 2403''' (o '''Caldwell 7''') ay isang intermediate na [[galaksiyang espayral]] sa [[Talampad|konstelasyon]] ng [[Camelopardalis (talampad)|Camelopardalis]]. Ang NGC 2403 ay nakapaligid sa mga miyembro ng M81 Group.<ref>{{Cite web |title=NGC 2403 |url=https://www.britannica.com/place/NGC-2403 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-07-05|language=en-US}}</ref> Natuklasan ito ng [[Astronomo|astronomong]] si [[William Herschel]] noong Nobyembre 1788.<ref>{{Cite web |title=New General Catalog Objects: NGC 2400 - 2449 |url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc24.htm#2403 |access-date=2026-07-05 |website=cseligman.com}}</ref> Ito ay matatagpuan sa layo na humigit-kumulang 9.7 milyong [[Sinag-taon|taong-liwanag]] mula sa [[Daigdig]].<ref>{{Cite journal |last=Carlin |first=Jeffrey L. |last2=Garling |first2=Christopher T. |last3=Peter |first3=Annika H. G. |last4=Crnojević |first4=Denija |last5=Forbes |first5=Duncan A. |last6=Hargis |first6=Jonathan R. |last7=Mutlu-Pakdil |first7=Burçin |last8=Pucha |first8=Ragadeepika |last9=Romanowsky |first9=Aaron J. |last10=Sand |first10=David J. |last11=Spekkens |first11=Kristine |display-authors=1 |date=2019-11-26 |title=Tidal Destruction in a Low-mass Galaxy Environment: The Discovery of Tidal Tails around DDO 44* |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/ab4c32 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=886 |issue=2 |pages=109 |doi=10.3847/1538-4357/ab4c32 |issn=|arxiv=1906.08260}}</ref> Ang laki ay tinatayang nasa 90,300 taong-liwanag ang palad.<ref>{{Cite web |title=NGC 2403 {{!}} NASA/IPAC Extragalactic Database |url=https://ned.ipac.caltech.edu/byname?objname=NGC+2403 |access-date=2026-07-05 |website=ned.ipac.caltech.edu}}</ref> Kilala ang [[Galaksiya|galaksiyang]] ito sa pagiging kahawig nito sa [[Galaksiyang Triangulum]] (M33). Mayroon itong maraming rehiyon ng pagbuo ng mga bituin (H II regions). Noong 2004, naobserbahan ang '''SN 2004dj''', isa sa pinakamaliwanag at pinakamalapit na [[supernoba]] na natuklasan sa [[ika-21 siglo]].<ref>{{Cite web |title=A Bright Supernova in the Nearby Galaxy NGC 2403 |url=https://science.nasa.gov/missions/hubble/a-bright-supernova-in-the-nearby-galaxy-ngc-2403/ |website=NASA Science |access-date=2026-07-05}}</ref><ref>{{Cite web |title=2004dj {{!}} Transient Name Server |url=https://www.wis-tns.org/object/2004dj |access-date=2026-07-05 |website=www.wis-tns.org}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} dw2k2jrg2joc55awnwt31p72slqeu7m 0 282418 2216035 2143212 2026-07-14T11:33:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216035 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Fediverse_logo_proposal.svg|thumb|Panukalang logo para Fediverse]] [[Talaksan:Fediverse_logo_proposal_(mono_version).svg|thumb|Panukalang logo para Fediverse (mono)]] '''Fediverse''' (isang pagsasama ng mga katagang Ingles na "federation" at "universe") ay ang grupo ng mga server na konektado sa isa't-isa na ginagamit para sa [[Websayt|pag-lathala sa web]] (tulad ng [[Social networking service|social networking]], microblog o mga website) at nagho-host ng file. Ang mga user ay makagagawa ng tinatawag na identity sa kahit na anong serve na gumagamit ng Fediverse software. Ang identity ay magagamit upang makipag-usap hindi lamang sa mga user ng parehong server ngunit sa ibang mga user sa iba pang servers sa Fediverse na gumagamit ng software na may suporta sa isa o higit pang mga komunikasyon protocol na sundin ang mga bukas na mga pamantayan.<ref>{{Cite web|title=Mastodon User Guide|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409030653/http://mastoguide.info/Pages/fedFAQ.html|url-status=dead|url=http://mastoguide.info/Pages/fedFAQ.html|archivedate=2017-04-09}}</ref> Bilang isang identity sa fediverse, ang isang useray maaaring makipagpalitan ng mga pribadong mensahe o iba pang data sa iba pang mga identity o sundan ang mga post ng ibang mga identity. Sa ilang mga kaso, maaari mo ring ipakita o ibahagi ang mga data (video, audio, sulat at iba pang mga file) sa publiko o sa isang piniling grupo ng mga pagkakakilanlan at payagan ang iba pang mga pagkakakilanlan upang i-edit ang iyong data (tulad ng isang kalendaryo o isang address book). == Kasaysayan == Noong 2008, itinatag ang social network na identi.ca ni Evan Prodromou. Inilathala niya ang software GNU Social sa ilalim ng isang malayang lisensya (GNU General Affero Public License, AGPL). Bukod sa server, [https://identi.ca/ identi.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824014652/https://identi.ca/ |date=2018-08-24 }}, mayroong lamang ng ilang mga iba pang mga pagkakataon na umiiral na, patakbuhin sa pamamagitan ng mga tao para sa kanilang sariling paggamit. Ito ay nagbago sa 2011/2012 kapag identi.ca lumipat sa isa pang software na tinatawag na pump.io. Ang ilang mga bagong GNU mga Social na mga pagkakataon ay nilikha. Sa parehong oras bilang GNU Panlipunan, iba pang mga proyekto tulad ng Friendica, Hubzilla <ref name="Hubzilla gnusoc">{{Cite web|author=framagit.org/hubzilla/|title=gnusoc · master · hubzilla / addons|url=https://framagit.org/hubzilla/addons/tree/master/gnusoc|access-date=2018-07-17}}</ref>, Mastodon o Pleroma <ref name="Pleroma">{{Cite web|author=pleroma.social|title=Pleroma|url=https://pleroma.social/|access-date=2018-07-17}}</ref> isinama ang OStatus protocol, sa gayon ay pagpapalawak ng ang fediverse. Samantala, ang iba pang mga mga protocol komunikasyon ay lumaki na kung saan ay isinama sa iba't ibang grado sa mga platform. Noong Enero 2016, ang W3C ipinakita ang ActivityPub protocol, apunta upang mapabuti ang interoperability sa pagitan ng mga platform. Sa kasalukuyan (Agosto 2018), ang protocol ay suportado sa pamamagitan ng labintatlo mga platform (tingnan ang talahanayan sa ibaba). == Komunikasyon protocol na ginamit sa fediverse == Ito ang mga komunikasyon protocol na ginagamit sa fediverse: * [[w:ActivityPub|ActivityPub]] * DFRN <ref>{{cite web |url=https://github.com/friendica/friendica/blob/master/spec/dfrn2.pdf|title=DFRN2|author=github.com/friendica/|access-date=2018-08-18}}</ref> * [[w:Diaspora (social network)|diaspora*]] * Open Cloud Mesh <ref>{{cite web |url=https://wiki.geant.org/display/OCM/Open+Cloud+Mesh|title=Open Cloud Mesh|author=wiki.geant.org|access-date=2018-08-18}}</ref> * [[w:OStatus|OStatus]] and [[w:WebSub|WebSub]] * [[w:WebDAV|WebDAV]] * [[w:WebFinger|WebFinger]] * [[w:XMPP|XMPP]] * Zot <ref>{{cite web|url=https://project.hubzilla.org/help/en/developer/zot_protocol|title=Zot Protocol|author=project.hibzilla.org|access-date=2018-08-18|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818020949/https://project.hubzilla.org/help/en/developer/zot_protocol|url-status=dead}}</ref> * Zot/6 <ref>{{cite web|url=https://macgirvin.com/wiki/mike/Zot%2BVI/Home|title=Zot/6|author=Mike Macgirvin|access-date=2018-09-14|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228223255/https://macgirvin.com/wiki/mike/Zot+VI/Home|url-status=dead}}</ref> == Mga software at plataporma sa Fediverse == Ang mga software na sumasaklaw sa fediverse ay ang lahat ng [[malayang software]]. Ang ilan sa kanila ay halintulad sa [[Twitter]] sa estilo (tulad ng Mastodon, o ng GNU Social, katulad ng sa mga gawain at ang kanilang mga microblog function na), habang ang iba ay isama ang higit pang mga komunikasyon at transaksyon sa mga pagpipilian na ay sa halip na maihahambing sa Google+ o Facebook (ang ganitong mga bilang ay ang kaso sa Friendica at Hubzilla). Ang mga sumusunod na mga platform ng software ang ginagamit sa fediverse: <!-- Alphabetical sorting. It is not possible to set a default sort for the table. --> {| class="wikitable sortable" |- ! Platform Name ! Type ! ActivityPub ! DFRN ! diaspora* ! Open Cloud Mesh ! OStatus<br/>WebSub ! WebDAV ! WebFinger ! XMPP ! Zot<br/>Zot/6 |- | Buddycloud |[[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{no}} | <!-- XMPP --> {{Yes}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | CloutStream | Professional [[Social network]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:Diaspora (social network)|diaspora*]] | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no|Ginagawa}} <ref>{{cite web |author=diaspora*|title=Support ActivityPub #7422|url=https://github.com/diaspora/diaspora/issues/7422|access-date=2018-08-18}}</ref> <ref>{{cite web |author=diaspora*|title=Let's talk about ActivityPub|url=https://discourse.diasporafoundation.org/t/lets-talk-about-activitypub/741|access-date=2018-08-18}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{Yes}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:Friendica|Friendica]]<br />(f. Friendika; orig. Mistpark) | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no|Ginagawa}} <ref>{{cite web|author=Friendica|title=ActivityPub support in December|url=https://pirati.ca/display/ec054ce7165ba7fc5374ce9627792396|access-date=2018-08-23}}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | <!-- DFRN --> {{Yes}} | <!-- diaspora* --> {{Yes}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} | <!-- WebDAV --> {{Yes}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://funkwhale.audio Funkwhale] | Audio, sound hosting | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:GNU MediaGoblin|GNU MediaGoblin]] | file, image, audio, video hosting | <!-- ActivityPub --> {{no|Minungkahi}} <ref>{{cite web|author=GNU MediaGoblin|title=Move federation code to ActivityPub spec #5503|url=https://issues.mediagoblin.org/ticket/5503|access-date=2018-08-18|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411162137/https://issues.mediagoblin.org/ticket/5503|url-status=dead}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:GNU social|GNUsocial]]<br />(f. StatusNet; orig. Laconica) | [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no|Minungkahi}} <ref>{{cite web|author=GNU social|title=Support ActivityPub #256|url=https://git.gnu.io/gnu/gnu-social/issues/256|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026185027/https://git.gnu.io/gnu/gnu-social/issues/256|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|author=GNU social|title=Plugin|url=https://git.gnu.io/dansup/ActivityPub/|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026185027/https://git.gnu.io/dansup/ActivityPub/|url-status=dead}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://hubzilla.org Hubzilla]<br/>(f. RedMatrix; orig. Friendica-Red) | [[w:Content Management System|CMS]], [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]], [[Wiki]], [[Blog|Blogging]], Image gallery, File hosting | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{Yes}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} <ref name="Hubzilla gnusoc"></ref> | <!-- WebDAV --> {{Yes}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{Yes|Zot}} |- | [[w:Kune (software)|Kune]] | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{no}} | <!-- XMPP --> {{Yes}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:Mastodon (software)|Mastodon]] | [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} <ref>{{cite web |author=Mastodon|title=ActivityPub support #1557|url=https://github.com/tootsuite/mastodon/issues/1557|access-date=2018-08-18}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://misskey.xyz Misskey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512151153/https://misskey.xyz/ |date=2019-05-12 }} | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:Movim|Movim]] | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{no}} | <!-- XMPP --> {{Yes}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:Nextcloud|Nextcloud]] | File hosting | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{Yes}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{Yes}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://numaverse.com Numaverse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126202419/http://numaverse.com/ |date=2021-01-26 }} | [[w:Microblogging|Microblogging]], [[Ethereum|ETH blockchain]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://framagit.org/macgirvin/osada Osada] | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{Yes|Zot/6}} |- | [[w:ownCloud|ownCloud]] | File hosting | <!-- ActivityPub --> {{no}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{Yes}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{Yes}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://github.com/peerpx PeerPx] | Image hosting | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:PeerTube|PeerTube]] | Video hosting | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://pixelfed.org PixelFed] | Image hosting | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://pleroma.social Pleroma] | [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} <ref name="Pleroma"></ref> | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://plume-org.github.io/Plume/ Plume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165009/https://plume-org.github.io/Plume/ |date=2018-09-27 }} | [[Blog|Blogging]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://www.postactiv.com postActiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627125423/http://postactiv.com/ |date=2017-06-27 }} | [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no|Minungkahi}} <ref>{{cite web|author=postActiv|title=ActivityPub support #97|url=https://git.postactiv.com/postActiv/postActiv/issues/97|access-date=2018-08-18|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818020933/https://git.postactiv.com/postActiv/postActiv/issues/97|url-status=dead}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{Yes}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://gitlab.com/mbajur/prismo Prismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927125221/https://gitlab.com/mbajur/prismo |date=2018-09-27 }} | Link-sharing | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [[w:pump.io|pump.io]] | [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no|Minungkahi}} <ref>{{cite web |author=pump.io|title=ActivityPub support #1241|url=https://github.com/pump-io/pump.io/issues/1241|access-date=2018-08-18}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no|Itinigil}} <ref>{{cite web |author=pump.io|title=OStatus #8|url=https://github.com/pump-io/pump.io/issues/8|access-date=2018-08-18}}</ref> | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://read.as Read.as] | [[w:News aggregator|Feed reader]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} <ref>{{cite web |author=Read.as|title=Long-form ActivityPub-enabled reader|url=https://github.com/writeas/Read.as|access-date=2018-08-29}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | Salut à toi | [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{no}} | <!-- XMPP --> {{Yes}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://socialhome.network Socialhome] | [[Website]], [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no|Ginagawa}} <ref>{{cite web |author=Socialhome|title=Federation - ActivityPub support is work in progress|url=https://socialhome.network/content/83203/federation-socialhome-federates-using-the-di/|access-date=2018-09-16}}</ref> | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{Yes}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://write.as Write.as] | [[Blog|Blogging]] | <!-- ActivityPub --> {{Yes}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{no}} |- | [https://framagit.org/macgirvin/zap Zap] | [[Social network]], [[w:Microblogging|Microblogging]] | <!-- ActivityPub --> {{no}} | <!-- DFRN --> {{no}} | <!-- diaspora* --> {{no}} | <!-- Federated Cloud Sharing --> {{no}} | <!-- OStatus --> {{no}} | <!-- WebDAV --> {{no}} | <!-- WebFinger --> {{Yes}} | <!-- XMPP --> {{no}} | <!-- Zot --> {{Yes|Zot/6}} |- |} * Para sa isang listahan ng mga instance, bisitahin lamang ang [https://the-federation.info the-federation.info] o [https://fediverse.network fediverse.network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180524124821/https://fediverse.network/ |date=2018-05-24 }}. == Aktwal na pagkalat == Ang mga istatistika ng serbisyo [https://the-federation.info the-federation.info] estado para sa ika-18 ng agosto sa 2018 mga sumusunod na data tungkol sa mga fediverse. Ang mga istatistika ay hindi sumasalamin sa buong fediverse. <ref>{{Cite web|author=the-federation.info|title=The Federation - Welcome to the new social web|url=https://the-federation.info|access-date=2018-08-18}}</ref> * Bilang ng mga instance (server): 2,291 * Bilang ng mga identity: 2,474,835 * Bilang ng mga post: 9,837,589 * Bilang ng mga komento: 4,415,169 == Tingnan din == * [[w:Comparison of software and protocols for distributed social networking|Comparison of software and protocols for distributed social networking]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Panlabas na mga link == <!-- REVERSE CHRONOLOGICAL ORDER --> <!-- Wiki code TEMPLATE {{cite web |url= |url-access= |title= |last= |first= |author= |author-link= |last2= |first2= |author2= |author-link2= |date= |year= |orig-year= |editor-last= |editor-first= |editor= |editor-link= |editor2-last= |editor2-first= |editor2-link= |editors= |department= |website= |series= |publisher= |agency= |location= |page= |pages= |at= |language= |script-title= |trans-title= |type= |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |doi-broken-date= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |archive-url= |archive-date= |dead-url= |access-date= |via= |quote= |ref= |postscript= |subscription= |registration=}} --> * [https://the-federation.info The-Federation.info statistics] * [https://fediverse.network Fediverse.network statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180524124821/https://fediverse.network/ |date=2018-05-24 }} * {{cite web |url=https://activitypub.rocks/implementation-report/|title=ActivityPub Implementation reports|access-date=2018-08-18}} * {{cite web|url=https://www.w3.org/wiki/Socialwg/ActivityPub_network|title=Socialwg/ActivityPub network|access-date=2018-08-18|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818020953/https://www.w3.org/wiki/Socialwg/ActivityPub_network|url-status=dead}} * {{cite web |url=https://gitlab.com/fediverse/fediverse.gitlab.io/issues/8|title=Are we counting any project implementing ActivityPub as part of the fediverse? #8|access-date=2018-08-18}} * {{cite web|url=https://boingboing.net/2018/07/18/platform-independence.html|title=Facebook Domination vs. Self-Determination|access-date=2018-07-18|archive-date=2018-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718205902/https://boingboing.net/2018/07/18/platform-independence.html|url-status=dead}} * {{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/No-Spy-Konferenz-CryptoParties-sind-out-mehr-Fediverse-ist-in-4080443.html|title=No-Spy Konferenz: CryptoParties sind out, mehr Fediverse ist in|author=Monika Ermert|language=Aleman|access-date=2018-06-18}} * {{cite web |url=https://fediverse.party/en/post/fediverse-saves-from-pickup-artists-and-7-more-reasons-to-join/|title=Fediverse saves you from pickup artists, and 7 more reasons you should make a Fediverse account|author=@lostinlight|access-date=2018-06-01}} * {{cite web|url=https://www.mittelbayerische.de/politik-nachrichten/alternativen-zu-facebook-21771-art1637088.html|title=Alternativen zu Facebook|author=Leena Simon|language=Aleman|access-date=2018-04-13|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818214510/https://www.mittelbayerische.de/politik-nachrichten/alternativen-zu-facebook-21771-art1637088.html|url-status=dead}} * {{cite web |url=https://medium.com/we-distribute/blushy-crushy-fediverse-idol-a-chat-with-lain-about-pleroma-4ff578b99752|title=Blushy-Crushy Fediverse Idol: A Chat with Lain about Pleroma|author=Sean Tilley|access-date=2018-04-24}} * {{cite web |url=https://medium.com/syntomic/the-post-facebook-social-network-d938748be527|title=The Post-Facebook Social Network|author=Ian|access-date=2018-04-02}} * {{cite web |url=https://scroom.de/the-fediverse-strikes-back-mastodon-und-die-hoffnung-auf-eine-befreiung-unserer-sozialen-netzwerke/|title=The Fediverse strikes back – Mastodon und die Hoffnung auf eine Befreiung unserer Sozialen Netzwerke|author=Alexander Kallenbach|language=Aleman|access-date=2018-01-16}} * {{cite web |url=https://medium.com/we-distribute/got-zot-mike-macgirvin-45287601ff19|title=Got Zot - Mike Macgirvin on building your own apps and protocols|author=Sean Tilley|access-date=2017-10-10}} * {{cite web |url=https://www.zdnet.com/article/is-mastodon-the-new-social-media-star-or-imploding-black-hole/|title=Is Mastodon the new social media star, or imploding black hole?|author=Eileen Brown|access-date=2017-04-17}} * {{cite web |url=https://www.coactivate.org/projects/disintermedia/blog/2017/04/01/a-brief-history-of-the-gnu-social-fediverse-and-the-federation/|title=a brief history of the gnu social fediverse|access-date=2017-04-01}} [[Kategorya:Malayang software]] [[Kategorya:Social network]] r8hcbtem78vho2hodwfqdy5n4kzf8oj 0 287718 2215959 2210869 2026-07-14T00:11:31Z Aubreyjanev 159817 2215959 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=Agosto 2022}} [[Talaksan:Melbourne_Victoria_University_City_Campus_in_Queens_St..jpg|thumb|Victoria University City Campus]] Ang '''Unibersidad ng Victoria''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Victoria University'', '''VU''') ay isang pampublikong pamantasang Australiano na nakabase sa [[Melbourne]], sa estado ng [[Victoria]], [[Australia]]. Ito ay isang ''dual-sector'' na institusyong tersyaryo na nagbibigay ng mga kurso sa parehong [[Lalong mataas na edukasyon|mataas na edukasyon]] at Technical and Further Education (TAFE). Ang taong 2016 ang siyang sentenaryo ng VU bilang isang institusyong pang-edukasyon at ika-25 anibersaryo nito bilang unibersidad. Ang Unibersidad ay may ilang mga kampus sa Melbourne Central Business District, Melbourne Western Region, at sa Sydney, na binubuo ng anim na kolehiyo sa kolehiyo, anim na institusyon sa pananaliksik, pitong sentro ng pananaliksik at Victoria Polytechnic ng VU (nagbibigay ng bokasyonal na edukasyon at pagsasanay). Nag-aalok din ito ng mga kurso sa kasama ang ibang institusyon sa Asya. Sila ay ika-45 na puwesto sa buong mundo sa hanap ng mga nangungunang unibersidad na wala pang 50 taong gulang.<ref>{{Cite web |title=Our uni |url=https://www.vu.edu.au/about-vu/our-uni |access-date=2026-06-11 |website=Victoria University, Australia |language=en}}</ref> Ayon sa The World University Rankings 2025, kabilang ang VU sa nangungunang 2% ng mga unibersidad sa buong mundo<ref>{{Cite web |title=Victoria University |url=https://www.topuniversities.com/universities/victoria-university |access-date=2026-07-14 |website=Top Universities |language=en}}</ref>. {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Australia]] 1r5syyttq0sy0rj2cg7l7q0lz2ri4iq 0 296040 2215984 2197166 2026-07-14T06:17:23Z Julius Santos III 139725 /* */ 2215984 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Meghan | title = [[Duchess of Sussex]] ([[#Titles, styles, and arms|more]])<!--full titles not needed here--> | image = SXSW-2024-OB7A9986-alih-Meghan, Duchess of Sussex (cropped).jpg | caption = Meghan noong 2024 | birth_name = Rachel Meghan Markle | birth_date = {{birth date and age|1981|8|4|mf=yes}} | birth_place = [[Los Angeles]], California, U.S. | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Trevor Engelson]]|September 10, 2011|August 2013|end=divorced}} * {{marriage|[[Prince Harry, Duke of Sussex]]|May 19, 2018}} }} | issue = [[Archie Mountbatten-Windsor]] | house = [[House of Windsor|Windsor]] (sa pamamagitan ng kasal)<!--See [[Talk:House of Windsor#SHSG Part II]]--> | father = [[Thomas Markle]] | mother = [[Doria Ragland]] | signature = Signature of the HRH Meghan, Duchess of Sussex.svg | module = {{Infobox actor | child=yes | occupation = [[Actress]] | works = [[#Filmography|See filmography]] | years_active = 2002–2017 }} }} '''Si Meghan, Duchess ng Sussex''' (ipinanganak na '''Rachel Meghan Markle''' ; 4 Agosto 1981) ay isang Amerikanong dating aktres at ang asawa ni [[Prinsipe Henry, Duke ng Sussex|Prince Harry, Duke ng Sussex]]. Si Markle ay pinalaki sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[California]] . Sa kanyang pag-aaral sa [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Northwestern University]], nagsimula siyang maglaro ng maliliit na tungkulin sa mga serye sa telebisyon at pelikula. Mula 2011 hanggang 2017, ginampanan niya si [[Rachel Zane]] sa American legal drama na ''[[Suits]]'' . Siya ay isang hindi napigilan na pambabae at tinalakay ang mga isyu ng hindi [[Gender inequality|pagkakapantay-pantay]] ng [[Gender inequality|kasarian]], at ang kanyang website ng pamumuhay na ''Ang Tig ay'' nagtatampok ng isang haligi na nagpapalabas ng maimpluwensyang kababaihan. Kinakatawan niya ang mga internasyonal na organisasyon ng [[kawanggawa]] at natanggap ang pagkilala sa kanyang fashion at estilo, naglabas ng isang linya ng damit sa 2016. Si Markle ay unang ikinasal sa aktor at prodyuser na si [[Trevor Engelson]] mula 2011 hanggang sa kanilang diborsyo noong 2013. Noong 2017, inanunsyo niya ang kanyang pakikipag-ugnay kay [[Prinsipe Henry, Duke ng Sussex|Prince Harry]], apo ni [[Elizabeth II|Queen Elizabeth II]], at lumipat siya sa London. Siya ay nagretiro mula sa pag-arte, isinara ang kanyang mga kaugnay na mga social media account, at sinimulan ang pagsasagawa ng mga pampublikong pakikipagsapalaran bilang bahagi ng British royal family. Siya ay naging [[Duke ng Sussex|Duchess ng Sussex sa]] [[Kasal ni Prince Harry at Meghan Markle|kanyang kasal]] kay [[Prinsipe Henry, Duke ng Sussex|Prince Harry]] sa 2018. Mayroon silang isang anak na lalaki, si [[Archie Mountbatten-Windsor]] . Noong 2020, inanunsyo ng mag [[Megxit|-]] asawa ang [[Megxit|kanilang intensyon na umatras]] bilang senior members ng royal family at hatiin ang kanilang oras sa pagitan ng UK at North America. == Maagang buhay == Rachel Meghan Markle <ref name="birthindex">{{cite web|url=http://www.californiabirthindex.org/birth/rachel_meghan_markle_born_1981_14988531|title=The Birth of Rachel Markle|publisher=[[California Birth Index]]|accessdate=October 27, 2019|quote=Rachel Meghan Markle was born on August 4, 1981, in Los Angeles County, California. Her father's last name is Markle, and her mother's maiden name is Ragland.|archive-date=Hunyo 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608020958/https://www.californiabirthindex.org/birth/rachel_meghan_markle_born_1981_14988531|url-status=dead}}</ref> ay ipinanganak 4 Agosto 1981, sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]], California.<ref name="biography.com">{{cite web|url=https://www.biography.com/royalty/meghan-markle|title=Meghan Markle (1981–)|publisher=[[Biography.com]]|accessdate=October 27, 2019|archivedate=September 23, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190923065924/https://www.biography.com/royalty/meghan-markle|url-status=live}}</ref> Ang kanyang ina, si [[Doria Ragland]], ay isang dating social worker at nagtuturo sa yoga na nakatira sa [[Tingnan ang Park-Windsor Hills, California|View Park-Windsor Hills, California]] .<ref name=":1">{{cite web|last1=Boyle|first1=Danny|title=Who is Meghan Markle? Everything we know about Prince Harry's girlfriend|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/31/who-is-meghan-markle-everything-we-know-about-the-suits-actress/|work=The Daily Telegraph|location=London|date=November 8, 2016|accessdate=November 12, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161112080658/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/31/who-is-meghan-markle-everything-we-know-about-the-suits-actress/|archivedate=November 12, 2016}} {{subscription}}</ref><ref name="bbcnewsmorrismeghanwho">{{cite news|last1=Morris|first1=Regan|title='Meghan who?' LA shrugs over Harry's hometown girlfriend|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-41391607|accessdate=November 28, 2017|publisher=BBC News|date=September 27, 2017|quote=But Markle's mother lives in the View Park-Windsor Hills neighbourhood, which is one of the wealthiest, primarily African American areas in the US.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930195924/http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-41391607|archivedate=September 30, 2017|df=}}</ref> Madalas na inilarawan si Markle na may napakalapit na pakikipagkaibigan sa kanyang ina.<ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2018/05/19/europe/doria-ragland-meghan-markle-mother-intl/index.html|title=Doria Ragland: Meghan Markle's mother by her side on wedding day|first=Angela|last=Dewan|work=CNN|access-date=May 31, 2018}}</ref> Ang kanyang ama na si [[Thomas Markle|Thomas Markle Sr]], ay nakatira sa [[Rosarito, Mexico]],<ref>{{cite web|title=Meghan Markle’s father lives in a quiet Baja town; but the British paparazzi have come knocking|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/local/lanow/la-me-meghan-markle-baja-20180401-story.html|date=May 5, 2018|archiveurl=https://archive.today/20180505031834/http://www.latimes.com/local/lanow/la-me-meghan-markle-baja-20180401-story.html|archivedate=May 5, 2018|url-status=dead|df=}}</ref><ref name="thetimesmeghanmarklesfamilytree">{{cite news|last1=Humphries|first1=Will|title=Meghan Markle's family tree|url=https://www.thetimes.co.uk/article/meghan-markle-s-family-tree-kvlzmz82s|accessdate=November 28, 2017|work=[[The Times]]|location=London|date=November 27, 2017}} {{subscription}}</ref> at isang retiradong direktor sa telebisyon ng direktor ng photography at pag-iilaw na ang propesyon ay nagresulta sa kanyang batang anak na babae na madalas na bumibisita sa set ng ''[[May-asawa na may mga anak|Kasal ... kasama ang mga Anak]]'' .<ref name="Esquire">{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/tv/a23925/meghan-markle-interview/|title=Meghan Markle Talks Suits, Catholic Childhood and Growing Up On Set of Married With Children|date=July 13, 2013|first=Matt|last=Goulet|work=Esquire|publisher=Hearst Communications, Inc.|accessdate=January 14, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227230400/http://www.esquire.com/entertainment/interviews/a23925/meghan-markle-interview/|archivedate=February 27, 2017}}</ref><ref>{{cite news|last=Hicks|first=Tony|title=Prince Harry ready to meet Meghan Markle's father|url=http://www.mercurynews.com/2016/11/11/prince-harry-ready-to-meet-meghan-markles-father/|work=[[Mercury News]]|date=November 1, 2016|accessdate=November 12, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161112094556/http://www.mercurynews.com/2016/11/11/prince-harry-ready-to-meet-meghan-markles-father/|archivedate=November 12, 2016}}</ref> Naghiwalay ang mga magulang ni Markle nang siya ay anim na taong gulang.<ref name="Time-Earlylife">{{cite news|url=http://time.com/5037786/meghan-markle-prince-harry-engagement/|title=Meet Meghan Markle, Prince Harry's Fiancee And Britain's Newest Royal-To-Be|work=[[Time (magazine)|Time]]|first=Tara|last=John|date=November 27, 2017|accessdate=November 30, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128224356/http://time.com/5037786/meghan-markle-prince-harry-engagement/|archivedate=November 28, 2017|df=}}</ref><ref name="half-sister">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/books/news/meghan-markles-half-sister-write-tell-all-book-pushy-sibling/|title=Meghan Markle's half-sister to write a tell-all book about her 'pushy' sibling|newspaper=The Daily Telegraph|date=April 3, 2017|accessdate=November 30, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170611193328/http://www.telegraph.co.uk/books/news/meghan-markles-half-sister-write-tell-all-book-pushy-sibling/|archivedate=June 11, 2017|df=}}</ref> Ang kanyang nakatatandang magulang sa kalahati ng magkakapatid ay sina [[Samantha Markle]] at [[Pamilya ni Meghan, Duchess ng Sussex|Thomas Markle Jr]], na kung saan siya ay naiulat na naghiwalay.<ref name="estranged">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/may/15/the-royal-in-laws-meghan-markles-family|title=The royal in-laws: Meghan Markle's family|newspaper=The Guardian|date=May 15, 2018|accessdate=July 10, 2018|first=Caroline|last=Davies}}</ref> Si Markle galing sa panig ng kanyang ina mula sa mga[[Panahon ng pang-aalipin sa Estados Unidos|inalipin na mga taga-Africa]],<ref>{{cite web|title=Meghan Markle's Jonesboro roots|url=https://www.thetimes.co.uk/article/meghan-markles-jonesboro-roots-q2pkszldq|work=The Times|location=London|accessdate=December 6, 2017}}</ref> at sa panig ng kanyang ama mula sa mga European settler.<ref name="DeutscheWelle">{{cite web|url=http://www.dw.com/en/tracing-meghan-markles-german-roots/a-41574493|title=Tracing Meghan Markle's 'German roots'|work=[[Deutsche Welle]]|date=May 11, 2018|access-date=May 23, 2018}}</ref><ref name="The Hastings Connection">{{cite web|last1=Child|first1=Christopher|title=The Hastings Connection|url=https://vita-brevis.org/2017/12/hastings-connection/#more-9916|publisher=New England Historic Genealogical Society|date=December 15, 2017|accessdate=December 16, 2017|quote=As Gary Boyd Roberts indicated in his press release, 'Meghan Markle is related to Prince Harry hundreds of times over'|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171216091604/https://vita-brevis.org/2017/12/hastings-connection/#more-9916|archivedate=December 16, 2017|df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theweek.co.uk/78126/meghan-markle-six-things-you-didnt-know-about-prince-harrys-girlfriend|work=The Week|title=Meghan Markle: Six things you didn't know about Prince Harry's girlfriend|date=November 8, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161110235600/http://www.theweek.co.uk/78126/meghan-markle-six-things-you-didnt-know-about-prince-harrys-girlfriend|archivedate=November 10, 2016}}</ref> Inilarawan niya ang kanyang pamana sa isang 2015 essay para sa ''[[Elle (magazine)|Elle]]'' magazine: "Ang aking ama ay [[Puting amerikano|Caucasian]] at ang aking ina ay [[Aprikanong Amerikano|African American]] . Ako ay kalahating itim at kalahating puti &nbsp; . . . . Habang ang aking halo-halong pamana ay maaaring lumikha ng isang kulay-abo na lugar na nakapaligid sa aking pagkakakilanlan sa sarili, na pinapanatili ko ang isang paa sa magkabilang panig ng bakod, napunta ako upang yakapin iyon. Upang sabihin kung sino ako, upang ibahagi kung saan ako nagmula, upang ipahayag ang aking pagmamalaki sa pagiging isang malakas, tiwala na magkakasamang lahi na babae. " <ref name="ElleUK2015-08-17a">{{cite web|last=Markle|first=Meghan|title=I'm More Than An 'Other'|url=http://www.elleuk.com/life-and-culture/news/a26855/more-than-an-other/|work=Elle UK|date=August 17, 2015|accessdate=November 4, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161104115244/http://www.elleuk.com/life-and-culture/news/a26855/more-than-an-other/|archivedate=November 4, 2016}}</ref> Si Markle ay lumaki sa Hollywood.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-41391607|title='Meghan who?' LA shrugs over Harry's hometown girlfriend|last1=Morris|first1=Regan|publisher=BBC|date=September 26, 2017|accessdate=October 26, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171026054121/http://www.bbc.com/news/world-us-canada-41391607|archivedate=October 26, 2017}}</ref> She was educated at private schools, beginning at age two at the Hollywood Little Red Schoolhouse.<ref>{{cite web|title=Duchess of Sussex – Education|url=https://www.royal.uk/duchess-sussex|publisher=UK Gov. 2018|accessdate=May 21, 2018}}</ref><ref>{{cite web|last1=Woustra|first1=Kristy|title=Who Is Meghan Markle: The Actress Was Changing The World At Age 11|url=http://www.huffingtonpost.ca/2016/11/11/who-is-meghan-markle_n_12914342.html|work=HuffPost|location=Canada|accessdate=November 8, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161112215502/http://www.huffingtonpost.ca/2016/11/11/who-is-meghan-markle_n_12914342.html|archivedate=November 12, 2016}}</ref> Siya ay pinag-aralan sa mga pribadong paaralan, simula sa edad na dalawa sa Hollywood Little Red Schoolhouse.{{fact}} ''[[Nick News kasama si Linda Ellerbee|Ang Nick News kay Linda Ellerbee ay nag-]]'' profile ng kanyang matagumpay na kampanya sa edad na 11 upang makuha ang [[Procter & Gamble]] na baguhin ang isang pambansang komersyal sa telebisyon na tiningnan niya bilang sexist.<ref>{{Cite news|url=http://www.orlandosentinel.com/entertainment/tv/tv-guy/os-et-meghan-markle-at-12-fighting-sexism-on-tv-20171130-story.html|title=Meghan Markle at 11: Fighting sexism on TV|last=Boedeker|first=Hal|date=November 30, 2017|work=[[Orlando Sentinel]]|access-date=December 1, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201063734/http://www.orlandosentinel.com/entertainment/tv/tv-guy/os-et-meghan-markle-at-12-fighting-sexism-on-tv-20171130-story.html|archivedate=December 1, 2017|df=}}</ref> Pinalaki bilang isang Protestante,<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2018/03/08/europe/meghan-markle-baptized-intl/index.html|title=Meghan Markle baptized in private ceremony|work=CNN|first=Lauren|last=Said-Moorhouse|date=March 9, 2018|accessdate=May 26, 2018}}</ref> she nonetheless attended [[Immaculate Heart High School (Los Angeles)|Immaculate Heart High School]], an all-girl Catholic private school in Los Angeles.<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2018/05/16/us/meghan-markle-high-school/index.html|title=This is what Meghan Markle's high school teacher remembers most about her|publisher=CNN|first=Mallory|last=Simon|first2=Jason|last2=Carroll|date=May 17, 2018|accessdate=June 29, 2019}}</ref> siya pa rin ay pumasok sa [[Immaculate Heart High School (Los Angeles)|Immaculate Heart High School]], isang all-girl na Katolikong pribadong paaralan sa Los Angeles. Si Markle ay tinanggap pagkatapos sa [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Northwestern University]], kung saan sumali siya sa [[Kappa Kappa Gamma]] sorority at lumahok sa mga serbisyong pangkomunidad at charity.<ref>{{cite news|last1=Swartz|first1=Tracy|title=New Meghan Markle book rehashes time at Northwestern|url=https://www.pressreader.com/usa/chicago-tribune/20180417/281578061253320|accessdate=April 21, 2018|newspaper=Chicago Tribune|date=April 17, 2018}}</ref><ref name="Swartz" /> She also served an internship at the American embassy in [[Buenos Aires]],<ref name="telegraph">{{cite news|last1=Willgress|first1=Lydia|last2=Boyle|first2=Danny|date=September 21, 2017|title=Who is Meghan Markle? Everything we know about Prince Harry's girlfriend|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/31/who-is-meghan-markle-everything-we-know-about-the-suits-actress/|newspaper=The Daily Telegraph|accessdate=April 22, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107023113/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/31/who-is-meghan-markle-everything-we-know-about-the-suits-actress/|archivedate=January 7, 2017}}</ref> Naglingkod din siya sa isang internship sa embahada ng Amerika sa [[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]], at nag-aral para sa isang semestre sa [[Madrid]] .<ref name="Swartz">{{Cite news|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/chicagoinc/ct-ent-meghan-markle-northwestern-20180509-story.html|title=Meghan Markle recalled as dignified, charitable during her Northwestern days|last=Swartz|first=Tracy|newspaper=Chicago Tribune|date=May 9, 2018|access-date=May 13, 2018|language=en-US|archive-date=Mayo 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180513002028/http://www.chicagotribune.com/entertainment/chicagoinc/ct-ent-meghan-markle-northwestern-20180509-story.html|url-status=dead}}</ref> Nakamit niya ang kanyang bachelor's degree mula sa Northwestern's [[Northwestern University School ng Komunikasyon|School of Communication]] noong 2003, na may [[Mga dobleng majors sa Estados Unidos|dobleng pangunahing]] sa pag-aaral sa teatro at internasyonal.<ref name="telegraph" /><ref>{{cite news|title=Meghan Markle exclusive: Diana's biographer Andrew Morton on how the Suits star made it to the heart of the Establishment|url=https://www.thetimes.co.uk/article/meghan-markle-exclusive-dianas-biographer-andrew-morton-on-how-the-suits-star-made-it-to-the-heart-of-the-establishment-cgp0fc86l|work=The Times|location=London|date=April 1, 2018|archiveurl=https://archive.today/20180404122637/https://www.thetimes.co.uk/article/meghan-markle-exclusive-dianas-biographer-andrew-morton-on-how-the-suits-star-made-it-to-the-heart-of-the-establishment-cgp0fc86l|archivedate=April 4, 2018|url-status=dead|df=}}</ref> == Pag-artista == Maagang sa kanyang karera, nagtatrabaho si Markle bilang isang freelance [[Kaligrapiya|calligrapher]] at nagturo ng [[bookbinding]] upang suportahan ang kanyang sarili sa pagitan ng mga trabaho sa pag-arte.<ref name="Esquire" /><ref>{{cite web|url=https://people.com/royals/meghan-markle-just-received-a-custom-gift-for-archie-during-a-surprise-outing-in-africa/|title=Meghan Markle Just Received a Custom Gift for Archie During a Surprise Outing in Africa|magazine=People|first=Stephanie|last=Petit|first2=Simon|last2=Perry|date=September 30, 2019|accessdate=October 9, 2019}}</ref> Ang kanyang unang on-screen na hitsura ay isang maliit na papel bilang isang nars sa isang yugto ng pang-araw na soap opera ''[[General Hospital]]'' .<ref name="ABC SID">{{cite journal|url=http://www.abc.soapsindepth.com/posts/meghan-markle-on-general-hospital-147566|title=Meghan Markle Started Her Acting Career on ''General Hospital''|journal=[[Soaps In Depth#ABC Soaps In Depth|ABC Soaps In Depth]]|date=December 5, 2017|first=Chris|last=Eades|accessdate=January 26, 2018|publisher=[[Bauer Media Group|Bauer Publications]]|location=United States|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171230215554/http://www.abc.soapsindepth.com/posts/meghan-markle-on-general-hospital-147566|archivedate=December 30, 2017|df=}}</ref><ref name="Vulture">{{Cite news|url=http://www.vulture.com/2017/11/meghan-markles-tv-work-a-guide.html|title=Beyond ''Suits'': Your Guide to Meghan Markle's TV Work|last=Ivie|first=Devon|date=November 28, 2017|website=[[Vulture (website)|Vulture]]|access-date=November 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129230634/http://www.vulture.com/2017/11/meghan-markles-tv-work-a-guide.html|archive-date=November 29, 2017|url-status=live|df=}}</ref> Si Markle ay may maliit na panauhin ng panauhin sa mga palabas sa telebisyon sa ''[[Century City (serye sa TV)|Century City]]'' (2004), ''[[Ang Digmaan sa Bahay (serye sa TV)|The War at Home]]'' (2006), at ''[[CSI: NY]]'' (2006).<ref name="Vulture" /> Kinuha din niya ang maraming mga kontrata sa pagkilos at pagmomolde ng mga trabaho, kabilang ang isang stint bilang isang "batang babae na batang babae" sa palabas sa laro ng US na ''[[Deal o Walang Deal (Palabas sa US laro)|Deal o Walang Deal]]'' .<ref name="Esquire" /> Nagpakita siya sa serye ng [[Fox Broadcasting Company|Fox na si]] ''[[Fringe]]'' bilang Junior Agent Amy Jessup sa unang dalawang yugto ng ikalawang panahon nito.<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/meghan-markle-joins-fringe-85750|title=Meghan Markle joins 'Fringe'|last=Andreeva|first=Nellie|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=June 23, 2009|accessdate=June 24, 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629161102/http://www.hollywoodreporter.com/news/meghan-markle-joins-fringe-85750|archivedate=June 29, 2011}}</ref> Nahirapan si Markle na makakuha ng mga tungkulin nang maaga sa kanyang karera. Noong 2015, isinulat niya: "Ang pagiging 'etnically hindi sigurado', dahil na-peg ako sa industriya, nangangahulugang maaari akong mag-audition para sa halos anumang papel &nbsp; . . . Sadly, ito ay hindi mahalaga kung: Ako ay hindi itim na sapat para sa ang itim na ginagampanan at ako'y hindi naging puting sapat para sa puting mga bago, Aalis ako sa isang lugar sa gitna ng mga etnikong hunyango na hindi maaaring mag-book ng trabaho ".<ref name="auto1">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/11/27/europe/meghan-markle-profile/index.html|title=Meghan Markle: Who is Prince Harry's bride-to-be?|author=Judith Vonberg|publisher=CNN|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127115929/http://www.cnn.com/2017/11/27/europe/meghan-markle-profile/index.html|archivedate=November 27, 2017}}</ref> Lumitaw si Markle sa dalawang pelikulang 2010, ''[[Kunin Siya sa Greek|Kumuha Siya sa Greek]]'' at ''[[Tandaan Mo Ako (2010 film)|Alalahanin Ako]]'', at isang 2011 na pelikula, ''[[Nakakahumaling na Boss|Horrible Bosses]]'' .<ref name="thrlegalmind">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/meghan-markle-books-lead-role-27013|title=Meghan Markle books lead role on 'Legal Mind'|first=James|last=Hibberd|work=The Hollywood Reporter|date=August 24, 2010|accessdate=November 16, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123195551/http://www.hollywoodreporter.com/news/meghan-markle-books-lead-role-27013|archivedate=January 23, 2017}}</ref> Siya ay binayaran ng $ 187,000 para sa kanyang papel sa ''Remember Me'' at $ 171,429 para sa kanyang papel sa maikling pelikulang ''The Candidate'' .<ref name="net worth">{{cite web|last1=Dangremond|first1=Sam|title=Meghan Markle Net Worth 2017|url=https://www.townandcountrymag.com/society/money-and-power/a13085480/meghan-markle-net-worth/|website=[[Town & Country (magazine)|Town & Country]]|accessdate=April 4, 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171202021206/https://www.townandcountrymag.com/society/money-and-power/a13085480/meghan-markle-net-worth/|archivedate=December 2, 2017|df=}}</ref> Noong Hulyo 2011, sumali si Markle sa cast ng [[USA Network]] show ''[[Suits]]'' . Ang kanyang pagkatao, si [[Rachel Zane]], ay nagsimula bilang isang [[paralegal]] at kalaunan ay naging isang abugado. Natapos niya ang trabaho sa ikapitong panahon sa huli ng 2017.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/meghan-markle-suits-quit-royal-engagement-prince-harry-season-7-8-tv-show-a8077746.html|title=Meghan Markle to quit Suits after engagement to Prince Harry|date=November 27, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127111558/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/meghan-markle-suits-quit-royal-engagement-prince-harry-season-7-8-tv-show-a8077746.html|archivedate=November 27, 2017|df=}}</ref> Ayon sa isang kritikal sa ''[[Ang Irish Times|The Irish Times]]'', si Markle "aktibong muling nakaposisyon" ang kanyang pagkatao mula sa ingenue hanggang sa "[[budhi]] ng moralidad ng palabas" at binigyan ang mga manonood ng natatanging paglalarawan ng isang anak na babae na ang amang Aprikano-Amerikano ay nasa posisyon upang matulungan ang kanyang karera at isulong ang kanyang "pagnanais na basagin ang parehong lahi at [[Glass Ceilings]] ".<ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/tv-radio-web/meghan-markle-s-final-episode-of-suits-features-her-in-a-wedding-dress-1.3475148|title=Meghan Markle's final episode of 'Suits' features her in a wedding dress|date=April 26, 2018|work=The Irish Times|access-date=May 22, 2018|language=en-US}}</ref> Habang nagtatrabaho sa ''Suits'', si Markle ay nanirahan ng siyam na buwan bawat taon sa isang inuupahang bahay sa kapitbahayan ng [[Seaton Village]] ng Toronto.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/12/meghan-markles-toronto-home-prince-harry-stayed-sale/ |title=Meghan Markle's Toronto home – where Prince Harry stayed – up for sale |work=The Telegraph |last=Horton |first=Helena |date=December 12, 2017|access-date=December 5, 2017}}</ref><ref name="Murphy BBC"/> Tinantya ng magazine ng ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'' na si Markle ay binayaran ng $ 50,000 bawat yugto, na nagkakahalaga ng isang taunang suweldo na halos $450,000.<ref name="fortune">{{cite web|title=Prince Harry and Meghan Markle: What's Their Net Worth?|work=Fortune|url=http://fortune.com/2017/11/27/prince-harry-meghan-markle-net-worth/|date=April 4, 2018|archiveurl=https://archive.today/20180404123759/http://fortune.com/2017/11/27/prince-harry-meghan-markle-net-worth/|archivedate=April 4, 2018|url-status=dead|df=}}</ref> == Personal na buhay == Nagsimula si Markle ng isang relasyon sa aktor at prodyuser na si [[Trevor Engelson]] noong 2004.<ref>{{cite web |url=http://www.newsweek.com/who-meghan-markles-ex-husband-trevor-engelson-722843 |title=Who Is Meghan Markle's Ex-Husband, Trevor Engelson? |work=[[Newsweek]] |first=Tom |last=Porter |date=November 27, 2017 |accessdate=December 21, 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171211015759/http://www.newsweek.com/who-meghan-markles-ex-husband-trevor-engelson-722843 |archivedate=December 11, 2017 |df=}}</ref><ref>{{cite web |url=https://forward.com/schmooze/388553/how-meghan-markles-jewish-ex-husband-became-the-guy-who-lost-future-royal-b/ |title=How Meghan Markle's Jewish Ex-Husband Became The Guy Who Lost Future Royal Bride |work=Forward.com |date=November 19, 2017 }}</ref> Nagpakasal sila sa [[Ocho Rios]], Jamaica, noong 10 Setyembre 2011,<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/hitched-hatched-hired-240470 |title=Hitched, Hatched, Hired |date=September 27, 2011 |work=The Hollywood Reporter |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024230058/http://www.hollywoodreporter.com/news/hitched-hatched-hired-240470 |archivedate=October 24, 2012 |url-status=live |accessdate=February 2, 2013}}</ref> at nagtapos ng isang [[Walang hiyang hiwalayan|di-kasalanan na diborsyo]] noong Agosto 2013,<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/36-things-learnt-meghan-markle-past-year/ |title=36 things we've learnt about Meghan Markle in the past year |work=The Daily Telegraph |date=September 5, 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170818062326/http://www.telegraph.co.uk/women/life/36-things-learnt-meghan-markle-past-year/ |archivedate=August 18, 2017}}</ref> citing irreconcilable differences.<ref name="TCMMEX406182">{{cite news |url=https://www.townandcountrymag.com/society/tradition/a12655965/trevor-engelson-meghan-markle-ex-husband-facts/ |title=Meghan Markle's Ex-Husband Trevor Engelson Just Got Engaged |date=June 4, 2018 |work=Town & Country |accessdate=July 15, 2018}}</ref> binabanggit ang mga hindi magkakaibang pagkakaiba.<ref name="TCMMEX406182"/> Ang kasunod na pakikipag-ugnayan ni Markle sa celebrity chef at taga-restawran na si [[Cory Vitiello|Cory Vitiello ay]] tumagal ng halos dalawang taon, na nagtatapos sa Mayo 2016.<ref name=":4">{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/31/prince-harry-met-new-girlfriend-while-she-was-still-dating-celeb/ |title=Prince Harry 'met new girlfriend while she was still dating celebrity chef' |last=Rayner |first=Gordon |date=October 31, 2016 |work=The Telegraph|access-date=July 16, 2018 |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> [[File:Harry and Meghan on Christmas Day 2017 (cropped).jpg|thumb|left|Markle at Prince Harry, 2017]] Noong Hunyo 2016, sinimulan ni Markle ang isang relasyon kay [[Prinsipe Henry, Duke ng Sussex|Prince Harry]],<ref name="Cambridge">{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/11/26/duke-cambridge-approved-prince-harrys-plea-trolls-leave-meghan/ |title=The Duke of Cambridge approved Prince Harry's plea to trolls to leave Meghan Markle alone |first=Gordon |last=Rayner |website=The Daily Telegraph |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912063947/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/11/26/duke-cambridge-approved-prince-harrys-plea-trolls-leave-meghan/ |archivedate=September 12, 2017 |url-status=live |access-date=September 5, 2017}}</ref> whom she had met on a blind date set up by a mutual friend.<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/11/27/harry-meghan-blind-date-engagement-words/ |title=Prince Harry and Meghan Markle engaged: 'She didn't even let me finish!' Couple describe 'sweet, natural and very romantic' proposal |last=Furness |first=Hannah |date=November 27, 2017 |work=The Daily Telegraph |access-date=November 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127233239/http://www.telegraph.co.uk/news/2017/11/27/harry-meghan-blind-date-engagement-words/|archive-date=November 27, 2017|url-status=live}}</ref> nakilala niya sa isang blind date na itinatag ng isang magkakaibigan.{{fact}} Sa oras na iyon, siya ay ikalima sa [[linya sa trono ng Britanya]] ;<ref>{{cite news |url=http://www.cbc.ca/news/world/prince-harry-meghan-markle-royal-wedding-marriage-engaged-1.4417681 |title=Prince Harry, Meghan Markle to finally tie the knot |publisher=CBC News |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127144359/http://www.cbc.ca/news/world/prince-harry-meghan-markle-royal-wedding-marriage-engaged-1.4417681 |archivedate=November 27, 2017}}</ref> ang kanyang lola ay si [[Elizabeth II]], reyna ng United Kingdom at 15 iba pang mga [[Nasasakupang komonwelt|panindang Komonwelt]], pati na rin [[pinuno ng Komonwelt]] .<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-britain-commonwealth-harry/prince-harry-promises-to-listen-as-he-starts-new-commonwealth-job-idUSKBN1HM10N |title=Prince Harry promises to listen as he starts new Commonwealth job |publisher=[[Reuters]] |date=April 18, 2018 |accessdate=December 19, 2018 |first=William |last=James}}</ref> Noong Nobyembre, ang kalihim ng pakikipag-ugnay ng [[Pamilya ng British na pamilya|pamilya]] ng [[Pamilya ng British na pamilya|Britanya ay]] naglabas ng isang opisyal na pahayag na tumutukoy sa sexism, racism, at mga mapanirang kuwento na itinuro kay Markle.<ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.royal.uk/statement-communications-secretary-prince-harry |title=A Statement by the Communications Secretary to Prince Harry |last=Vallance |first=Adam |date=November 8, 2016 |publisher=The Royal Family |access-date=September 26, 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170927052849/https://www.royal.uk/statement-communications-secretary-prince-harry |archivedate=September 27, 2017}}</ref><ref name="Guardian on smear">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/nov/08/prince-harry-lambasts-press-over-meghan-markle-coverage |title=Prince Harry attacks press over 'wave of abuse' of girlfriend Meghan Markle |work=The Guardian |first1=Robert |last1=Booth |author2=Lisa O'Carroll |date=November 8, 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907173906/https://www.theguardian.com/uk-news/2016/nov/08/prince-harry-lambasts-press-over-meghan-markle-coverage |archivedate=September 7, 2017}}</ref> Noong Setyembre 2017, magkasamang lumitaw sina Markle at Prince Harry sa publiko sa kauna-unahang pagkakataon sa isang opisyal na pakikipag-ugnay sa hari sa [[Mga Larong Invictus|Invictus Games]] sa [[Toronto]] .<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-41376139 |title=Meghan Markle attends Invictus Games |date=September 24, 2017 |work=BBC News Online |access-date=September 26, 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170927085407/http://www.bbc.com/news/uk-41376139 |archivedate=September 27, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/prince-harry-meghan-markle-make-official-public-appearance/story?id=50007178 |title=Prince Harry, Meghan Markle make first official public appearance |date=September 26, 2017 |publisher=ABC News|access-date=September 26, 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170925041954/http://abcnews.go.com/Entertainment/prince-harry-meghan-markle-make-official-public-appearance/story?id=50007178 |archivedate=September 25, 2017}}</ref> === Kasal kay Prinsipe Harry === Ang pakikipag-ugnay ni Markle kay Prince Harry ay inihayag noong 27 Nobyembre 2017, sa pamamagitan ng [[Clarence House]] at [[Kensington Palace]] .<ref name="Cambridge"/><ref>{{cite news |last1=Bourke |first1=Latika |title=Royal wedding: Prince Harry and Meghan Markle announce engagement |url=http://www.theage.com.au/world/royal-wedding-prince-harry-and-meghan-markle-announce-engagement-20171127-gztxks.html |accessdate=November 27, 2017 |work=[[The Age]] |date=November 27, 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127200809/http://www.theage.com.au/world/royal-wedding-prince-harry-and-meghan-markle-announce-engagement-20171127-gztxks.html |archivedate=November 27, 2017}}</ref> Ang anunsyo ay nag-udyok sa pangkalahatang positibong mga puna tungkol sa posibleng panlipunang kabuluhan ng isang magkakasamang lahi ng miyembro ng pamilya ng hari.<ref name=race>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/meghan-markle-has-already-changed-way-think-race/ |title=Meghan Markle has already changed the way we think about race |first=Sunder |last=Katwala |date=May 25, 2018 |accessdate=July 12, 2018 |newspaper=The Daily Telegraph}}</ref> Inihayag ni Markle na siya ay magretiro mula sa pag-arte,<ref>{{cite news |last1=Falzone |first1=Diana |title=Meghan Markle will quit acting following engagement to Prince Harry |url=http://www.foxnews.com/entertainment/2017/11/27/meghan-markle-will-quit-acting-following-engagement-to-prince-harry-royal-experts-say.html |accessdate=November 27, 2017 |publisher=[[Fox News]] Channel |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127170734/http://www.foxnews.com/entertainment/2017/11/27/meghan-markle-will-quit-acting-following-engagement-to-prince-harry-royal-experts-say.html |archivedate=November 27, 2017 |df=}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-44168082 |title=Prince Charles to walk Meghan down the aisle |date=May 18, 2018 |publisher= |via=www.bbc.com}}</ref> at sinimulan ang proseso ng pagiging isang [[Mamamayan ng British|mamamayan ng Britanya]] .<ref name="citizen">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-42169602 |title=How will Meghan Markle become a British citizen? |publisher=BBC News |first= |last= |date=December 1, 2017 |accessdate=July 12, 2018}}</ref> Bilang paghahanda sa [[Kasal ni Prince Harry at Meghan Markle|kasal]], ang [[Arsobispo ng Canterbury]], [[Justin Welby]], [[Bautismo|bininyagan si]] Markle at [[Nakumpirma|kinumpirma]] siya sa [[Church of England]] noong 6 Marso 2018. .<ref name="baptism">{{cite web |title=Meghan Markle 'baptised by Archbishop of Canterbury ahead of wedding to Prince Harry' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/08/meghan-markle-baptised-archbishop-canterbury-ahead-wedding-prince/ |work=The Daily Telegraph |first=Stephen |last=Walter |date=March 8, 2018 |accessdate=March 9, 2018 |archiveurl=https://archive.today/20180309204847/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/08/meghan-markle-baptised-archbishop-canterbury-ahead-wedding-prince/ |archivedate=March 9, 2018}}</ref> Ang pribadong seremonya, na ginampanan ng tubig mula sa [[Ilog Jordan]], ay naganap sa Chapel Royal sa [[St James's Palace]] .<ref name="baptism" /> Ang [[Kasal ni Prince Harry at Meghan Markle|seremonya ng kasal ay]] ginanap noong Mayo 19 sa [[St. George's Chapel|Chapel ng St George, Windsor Castle]] .<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/05/18/st-georges-chapel-inside-windsor-castle-venue-tomorrows-royal/ |title=St George's Chapel: Inside the Windsor Castle venue for tomorrow's royal wedding |last=Vickers |first=Hugo |date=May 18, 2018 |work=The Daily Telegraph |access-date=May 18, 2018}}</ref> Matapos ang kasal, ang Duke at Duchess ay orihinal na nanirahan sa [[Nottingham Cottage]] sa London, sa mga bakuran ng Kensington Palace.<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/05/20/nottingham-cottage-kensington-home-meghan-harry-will-live-married/ |title=Nottingham Cottage: The Kensington home where Meghan and Harry live as a married couple |newspaper=The Telegraph |first=Victoria |last=Ward |date=May 22, 2018 |accessdate=July 12, 2018}}</ref> Ang mag-asawa ay lumipat sa higit sa dalawang-siglo-gulang na [[Frogmore Cottage]] sa [[Home Park, Windsor|Home Park]] ng [[Windsor Castle]] .<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/child-coming-it-s-suburbs-prince-harry-meghan-markle-n939631 |title=With child coming, it's off to the country for Prince Harry and Meghan Markle |publisher=NBC News |date=November 24, 2018 |accessdate=November 24, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/prince-harry-and-meghan-are-moving-to-the-suburbs-frogmore-cottage-2018-11-24/ |title=Prince Harry and Meghan are moving to the suburbs |publisher=CBS News |date=November 24, 2018 |accessdate=November 24, 2018}}</ref> Inayos ng [[Crown Estate]] ang maliit na bahay sa halagang £ 2.4 milyon, na binayaran mula sa [[Grant ng Soberano|Soberanong Grant]], kasama ang mag-asawa na nakakakuha ng mga gastos na lampas sa pagpapanumbalik at ordinaryong pagpapanatili.<ref>{{cite web |title=Harry and Meghan taxpayer-funded renovations cost £2.4m |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-48746609 |website=[[BBC News]] |accessdate=June 25, 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=£2.4m bill for renovation of Meghan and Harry's house, Frogmore Cottage |url=https://www.thetimes.co.uk/article/2-4m-bill-for-renovation-of-meghan-and-harry-s-house-frogmore-cottage-mxwg6wbdj |work=[[The Times]]|location=London|accessdate=June 25, 2019}}</ref> Ang kanilang tanggapan ay inilipat sa [[Palasyo ng Buckingham|Buckingham Palace]] .<ref>{{cite magazine |url=https://people.com/royals/meghan-markle-prince-harry-split-households-kate-middleton-prince-william/ |title=Meghan Markle and Prince Harry Have Split Royal Households from Kate Middleton and Prince William |magazine=People |first=Erin |last=Hill |date=March 14, 2019 |accessdate=March 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402132823/https://people.com/royals/meghan-markle-prince-harry-split-households-kate-middleton-prince-william/ |archive-date=April 2, 2019 |url-status=dead }}</ref> Noong 6 Mayo 2019, ipinanganak ng Duchess si [[Archie Mountbatten-Windsor]],<ref>{{cite news |last1=Barry |first1=Ellen |last2=Karasz |first2=Palko |url=https://www.nytimes.com/2019/05/06/world/europe/meghan-markle-baby-boy.html |title=Meghan, Duchess of Sussex, gives birth to a boy |work=The New York Times |date=May 6, 2019|access-date=May 6, 2019}}</ref> na ikapitong nasa linya ng trono.<ref name="pregnancy">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-45861683 |title=Meghan and Harry: Duchess of Sussex expecting a baby |publisher=BBC News |last= |date=October 15, 2018 |accessdate=October 15, 2018}}</ref> == Fashion at istilo == Noong 2014, itinatag ni Markle ang website ng lifestyle na ''The Tig'', kung saan isinulat niya ang tungkol sa pagkain, fashion, kagandahan at paglalakbay, at profiled inspirational women.<ref name="actresstoduchess">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-37908788 |title=Meghan: From actress to duchess |publisher=BBC |date=October 15, 2018 |accessdate=January 6, 2018 |first= |last=}}</ref> Habang lumalaki ang website, nagdala si Markle sa mga eksperto tulad ng mga dietician, make-up artist, at fitness at yoga instructor. Ang tagapakinig ng website ay pangunahing binubuo ng mga tagahanga ng Markle at ''Suits'' . Pinatibay ni Markle ''ang'' ' mensahe ng ''Tig'' ng [[Pagmamahal sa sarili|pag-ibig]] sa [[Pagmamahal sa sarili|sarili]], positibo, at espirituwalidad sa social media, umabot sa 3 milyong mga tagasunod sa [[Instagram]], 800,000 sa [[Facebook]], at 350,000 sa [[Twitter]] . Isinara niya ''ang Tig'' sa Abril 2017, kinuha ang lahat ng mga artikulo sa offline, at tinanggal ang kanyang mga social media account noong Enero 2018.<ref name="wellnessguru">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/business-43241866 |title=Meghan Markle: The wellness guru she could have been |publisher=BBC |date=March 24, 2018 |accessdate=January 6, 2018 |first=Mary-Ann |last=Russon}}</ref> Tinantya na, bilang isang lifestyle blogger, kumita si Markle ng $ 80,000 taun-taon mula sa mga endorsement at sponsorship.<ref name="net worth" /> Bilang editor-in-chief ng ''The Tig'', si Markle ay naging kilala sa kanyang fashion sense.<ref name="Murphy BBC"/> Inilabas niya ang dalawang koleksyon ng fashion kasama ang kumpanya ng damit ng Canada na [[Mga Reitmans|Reitmans]] noong 2015 at 2016.<ref name="wellnessguru"/> Ang mga linya ay batay sa kanyang personal na istilo at ng kanyang character na ''Suits'', na inilarawan bilang "aspirational batang babae sa tabi ng pinto", at mabilis na nabili.<ref name="Murphy BBC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-41768867 |title=Meghan's pageboys and Toronto 'royalty' |last=Murphy |first=Jessica |date=May 18, 2018 |website=BBC News |language=en-GB |access-date=May 26, 2018}}</ref> [[File:Meghan Markle in 2013 New York Fashion Week (34567271204).jpg|thumb|right|Markle sa [[New York Fashion Week]] noong 2013]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1981]] [[Kategorya:Maharlika]] 2vylc5zruksositpd0xw1b6ywlzouhg 0 297442 2215971 2215122 2026-07-14T02:08:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215971 wikitext text/x-wiki {{infobox artist discography | Artist = [[Coldplay]] | Image = Coldplay - Global-Citizen-Festival Hamburg 14.jpg | Caption = Coldplay gumaganap sa Hamburg, Germany noong 2017. Mula kaliwa hanggang kanan: Jonny Buckland, Will Champion, [[Chris Martin]] and Guy Berryman. | Alt = | Studio = 8 | Live = 10 | Compilation = 7 | Video = 4 | EP = 15 | Singles = 52 | Music videos = 47 | Option = 4 | Option name = Promotional singles }} == Mga Album == ===Mga studio album=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga studio album, na may mga napiling posisyon ng tsart, mga numero ng benta at sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2" style="width:12.5em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Benta ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums">{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/7620/COLDPLAY |title=Coldplay |publisher=Official Charts Company |accessdate=1 March 2015 |format=select "Albums" tab}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums">Peaks of Coldplay albums in Australia: * All except noted: {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=australian-charts.com |accessdate=7 December 2009 }} * ''Kaleidoscope'': {{cite web |url=https://www.auspop.com.au/2017/07/aria-chart-watch-430/ |title=ARIA Chart Watch #430 |publisher=auspOp |date=22 July 2017 |accessdate=22 July 2017 |archive-date=29 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729152147/https://www.auspop.com.au/2017/07/aria-chart-watch-430/ |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/canadian-albums |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Albums |work=Billboard |accessdate=12 July 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA">{{cite web |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=lescharts.com |accessdate=7 December 2009 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums">{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artist_search=Coldplay&do_search=do|title=Discographie Coldplay|publisher=GfK Entertainment|accessdate=14 December 2018}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=irish-charts.com |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br /><ref name="NLD">{{cite web |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=7 December 2009 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ">{{cite web |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=charts.nz |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI">{{cite web |url=http://swisscharts.com/artist/Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=swisscharts.com |accessdate=22 December 2012 |format=select "Charts" tab |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/billboard-200 |title=Coldplay – Chart History: Billboard 200 |work=Billboard |accessdate=12 July 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[Parachutes (album)|Parachutes]]'' | * Released: 10 July 2000<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Parachutes-Coldplay/dp/B00004U9MS |title=Parachutes |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: [[Parlophone]] * Formats: [[Compact disc|CD]], [[Compact Cassette|cassette]], [[LP record|LP]] | 1 || 2 || 19 || 31 || 54 || 2 || 29 || 4 || 38 || 51 | * WW: 8,500,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<!--cite a reliable source before changing this to 10,000,000--><ref name="Worldwide album sales">{{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |title=Big band theory: who are the brightest stars? |work=[[The New Zealand Herald]] |date=25 October 2012 |accessdate=30 December 2012 |author=Kara, Scott |archive-date=4 Disyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204164039/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |url-status=dead }}</ref> * UK: 2,713,711{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2018.|name=2018Sales}}<ref name="UK album sales">{{cite web |url=http://www.musicweek.com/management/read/to-be-part-of-this-is-incredible-coldplay-manager-talks-the-band-s-future/074697|last=Hanley|first=James|work=[[Music Week]]|date=7 December 2018 |accessdate=8 December 2018}}</ref> * NZ: 75,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 2,700,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="US album sales">{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/1049687/ask-billboard |title=Ask Billboard |work=Billboard |accessdate=5 October 2012 |author=Caulfield, Keith}}</ref> | * [[British Phonographic Industry|BPI]]: 9× Platinum<ref name="BPI">{{cite web |url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |title=Certified Awards Search |publisher=[[British Phonographic Industry]] |accessdate=27 August 2009 |format=To access, enter the search parameter "Coldplay" |archive-date=21 Oktubre 2018 |archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |url-status=dead }}</ref> * [[Australian Recording Industry Association|ARIA]]: 3× Platinum<ref name="ARIA-2003-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2003 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/64wuSk4vz?url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |archivedate=25 January 2012 }}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Gold<ref name="BVMI">{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=&strInterpret=Coldplay&strTtArt=alle&strAwards=checked |title=Gold–/Platin-Datenbank (Coldplay) |publisher=[[Bundesverband Musikindustrie]] |accessdate=26 September 2012 |language=German}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] SWI: Gold<ref name="IFPI SWI">{{cite web |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Coldplay |title=The Official Swiss Charts and Music Community: Awards (Search for: Coldplay) |publisher=Hung Medien |work=swisscharts.com |accessdate=19 May 2014}}</ref> * [[Music Canada|MC]]: 2× Platinum<ref name="MC">{{cite certification |region=Canada |artist=Coldplay |accessdate=24 May 2019}}</ref> * [[NVPI]]: Platinum<ref name="NVPI">{{cite web|url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/|title=Goud/Platina – NVPI Audio|format=To access, enter the search parameter "Coldplay" and select "Search"|accessdate=6 September 2018|publisher=[[NVPI]]|language=Dutch|archive-date=3 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203124722/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/|url-status=dead}}</ref> * [[Recording Industry Association of America|RIAA]]: 2× Platinum<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Coldplay |title=Gold & Platinum: Coldplay |publisher=[[Recording Industry Association of America]] |accessdate=9 October 2017}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1287 – Issue Date: 25 November 2001 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320204446/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&chartKind=A |archivedate=20 March 2014}}</ref> * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]: 2× Gold<ref name="SNEP">{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&submit=OK&awards_year=0 |title=Notre Base de Données: Coldplay |publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |language=French |accessdate=22 July 2014 |archive-date=7 Septiyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907033450/http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&submit=OK&awards_year=0 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| ''[[A Rush of Blood to the Head]]'' | * Released: 26 August 2002<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Rush-Of-Blood-The-Head/dp/B000069AUI |title=A Rush Of Blood To The Head |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, cassette, LP | 1 || 1 || 1 || 4 || 1 || 1 || 3 || 1 || 1 || 5 | * WW: 15,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<ref name="Worldwide album sales"/> * UK: 2,960,000<ref group=upper-alpha name="2018Sales"/><ref name="UK album sales"/> * NZ: 90,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 5,080,000<ref>{{cite web | url=https://chartdata.org/2018/07/26/coldplays-a-rush-of-blood-to-the-head-hits-5-million-us-sales/ | title=Coldplay's 'A Rush of Blood to the Head' Hits 5 Million US Sales| publisher=Chart Data | date=26 July 2018 | accessdate=24 September 2018}}</ref> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 7× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140205035631/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |archivedate=5 February 2014 }}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 4× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: 4× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1383 – Issue Date: 9 November 2003 |publisher=Recording Industry Association of New Zealand |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121220133601/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&chartKind=A |archivedate=20 December 2012 |url-status=dead}}</ref> * SNEP: 2× Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[X&Y]]'' | * Released: 6 June 2005<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/X-Y-Coldplay/dp/B0006L16N8 |title=X&Y |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, [[music download|digital download]] | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * WW: 13,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<ref name="Worldwide album sales"/> * UK: 2,790,000<ref group=upper-alpha name="2018Sales"/><ref name="UK album sales"/> * NZ: 75,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 3,100,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="US album sales"/> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 3× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * [[Irish Recorded Music Association|IRMA]]: 8× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |title=2005 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090604162431/http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |archivedate=4 June 2009}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1532 – Issue Date: 2 October 2006 |publisher=Recording Industry Association of New Zealand |accessdate=12 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516131247/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&chartKind=A |archivedate=16 May 2013}}</ref> * SNEP: 2× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]'' | * Released: 12 June 2008<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Viva-Vida-Death-All-Friends/dp/B00180OSXG |title=Viva la Vida or Death and All His Friends |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * WW: 10,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2012.|name=2012Sales}}<ref name="Worldwide album sales"/> * UK: 1,500,000<ref name="BPI"/> * CAN: 400,000<ref name="MC"/> * NZ: 45,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 2,700,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/467960/coldplay-the-billboard-cover-story |title=Coldplay: The Billboard Cover Story |work=Billboard |date=12 August 2011 |accessdate=5 October 2012 |author=Waddell, Ray}}</ref> | * BPI: 5× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 4× Platinum<ref name="ARIA-2009-albums">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112030515/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |archivedate=12 November 2009}}</ref> * BVMI: 7× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 3× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum08.htm |title=2008 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=Irish Recorded Music Association |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: 3× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |title=Viva La Vida – Goud/Platina |publisher=[[NVPI|Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers]] |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183256/http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |archive-date=14 July 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * RIAA: 2× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Albums |publisher=RadioScope |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195817/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62 |archivedate=24 July 2011 |url-status=dead}}</ref> * SNEP: Diamond<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Mylo Xyloto]]'' | * Released: 24 October 2011<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Mylo-Xyloto-Coldplay/dp/B0053YGYO4 |title=Mylo Xyloto |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * WW: 8,000,000<ref>{{cite web |url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/11/17/coldplay-live-2012-dvd-blu-ray/1708275/ |title=Coldplay's Mylo Xyloto tour hits TV, DVD, CD, Blu-ray |work=[[USA Today]] |date=17 November 2012 |accessdate=31 January 2013 |author=Gundersen, Edna |authorlink=Edna Gundersen}}</ref> * CAN: 240,000<ref name="MC"/> * UK: 1,500,000<ref group=upper-alpha name="2016Sales"/><ref name="BPI"/> * NZ: 30,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="Worldwide album sales"/> * US: 1,670,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref>{{cite web |url=http://www.musicweek.com/news/read/adele-tops-music-week-global-chart-with-145-million-sales/048096 |title=Adele tops Music Week global chart with 14.5 million sales |work=Music Week |date=16 February 2012 |accessdate=5 October 2012 |author=Williams, Paul}}</ref> | * BPI: 5× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 2× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm |title=2011 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=Irish Recorded Music Association |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 18 June 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=3 Hulyo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703154514/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories (Coldplay album)|Ghost Stories]]'' | * Released: 19 May 2014<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Ghost-Stories-Coldplay/dp/B00IQE4NUK |title=Ghost Stories |accessdate=3 March 2014}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 | * WW: 3,700,000<ref group=upper-alpha name="2015Sales"/><ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.org/downloads/Digital-Music-Report-2015.pdf |title=IFPI Digital Music Report 2015: Charting the Path to Sustainable Growth |publisher=International Federation of the Phonographic Industry |accessdate=14 April 2015 |archive-date=10 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310162132/http://www.ifpi.org/downloads/Digital-Music-Report-2015.pdf |url-status=dead }}</ref> * CAN: 160,000<ref name="MC"/> * UK: 700,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2016.|name=2016Sales}}<ref name="AHFOD sales">{{cite news|url=http://www.musicweek.com/businessanalysis/read/official-charts-analysis-coldplay-s-a-head-full-of-dreams-becomes-their-seventh-no-1/064095|title=Official Charts Analysis: Coldplay's A Head Full of Dreams becomes their seventh No.1|last=Jones|first=Alan|date=12 February 2016|work=Music Week|accessdate=12 February 2016|url-access=subscription }}</ref> * US: 1,000,000{{efn|group=upper-alpha|Sales as of 2015.|name=2015Sales}}<ref>{{cite web|archiveurl= https://web.archive.org/web/20151124223021/http://hitsdailydouble.com/new_album_releases |archivedate=24 November 2015 |url=http://hitsdailydouble.com/new_album_releases |title=Upcoming Releases |work=[[Hits (magazine)|Hits Daily Double]]}}</ref> | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2015-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/AlbumAccreds2015.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2015 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=19 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214201108/http://www.aria.com.au/pages/AlbumAccreds2015.htm |archivedate=14 February 2015 }}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 26 May 2014 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=24 May 2014 |archive-date=10 Mayo 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510032126/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[A Head Full of Dreams]]'' | * Released: 4 December 2015<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Head-Full-Dreams-Coldplay/dp/B017IS0HY0 |title=A Head Full of Dreams |accessdate=14 November 2017}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP, digital download | 1 || 2 || 2 || 4 || 3 || 2 || 1 || 4 || 1 || 2 | * WW: 6,000,000{{fact}} * CAN: 160,000<ref name="MC"/> * UK: 1,305,875<ref name="2020Sales">{{cite web |url=https://www.musicweek.com/digital/read/coldplay-secure-another-entry-in-youtube-s-billion-views-club/078614 |title=Coldplay secure another entry in YouTube's Billion Views Club |language=English |publisher=Musicweek |access-date=27 January 2020}}</ref> * US: 1,097,000<ref group=upper-alpha name="2016Sales"/><ref name="RIAA"/> | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesAlbumAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 January 2018}}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 24 April 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=20 November 2016 |archive-date=21 Abril 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194911/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Everyday Life (Coldplay album)|Everyday Life]]'' | * Released: 22 November 2019<ref>{{cite web|url=https://www.readdork.com/news/coldplay-look-to-be-teasing-a-new-double-album-according-to-a-letter-sent-to-fans|title=Coldplay look to be teasing a new double album, according to a letter sent to fans|website=[[Dork (magazine)|Dork]]|date=21 October 2019|accessdate=22 October 2019}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, cassette, LP, digital download, streaming | 1 || 1 || 3 || 1 || 4 || 5 || 1 || 2 || 1 || 7 | * FRA: 89,000<ref>{{Cite web|url=http://www.chartsinfrance.net/Coldplay/news-113394.html|title=Coldplay : l'album "Everyday Life" certifié disque de platine pour 100.000 ventes|last=Yohann|first=RUELLE|date=2020-04-06|website=Chart in France|language=fr-FR|access-date=2020-04-07}}</ref> *US: 36,000<ref name="EL BB200">{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8545115/trippie-redd-no-1-album-billboard-200-chart|title=Trippie Redd Rules With First No. 1 Album on Billboard 200 Chart|work=Billboard|last=Caulfield|first=Keith|date=December 1, 2019|accessdate=December 2, 2019}}</ref> | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * NVPI: Gold<ref name="NVPI"/> * SNEP: Platinum<ref name="SNEP"/> |} ===Mga live albums=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga live album, na may mga napiling posisyon ng tsart, mga numero ng benta at sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2" style="width:12.5em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Benta ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br /><ref name="NLD"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]'' | * Released: 17 August 2001<ref name="Wilson, MacKenzie">{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/trouble-norwegian-live-mw0000454010 |title=Trouble: Norwegian Live – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2003]]'' | * Released: 1 November 2003<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/live-2003/id695900885 |title=Live 2003 by Coldplay |publisher=[[iTunes Store]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: CD, digital download | 46 || 16 || 10 || 26 || 34 || — || — || 26 || — || 13 | * US: 686,000<ref group=upper-alpha name="2012Sales"/><ref name="US album sales"/> | * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2003-albums"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1396 – Issue Date: 29 February 2004 |publisher=Recording Industry Association of New Zealand |accessdate=4 October 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121220183234/http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&chartKind=A |archivedate=20 December 2012 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[LeftRightLeftRightLeft]]'' | * Released: 15 May 2009<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/leftrightleftrightleft-mw0000819818 |title=LeftRightLeftRightLeft – Coldplay |publisher=[[AllMusic]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''iTunes Festival: London 2011'' | * Released: 18 September 2011<ref>{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Live in Madrid (EP)|Live in Madrid]]'' | * Released: 31 October 2011<ref name="Coldplay: Live In Madrid">{{cite web |url=https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&hl=en |title=Coldplay: Live In Madrid |publisher=[[Google Play]] |accessdate=4 October 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221015335/https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&hl=en |archivedate=21 December 2012}}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2012]]'' | * Released: 19 November 2012<ref name="Live 2012">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/music/2012/sep/26/coldplay-second-live-album?newsfeed=true |title=Coldplay to release second live album in November |work=[[The Guardian]] |date=26 September 2012 |accessdate=26 September 2012 |author=Michaels, Sean}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: CD, digital download | — || — || — || 5 || 3 || — || 75 || — || 11 || — | | * SNEP: Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories Live 2014]]'' | * Released: 24 November 2014<ref name="Ghost Stories Live 2014">{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/ghost-stories-live-2014/id928168764 |title=Ghost Stories Live 2014 by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=20 October 2014}}</ref> * Label: Parlophone, [[Atlantic Records|Atlantic]] * Formats: CD, digital download | — || — || — || 165 || — || 28 || 15 || 24 || — || 93 | | * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Live from Spotify London]]'' | * Released: 16 December 2016<ref name="Coldplay.com">{{cite web |url=http://coldplay.com/coldplay-live-from-spotify-london-out-now/ |title=Coldplay – Live From Spotify London out now! |publisher=Coldplay.com |access-date=16 December 2016}}</ref> * Label: Parlophone * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Live in Buenos Aires (Coldplay album)|Live in Buenos Aires]]'' | * Released: 7 December 2018<ref>{{cite web |url=https://coldplay.fanfire.com/cgi-bin/WebObjects/Store.woa/wa/product?sourceCode=COLWEBUKWEUR&sku=COL84278 |title=Live In Buenos Aires Album (2CD) |publisher=Coldplay.com |access-date=18 October 2016 |archive-date=19 Oktubre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019001717/https://coldplay.fanfire.com/cgi-bin/WebObjects/Store.woa/wa/product?sourceCode=COLWEBUKWEUR&sku=COL84278 |url-status=dead }}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, digital download, Cassette, LP | 15 || 18 || 66 || 16 || 5 || 15 || 2 || 30 || 4 || 128 | | * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''Love in Tokyo'' | * Released: 7 December 2018<ref>{{cite web |title=_コールドプレイの「Love in Tokyo」 |url=https://itunes.apple.com/jp/album/love-in-tokyo/1438769276 |website=iTunes Japan}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Mga compilation album=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga compilation album, na may mga napiling posisyon sa tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="6"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN]]<br /><ref name="DEN">{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=danishcharts.dk |accessdate=2 May 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<br /><ref name="POR">{{cite web |url=http://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=portuguesecharts.com |accessdate=26 September 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Productores de Música de España|SPA]]<br /><ref name="SPA-albums">{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Albums) |publisher=Hung Medien |work=spanishcharts.com |accessdate=24 March 2014}}</ref> |- ! scope="row"| ''A Rush of Blood to the Head / Parachutes'' | * Released: 2 October 2006<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-rush-of-blood-to-the-head-parachutes-mw0001480151 |title=A Rush of Blood to the Head/Parachutes – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: [[EMI]] * Formats: CD [[box set]] | — || — || — || — || 22 || — | |- ! scope="row"| ''[[The Singles 1999–2006]]'' | * Released: 26 March 2007<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/7-Collection-VINYL-Coldplay/dp/B000MTEZPU |title=The 7" Collection <nowiki>[Vinyl]</nowiki> |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: [[Gramophone record|7"]] box set | — || — || 5 || — || — || — | |- ! scope="row"| ''The Remixes'' | * Released: 11 April 2007<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/remixes-mw0001524593 |title=Remixes – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD, LP | — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Parachutes / A Rush of Blood to the Head / Live 2003'' | * Released: 9 November 2007<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.fr/Parachutes-Rush-Blood-Head-Live/dp/B000VBIDTI |title=Parachutes – A Rush Of Blood To The Head – Live 2003: Coldplay, Nelson Ken |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Formats: CD and [[DVD]] box set | — || — || — || 134 || — || — | |- ! scope="row"| ''Viva la Vida / X&Y'' | * Released: 13 September 2011<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/Viva-La-Vida-2cd-set/dp/B003UC4A7O |title=Viva La Vida/X & Y (2cd set) |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: EMI * Formats: CD box set | — || — || — || 84 || — || — | |- ! scope="row"| ''4 CD Catalogue Set'' | * Released: 26 November 2012<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.co.uk/4-CD-Catalogue-Set-Coldplay/dp/B009TO99TG |title=4 CD Catalogue Set |accessdate=9 December 2012}}</ref> * Label: EMI * Formats: CD box set | 80 || 27 || — || — || 29 || 48 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[The Butterfly Package]]'' | * Released: 7 December 2018<ref>{{cite web |url=https://coldplaying.com/coldplay-announce-butterfly-package-live-album-concert/ |title=Coldplay Announce The 'Butterfly Package' Live Album/Concert & New Merchandise |publisher=coldplaying.com |accessdate=20 November 2018 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120222725/https://coldplaying.com/coldplay-announce-butterfly-package-live-album-concert/ |url-status=dead }}</ref> * Label: Atlantic/Parlophone * Formats: 2CD/2DVD set & 3LP/2DVD set | — || — || — || — || — || — | — |- | colspan="9" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Mga video album=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga video album, na may mga napiling posisyon at sertipikasyon sa tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Video Charts|UK<br />Video]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums in the United Kingdom: * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |title=2012 Top 40 Music Video Archive – 1st December 2012 |publisher=Official Charts Company |accessdate=24 December 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525195704/http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |archivedate=25 May 2014}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/charts/music-video-chart/20141130/13/ |title=Official Music Video Chart Top 50: 30 November 2014 – 06 December 2014 |publisher=Official Charts Company |accessdate=15 November 2017}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1187 (Week Commencing 26 November 2012) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20121204-1257/Issue1187.pdf |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 December 2012 |page=23 }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://austriancharts.at/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031123 |title=Austria Top 40 – Musik-DVD Top 10 – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work=austriancharts.at |accessdate=4 October 2012 |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Flanders: * ''Coldplay Live 2003'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2005&date=20050813 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=22 December 2012 |language=Dutch}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/muziek-dvd/2014/20141129 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 29/11/2014 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=15 November 2017 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(WA)<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Wallonia: * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=24 December 2012 |language=French}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/dvd-musicaux/2014/20141129 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 29/11/2014 |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=15 November 2017 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/default.asp?w=47&y=2012&list=v10 |title=Musik DVD Top-10 – 30.11.2012 (Uge 47 – 2012) |publisher=[[Tracklisten]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Recorded Music Association|IRL<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=Top 10 Music DVDs – Week Ending 22nd November 2012 |publisher=Irish Recorded Music Association |accessdate=24 December 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CDp8Ht6Z?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=16 November 2012 }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums in the Netherlands: * ''Coldplay Live 2003'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031122 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 22/11/2003 |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Coldplay Live 2012'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=24 December 2012 |language=Dutch}} * ''Ghost Stories Live 2014'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2014&date=20141129 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 29/11/2014 |publisher=Hung Medien |work=dutchcharts.nl |accessdate=15 November 2017 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR<br />DVD]]<br /><ref name="POR-video-albums">{{cite web|url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |title=Top AFP – Semana 49 de 2012 |publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]] |accessdate=24 December 2012 |language=Portuguese |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JkghE2jQ?url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |archivedate=19 September 2013}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard charts|US<br />Video]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Top Music Video chart in the United States: * ''Coldplay Live 2003'': {{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=OQ8EAAAAMBAJ&pg=PA50 |title=Top Music Videos |journal=Billboard |volume=115 |issue=47 |date=22 November 2003 |accessdate=11 August 2013 |page=50}} * ''Coldplay Live 2012'': {{cite journal |title=Top Music Video |journal=Billboard |volume=124 |issue=49 |date=8 December 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''Coldplay Live 2003'' | * Released: 4 November 2003<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/release/live-2003-bonus-dvd-mr0001275355 |title=Live 2003 <nowiki>[Bonus DVD]</nowiki> – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD | — || — || 2 || 8 || — || — || — || 1 || — || 1 | * RIAA: 6× Platinum<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| ''Coldplay Live 2012'' | * Released: 19 November 2012<ref name="Live 2012"/> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD, [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] | 1 || 1 || — || 1 || 1 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * [[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]]: Gold<ref name="POR-video-albums"/> * ARIA: 7× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |title=ARIA Music DVDs Chart – 04/02/2013 |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=5 February 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211050933/http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |archivedate=11 February 2013}}</ref> |- ! scope="row"| ''Ghost Stories Live 2014'' | * Released: 24 November 2014<ref name="Ghost Stories Live 2014"/> * Label: Parlophone, Atlantic * Formats: DVD, Blu-ray | 2 || — || — || 6 || 3 || — || — || 4 || — || — | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''Live in São Paulo'' | * Released: 7 December 2018 * Label: Parlophone * Formats: DVD | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | — |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Extended plays== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga extended plays, na may mga napiling mga posisyon sa tsart at sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2" style="width:18.25em;"| Mga Detalye ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Mga Sertipikasyon |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR">{{cite web |url=http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=norwegiancharts.com |accessdate=24 February 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Safety (EP)|Safety]]'' | * Released: 18 May 1998<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/safety-mw0001268349 |title=Safety – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[The Blue Room (EP)|The Blue Room]]'' | * Released: 11 October 1999<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/blue-room-mw0000379593 |title=Blue Room – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette, [[Gramophone record|12"]] | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Acoustic (Coldplay EP)|Acoustic]]'' | * Released: 29 October 2000<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/acoustic-cd-mw0001893052 |title=Acoustic CD – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]'' | * Released: 17 August 2001<ref name="Wilson, MacKenzie"/> * Label: Parlophone * Format: CD, cassette | — || — || — || — || — || — || 3 || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Mince Spies]]'' | * Released: 2 December 2001<ref>{{cite web |url=http://timeline.coldplay.com/mince-spies-ep/ |title=Mince Spies EP |publisher=[[Coldplay|Coldplay.com]] |access-date=14 November 2017}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Remixes (Coldplay EP)|Remixes]]'' | * Released: 21 July 2003<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Clocks-Smile-Upon-Your-Remixes/dp/B007KPUQA2 |title=Clocks / God Put A Smile Upon Your Face (Remixes): Coldplay |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: 12" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Lost!]]'' | * Released: 10 November 2008<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/lost-ep/726146464 |title=Lost! – EP |publisher=iTunes Store |accessdate=25 September 2018 }}</ref> * Label: Parlophone, Capitol * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Prospekt's March]]'' | * Released: 21 November 2008<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |title=Prospekt's March by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=4 October 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103235646/https://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |archivedate=3 November 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 12" | 38 || 50 || 18 || — || 47 || 36 || — || — || — || 15 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | * Released: 26 June 2011<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |title=Every Teardrop Is a Waterfall – EP by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=26 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827064433/http://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |archivedate=27 August 2011}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''iTunes Festival: London 2011'' | * Released: 18 September 2011<ref>{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Live in Madrid (EP)|Live in Madrid]]'' | * Released: 31 October 2011<ref name="Coldplay: Live In Madrid"/> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[A Sky Full of Stars]]'' | * Released: 29 June 2014<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/a-sky-full-of-stars-ep/id892542258 |title=A Sky Full of Stars – EP by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=6 September 2014}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Live from Spotify London]]'' | * Released: 16 December 2016<ref name="Coldplay.com"/> * Label: Parlophone * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]'' | * Released: 14 July 2017<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/kaleidoscope-ep/id1248904974 |title=Kaleidoscope EP by Coldplay |publisher=iTunes Store |accessdate=14 November 2017}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 12" | — || 56 || 10 || 2 || 9 || 4 || 37 || 12 || 3 || 15 | |- ! scope="row"| ''[[Global Citizen – EP 1]]'' <small>(as Los Unidades)</small> | * Released: 30 November 2018 * Label: Parlophone * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Singles== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan ng mga singles, na may mga napiling posisyon at sertipikasyon ng tsart, na nagpapakita ng taon na inilabas at pangalan ng album ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2"| Taon ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Mga Sertipikasyon ! scope="col" rowspan="2"| Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK-singles">Peak chart positions for singles in the United Kingdom: * All except noted: {{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/7620/COLDPLAY |title=Coldplay |publisher=Official Charts Company |accessdate=1 March 2015 }} * "Don't Panic", "Lovers in Japan" and "Strawberry Swing": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091115102705/http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |archivedate=15 November 2009}} * "Hurts Like Heaven": {{cite web|title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias }} * "True Love" and "Ink": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias }} * "A Head Full of Dreams": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/151212cluk.txt |title=Chart CLUK Update: 12.12.2015 (wk50) |publisher=Zobbel.de |accessdate=16 December 2015 |author=Zywietz, Tobias }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-singles">Peak chart positions for singles in Australia: * All except noted: {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work=australian-charts.com |accessdate=7 December 2009 }} * "Shiver": {{cite book|last=Ryan|first=Gavin|title=Australia's Music Charts 1988–2010|year=2011|publisher=Moonlight Publishing}} * "Don't Panic": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 585 (Week Commencing 14 May 2001) |url=http://www.aria.com.au/issue585.PDF |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 March 2012 |page=4 |url-status=dead |archiveurl=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue585.PDF |archivedate=21 Pebrero 2002 }} * "Life in Technicolor II": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 993 (Week Commencing 9 March 2009) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 March 2012 |page=4 |archive-date=16 Abril 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416143226/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |url-status=dead }} * "Charlie Brown": {{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |title=Chartifacts – Week Commencing: 12th March 2012 |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=13 March 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5yl95eTZY?url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |archivedate=17 May 2011 |url-status=dead }} * "Everglow": {{cite web |url=http://www.noise11.com/news/music-news-aria-singles-justin-bieber-takes-top-spot-with-love-yourself-20151212 |title=ARIA Singles: Justin Bieber Takes Top Spot with 'Love Yourself' |publisher=[[Noise11]] |last=Ryan |first=Gavin |date=12 December 2015 |accessdate=12 December 2015 }} * "Up & Up": {{cite web |url=https://www.auspop.com.au/2016/07/chart-watch-375/ |title=Chart Watch #375 |publisher=auspOp |date=2 July 2016 |accessdate=2 July 2016 |archive-date=22 Agosto 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822102419/https://www.auspop.com.au/2016/07/chart-watch-375/ |url-status=dead }} * "Orphans": {{cite web|url=https://www.auspop.com.au/2019/11/aria-chart-watch-550/|title=ARIA Chart Watch #550|publisher=auspOp|date=9 November 2019|accessdate=9 November 2019|archive-date=9 Nobiyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109063323/https://www.auspop.com.au/2019/11/aria-chart-watch-550/|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles">Peak chart positions for singles and other charted songs in Canada: * All except noted: {{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/canadian-hot-100 |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |work=Billboard |accessdate=25 March 2012 }} * "In My Place", "The Scientist", "Clocks", "Speed of Sound", "Fix You" and "Talk": {{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |publisher=AllMusic |accessdate=4 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103212402/http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |archivedate=3 November 2015 |url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment Charts|GER]]<br /><ref name="GER-singles">{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Coldplay|title=Discographie von Coldplay|publisher=GfK Entertainment|accessdate=30 October 2019|archive-date=24 Abril 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424135558/https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Coldplay|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref name="NLD-singles">{{cite web |title=Discografie Coldplay |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |publisher=Hung Medien |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles">Peak chart positions for singles and other charted songs in the United States: * All except noted: {{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/hot-100 |title=Coldplay – Chart History: Hot 100 |work=Billboard |accessdate=25 March 2012}} * "Lost!": {{cite web |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2008-07-05 |title=The Hot 100 |work=Billboard |date=5 July 2008 |accessdate=9 January 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Brothers & Sisters (song)|Brothers & Sisters]]" | 1999 | 92 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row"| "[[Shiver (Coldplay song)|Shiver]]" | rowspan="3"| 2000 | 35 || 57 || — || — || — || — || 100 || — || — || — | | rowspan="4"| ''Parachutes'' |- ! scope="row"| "[[Yellow (Coldplay song)|Yellow]]" | 4 || 5 || —{{efn|group=upper-alpha|"Yellow" did not enter the ''Billboard'' Canadian Hot 100, but peaked at number 61 on the [[Canadian Digital Song Sales]] chart.<ref name="Canada-digital">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/CNS |title=Coldplay – Chart History: Hot Canadian Digital Song Sales |work=Billboard |accessdate=13 November 2019}}</ref>}} || 96 || — || 9 || 82 || 23 || — || 48 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2001-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2001 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140205035939/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |archivedate=5 February 2014}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Trouble (Coldplay song)|Trouble]]" | 10 || — || — || 60 || — || 16 || 67 || 16 || 76 || —{{efn|group=upper-alpha|"Trouble" did not enter the [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], but peaked at number 15 on the [[Bubbling Under Hot 100]] chart.<ref name="US-Bubbling-singles">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/bubbling-under-hot-100 |title=Coldplay – Chart History (Search): Bubbling Under Hot 100 |work=Billboard |accessdate=5 November 2019}}</ref>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[Don't Panic (Coldplay song)|Don't Panic]]" | 2001 | 130 || 57 || —{{efn|group=upper-alpha|"Don't Panic" did not enter the ''Billboard'' Canadian Hot 100, but peaked at number 40 on the Canadian Digital Song Sales chart.<ref name="Canada-digital" />}} || — || — || — || 83 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[In My Place]]" | rowspan="2"| 2002 | 2 || 23 || 2 || 60 || 65 || 2 || 56 || 18 || 37 || —{{efn|group=upper-alpha|"In My Place" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 17 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> | rowspan="4"| ''A Rush of Blood to the Head'' |- ! scope="row"| "[[The Scientist (song)|The Scientist]]" | 10 || 40 || 16 || 96 || 26 || 15 || 20 || 4 || 28 || —{{efn|group=upper-alpha|"The Scientist" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 56 on the [[Digital Song Sales]] chart.<ref name="US-digital-singles">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/HDS |title=Coldplay Chart History: Digital Song Sales |work=Billboard |accessdate=May 12, 2020}}</ref>}} | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Clocks (song)|Clocks]]" | rowspan="4"| 2003 | 9 || 28 || 7 || 65 || 50 || 15 || 2 || 3 || 71 || 29 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[God Put a Smile upon Your Face]]" | 100 || 43 || — || — || — || — || 65 || 35 || — || — | |- ! scope="row"| "[[Moses (Coldplay song)|Moses]]"<ref>{{cite web|url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2003&Format=6 |title=R&R Going For Adds: Alternative (Week Of: 6 October 2003) |work=[[Radio & Records]] |accessdate=26 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512222442/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10%2F06%2F2003&Format=6 |archivedate=12 May 2014}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Coldplay Live 2003'' |- ! scope="row"| "[[2000 Miles]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/pop.html |title=Coldplay – 2000 Miles |publisher=Coldplay.com |accessdate=20 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613120622/http://www.coldplay.com/pop.html |archivedate=13 June 2007}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Sweet Tracks'' |- ! scope="row"| "[[Speed of Sound (song)|Speed of Sound]]" | rowspan="3"| 2005 | 2 || 9 || 2 || 42 || 19 || 11 || 6 || 13 || 10 || 8 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2005-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2005 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515023850/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> | rowspan="5" | ''X&Y'' |- ! scope="row"| "[[Fix You]]" | 4 || 25 || 4 || 187 || 65 || 8 || 54 || 17 || 53 || 59 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2011-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2011 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515024609/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles">{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Singles |publisher=RadioScope |accessdate=11 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195729/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |archivedate=24 July 2011 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Talk (Coldplay song)|Talk]]" | 10 || 20 || 4 || 34 || 29 || 18 || 1 || 20 || 28 || 86 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[The Hardest Part (Coldplay song)|The Hardest Part]]" | rowspan="2"| 2006 | — || 40 || — || — || — || — || 39 || 28 || 44 || — | |- ! scope="row"| "What If"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/what-if-mw0000468136 |title=What If – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Violet Hill (song)|Violet Hill]]" | rowspan="5"| 2008 | 8 || 9 || 6 || 36 || 10 || 13 || 13 || 5 || 11 || 40 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2008-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2008 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927062539/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |archivedate=27 September 2008}}</ref> | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Viva la Vida]]" | 1 || 2 || 4 || 7 || 5 || 3 || 4 || 16 || 5 || 1 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2008-singles"/> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles"/> |- ! scope="row"| "[[Lovers in Japan]]" | 131 || — || 77 || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Lovers in Japan" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 10 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | |- ! scope="row"| "[[Lost!]]" | 54 || — || 55 || — || 73 || — || — || — || 53 || 94 | |- ! scope="row"| "[[Lhuna]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |title=The Oracle Knows Everything |publisher=Coldplay.com |date=23 January 2009 |accessdate=20 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512222947/http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |archivedate=12 May 2014}}</ref><br />{{small|(featuring [[Kylie Minogue]])}} | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row"| "[[Life in Technicolor II]]" | rowspan="2"| 2009 | 28 || 63 || 92 || — || — || 29 || 30 || — || 39 || — | | ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Strawberry Swing]]" | 158 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Christmas Lights (song)|Christmas Lights]]" | 2010 | 13 || 32 || 18 || — || 26 || 15 || 2 || 34 || 10 || 25 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row"| "[[Every Teardrop Is a Waterfall]]" | rowspan="2"| 2011 | 6 || 14 || 9 || 20 || 24 || 9 || 1 || 13 || 6 || 14 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=24 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JdeigGMv?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |archivedate=15 September 2013 }}</ref> | rowspan="7"| ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "[[Paradise (Coldplay song)|Paradise]]" | 1 || 3 || 13 || 5 || 12 || 2 || 2 || 3 || 4 || 15 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2013-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2013 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 February 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GSMovwHm?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |archivedate=8 May 2013}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 27 February 2012 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=15 May 2012 |archive-date=5 Septiyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905185743/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| "[[Charlie Brown (Coldplay song)|Charlie Brown]]" | rowspan="5"| 2012 | 22 || 78 || — || 148 || — || 20 || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Charlie Brown" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 10 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[Princess of China]]"<br />{{small|(with [[Rihanna]])}} | 4 || 16 || 17 || 24 || 41 || 5 || 48 || 8 || 20 || 20 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 16 July 2012 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=17 July 2012 |archive-date=24 Septiyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100141/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Up with the Birds]]" / "[[U.F.O. (Coldplay song)|U.F.O.]]"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/up-with-the-birds-mw0002349573 |title=Up With the Birds – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Hurts Like Heaven]]" | 157 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Up in Flames (song)|Up in Flames]]"<ref>{{cite web |url=http://www.radioairplay.fm/RadioDate/PublicDetails/183 |archive-url=https://archive.today/20140324090905/http://www.radioairplay.fm/RadioDate/PublicDetails/183 |url-status=dead |archive-date=24 March 2014 |title=Coldplay – Up in Flames (EMI) |publisher=Radio Airplay SRL |accessdate=24 March 2014 |language=Italian }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Atlas (Coldplay song)|Atlas]]" | 2013 | 12 || 30 || 33 || 31 || 19 || 12 || 3 || 20 || 10 || 69 | | [[The Hunger Games: Catching Fire – Original Motion Picture Soundtrack|''The Hunger Games: Catching Fire''<br />soundtrack]] |- ! scope="row"| "[[Magic (Coldplay song)|Magic]]" | rowspan="6"| 2014 | 10 || 5 || 13 || 6 || 14 || 4 || 2 || 10 || 5 || 14 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2014-singles">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Singles |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=4 May 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6QbWDqX3X?url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |archivedate=25 June 2014}}</ref> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> | rowspan="5"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]" | 48 || 25 || 27 || 5 || 44 || — || 8 || 11 || 19 || 29 | |- ! scope="row"| "[[A Sky Full of Stars]]" | 9 || 2 || 4 || 3 || 6 || 3 || 2 || 2 || 2 || 10 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref>{{cite certification|region=Australia|type=single|certyear=2015|accessdate=10 February 2015}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 18 August 2014 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=18 August 2014 |archive-date=22 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222144232/http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| "[[True Love (Coldplay song)|True Love]]" | 180 || — || — || 146 || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Ink (song)|Ink]]" | 156 || — || — || — || — || — || 68 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Miracles (Coldplay song)|Miracles]]" | 95 || — || — || 153 || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Miracles" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | | [[Unbroken (film)#Music|''Unbroken'' soundtrack]] |- ! scope="row"| "[[Adventure of a Lifetime]]" | 2015 | 7 || 20 || 11 || 2 || 5 || 8 || 11 || 12 || 3 || 13 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2016-singles">{{cite web|url=http://aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSingleAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Singles|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=13 September 2016}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 2× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=4207 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 07 March 2016 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=4 March 2016 |archive-date=13 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313164039/http://nztop40.co.nz/?chart=4207 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> | rowspan="5"| ''A Head Full of Dreams'' |- ! scope="row"| "[[Hymn for the Weekend]]" | rowspan="4"| 2016 | 6 || 24 || 32 || 3 || 11 || 7 || 16 || 43 || 7 || 25 | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2016-singles"/> * BVMI: Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=4301 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 12 December 2016 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=9 December 2016 |archive-date=20 Abril 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420030227/http://nztop40.co.nz/?chart=4301 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Up & Up]]" | 71 || 74 || — || 161 || 79 || 95 || 65 || — || 32 || — | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| "[[A Head Full of Dreams (song)|A Head Full of Dreams]]" | 173 || — || — || 156 || — || — || 60 || — || — || — | * BPI: Silver<ref name="BPI" /> |- ! scope="row"| "[[Everglow (song)|Everglow]]" | 52 || 93 || 66 || 28 || 42 || 55 || 25 || —{{efn|group=upper-alpha|"Everglow" did not enter the [[Official New Zealand Music Chart|NZ Top 40 Singles Chart]], but peaked at number 10 on the NZ Heatseekers Singles Chart.<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4301|title=NZ Heatseekers Singles Chart – 09 December 2016|publisher=Recorded Music NZ|date=12 December 2016|access-date=7 Hunyo 2020|archive-date=10 Disyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210014854/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4301|url-status=dead}}</ref>}} || 16 || —{{efn|group=upper-alpha|"Everglow" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number six on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> |- ! scope= "row"| "[[Something Just like This]]"<br />{{small|(with [[The Chainsmokers]])}} | rowspan="2"| 2017 | 2 || 2 || 3 || 6 || 4 || 3 || 6 || 5 || 3 || 3 | * BPI: 3× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 8× Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/SinglesAccreds2018.htm|title=ARIA Charts - Accreditations - 2018 Singles|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=22 March 2019}}</ref> * BVMI: 2× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 4× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 6× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 7× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=4366 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 29 May 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=26 May 2017 |archive-date=6 Hunyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606014756/http://nztop40.co.nz/?chart=4366 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Diamond<ref name="SNEP"/> | ''[[Memories...Do Not Open]]'' |- ! scope= "row"| "[[Miracles (Someone Special)]]"<br />{{small|(with [[Big Sean]])}} | 54 || — || — || 72 || — || 98 || —{{efn|group=upper-alpha|"Miracles (Someone Special)" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number two.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20170722|title=Netherlands Single Tip Chart – 22 July 2017|publisher=[[Mega Charts]]|date=22 July 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Miracles (Someone Special)" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number five on the NZ Heatseekers Singles Chart.<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4381|title=NZ Heatseekers Singles Chart – 24 July 2017|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=21 July 2017|archive-date=28 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728160426/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4381|url-status=dead}}</ref>}} || 45 || — | | ''Kaleidoscope'' |- ! scope="row"| "E-Lo"<br>{{small|(as Los Unidades with [[Pharrell Williams]] featuring Jozzy)}} | 2018 | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"E-Lo" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 9.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2018&date=20181208|title=Netherlands Single Tip Chart – 8 December 2018|publisher=Mega Charts|date=8 December 2018|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"E-Lo" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 38 on the NZ Hot Singles Chart.<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4565|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=Recorded Music NZ|date=10 December 2018|accessdate=7 December 2018|archive-date=7 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207103532/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4565|url-status=dead}}</ref>}} || — || — | | ''Global Citizen – EP 1'' |- ! scope="row"| "[[Orphans (song)|Orphans]]" | rowspan="5"|2019 | 27 || 68 || 59 || 175 || 94 || 31 || 37 || —{{efn|group=upper-alpha|"Orphans" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 10 on the NZ Hot Singles Chart.<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4770|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=Recorded Music NZ|date=4 November 2019|accessdate=2 November 2019|archive-date=2 Nobiyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102014207/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles%3Fchart%3D4770|url-status=dead}}</ref>}} || 25 || —{{efn|group=upper-alpha|"Orphans" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number six on the Bubbling Under Hot 100 chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> | rowspan="6"|''Everyday Life'' |- ! scope="row"| "[[Arabesque (Coldplay song)|Arabesque]]" | —{{efn|group=upper-alpha|"Arabesque" did not enter the UK Singles Chart, but peaked at number 75 on the [[UK Singles Downloads Chart]].<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20191101/7000/ |title=Official Singles Downloads Chart Top 100 - 01 November 2019 - 07 November 2019 |work=Official Charts Company |accessdate=26 May 2020}}</ref>}} || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Arabesque" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 14.<ref name="NedTip301119">{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2019&date=20191130|title=Netherlands Single Tip Chart – 30 November 2019|publisher=Mega Charts|date=30 November 2019|accessdate=2 December 2019}}</ref>}} || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Everyday Life (Coldplay song)|Everyday Life]]" | —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the UK Singles Chart, but peaked at number 58 on the UK Singles Downloads Chart.<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20191108/7000/ |title=Official Singles Downloads Chart Top 100 - 08 November 2019 - 14 November 2019 |work=Official Charts Company |accessdate=26 May 2020}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the [[ARIA Charts|ARIA Singles Chart]], but peaked at number 38 on the [[ARIA Digital Track Chart]].<ref>{{cite web|url=http://cdn.aria.com.au/pdfs/42D2221C9EBF51A9475827FBE90A04C7D5DB52B9DAB1C71574EEED462A122E21/ARIA%20Digital%20Tracks%20Chart.pdf?seq=26|title=ARIA Australian Top 40 Digital Tracks|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=18 November 2019|accessdate=16 November 2019}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the ''Billboard'' Canadian Hot 100, but peaked at number 37 on the Canadian Digital Song Sales chart.<ref name="Canada-digital" />}} || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Everyday Life" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 7.<ref name="NedTip301119" />}} || — || 43 || — | |- ! scope="row"| "[[Daddy (Coldplay song)|Daddy]]"<ref name="el"/> | — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Daddy" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 38 on the NZ Hot Singles Chart.<ref name="NZ Hot 30 November">{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4784|title=NZ Hot Singles Chart|publisher=Recorded Music NZ|date=2 December 2019|accessdate=30 November 2019|archive-date=29 Oktubre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029014538/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4784|url-status=dead}}</ref>}} || — || — | |- ! scope="row"| "[[Champion of the World (song)|Champion of the World]]"<ref name="el">{{cite|url=https://globalnews.ca/news/6195277/coldplay-singles-daddy-champion-of-the-world/|title=Coldplay releases 2 new singles, 'Daddy' and 'Champion of the World'|website=Global News|last=Wallis|first=Adam|date=20 November 2019|accessdate=21 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.allaccess.com/alternative/future-releases |access-date=2020-06-07 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919055320/https://www.allaccess.com/alternative/future-releases |url-status=dead }}</ref> | 93 || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Champion of the World" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number 25 on the NZ Hot Singles Chart.<ref name="NZ Hot 30 November"/>}} || 56 || — | |- ! scope="row"| "Cry Cry Cry"<ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/coldplay-cry-cry-cry-video-952689 |title=Coldplay soundtrack a ballroom dance in video for 'Cry Cry Cry' |work=[[Rolling Stone]] |date=14 February 2020 |accessdate=30 April 2020 |author=Shaffer, Claire}}</ref> | 2020 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Promotional singles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Listahan ng mga promotional singles, na nagpapakita ng taon na inilabas at pangalan ng album ! scope="col" style="width:18em;" rowspan="2"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2"| Taon ! scope="col" colspan="8"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2"| Mga Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref name="NLD"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles"/> |- ! scope="row"| "A Spell a Rebel Yell"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-spell-a-rebel-yell-mw0001795202 |title=A Spell a Rebel Yell – Coldplay |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2008 | — || — || — || — || — || — || — || — | ''Violet Hill'' single |- ! scope="row"| "[[Hypnotised (Coldplay song)|Hypnotised]]" | rowspan="3" | 2017 | 70 || 81 || 185 || 100 || —{{efn|group=upper-alpha|"Hypnotised" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 15.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20171103|title=Netherlands Single Tip Chart – 3 November 2017|publisher=Mega Charts|date=3 November 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"Hypnotised" did not enter the NZ Top 40 Singles Chart, but peaked at number one on the NZ Heatseekers Singles Chart.<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4341|title=NZ Heatseekers Singles Chart – 13 March 2017|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=28 June 2017|archive-date=6 Abril 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406091550/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=4341|url-status=dead}}</ref>}} || 45 || —{{efn|group=upper-alpha|"Hypnotised" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 12 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} | rowspan="3" | ''Kaleidoscope'' |- ! scope="row"| "[[All I Can Think About Is You]]" | —{{efn|group=upper-alpha|"All I Can Think About Is You" did not enter the UK Singles Chart, but peaked at number 68 on the UK Singles Downloads Chart.<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20170623/7000/ |title=Official Singles Downloads Chart Top 100 - 23 June 2017 - 29 June 2017 |work=Official Charts Company |accessdate=26 May 2020}}</ref>}} || — || 116 || — || —{{efn|group=upper-alpha|"All I Can Think About Is You" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 18.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20170722|title=Netherlands Single Tip Chart – 22 July 2017|publisher=Mega Charts|date=22 July 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Aliens (Coldplay song)|Aliens]]" | — || — || 87 || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Aliens" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 28.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2017&date=20170729|title=Netherlands Single Tip Chart – 29 July 2017|publisher=[[Mega Charts]]|date=29 July 2017|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- | colspan="11" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Iba pang mga tsart ng kanta== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga kanta, na may mga napiling posisyon sa tsart, na nagpapakita ng taon na inilabas at pangalan ng album ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Pamagat ! scope="col" rowspan="2"| Taon ! scope="col" colspan="10"| Posisyon sa Tsart ! scope="col" rowspan="2"| Mga Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UKother">Peak chart positions other charted songs in the United Kingdom: * All except noted: {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091115102705/http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |archivedate=15 November 2009}} * "Moving to Mars" and "Major Minus": {{cite web|url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias }} * "Always in My Head", "Another's Arms" and "O": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias }} * "Birds", "Fun" and "Army of One": {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/151219cluk.txt |title=Chart CLUK Update: 19.12.2015 (wk51) |publisher=Zobbel.de |accessdate=28 December 2015 |author=Zywietz, Tobias }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1114 (Week Commencing 4 July 2011) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=12 November 2011 |page=4 |archive-date=13 Disyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172644/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)]]<br /><ref name="BEL (FL)">{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work=ultratop.be |accessdate=23 April 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref name="NLD"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Hot Rock Songs|US<br />Rock]]<br /><ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/rock-songs |title=Coldplay – Chart History: Hot Rock Songs |work=Billboard |accessdate=25 March 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Have Yourself a Merry Little Christmas]]" | 2001 | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Have Yourself a Merry Little Christmas" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number three.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2019&date=20191228|title=Netherlands Single Tip Chart – 28 December 2019|publisher=[[Mega Charts]]|date=28 December 2019|accessdate=27 December 2019}}</ref>}} || — || — || — | ''Mince Spies'' |- ! scope="row"| "Life in Technicolor" | rowspan="7"| 2008 | 112 || — || 50 || 92 || — || — || — || — || — || — | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Cemeteries of London]]" | 134 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Death and All His Friends]]" | 183 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[42 (song)|42]]" | 123 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Glass of Water]]" | 134 || — || — || 92 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Glass of Water" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 23 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || — | rowspan="3"| ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Prospekt's March/Poppyfields]]" | 182 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Lost!|Lost+]]"<br />{{small|(featuring [[Jay-Z]])}} | — || — || 34 || — || — || 22 || 39 || — || 40 || — |- ! scope="row"| "The Goldrush" | 2009 | 139 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | "Life in Technicolor II" single |- ! scope="row"| "A Message 2010" | 2010 | 88 || — || 49 || 57 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"A Message 2010" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || —{{efn|group=upper-alpha|"A Message 2010" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 17 on the [[Digital Songs|Rock Digital Song Sales]] chart.<ref name="Rock Digital">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/coldplay/chart-history/rock-digital-song-sales |title=Coldplay – Chart History: Rock Digital Song Sales |work=Billboard |accessdate=26 April 2018}}</ref>}} | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- ! scope="row"| "[[Moving to Mars (Coldplay song)|Moving to Mars]]" | rowspan="4"| 2011 | 163 || 71 || 49 || 64 || 70 || — || — || — || 90 || —{{efn|group=upper-alpha|"Moving to Mars" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number eight on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} | rowspan="2"| ''Every Teardrop Is a Waterfall'' |- ! scope="row"| "[[Major Minus]]" | 133 || 72 || — || 68 || 71 || — || — || — || 92 || —{{efn|group=upper-alpha|"Major Minus" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number nine on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} |- ! scope="row"| "Us Against the World" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Us Against the World" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 48 on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} | rowspan="2"| ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "Don't Let It Break Your Heart" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Don't Let It Break Your Heart" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 31 on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} |- ! scope="row"| "[[Always in My Head]]" | rowspan="4"| 2014 | 124 || — || — || — || 111 || — || — || — || — || 50 | rowspan="3"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "[[Another's Arms]]" | 70 || — || — || — || 83 || 74 || —{{efn|group=upper-alpha|"Another's Arms" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 3.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2014&date=20140524|title=Netherlands Single Tip Chart – 24 May 2018|publisher=[[Mega Charts]]|date=24 May 2018|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || 52 || — || — |- ! scope="row"| "[[O (Coldplay song)|O]]" | 108 || — || — || — || 107 || — || — || — || — || 21 |- ! scope="row"| "Wish I Was Here"<br />{{small|(with [[Cat Power]])}} | — || — || — || — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Wish I Was Here" did not enter the Hot Rock Songs chart, but peaked at number 41 on the Rock Digital Song Sales chart.<ref name="Rock Digital"/>}} | [[Wish I Was Here#Soundtrack|''Wish I Was Here'' soundtrack]] |- ! scope="row"| "[[Birds (Coldplay song)|Birds]]" | rowspan="6"| 2015 | 156 || — || — || — || — || — || 83 || — || — || 31 | rowspan="6"| ''A Head Full of Dreams'' |- ! scope="row"| "[[Fun (Coldplay song)|Fun]]"<br />{{small|(featuring [[Tove Lo]])}} | 164 || — || — || — || 118 || — || 86 || — || — || 28 |- ! scope="row"| "Kaleidoscope" | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Kaleidoscope" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 3.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- ! scope="row"| "Army of One" | 198 || — || — || — || 165 || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Army of One" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 2.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || 34 |- ! scope="row"| "Amazing Day" | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Amazing Day" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 6.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || 46 |- ! scope="row"| "Colour Spectrum" | — || — || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Colour Spectrum" did not enter the Netherlands' Single Top 100 but peaked on the Netherlands' Single Tip Chart at number 13.<ref>{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=st&year=2015&date=20151219|title=Netherlands Single Tip Chart – 19 December 2015|publisher=[[Mega Charts]]|date=19 December 2015|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} || — || — || — |- ! scope="row"| "Sunrise" | rowspan="2"| 2019 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 41 | rowspan="2"| ''Everyday Life'' |- ! scope="row"| "Church" | 94 || — || — || — || — || — || — || — || — || 28 |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Iba pang mga pagkikita== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Listahan ng mga pagpapakita ng panauhin, kasama ang iba pang mga gumaganap na artista, na nagpapakita ng inilabas na taon at pangalan ng album ! scope="col" style="width:18em;"| Pamagat ! scope="col"| Taon ! scope="col" style="width:12em;"| Iba pang mga artista ! scope="col"| Mga Album |- ! scope="row"| "Trouble" (Acoustic version)<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/2-meter-sessies-vol-10-mw0000716111 |title=2 Meter Sessies, Vol. 10 – Various Artists |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2001 | rowspan="2" {{n/a|none}} | ''2 Meter Sessies, Vol. 10'' |- ! scope="row"| "How You See the World No. 2"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/help-a-day-in-the-life-mw0000409902 |title=Help a Day In the Life – Various Artists |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012 |author=Loftus, Johnny}}</ref> | 2005 | ''[[Help!: A Day in the Life]]'' |- ! scope="row"| "[[In the Sun (Joseph Arthur song)|In the Sun]]" (Live)<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/in-the-sun-ep/id121054236 |title=In the Sun – EP by Michael Stipe |publisher=iTunes Store |accessdate=20 August 2013}}</ref> | 2006 | [[Michael Stipe]] | ''[[In the Sun (Joseph Arthur song)#Michael Stipe's cover version|In the Sun]]'' |- ! scope="row"| "A Message 2010"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/hope-for-haiti-now-mw0001961711 |title=Hope for Haiti Now – Various Artists |publisher=AllMusic |accessdate=26 September 2012 |author=Leahey, Andrew}}</ref> | 2010 | {{n/a|none}} | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- ! scope="row"| "Wish I Was Here"<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/sections/allsongs/2014/07/07/328139263/song-premiere-an-unlikely-collaboration-from-cat-power-and-coldplay |title=Song Premiere: An Unlikely Collaboration From Cat Power And Coldplay |author=Boilen, Bob |date=7 July 2014 |publisher=[[NPR]] |accessdate=6 February 2017}}</ref> | 2014 | [[Cat Power]] | ''[[Wish I Was Here#Soundtrack|Wish I Was Here]]'' |- ! scope="row"| "[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy|We All Fall in Love Sometimes]]"<ref>{{Cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/news/miley-cyrus-lady-gaga-set-for-elton-john-tribute-album-w517890 |title=Archive copy |access-date=2020-06-07 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142833/https://www.rollingstone.com/music/news/miley-cyrus-lady-gaga-set-for-elton-john-tribute-album-w517890 |url-status=dead }}</ref> | 2018 | {{n/a|none}} | ''[[Revamp: Reimagining the Songs of Elton John & Bernie Taupin]]'' |} ==Videos== ===Mga pelikula=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga pelikula !scope="col" style="width:16em;"|Pamagat !scope="col" style="width:16em;"|Detalye ng pelikula |- !scope="row"|''[[Coldplay: A Head Full of Dreams]]'' | *Released: 14 November 2018 |} ===Music videos=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Listahan ng mga video music, na nagpapakita ng taon na inilabas at mga direktor ! scope="col" style="width:19.5em;"| Pamagat ! scope="col"| Taon ! scope="col" style="width:18em;"| Mga Direktor |- ! scope="row"| "Bigger Stronger" | 1999 | [[Mat Whitecross]]<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |title=The Oracle |publisher=Coldplay.com |date=29 May 2009 |accessdate=12 March 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |archivedate=6 July 2011}}</ref> |- ! scope="row"| "Shiver" | rowspan="3"| 2000 | [[Grant Gee]]<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |title=Coldplay Giving U.S. Another Shot |date=22 March 2001 |publisher=[[MTV]] |accessdate=24 September 2008 |author=Basham, David |archive-date=15 Hunyo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Yellow" | James & Alex<ref>{{cite web |title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |archivedate=19 April 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" | Tim Hope<ref>{{cite web |url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ |title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble |work=[[MediaWeek]] |date=1 October 2001 |accessdate=26 September 2012 }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Don't Panic" | 2001 | Unknown |- ! scope="row"| "In My Place" | rowspan="2"| 2002 | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "The Scientist" | [[Jamie Thraves]]<ref>{{cite web |title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Clocks" | rowspan="2"| 2003 | Dominic Leung<ref>{{cite web |title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "God Put a Smile upon Your Face" | Jamie Thraves<ref>{{cite web |title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Speed of Sound" | rowspan="3"| 2005 | [[Mark Romanek]]<ref>{{cite web |title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Fix You" | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Talk" | [[Anton Corbijn]]<ref>{{cite web |title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "The Hardest Part" | 2006 | Mary Wigmore<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |title=Coldplay Ezine: Issue 17 |date=April 2006 |publisher=Coldplay.com |accessdate=29 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |archivedate=13 February 2007}}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" | rowspan="4"|2008 | [[Asa Mader]]<ref>{{cite web |title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151130115233/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |archivedate=30 November 2015 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" | Hype Williams<ref>{{cite web|url=http://www.coldplay.com/vivavideo1.php|title=Viva la Vida video 1|access-date=January 8, 2008|website=Coldplay.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080805011305/http://www.coldplay.com/vivavideo1.php|archive-date=2008-08-05|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Lovers in Japan" | Unknown |- ! scope="row"| "Lost" | Paul O'Brien<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html |title=Lost? video competition |publisher=Coldplay.com |accessdate=12 March 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213004023/http://www.coldplay.com/lostcontest.html |archivedate=13 February 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "Life in Technicolor ii" | rowspan="2"| 2009 | [[Dougal Wilson]]<ref>{{cite web |title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Strawberry Swing" | [[Shynola]]<ref>{{cite web |title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Christmas Lights" | 2010 | rowspan="4"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |archivedate=5 December 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |publisher=MTV |accessdate=12 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |archivedate=12 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Every Teardrop Is a Waterfall" | rowspan="3"| 2011 |- ! scope="row"| "Paradise" |- ! scope="row"| "Charlie Brown" |- ! scope="row"| "Princess of China"<br />{{small|(with [[Rihanna]])}} | rowspan="2"| 2012 | Adria Petty, Alan Bibby<ref>{{cite web |title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |publisher=MTV |accessdate=26 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |archivedate=11 March 2014 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Hurts Like Heaven" | [[Mark Osborne (filmmaker)|Mark Osborne]]<ref>{{cite web |title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' |url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |url-status=dead |archive-date=17 December 2012 |publisher=MTV |date=7 October 2012 |accessdate=8 October 2012 |language=Portuguese }}</ref> |- ! scope="row"| "Midnight" | rowspan="7"| 2014 | Mary Wigmore<ref>{{cite journal |url=https://www.spin.com/2014/02/coldplay-midnight-stream-video-single/ |title=Watch Coldplay's Woodsy, Bon Iver-Hued 'Midnight' Video |journal=[[Spin (magazine)|Spin]] |date=25 February 2014 |accessdate=26 February 2014 |author=Reilly, Dan |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802132820/http://www.spin.com/2014/02/coldplay-midnight-stream-video-single/ |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Magic" | [[Jonas Åkerlund]]<ref>{{cite web |url=http://consequenceofsound.net/2014/04/watch-coldplays-video-for-magic/ |title=Watch: Coldplay's video for 'Magic' |work=[[Consequence of Sound]] |date=7 April 2014 |accessdate=7 April 2014 |author=Young, Alex}}</ref> |- ! scope="row"| "A Sky Full of Stars" | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2014-06-17/coldplay-record-their-a-sky-full-of-stars-video-in-sydney/5530722 |title=Coldplay fans join band on Sydney street for video shoot of A Sky Full of Stars |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC Australia]] |date=18 June 2014 |accessdate=18 June 2014}}</ref> |- ! scope="row"| "True Love" | Jonas Åkerlund<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |title=True Love is Coldplay's next single |publisher=Coldplay.com |date=4 August 2014 |accessdate=6 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808042052/http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |archivedate=8 August 2014}}</ref> |- ! scope="row"| "All Your Friends" | rowspan="2"| Coldplay<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=E5a51OonZDE |title=Coldplay – All Your Friends (Official video) |publisher=[[YouTube]] |date=7 November 2014 |accessdate=7 November 2014 |author=Coldplay}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=0-XXX3dnlVc |title=Coldplay – Ghost Story (Full video) |publisher=YouTube |date=9 March 2015 |accessdate=9 March 2015 |author=Coldplay}}</ref> |- ! scope="row"| "Ghost Story" |- ! scope="row"| "Ink" | Unknown |- ! scope="row"| "Adventure of a Lifetime" | 2015 | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/6777857/coldplay-monkeys-around-in-adventure-of-a-lifetime-video-watch |title=Coldplay Monkeys Around in 'Adventure of a Lifetime' Video: Watch |work=Billboard |date=27 November 2015 |accessdate=28 November 2015 |author=Peters, Mitchell}}</ref> |- ! scope="row"| "Birds" | rowspan="5"| 2016 | Marcus Haney<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vqOnUB9gnDM |title=Coldplay – Birds (Official Video) |publisher=YouTube |accessdate=2 January 2016 |author=Coldplay}}</ref> |- ! scope="row"| "Hymn for the Weekend" | Ben Mor<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/watch-the-hymn-for-the-weekend-video/ |title=Watch the Hymn For The Weekend video |publisher=Coldplay.com |date=29 January 2016 |accessdate=14 November 2017}}</ref> |- ! scope="row"| "Up & Up" | Vania Heymann, Gal Muggia<ref>{{cite web |url=http://pitchfork.com/news/65477-coldplay-share-upup-video-watch |title=Coldplay Share "Up&Up" Video: Watch |work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |date=16 May 2016 |accessdate=17 May 2016 |author=Camp, Zoe}}</ref> |- ! scope="row"| "A Head Full of Dreams" | Marcus Haney<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/watch-the-new-a-head-full-of-dreams-video/ |title=Watch the new A Head Full of Dreams video! |publisher=Coldplay.com |accessdate=19 August 2016}}</ref> |- ! scope="row"| "Everglow" | Ben Mor<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/watch-the-new-everglow-video/ |title=Watch the new Everglow video |publisher=Coldplay.com |date=9 December 2016 |accessdate=14 November 2017}}</ref> |- ! scope="row"| "Something Just Like This" (Tokyo Remix)<br />{{small|(with [[The Chainsmokers]])}} | 2017 | rowspan="2"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pj-Q9vx0EeQ |title=Coldplay & The Chainsmokers – Something Just Like This (Tokyo Remix) |publisher=YouTube |date=22 June 2017 |accessdate=5 September 2017 |author=Coldplay}}</ref><ref>{{Citation|title=E-Lo (feat. Jozzy) by Various Artists|url=https://music.apple.com/us/album/global-citizen-ep-1/1444292699?i=1444292893|language=en-us|access-date=2020-03-16}}</ref> |- ! scope="row"| "Orphans" | rowspan="3"| 2019 |- ! scope="row"| "Daddy" | Åsa Lucander |- ! scope="row"| "Everyday Life" | Karena Evans |- ! scope="row"| "Cry Cry Cry" | rowspan="3"| 2020 | Dakota Johnson and Cory Bailey |- ! scope="row"| "Champion of the World" | Cloé Bailly |- ! scope="row"| "Trouble In Town" | Aoife McArdle |} == Nota == {{notelist-ua|30em}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Coldplay]] ey75vg39dmagaj6v1to0ihm1s6wlmy7 0 313840 2215955 2206894 2026-07-13T21:58:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215955 wikitext text/x-wiki {{japanese name|Hirose}} {{Infobox person |name=Alice Hirose |relatives= |agent=Foster+PLus |height={{height|m=1.65}} |yearsactive=2008–kasalukuyan |occupation=[[aktres|Aktres]], Personalidad sa telebisyon, modelo |known_for=[[Silver Spoon (manga)#Live-action film|Silver Spoon]] |other_names=Aki Hirose|nationality=[[Hapones]] |image=Alice Hirose at the Tokyo International Film Festival - 2019 (49013313561) (cropped).jpg |birth_place=[[Lungsod ng Shizuoka]], {{JPN}} |birth_date={{Birth date and age|1994|12|11|df=y}} |native_name_lang=ja|native_name=広瀬アリス |caption=Hirose sa [[Tokyo International Film Festival]] noong 2019 |alt=Alice Hirose at the Tokyo International Film Festival in 2019 |website={{url|https://www.web-foster.com/artists/hirose-alice/|Alice Hirose profile}} |family=[[Suzu Hirose]] (kapatid) }} Si '''Alice Hirose''' {{Nihongo||広瀬 アリス|Hirose Arisu|ipinanganak noong Disyembre 11, 1994}} ay isang Aktres sa bansang Japan, personalidad sa telebisyon, at modelo.<ref name="officialprofile">{{cite web|url=http://www.web-foster.com/pc/artists/Hirose/ALICE|title=FOSTER Official Profile|accessdate=2015-03-28|work=FOSTER Co., Ltd|language=Japanese}}</ref> Mayroon siyang nakababatang kapatid na babae, si [[Suzu Hirose]], na isa ring modelo at artista. == Mga Drama sa Telebisyon == * ''Geki Koi: Unmei no Love Story'' ([[NHK]], 2010), Kaho Hisanaga<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I000011071999-00|script-title=ja:激・恋 (NHKエンタープライズ): 2010|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''[[Asu no Hikari o Tsukame]]'' ([[Tōkai Television Broadcasting|Tōkai TV]], 2010), Haruka Sawaguchi<ref>{{cite web|url=http://www.tokyograph.com/news/alice-hirose-leads-daytime-drama/|title=Alice Hirose leads daytime drama|accessdate=2015-07-01|publisher=Tokyograph}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I000011264747-00|script-title=ja:明日の光をつかめ (ポニーキャニオン) 2011|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''You Taught Me All the Precious Things'' ([[Fuji Television|Fuji TV]], 2011), Ryōko Kagawa<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=338635|script-title=ja:TV drama 大切なことはすべて君が教えてくれた|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Shin Anata no Shiranai Sekai'' ([[Nippon Television|NTV]], 2011)<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I023259771-00|script-title=ja:新あなたの知らない世界 (バップ): 2011|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Hōkago wa Mystery to Tomo ni'' ([[Tokyo Broadcasting System Television|TBS]], 2012), Naoko Takabayashi<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I023794312-00|script-title=ja:放課後はミステリーとともに (TBS): 2012|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Answer: Keishichō Kenshō Sōsakan'' Episode 3 ([[TV Asahi]], 2012), Rio Yamane<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=342409|script-title=ja:TV Answer～警視庁検証捜査官|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Miss Double Faced Teacher (TBS, 2012), Eika Saeki<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=343216|script-title=ja:TV 黒の女教師|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref>'' * ''[[AIBOU: Tokyo Detective Duo|AIBOU: Tokyo Detective Duo: Season 11]]'' Episode 11 (TV Asahi, 2013), Ruriko Tachibana<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=343855|script-title=ja:TV 相棒 （Season 11）|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Tada's Do-It-All House'' Episode 5 ([[TV Tokyo]], 2013)<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=344640|script-title=ja:TV まほろ駅前番外地|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''[[35-sai no Koukousei|Tada's Do-It-All House]]'' (NTV, 2013), Rina Hasegawa<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I024666025-00|script-title=ja:35歳の高校生 (バップ): 2013|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Jikenya Kagyō'' (Fuji TV, 2013), Kaori Kawashima<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=344465|script-title=ja:TVM 事件屋稼業|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Roosevelt Game'' (TBS, 2014), Misato Yamazaki<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=348819|script-title=ja:TV ルーズヴェルト・ゲーム|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''We Are Already Dead'' (TBS, 2014), Rin Akatsuki<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=349477|script-title=ja:TV 僕らはみんな死んでいる|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Honto ni Atta Kowai Hanashi 15-shūnen Special'' (Fuji TV, 2014)<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=349948|script-title=ja:TVM ほんとにあった怖い話15周年スペシャル|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Tamagawa Kuyakusho of the Dead'' (TV Tokyo, 2014), Rin Tachibana<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I025887969-00|script-title=ja:玉川区役所of the dead (「玉川区役所 OF THE DEAD」製作委員会): 2015|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Sachi to Mayu'' (NHK, 2015), Mayu<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=352191|script-title=ja:TV 佐知とマユ|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''Mōsō kanojo'' (Fuji TV, 2015), Haru<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=352990|script-title=ja:TV 妄想彼女|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''[[Tsuribaka Nisshi]]'' (TV Tokyo, 2015), Michiko Kobayashi * ''Tsuribaka Nisshi Season 2'' (TV Tokyo, 2017), Michiko Kobayashi * ''[[Warotenka]]'' (NHK, [[Asadora]], 2017–18), Ririko Hatano * ''Ms. Justice'' (NTV, 2018), Haruko Takemura * ''The Detective is Way Ahead'' (NTV, 2018), Ichika Sogawa * ''Harassment Game'' (TV Tokyo, 2018), Makoto Komura * ''Ieyasu, Edo wo Tateru'' (NHK, 2019) * ''Radiation House'' (Fuji TV, 2019–2021), Hirono Hirose<ref name="Radiho">{{cite web|url=https://eiga.com/news/20211206/20/|title=窪田正孝主演「ラジエーションハウス」映画化！ "チームラジハ"が史上最大の困難に立ち向かう|access-date=December 7, 2021|work=eiga.com}}</ref> * ''Top Knife'' (NTV, 2020)<ref name="topknife">{{cite news|url=https://natalie.mu/eiga/news/357417|language=ja|title=椎名桔平、広瀬アリス、永山絢斗らが天海祐希の主演ドラマ「トップナイフ」に出演|work=[[Natalie (website)|Natalie]]|date=2019-11-29|access-date=2020-01-15|archive-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220085826/https://natalie.mu/eiga/news/357417|url-status=dead}}</ref> * ''Super Radical Gag Family'' Episode 4 (TV Tokyo, 2020), Nanako Nagasakiya * ''Living'' Episode 1 (NHK, 2020) * ''Seven Secretaries'' (TV Asahi, 2020), Nana Terui * ''Familiar Wife'' (Fuji TV, 2021), Mio Kenzaki === Pelikula === * ''Shinizokonai no Ao'' (2008) * ''Renai Yakusoku'' (2008, direct-to-video film)<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=333329|title=魔法のｉらんど 恋愛約束 (2008)|accessdate=October 4, 2011|work=Allcinema.net|publisher=Stingray}}</ref> * ''[[Kamen Rider × Kamen Rider W & Decade: Movie War 2010]]'' (2009)<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I000011002762-00|script-title=ja:仮面ライダー×仮面ライダーダブル&ディケイドmovie大戦2010 ディレクターズカット版 (東映ビデオ): 2010|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Subete wa Umi ni Naru'' (2010) * ''[[Maria-sama ga Miteru]]'' (2010), Tsutako Takeshima<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I000011302704-00|script-title=ja:マリア様がみてる 実写映画 (私立リリアン女学園): 2000|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''[[Lost Harmony]]'' (2011), Sanae Miyata<ref>{{cite web|url=http://www.tokyohive.com/article/2011/08/hirose-alice-to-be-the-leading-star-for-horror-film-lost-harmony|title=Hirose Alice to be the leading star for horror film, Lost Harmony!|accessdate=2015-07-01|publisher=6Theory Media, LLC|work=tokyohive}}</ref> * ''Soup: Umarekawari no Monogatari'' (2012), Hitomi Misaki<ref>{{cite web|url=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=342454|script-title=ja:映画 スープ ～生まれ変わりの物語～|accessdate=2015-07-01|publisher=Stingray|work=allcinema|language=Japanese}}</ref> * ''[[Zekkyō Gakkyū]]'' (2013), Rio Takamizawa<ref>{{cite web|url=http://www.tokyohive.com/article/2013/02/kawaguchi-haruna-to-star-in-a-live-action-adaptation-of-zekkyou-gakkyuu|title=Kawaguchi Haruna to star in a live-action adaptation of Zekkyou Gakkyuu|accessdate=2015-07-01|publisher=6Theory Media, LLC|work=tokyohive}}</ref> * ''[[Silver Spoon (manga)#Live-action film|Silver Spoon]]'' (2014), Aki Mikage<ref>{{cite web|url=http://www.tokyohive.com/article/2013/08/popular-manga-silver-spoon-to-get-a-live-action-film-adaptation-starring-nakajima-kento|title=Popular manga 'Silver Spoon' to get a live-action film adaptation starring Nakajima Kento|accessdate=2015-07-01|publisher=6Theory Media, LLC|work=tokyohive}}</ref> * ''[[Flare (2014 film)|Flare]]'' (2014)<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I025566664-00|script-title=ja:フレア Flare (東映ビデオ): 2014|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Seiro no Umi Tantei Mitarai no Jikenbo'' (2016), Miyuki Ogawa<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/eiga/news/146245|script-title=ja:広瀬アリスが「探偵ミタライの事件簿」のヒロインに、玉木宏と共に事件を追う|accessdate=2015-07-01|publisher=Natasha, Inc|language=Japanese|archive-date=2024-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240904050218/https://natalie.mu/eiga/news/146245|url-status=dead}}</ref> * ''[[Chihayafuru: Kami no Ku]]'' (2016), Chihaya's sister (cameo) * ''Unrequited Love'' (2016), Nozomi * ''L'' (2016), L * ''[[Shinjuku Swan II]]'' (2017), Mayumi Ozawa * ''[[Hyouka: Forbidden Secrets]]'' (2017), Eru Chitanda * ''Miko-Girl'' (2018), Shiwasu * ''Eating Women'' (2018), Akari * ''The Gun'' (2018), Yūko Yoshikawa * ''The Travelling Cat Chronicles'' (2018), Chikako * ''[[Doraemon: Nobita's Chronicle of the Moon Exploration]]'' (2019), Luna (voice) * ''AI Amok'' (2020), Kumi Okuse * ''Silent Tokyo'' (2020), Manami Takanashi * ''Jigoku no Hanazono: Office Royale'' (2021), Ran<ref>{{cite web|url=https://eiga.com/news/20210203/4/|title=広瀬アリス、カリスマヤンキーOL役で大暴れ！ 永野芽郁「地獄の花園」に参戦|access-date=February 3, 2021|work=eiga.com}}</ref> * ''Radiation House: The Movie'' (2022), Hirono Hirose<ref name="Radiho" /> === Komersyal === * Takamiya Gakuen - ''Yoyogi Seminar'' (2009-2010) * [[Tomy]] - ''Love Digi'' Series (2009-2010) * Shizuoka Prefecture - Depression and suicide prevention (2010)<ref>{{cite web|url=http://www.shizushin.com/news/social/shizuoka/20100222000000000057.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301161430/http://www.shizushin.com/news/social/shizuoka/20100222000000000057.htm|script-title=ja:自殺予防をＣＭで呼び掛け 県、都内で撮影|archivedate=2010-03-01|accessdate=2015-07-01|publisher=The Shizuoka Shimbun and Shizuoka Broadcasting System|language=Japanese}}</ref> * [[Lotte (conglomerate)|Lotte]] - ''Cool Mint Gum'' (2010-)<ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/news/79940/full/|script-title=ja:南明奈＆広瀬アリス、ペンギン着ぐるみ姿で"キス顔"披露|accessdate=2015-07-01|publisher=oricon ME inc.|language=Japanese}}</ref> * [[Nissin Foods]] - ''Nissin Yakisoba U.F.O.'' (2011)<ref>{{cite web|url=http://www.tokyohive.com/article/2011/06/kitano-kii-hirose-alice-to-appear-in-upcoming-nissin-yakisoba-u-f-o-cm|title=Kitano Kii + Hirose Alice to appear in upcoming Nissin Yakisoba U.F.O. CM!|accessdate=2015-07-01|publisher=6Theory Media, LLC|work=tokyohive}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/news/88520/full/|script-title=ja:北乃きい＆広瀬アリス、落ち込む男子に「ハイ、U.F.O.」|accessdate=2015-07-01|publisher=oricon ME inc.|language=Japanese}}</ref> * Akagi Nyūgyō - ''Gatsun, to Mikan'' (2012)<ref>{{cite web|url=http://www.akagi.com/news/2015/20150622.html|script-title=ja:ガツン、とみかん」新TVCMが登場！|accessdate=2015-07-01|publisher=Akagi Nyugyo Co., Ltd.|language=Japanese|archive-date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701195418/http://www.akagi.com/news/2015/20150622.html|url-status=dead}}</ref> * Otsuka Foods - Vitamin Carbonated Drink ''Match'' (2014-) with Suzu Hirose<ref>{{cite web|url=http://www.asahi.com/and_M/information/pressrelease/CPRAP11198.html|script-title=ja:ビタミン炭酸飲料『マッチ』新CM|accessdate=2015-07-01|publisher=The Asahi Shimbun Company|language=Japanese}}</ref> * [[Hoya Corporation]] - ''Eyecity'' (2014)<ref>{{cite web|url=http://www.eyecity.jp/campaign/2015contactclub/|script-title=ja:コンタクトレンズのアイシティ|accessdate=2015-07-01|publisher=Hoya Corporation|language=Japanese|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701182553/http://www.eyecity.jp/campaign/2015contactclub/|archivedate=2015-07-01}}</ref> * [[Kao Corporation|Nivea Kaō]] - ''8x4 Deo Water'' (2015)<ref>{{cite web|url=http://www.kao.co.jp/8x4/lineup/deowater.html|script-title=ja:ニベア花王 8x4 商品ラインナップ デオウォーター|accessdate=2015-07-01|language=Japanese|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701180721/http://www.kao.co.jp/8x4/lineup/deowater.html|archivedate=2015-07-01}}</ref> * USJ - ''Resident Evil The Real 3'' (2015)<ref>{{cite web|url=http://www.excite.co.jp/News/cinema/20150630/Cinemacafe_32303.html|script-title=ja:【USJ】広瀬アリスがマシンガンをブッ放す！ 「バイオハザード・ザ・リアル3」CM 放映開始|accessdate=2015-07-01|publisher=Excite Japan Co., Ltd.|language=Japanese|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701185309/http://www.excite.co.jp/News/cinema/20150630/Cinemacafe_32303.html|archive-date=2015-07-01|url-status=dead}}</ref> * [[Arome Bakery]] === Dubbing === * ''[[Power Rangers (2017 film)|Power Rangers]]'' (2017), Kimberly Hart/Pink Ranger ([[Naomi Scott]]) == Bibliograpiya == === Magasin === * ''[[Seventeen (Japanese magazine)|Seventeen]]'', [[Shueisha]] 1967-, as an exclusive model since 2009<ref>{{cite web|url=https://kotobank.jp/word/%E5%BA%83%E7%80%AC%E3%82%A2%E3%83%AA%E3%82%B9-1475540|script-title=ja:広瀬アリス|accessdate=2015-07-01|publisher=The Asahi Shimbun Company / VOYAGE GROUP, Inc.|language=Japanese|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701192226/https://kotobank.jp/word/%E5%BA%83%E7%80%AC%E3%82%A2%E3%83%AA%E3%82%B9-1475540|archive-date=2015-07-01|url-status=dead}}</ref> === Photo book === * ''aBUTTON'' Vol.2 (27 September 2011) {{ISBN|9784891949136}}<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I000011278833-00|script-title=ja:a button (パルコエンタテインメント事業部): 2011|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> * ''Alice'' (16 March 2014) {{ISBN|9784048949422}}<ref>{{cite web|url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I025314720-00|script-title=ja:ALICE : 広瀬アリス 写真集 (角川メディアハウス): 2014|accessdate=2015-07-01|publisher=National Diet Library|language=Japanese}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist|30em}} == External links == {{Commonscat|Alice Hirose}} * {{Official website|http://www.web-foster.com/pc/artists/Hirose/ALICE|Official agency profile}} {{in lang|ja}} * {{IMDb name|3763260}} * {{twitter|Alice1211_Mg}}{{in lang|ja}} {{authority control}} [[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1994]] [[Kategorya:Ipinanganak noong Disyembre]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] 63nc74ww8xehbvpm76eys65hlnbcgh2 0 313990 2215961 2003678 2026-07-14T00:16:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215961 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Ausonia|elevation_footnotes=|area_total_km2=20|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_total=2593|population_as_of=28 Pebrero 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Ausoniesi|elevation_m=178|mayor=Benedetto Cardillo|twin1=|twin1_country=|saint=[[San Miguel]]|day=Setyembre 29|postal_code=03040|area_code=0776|website={{official website|http://halleyweb.com/c060012/hh/index.php}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Ausonia|image_map=|native_name=|image_skyline=ComuneDiAusonia.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Ausonia-Stemma.gif|shield_alt=|map_alt=|frazioni=Madonna del Piano, Selvacava|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|21|N|13|45|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lazio]]|province=[[lalawigan ng Frosinone|Frosinone]] (FR)|footnotes=}}[[Talaksan:Ausonia_IT,_2008,_Santuario_di_Santa_Maria_del_Piano,_portale..jpg|thumb|Portada ng Santuario di Santa Maria del Piano.|left]] Ang '''Ausonia''' ay isang bayan at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Frosinone]] sa timog ng rehiyon ng [[Lazio]] sa gitnang [[Italya]]. Kinuha ang pangalan nito mula sa mga [[Mga Ausonio|Ausonio]] / [[Mga Aurunco|Aurunco]], na ang sinaunang bayan ng '''[[Ausona (sinaunang lungsod)|Ausona]]''' (miyembro ng Aurunco na Pentapolis), na matatagpuan malapit, ay sinira ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]] noong 314 BK. Noong Gitnang Kapanahunan, ito ay kilala bilang '''Fratte''' . Matatagpuan ang Ausonia malapit sa hangganan sa pagitan ng Lazio at [[Campania]], sa isang lambak sa pagitan ng [[Monti Aurunci]] at ng [[Mainarde]]. Ang mga pangalan nito ay nagmula sa [[Ausona (sinaunang lungsod)|Ausona]], isang sinaunang lungsod ng mga [[Mga Osco|Osco]], na ang lokasyon, gayunpaman, ay hindi natukoy matapos itong wasakin ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]] noong 314 BK. Ang paghahanap ng mga inskripsiyong Latin na inialay kay [[Herkules]] ay nagmumungkahi na maaaring dumaan dito ang isang daang pamperegrino noong sinaunang panahon. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://halleyweb.com/c060012/hh/index.php Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211215022324/http://halleyweb.com/c060012/hh/index.php |date=2021-12-15 }} {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Frosinone}} l7q2jnm3ovgbyk4wt4culuvqjfumr7m 0 314029 2216037 2005527 2026-07-14T11:46:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216037 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fiuggi|province=[[lalawigan ng Frosinone|Frosinone]] (FR)|website={{official website|http://www.comune.fiuggi.fr.it/}}|area_code=0775|postal_code=03014|day=Pebrero 3|saint=[[San Blas]]|elevation_m=747|elevation_footnotes=|population_demonym=Fiuggini|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|area_total_km2=33|area_footnotes=|mayor=Alioska Baccarini|mayor_party=|frazioni=|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Fiuggi|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|48|N|13|13|E|region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Fiuggi-Stemma.gif|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Fiuggidor.jpg|native_name=|footnotes=}} [[Talaksan:Fiuggi_Water_Natural.jpg|thumb|Tubig ng Fiuggi.]] [[Talaksan:Terme_di_Bonifacio_VIII.jpg|thumb| Thermae ni [[Bonifacio VIII]].]] Ang '''Fiuggi''' ([[Diyalektong Sentral-Hilagang Laziale]]: {{Lang|it|Fiuio}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Frosinone|Frosinone]], rehiyon ng [[Lazio]], gitnang [[Italya]]. Naging tanyag ang bayan ng Fiuggi dahil sa Acqua di Fiuggi (Tubig ng Fiuggi) na umaagos mula sa mga likas na bukal at bundok nito. Ang tubig ay ginagamit sa Italya mula pa noong ika-14 na siglo at sikat sa mga likas na katangian ng pagpapagaling nito. == Acqua di Fiuggi == Ang pinagmumulan ng Acqua di Fiuggi ("Tubig ng Fiuggi") ay dumadaloy sa mga sinaunang deposito ng bulkan sa kabundukan ng Ernici na mayroong isang ekosistema na sa kasaysayan ay hindi nabago ng mga tao. Sa Europa ito ay inuri bilang isang [[Oligomineral na tubig]], at napatunayang naglalaman ng ilang partikular na bahagi ng grupong "humic substance" na, sinasabing, ay nagbibigay sa tubig ng mga benepisyo nito sa kalusugan.<ref>{{cite journal|last=De Angelis|first=Curtis|author2=D'Ascenzo, G|title=Solvent effect in vitro of Anticolana Valley water on renal stones: analytical-instrumental study|journal=Department of Chemistry, University of Rome la Sapienza, Rome, Italy|year=1999|pages=98–102}}</ref> == Kambal na bayan == * {{Flagicon|DEU}} [[Helmstedt]], Alemanya * {{Flagicon|Dominican Republic}} [[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]], Republikang Dominikano * {{Flagicon|Cape Verde}} [[Tarrafal de São Nicolau]], [[Cabo Verde]] * {{Flagicon|ITA}} [[Canistro]], Italya<ref>{{Cite web |url=http://ricerca.gelocal.it/ilcentro/archivio/ilcentro/2007/06/16/CZ3PO_CZ304.html |title=Gemellaggio tra Canistro e Fiuggi |access-date=2021-12-16 |archive-date=2016-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815082157/http://ricerca.gelocal.it/ilcentro/archivio/ilcentro/2007/06/16/CZ3PO_CZ304.html |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.initaly.com/regions/hilltowns/fiuggi.htm Sa Italy Online - Fiuggi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511234401/http://www.initaly.com/regions/hilltowns/fiuggi.htm |date=2008-05-11 }} * [http://www.webvisionitaly.com/category.php?id=268&ref_genre=&ref_item=280 Video ng Paglalakbay sa Italya - Fiuggi] {{Lalawigan ng Frosinone}} 1zdwin82ay9m1sl0lar9s38flhlrxty 0 314031 2216038 2005510 2026-07-14T11:50:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216038 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fontechiari|province=[[lalawigan ng Frosinone|Frosinone]] (FR)|website={{official website|http://www.comune.fontechiari.fr.it/}}|area_code=0776|postal_code=03030|day=|saint=|elevation_m=375|elevation_footnotes=|population_demonym=Fontechiaresi|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|area_total_km2=16|area_footnotes=|mayor=Pierino Liberato Serafini|mayor_party=|frazioni=|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Fontechiari|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|40|N|13|41|E|region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Fontechiari-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}} Ang '''Fontechiari''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Frosinone|Frosinone]], rehiyon ng [[Lazio]], gitnang [[Italya]]. Ang bayan ay may hangganan sa mga bayan ng [[Arpino]], [[Broccostella]], [[Casalvieri]], [[Posta Fibreno]], at [[Vicalvi]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang kasalukuyang pangalan ay nagmula sa isang pinagmulan, na, noong 1732, ay tinawag na "Fons Clara"; sa katunayan, hanggang 1862 ang munisipalidad ay tinawag na Schiavi. Ang okasyon ng pagpapahayag ng pagkakaisa ay kinuha upang baguhin ang pangalan sa Fontechiari. Marahil ang sinaunang pangalang Schiavi ay tumutukoy sa isang imigrasyon ng [[mga Eslabo]], na nagmula sa Schiavonia. == Heograpiya == Ang bayan ay nasa [[Lambak ng Comino|Lambak Comino]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.fontechiari.fr.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060804212129/http://www.comune.fontechiari.fr.it/ |date=2006-08-04 }} * [https://web.archive.org/web/20060813165040/http://www.fontechiari.org/ Pro Loco] {{In lang|it}} {{Lalawigan ng Frosinone}} 8j8jqfunnrm156qbbr228yd9b2hve0u 0 320982 2216014 2168939 2026-07-14T08:52:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216014 wikitext text/x-wiki {{Lowercase title|daisukerichard}}{{Orphan|date=Disyembre 2022}} {{better translation|date=Marso 2024}} {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Daisuke Richard''' (ipinanganak Abril 14, 1994 <ref>{{Cite web |title=ダイスケリチャード |url=https://kai-you.net/word/%E3%83%80%E3%82%A4%E3%82%B9%E3%82%B1%E3%83%AA%E3%83%81%E3%83%A3%E3%83%BC%E3%83%89 |access-date=2021-1-28 |website=KAI-YOU}}</ref> -) ay isang [[Hapon|Japanese]] illustrator at designer . Aktibo pangunahin sa mga aktibidad na nauugnay sa libro at pakikipagtulungan sa mga kumpanya at artista. == Talambuhay == Noong nasa unang baitang siya sa elementarya, nabigla siya sa cover ng [[Shaman King|"Shaman King]]"Volume 15, na nakita <ref name="kaiyou"/> sa isang bookstore. Noong siya'y nasa ika-6 na baitang ng elementarya, bumili ako ng pen tablet gamit ang pera ng Bagong Taon, ngunit tumigil siya sa pagpinta sandali, ngunit sa susunod na taon bumili <ref name="kaiyou" /> ng bagong pen tablet at unti-unting nagsimulang gumuhit ng digital mula doon. Noong siya ay nasa elementarya at junior high school, gusto niyang maging isang ilustrador, ngunit naisip niyang maghanap-buhay, at mula sa high school ay nagsimula siyang maghangad na maging isang taga-disenyo.<ref name="too">{{Cite web |title=ダイスケリチャードさんへの本気のインタビュー |url=https://www.too.com/s-sakuga/daisuke-richard/interview.html |access-date=2021-1-28 |website=.Too}}</ref> Nagsimula ng mga aktibidad ng digital doujin sa ikalawang taon ng high school at pumasok sa vocational school ng isang designer. Sa vocational school, natutunan niya ang basics ng graphic design at kung paano gamitin ang Illustrator at Photoshop. Ang mga aktibidad sa Doujin ay nagtatapos sa pagtatapos mula sa isang vocational school <ref name=":0">{{Cite web |title=気だるい女子高生の日常描くイラストレーター・ダイスケリチャード 「モデルは原宿や渋谷の女の子」 |url=https://www.oricon.co.jp/confidence/special/53631/ |access-date=2020-12-10 |website=ORICON NEWS}}</ref> . Pagkatapos ng graduation, nakakuha siya ng trabaho bilang isang taga-disenyo sa isang pangkalahatang kumpanya <ref name=":0"/>, pangunahin ang pagdidisenyo ng mga logo at mga banner ng website <ref name="kaiyou"/> . Sa taglamig ng parehong taon nang makakuha siya ng trabaho, nagsimula siyang gumuhit muli, at pinagsama sa kanyang tunay na pangalan na "Daisuke" at "Richard" bilang isang kaakit-akit na pangalan sa Ingles na lilitaw sa tuktok ng mga paghahanap, sinimulan niyang i-publish ang kanyang gumanap bilang "Daisuke Richard".<ref name=":0" /> Nagtatrabaho siya bilang isang ilustrador tuwing Sabado at Linggo. Noong Agosto 2018, naging independyente siya dahil ang kanyang kita sa paglalarawan ay lumampas sa kanyang pangunahing taga-disenyo <ref name="too"/> . Matapos huminto sa kanyang trabaho, tinanggihan niya ang lahat ng mga trabahong ilustrasyon sa loob ng halos isang buwan at gumugol ng oras kasama ang kanyang mga kaibigan sa kanyang bayan at nag-eenjoy sa kanyang mga libangan. Nang magsimula siyang makaramdam ng pagkainip sa trabaho, nakatanggap siya ng kahilingan mula sa Sony Music at siya ang namamahala sa ilustrasyon para sa "Seishun nantainai wa" ng Phantasia ng Marso, at mula noon ay ginagawa na niya ang ilustrasyon <ref name="kaiyou"/> MV ng grupo. Ang unang solong eksibisyon na "NUE" ay nakatakdang isagawa sa pixivWAENGALLERY mula Hunyo 12 hanggang 1 Hulyo 2020, ngunit dahil sa impluwensya ng coronavirus, ito ay ipinagpaliban mula Pebrero 4 hanggang 24, 2021, at ang "NUE" ay binago. ︎︎ ︎︎ ︎︎"NEO"” ay ginanap <ref name=":2">{{Cite web |date=2020-04-14 |title=ダイスケリチャード個展「ヌエ」（2021年2月頃開催予定） |url=https://pixiv-waengallery.com/exhibition/daisukerichard_nue/ |access-date=2020-12-10 |website=pixiv WAEN GALLERY |language=ja}}</ref> . == Pangunahing gawain/trabaho == * pixiv WAEN GALLERY solong eksibisyon na " NEO" (Pebrero 4-24 Pebrero 2021) * Diskwento ng estudyante ng Docomo (ilustrasyon sa advertising, 2020) <ref>{{Cite web |title=ドコモの学割 |url=https://www.nttdocomo.co.jp/special_contents/pdcm/gakuwari2020/ |access-date=2021-1-28 |website=docomo |archive-date=2021-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206123524/https://www.nttdocomo.co.jp/special_contents/pdcm/gakuwari2020/ |url-status=dead }}</ref> * [[Netflix]] "I'm looking forward to tomorrow's anime too" commercial (character design, setting picture, illustration) <ref>{{Cite web |date=2020-11-30 |title=花譜 Netflix特別アニメ「明日のアニメも、楽しみだ。」歌唱を担当 |url=https://www.moguravr.com/virtual-singer-kaf-56/ |access-date=2021-1-28 |website=MoguLive}}</ref> * SixTONES " Uyamuya " (MV illustration) <ref>{{Cite web |date=2021-1-7 |title=SixTONES「うやむや」MVは全編アニメーション |url=https://natalie.mu/music/news/411710 |access-date=2021-1-28 |website=音楽ナタリー |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125122418/https://natalie.mu/music/news/411710 |url-status=dead }}</ref> * aramasa No.6 Daisuke Richard type * TSUTAYA Tcard orihinal na mga produkto collaboration * graniph StudioChizu collaboration T-shirt The Girl Who Leapt Through Time x Daisuke Richard * MUCC "~Labanan ang COVID-19 #4~ 'Meisei Perfect Reproduction +4'" (pangunahing visual) * MUCC Tatsuro TOKYOFM regular na programa "JACK IN THE RADIO" (15 Mayo 2021 panauhin) * john masters organics tie-up "GREEN BEAUTY COMMUNITY COLLABORATION Daisuke Richard" (2 Setyembre 2021) * Sony Japan Cup 2021 na nagtatampok ng Fortnite (key visual) * All Night Nippon 55th Anniversary Performance "I remember that night" (artwork) * Project Pochama Pocha Pocha Art Festival (Collaboration Illustration December 1, 2021) * Simeji (Ilustrasyon ng pakikipagtulungan noong 17 Disyembre 2021) * Ika-2 DLC ng larong "SCARLET NEXUS" (Disenyo ng Costume noong Disyembre 2021) * Ilustrasyon ng Sangatsu no Phantasia MV ** "Pink Lemonade" <ref name="kaiyou"/> ** "青春なんていらないわ" <ref name="kaiyou" /> ** "3月がずっと続けばいい" <ref name="kaiyou" /> ** "bitter sweet" <ref name="kaiyou" /> ** "Pastel Rain" <ref name="kaiyou" /> ** "街路、ライトの灯りだけ" ** "Balang araw tayo ay magiging mga anghel, o asul na mga ibon, o Adan at Eba, kung imposible iyon." ** "恋はキライだ" ** "usok" ** "Rendezvous" ** "Baliktad na Babae" ** "Summer Gravity" ** "Ang bughaw na ulan ay hindi tumitigil" ** "たべてあげる" ** "醒めないで、青春" ** " transparent na kulay " ** "Kousou na Wagamama" (Pambungad na tema para sa drama sa TV na "あのときキスしておけば") ** "101" ( pagbabasa : One O One) (tema ng OP na "Magical High School Honor Student" sa TV anime) * Ilustrasyon ng dyaket na Sangatsu no Phantasia ** "Pink Lemonade" (unang edisyon, regular na bersyon, 21 Nobyembre 2018) ** "Girls Blue Happy Sad" (unang edisyon, regular na bersyon, 13 Marso 2019) ** "ブルーポップは鳴り止まない" (unang edisyon/regular na bersyon, 30 Setyembre 2020) ** "101 / Yakou" (unang edisyon/regular na edisyon, 21 Hulyo 2021) * Phantasia noong Marso at iba pa ** Live na "ブルーポップは鳴り止まない" (Parker Design 2020) ** Ang buong nobela ni Mia na "The goodbye sky was very similar to the glow of that blue flower" (Cover illustration July 19, 2021) ** Live "物語はまだまだ続いていく" (key visual,goods 27 Nobyembre 2021) * === May kaugnayan sa libro === * isyu ng MdN Pebrero 2018 (ilustrasyon sa pabalat 6 Enero 2018) * "Pag-ibig na nag-uumapaw sa damdamin sa loob ng 5 minuto" (ilustrasyon sa pabalat 1 Pebrero 2019) * "Ayokong pumunta" (ilustrasyon sa pabalat 14 Hunyo 2019) * "Shinerukusuri" (ilustrasyon sa pabalat 16 Oktubre 2019) * ILLUSTRATION2020 (Cover Illustration Regular Edition December 4, 2019 Special Edition December 19, 2019) <ref>{{Cite web |date=2019-11-2 |title=イラストシーンの今を凝縮した『ILLUSTRATION 2020』 カバーはダイスケリチャード |url=https://kai-you.net/article/68915 |access-date=2021-1-28 |website=KAI-YOU}}</ref> * "Ikirurisuku" (ilustrasyon sa pabalat 15 Abril 2020) * "青くて、溺れる" (ilustrasyon sa pabalat 26 Agosto 2020) * " Oshi, Moyu <nowiki>''</nowiki> (Ilustrasyon sa pabalat 10 Setyembre 2020) * ILUSTRATION 2021 (na-publish noong 7 Disyembre 2020) * "Ang Ating Katarungan" (ilustrasyon sa pabalat 15 Abril 2021) * PHY Vol.18 (MuCC Illustration Interview, 21 Abril 2021 Mayo isyu) * Natsue Shiomi "臆病な僕らは今日も震えながら" (Ilustrasyon sa pabalat 3 Disyembre 2021) === aklat ng sining aklat ng sining === ==== doujin ==== * 19:30 (18 Agosto 2016) * Medyo Asul (9 Nobyembre 2016) * 3 (8 Mayo 2017) ==== komersyal ==== * KIKANETSU(9 Agosto 2018) * SUISOU(26 Abril 2019) * USIMITSUDOKI(12 Pebrero 2021) == Mga sanggunian == {{reflist}} == Panlabas na link == * {{Official website}} * {{Twitter}} * ダイスケリチャード/daisukerichard (@daisukerichard) - Instagram * {{YouTube|三角畑でフルーツとれた}} * [https://tsutaya.tsite.jp/news/stationery/41574563/ TSUTAYAインタビュー] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814134925/https://tsutaya.tsite.jp/news/stationery/41574563/ |date=2022-08-14 }} * [https://www.johnmasters-select.jp/pages/gbc_collaboration_dsrc/ si john masters organics × Daisuke Richard] * [https://comic.smiles55.jp/guide/13948/ Panayam kay Daisuke Richard! Work production / career ~ paano gumuhit atbp.] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1994]] [[Kategorya:Shiga Prefecture]] [[Kategorya:Japanese illustrator]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 9w0y9fxizjsy49krf06qqx0lkg5idzo 0 323902 2215953 2173078 2026-07-13T21:36:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215953 wikitext text/x-wiki {{Japanese name|Shirahama}} {{Infobox person |name=Alan Shirahama |native_name=白濱亜嵐 |native_name_lang=ja |image=Alan Shirahama 2019.jpg |image size=230px |image caption=Si Shirahama sa ''Cherry blossom viewing party'' na itinaguyod ng Punong Ministro [[Shinzō Abe]] noong 2019 |birth_date={{birth date and age|1993|8|4}} |birth_place=Matsuyama, [[Prepektura ng Ehime]], Hapon |occupation={{flatlist| *[[Aktor]] *[[mananayaw]] *mang-aawit<ref>{{Citation |title=Alan Shirahama |url=https://www.famousbirthdays.com/people/alan-shirahama.html|language=en |access-date=2023-06-12}}</ref> *DJ}} |years active=2010–kasalukuyan|nationality={{JPN}} |module={{Infobox musical artist|embed=yes | website = {{url|https://www.ldh.co.jp/eng/management/Shirahama//|www.ldh.co.jp}} | background = solo_singer<!--mandatory field must be formatted this way--> | origin = [[Tokyo]], Hapon | genre = {{flatlist| *[[J-pop]] *dance}} | instrument = Boses | label = {{flatlist| *LDH *{{ill|Rhythm Zone|en}}|}} | current_member_of = [[:en: Generations from Exile|Generations from Exile]] }} |height=173cm |relatives= |family=[[Loveli]] (kapatid na babae) |education=Hinode High School}} Si '''Alan Shirahama''' ([[Wikang Hapones|hapones:]] 白濱亜嵐, [[Romanisasyong Hepburn|hepburn:]] ''Shirahama Aran'', ipinanganak 4 Agosto 1993)<ref>{{Cite web |title=白濱亜嵐 {{!}} MANAGEMENT {{!}} |url=http://www.ldh.co.jp/management/shirahama |access-date=2023-05-19 |website=白濱亜嵐 {{!}} MANAGEMENT {{!}} LDH |language=ja}}</ref> ay isang aktor, mananayaw at DJ na miyembro ng purong lalaki na musical dance group na {{ill|Generations from exile tribe|en}}.<ref>{{Cite web |title=EXILE Official Website |url=https://exile.jp/profile/profile_member.php?id=1000512 |access-date=2023-05-19 |website=EXILE Official Website |language=ja}}</ref> Nasa pamamahala siya ng {{ill|LDH|en}}. == Talambuhay == Si Shirahama ay ipinanganak noong 4 Agosto 1993 sa [[Matsuyama|lungsod ng Matsuyama]], prepektura ng Ehime, sa isang [[Mga Pilipino|Pilipinong]] ina at [[Hapones]] na ama.<ref>{{Cite web |title=Alan Shirahama as the Philippines' tourism ambassador! {{!}} LDH - LOVE + DREAM + HAPPINESS TO THE WORLD - |url=https://www.ldh.co.jp/news/detail.php?lang=eng&site=TRIBE&newsid=0000042014 |access-date=2023-05-30 |website=LDH - LOVE + DREAM + HAPPINESS TO THE WORLD - |language=ja}}</ref> Siya ay may isang nakababatang kapatid na lalaki, na nagngangalang Ryu at isang nakatatandang kapatid na babae, si [[Loveli]], na isang modelo at personalidad sa telebisyon.<ref>{{Cite web |date=2014-03-26 |title=GENERATIONS白濱亜嵐の姉・ラブリ、弟と初共演＆美の秘訣を語る　モデルプレスインタビュー - ライブドアニュース |url=http://news.livedoor.com/article/detail/7498591/ |access-date=2023-05-19 |website=web.archive.org |archive-date=2014-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326164104/http://news.livedoor.com/article/detail/7498591/ |url-status=dead }}</ref> Noong 2008, nagsimula siyang dumalo sa EXPG (Exile Professional Gym) ng Matsuyama.<ref>{{Cite web |title=EXPG STUDIO |url=https://expg.jp/ |access-date=2023-05-19 |website=EXPG STUDIO |language=ja}}</ref> == Karera == === 2009–2012: Pre-debute === Noong Abril 2010 si Shirahama ay naging miyembro ng Gekidan EXILE (Exile Theatrical Company) na inalis niya pagkatapos mapili bilang kandidatong miyembro ng Generations noong Hulyo 2011. Noong Marso 2012, nagtapos siya sa Hinode High School;<ref>{{Cite web |date=2018-01-27 |title=GENERATIONSメンバー、少年時代にMステ出演していた、秘蔵映像公開 白濱亜嵐＆小森隼の後輩も登場＜ミュージックステーション＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/music/detail/1744186 |access-date=2023-05-19 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> at naging opisyal siyang miyembro ng grupo noong Abril 2012. '''Pag-arte:''' Ginampanan niya ang kanyang unang pangunahing papel sa drama ng [[NTV]] na ''Sugarless'' na pinagbibidahan ni Gaku Shiiba na ang theme song na "Brave it Out" ay napagdesisyunan bilang medyor debut na kanta ng Generations. === 2014–kasalukuyan: ''Breakthrough'' === Noong Enero 2014, hinirang ni Hiro si Shirahama na maging lider ng Generations. Noong 27 Abril 2014, isa si Shirahama sa limang tao na nakapasa sa huling audition upang sumali sa Exile bilang isang performer, na ginagawa siyang kasalukuyang miyembro ng Exile at Generations.<ref>{{Cite web |title=EXILE reveals new members! |url=https://www.tokyohive.com/article/2014/04/exile-reveals-new-members |access-date=2023-05-19 |website=tokyohive}}</ref> Noong 31 Oktubre 2015, sinimulan niya ang kanyang karera bilang isang DJ sa entablado ng "U・F・O~Electric Halloween~ MIXed by PKCZ". == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Ginampanang papel !Nota !Ref. |- |2014 |''7 Days Report'' |Ryota Maesawa |Bida |<ref>{{Cite web|url=https://mantan-web.jp/article/20130326dog00m200066000c.html|title=白濱亜嵐：恋愛は自分から行く「肉食系」 初主演映画「7days Report」 - MANTANWEB（まんたんウェブ）|website=MANTANWEB（まんたんウェブ）|language=ja-JP|access-date=2018-11-03}}</ref> |- |rowspan="2" |2016 |''Road to High & Low'' |Bernie | | |- |''[[High & Low: The Movie]]'' |Bernie | | |- |rowspan="3" |2017 |''[[Daytime Shooting Star]]'' |Daiki Mamura | |<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/205216|title=映画「ひるなかの流星」すずめは永野芽郁！獅子尾は三浦翔平、馬村は白濱亜嵐 - コミックナタリー|publisher=Natasha Inc.|website=コミックナタリー|language=ja|access-date=2018-10-10|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215074803/https://natalie.mu/comic/news/205216|url-status=dead}}</ref> |- |''[[High&Low The Movie 2 / End of Sky]]'' |Bernie | | |- |''[[High&Low The Movie 3 / Final Mission]]'' |Bernie | | |- |rowspan="3"|2020 |''Kizoku Kourin -Prince of Legend-'' |Shintaro Ando |Bida |<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.ldh.co.jp/eng/news/detail.php?lang=eng&site=LDH&newsid=0000020931|title=【Drama on air from 11/27 (Wed.) & Movie in theatres from March 2019!!】New chapter of "PRINCE OF LEGEND" launched! {{!}} NEWS (ALL) {{!}} LDH - LOVE + DREAM + HAPPINESS TO THE WORLD -|website=www.ldh.co.jp|access-date=2019-11-09}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://natalie.mu/music/news/354487|title=「プリレジェ」新章始動！白濱亜嵐とDAIGOが兄弟に、板垣瑞生や前田公輝ら参戦（動画あり / コメントあり）|publisher=Natasha Inc|website=音楽ナタリー|language=ja|access-date=2019-11-07|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213204153/https://natalie.mu/music/news/354487|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://mdpr.jp/news/detail/1892465|title=EXILE白濱亜嵐主演で「PRINCE OF LEGEND」新章始動＜貴族誕生 －PRINCE OF LEGEND－＞ - モデルプレス|website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース|language=ja|access-date=2019-11-07}}</ref> |- |''The Confidence Man JP: Episode of the Princess'' |Andrew Hu | |<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/eiga/news/357982|title=白濱亜嵐、関水渚、古川雄大、柴田恭兵らが「コンフィデンスマンJP」新作に参戦|publisher=Natasha Inc|website=映画ナタリー|language=ja|access-date=2019-12-03|archive-date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223110155/https://natalie.mu/eiga/news/357982|url-status=dead}}</ref> |- |''One in a Hundred Thousand'' |Ren Kiritani |Bida |<ref>{{Cite news|url=https://m.ex-m.jp/news/detail?news_id=17824|title=映画「10万分の1」に白濱亜嵐出演決定！|last=NEWS {{!}} EXILE mobile|date=October 2018|access-date=2018-10-26|language=ja}}</ref> |- |2023 |''Sana'' |Himself |Bida |<ref>{{cite web |url= https://eiga.com/movie/99013/|title= ミンナのウタ|access-date= June 15, 2023|work= eiga.com}}</ref> |- |} === Maikling pelikula === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Papel !Nota !Ref. |- |2018 |''Uta Monogatari: Cinema Fighters Project-"Aeiou"'' |Hikaru Azumi |Bida |<ref>{{Cite web|url=https://m.ex-m.jp/common/movie/2018/utamonogatari/films/03|title=『ウタモノガタリ-CINEMA FIGHTERS project-』 アエイオウ {{!}} EXILE mobile|website=EXILE mobile|language=ja|access-date=2018-11-03}}</ref> |- |} === Pantelebisyong drama === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Papel !Network !Nota !Ref. |- |2011 |''[[Rokudenashi Blues]]'' |Yoneji Sawamura |[[Nippon TV|NTV]] | |<ref>{{cite web|url= https://natalie.mu/comic/news/49529|title= 「ろくでなしBLUES」連ドラ化！太尊は劇団EXILE青柳翔|access-date= May 24, 2023|work= Natalie|archive-date= Mayo 18, 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170518170245/http://natalie.mu/comic/news/49529|url-status= dead}}</ref> |- | rowspan="3" |2012 |''[[GTO: Great Teacher Onizuka]]'' |Seiya Dojima |[[Fuji TV]] | | |- |''GTO: Autumn Demon Rampage Special'' |Seiya Dojima |Fuji TV |2 oras na espesyal | |- |''[[Sugarless (manga)|Sugarless]]'' |Gaku Shiiba |NTV |Bida |<ref>{{Cite web|url=http://www.ntv.co.jp/sugarless/|title=10月期 ドラマ「シュガーレス」公式サイトです。|website=日本テレビ|language=ja-JP|access-date=2018-11-03}}</ref> |- |rowspan="2" |2013 |''GTO Special 2 ~ New Year Special'' |Seiya Dojima |Fuji TV |2 oras na espesyal | |- |''GTO Special 3 ~ Graduation Special'' |Seiya Dojima |Fuji TV |2 oras na espesyal | |- |2014 |''We Are All Already Dead ♪'' |Ewan Ichinose |[[Tokyo Broadcasting System Television|TBS]] |Bida |<ref>{{Cite web|url=http://www.tbs.co.jp/bokushin/|title=僕らはみんな死んでいる♪ Official Website|date=2014}}</ref> |- |2015 |''High & Low The Sory Of S.W.O.R.D.~'' |Bernie |NTV |Episode 4 at 10 | |- | rowspan="2" |2016 |''High & Low Season 2'' |Bernie |NTV | | |- |''Night Hero Naoto'' | |[[TV Tokyo]] |Ending dance |<ref>{{Cite news|url=http://mdpr.jp/news/detail/1572318|title=EXILE TRIBE、NAOTO主演ドラマでド迫力ダンス 豪華メンバーとコラボ - モデルプレス|work=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース|access-date=2018-08-28|language=ja-JP}}</ref> |- | rowspan="2" |2019 |''The King of Novels'' |Toyotaka Yoshida |Fuji TV |Bida |<ref>{{Cite web|url=https://mdpr.jp/news/detail/1825484|title=GENERATIONS白濱亜嵐、売れない小説家役で主演「自分のデビュー前の苦労と被る」＜小説王＞ - モデルプレス|website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース|language=ja|access-date=2019-03-05}}</ref> |- |''Kizoku Tanjou -Prince Of Legend-'' |Shintaro Ando |NTV |Bida |<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> |- |2020 |''[[M Aisubeki Hito ga Ite|M: Beloved One]]'' |Sho Rukawa |[[TV Asahi]] | |<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/eiga/news/371598|title=白濱亜嵐、田中みな実、高橋克典、高嶋政伸ら「M 愛すべき人がいて」に参加（コメントあり）|publisher=Natasha Inc|website=映画ナタリー|language=ja|access-date=2020-03-18|archive-date=2020-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317203333/https://natalie.mu/eiga/news/371598|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ldh.co.jp/eng/news/detail.php?lang=eng&site=TRIBE&newsid=0000028888|title=【Episode 1 to be aired from 23:15 on 4/18 (Sat.)】Alan Shirahama appearing in TV Asahi's Saturday Night Drama "M Aisubeki Hito ga Ite"!|website=www.ldh.co.jp|access-date=2020-03-19}}</ref> |- |2021 |''Nakuna Kenshui'' |Ryuji Ameno |TV Asahi |Bida |<ref>{{Cite web|title=白濱亜嵐初の熱血医師役でテレビ朝日連続ドラマ初主演『泣くな研修医』2021年4月スタート！|url=https://www.ldh.co.jp/news/detail.php?lang=jpn&site=TRIBE&newsid=0000032035|url-status=live|access-date=2021-02-09|website=www.ldh.co.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210052310/https://www.ldh.co.jp/news/detail.php?lang=jpn&site=TRIBE&newsid=0000032035 |archive-date=2021-02-10 }}</ref> |- |2023 |''Midsummer Cinderella'' |Mamoru Yamauchi |Fuji TV | | <ref>{{cite web |url= https://www.oricon.co.jp/news/2279247/full/|title= 森七菜&間宮祥太朗が月9W初主演 男女8人の恋愛群像劇、神尾楓珠&吉川愛ら主要キャストも発表|access-date= May 17, 2023|work= Oricon}}</ref> |- |} === Serye sa ''Web'' === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Papel !Network !Nota !Ref |- |2013 |''We are all already dead ♪'' |Ewan Ichinose |NOTTV |Bida |<ref>{{Cite web|url=http://www.tvlife.jp/entame/13504|title=主演は白濱亜嵐！『僕らはみんな死んでいる♪』NOTTVで実写ドラマ化決定｜TVLIFE web - テレビがもっと楽しくなる！|website=TV LIFE|language=ja-JP|access-date=2018-11-03|archive-date=2019-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903150200/https://www.tvlife.jp/entame/13504|url-status=dead}}</ref> |- |2018 |''Happy-Go-Lucky!'' |Takuya |[[GyaO|GYAO!]] |Bida |<ref>{{Cite web|url=https://www.ldh.co.jp/news/detail.php?lang=jpn&site=EXILE&newsid=0000018001|title=【11/30(金)21:30～「GYAO!」にて配信スタート！】オリジナルドラマ「ハピゴラ!」に白濱亜嵐＆関口メンディーが出演！ {{!}} LDH - LOVE + DREAM + HAPPINESS TO THE WORLD -|website=www.ldh.co.jp|language=ja|access-date=2018-11-19}}</ref> |- |} === Teatro === {| class="wikitable" !Petsa !Pamagat !Papel |- |2010.03 |Gekidan Exile Junction #1 "Night Ballet" |Yuki |- |2010.06 |Gekidan Exile Hanagumi's 3rd show "Kill The Black" | |- |2010.12 |Gekidan Exile Hanagumi × Kazegumi's joint show "Rokudenashi Blues" |Yoneji Sawamura |- |2011.09 |Closet (reading) drama "Moshimo Kimi ga." | |- |2011.12 |Closet (reading) drama "Moshimo Kimi ga. -Last Christmas" | |- |2020.02 |Reading drama Book Act "Hero yo yasuraka ni nemure/Sleep peacefully, hero" | |- |} === Pantelebisyong palabas === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Network !Nota |- |2014 |Wao |Fuji TV | |- |2018 |[[Mezamashi TV]] |Fuji TV |Buwanang Nagtatanghal ng Libangan (Hunyo 2018)<ref>{{Cite web|url=https://www.ldh.co.jp/news/detail.php?lang=jpn&site=EXILE&newsid=0000016525|title=【6月毎週月曜に登場！】フジテレビ「めざましテレビ」6月のマンスリーエンタメプレゼンターに白濱亜嵐が決定！ {{!}} LDH - LOVE + DREAM + HAPPINESS TO THE WORLD -|website=www.ldh.co.jp|language=ja|access-date=2018-10-22}}</ref> |- |} === ''Voice Acting'' === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Papel |- |2014 |Mattsu to Yanma to Moburi-san 2 |Bilang kanyang sarili |- |2017 |High & Low g-sword Animation DVD Special Edition |Bernie |- |} === Mga Patalastas === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Ref. |- |2014 |[[ABC-Mart]] "adidas CLIMACOOL" |<ref>{{Cite web|url=https://exile.jp/news/detail.php?id=1011726|title=ABCマート「adidas CLIMACOOL」新CMでEXILE新メンバーがCM初出演！|website=EXILE Official Website|language=ja|access-date=2019-07-09}}</ref> |- | rowspan="2" |2015 |Moist Diane "Extra Shine" | |- |[[Samantha Thavasa|Samantha Vega]] |<ref>{{Citation|last=SamanthaThavasaJP|title=GENERATIONS / Samantha Vega New CM 2015AW ラミディver.|date=2015-09-06|url=https://www.youtube.com/watch?v=gjAP3jASevg|access-date=2018-10-22}}</ref> |- |2016 |[[SoftBank Group|SoftBank]] "Sponavi Live" |<ref>{{Cite news|url=http://ldh-time.com/content/964|title=GENERATIONSメンバー出演！ CM『スポナビライブ』 WEBオリジナル動画 {{!}} LDH Time|work=LDH Time|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=2018-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022233438/http://ldh-time.com/content/964|url-status=dead}}</ref> |- |2016, 2017 |[[Rohto Pharmaceutical]] "Mr. Oxy" |<ref>{{Citation|last=oricon|title=白濱亜嵐、スーツ姿で猛ダッシュ ロート製薬『オキシー パーフェクトウォッシュ』WEB動画『Mr.OXY THE MOVIE』|date=2016-03-23|url=https://www.youtube.com/watch?v=EaAgqQTMUA4|access-date=2018-10-22}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://exile-joho.com/mr-oxy-935#WEB|title=白濱亜嵐CM出演情報！ロート製薬「Mr.OXY」2017春夏版がかっこよすぎる件。|date=2017-04-21|work=EXILE TRIBE 最新情報局|access-date=2018-10-22|language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2017 |Samantha Vega × Hirunaka no Ryuusei |<ref>{{Cite news|url=https://cancam.jp/archives/261778|title=永野芽郁、白濱亜嵐の制服姿に「学校一のモテ男のよう」 {{!}} CanCam.jp（キャンキャン）|date=2017-03-07|work=CanCam.jp（キャンキャン）|access-date=2018-09-09|language=ja-JP}}</ref> |- |Youfuku no Aoyama "Lost and Found" |<ref>{{Citation|last=洋服の青山 公式チャンネル|title=「Lost and Found」篇 30秒 {{!}} 洋服の青山 公式チャンネル|date=2017-02-05|url=https://www.youtube.com/watch?v=QGUOZxN0WFo|access-date=2018-10-22}}</ref> |- | rowspan="2" |2018 |Samantha Thavasa Japan Limited |<ref>{{Cite news|url=https://mdpr.jp/news/detail/1756036|title=EXILE白濱亜嵐＆オースティン・マホーン、日米イケメン共演にファン歓喜 生ダンスコラボも - モデルプレス|work=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース|access-date=2018-09-09|language=ja-JP}}</ref> |- |Youfuku no Aoyama "Aoyama Prestige Technology" |<ref>{{Cite web|url=https://m.tribe-m.jp/news/detail?news_id=16294&group_id=37|title=【5/3(木･祝)よりオンエアスタート！】洋服の青山「AOYAMA PRESTIGE TECHNOLOGY」新CMにGENERATIONS from EXILE TRIBE出演！ {{!}} NEWS {{!}} EXILE TRIBE mobile|website=EXILE TRIBE mobile|language=ja|access-date=2018-10-22}}</ref> |- |2019 |Samantha Thavasa 25th |<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/music/news/318664|title=白濱亜嵐、白石麻衣らSamantha Thavasaの設立25周年を祝福|publisher=Natasha Inc|website=音楽ナタリー|language=ja|access-date=2019-03-05|archive-date=2019-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903144631/https://natalie.mu/music/news/318664|url-status=dead}}</ref> |- |} === Music bideo === {| class="wikitable" !Taon !Mang-aawit !Pamagat !Ref. |- |2011 |[[Sandaime J Soul Brothers]] |[[Fighters (song)|Fighters]] | |- |2019 |Samantha Thavasa Family |"ONE -we are one-" |<ref>{{Citation|last=SamanthaThavasaJP|title=【ONE-we are one-】Samantha Thavasa 25th 豪華メンバーが友情出演!!アニバーサリーチャリティーソング|date=2019-02-27|url=https://www.youtube.com/watch?v=mi5xSMUc5oA|access-date=2019-03-07}}</ref> |- |} === Iba pa === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Papel !Ref. |- |2012 |Himitsu-Goto Up / down ([[Shueisha]] Pinky Bunko) |Cover model | * Up<ref>{{Cite book|title=Himitsugoto : 1|last1=Aoi.|first1=Sakaki|last2=あおい.|first2=榊|date=2012|publisher=Shūeisha|isbn=9784086600521|location=Tōkyō|oclc=809005079}}</ref> * Down<ref>{{Cite book|title=Himitsugoto. 2.|date=September 2012|publisher=Shueisha|others=Sakaki, Aoi., 榊, あおい|isbn=9784086600552|oclc=825163869}}</ref> |- |} == ''Photobook'' == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" ! width="10" | !Release date !Pamagat |'''Sanggunian''' |- |'''1st''' |21 Nobyembre 2017 |''Timbre'' |<ref>{{Cite web |title=TIMBRE : 白浜亜嵐ファースト写真集 {{!}} WorldCat.org |url=https://www.worldcat.org/title/1012922261 |access-date=2023-05-19 |website=www.worldcat.org |language=en}}</ref> |} == Musika == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" ! width="10" |Taon !Pamagat !Mang-aawit !Sanggunian |- |2018 |"''Melody''" (Lyric Video) |Exile |<ref>{{Cite web |date=2018-03-02 |title=EXILE、EXILE FRIDAY第2弾楽曲「Melody」のリリックビデオを公開 {{!}} OKMusic |url=https://okmusic.jp/news/249543 |access-date=2023-05-19 |website=okmusic.jp |archive-date=2020-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122153011/https://okmusic.jp/news/249543 |url-status=dead }}</ref> |- |2019 |"''Shinsei''" (Sound production) |Generations |<ref>{{Cite web |title=【Alan Shirahama's first song as a sound producer!】Teaser video & GENERATIONS from EXILE TRIBE's song |url=https://www.ldh.co.jp/eng/news/detail.php?lang=eng&site=TRIBE&newsid=0000020223 |access-date=2023-05-19 |website=LDH - LOVE + DREAM + HAPPINESS TO THE WORLD - |language=en}}</ref> |} == Sanggunian == <references /> == Panlabas na link == {{Commonscat|Alan Shirahama}} * [https://www.weibo.com/alanofficial Official Weibo] * [https://www.generations-ldh.com/ Generations profile] * [http://exile.jp/profile/profile_member.php?id=1000512#container Exile profile] * [[imdbname:4760680|Alan Shirahama]] - [[Internet Movie Database|IMDb]] [[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] [[Kategorya:Mga Mang-aawit mula Hapon]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1993]] [[Kategorya:Ipinanganak noong Agosto]] i8ylluhckjnkhwr3xgonppjictlt2k2 0 323905 2215962 2215586 2026-07-14T00:28:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215962 wikitext text/x-wiki {{Japanese name|Nakajo}} {{infobox person |name=Ayami Nakajo |native_name_lang=ja |native_name=中条 あやみ |birth_date={{birth date and age|1997|2|4}} |birth_place=Abeno-ku, [[Osaka]], {{JPN}} |other names=Pauline Ayami Nakajo (中条あやみポーリン)<br>Pauline Stuart (ポーリン・スチュアート) |nationality=[[Hapones]] |years active=2011–kasalukuyan |known for=''Nurse in Action!''<br>''[[Fatal Frame: The Movie]]''<br>''Seto & Utsumi''<br>''[[Let's Go, Jets!]]''<br>''[[Anonymous Noise]]''<br>''Real Girl''<br>''[[Nisekoi: False Love]]''<br>''[[Snow Flower]]'' |agent={{url|https://tencarat.co.jp|Ten Carat}} |height=169 cm |occupation={{hlist|[[Aktres]]|[[Modelo]]}} |spouse={{marriage|Ichihara Sogo|2023}} |module={{Infobox Chinese |child=yes | kanji = {{linktext|中条 あやみ}} | hiragana = {{linktext|なかじょう あやみ}} | romaji = Nakajō Ayami }} }} Si '''Ayami Nakajo''' ([[Wikang Hapones|hapones:]]中条 あやみ, [[Romanisasyong Hepburn|hepburn:]] ''Nakajō Ayami'', ipinanganak noong Pebrero 4, 1997)<ref>{{Cite web |title=TEN CARAT |url=https://tencarat.co.jp/ |access-date=2023-05-19 |website=TEN CARAT |language=ja}}</ref> ay isang Aktres at modelo na kaanib sa Ten Carat. == Talambuhay == === Pamilya === Si Nakajō ay ipinanganak sa Abeno-ku, Osaka noong 1997. Ang kanyang ina ay Hapones at ang kanyang ama ay [[Britaniko|Briton]] mula Hull, Yorkshire.<ref>{{Cite web |date=2016-08-05 |title=中条あやみ、10年ぶりの再会に涙 父の実家イギリスを訪問 |url=https://travel.mdpr.jp/travel/detail/1603453 |access-date=2023-05-22 |website=女子旅プレス |language=ja}}</ref> Siya ay may isang nakatatandang kapatid na babae, na labindalawang taong mas matanda sa kanya.<ref>{{Cite web |title=中条あやみ 古本で磨かれる本能 引かれてる傍線から他者との思考を比較、自分の生き方を確認 - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2019/01/22/kiji/20190121s00041000362000c.html |access-date=2023-05-22 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}</ref> === Edukasyon === Marunong siya magpa-tugtug ng piyano at biyulin, natutunan niya ang [[piyano]] mula sa kanyang lola at ang [[biyulin]] mula sa kanyang ama mula pagkabata hanggang sa junior haiskul. Siya ay kabilang sa [[badminton]] klab noong siya ay nasa junior haiskul, at naging magaling na manlalaro sa kanyang isport.<ref>{{Cite web |date=2015-04-16 |title=【エンタがビタミン♪】中条あやみ・18歳、『ポカリスエット』新CMの過酷なロケを終え「いい顔してる」と満面の笑み。 |url=https://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |access-date=2023-05-22 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2017-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203094513/http://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |url-status=dead }}</ref> == Karera == === Pag-momodelo === Noong 2011, nag-audition siya para sa female fashion magasin na "''[[Seventeen]]"''. Napili siya sa Grand Prix kasama ang mga modelo tulad ni [[Yua Shinkawa]], [[Nozomi Bando]], at [[Ai Hashizume]].<ref>{{Cite web |date=2016-08-05 |title=「天使のように可愛いすぎる」と話題の中条あやみ『アナザースカイ』に登場 |url=https://plus.tver.jp/news/40340/detail/ |access-date=2023-05-22 |website=plus.tver.jp |language=ja |archive-date=2022-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107223841/https://plus.tver.jp/news/40340/detail/ |url-status=dead }}</ref> Noong 2012, unang lumahok si Nakajō bilang isang modelo sa [[Tokyo Girls Collection|''Tokyo Girls Collection'']] sa 2012S/S season.<ref>{{Cite web |date=2016-08-05 |title=「天使のように可愛いすぎる」と話題の中条あやみ『アナザースカイ』に登場 |url=https://plus.tver.jp/news/40340/detail/ |access-date=2023-05-22 |website=plus.tver.jp |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong Mayo 1, 2015, nagsilbi siya ng unang solo cover niya sa Hunyo 2015 na isyu ng "''Seventeen"'' na magasin. Lumabas din siya sa isang patalastas para sa [[Pocari Sweat|''Pocari Sweat'']].<ref>{{Cite web |date=2015-04-17 |title=“登竜門”ポカリCM、ミスセブンティーン中条あやみが大抜擢 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2051688/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}</ref> Noong 2016, sa Spring/Summer Haute Couture ng [[Chanel]] na ginanap sa Paris , Pransya, siya ang pinakabatang Hapones sa kasaysayan na dumalo sa koleksyon mula sa unang hilera.<ref>{{Cite web |date=2016-01-20 |title=中条あやみ「シャネル」コレクション“日本史上初の最年少ゲスト”でフロントロウデビュー＜コメント到着＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1560323 |access-date=2023-05-22 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> Siya ay naging ambassador para sa Chanel.<ref>{{Cite web |last=Nast |first=Condé |title=Fashion Shows: Fashion Week, Runway, Designer Collections |url=https://www.vogue.com/fashion-shows |access-date=2023-05-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> Noong 2017, nagtapos siya bilang eksklusibong modelo ng magasin na "''Seventeen''" para sa kanilang isyu noong Hunyo 2017.<ref>{{Cite web |date=2017-05-17 |title=2017年6月号｜ティーンのNo.1雑誌「Seventeen（セブンティーン）」の公式サイトSeventeen ONLINE(セブンティーンオンライン）｜HAPPY PLUS（ハピプラ） |url=http://hpplus.jp/st/magazine/new |access-date=2023-05-22 |website=web.archive.org |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517010832/http://hpplus.jp/st/magazine/new |url-status=bot: unknown }}</ref> Noong Setyembre 2017, opisyal na naging eksklusibong modelo si Nakajō para sa ''[[CanCam]]''.<ref>{{Cite web |date=2017-09-22 |title=中条あやみが『CanCam 11月号』から専属モデルに！ 今年ハタチになった彼女の「かわいい♥が止まらない！」 |url=https://www.shogakukan.co.jp/news/162989 |access-date=2023-05-22 |website=小学館 |language=ja}}</ref> Noong 2018 lumahok si Nakajo sa "ika-26 na ''Tokyo Girls Collection 2018 SPRING / SUMMER"'' na ginanap noong Marso 31, 2018.<ref>{{Cite web |date=2018-04-02 |title=【TGC2018SS】中条あやみで開幕！ 圧巻ウォーキングに歓声 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2108608/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}</ref> Noong Pebrero 29, 2020, binuksan ang "Ika-30 ''Mynavi Tokyo Girls Collection 2020 SPRING / SUMMER''" sa [[Yoyogi Daiichi Gymnasium]] sa Tokyo. Bilang karagdagan, ito ay ginanap sa unang pagkakataon nang walang mga manonood upang maiwasan ang pagkalat ng [[Coronavirus|novel coronavirus]].<ref>{{Cite web |date=2020-03-02 |title=『TGC』初の“無観客”で開幕 ランウェイトップバッターは中条あやみ |url=https://www.oricon.co.jp/news/2143924/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}</ref> === Pag-arte === Noong 2012, nag-debut si Nakajō sa kanyang unang pang telebisyong drama na, ''Miss Double Faced Teacher'', bilang Yuyaku Umehara.<ref>{{Cite web |date=2015-04-16 |title=【エンタがビタミン♪】中条あやみ・18歳、『ポカリスエット』新CMの過酷なロケを終え「いい顔してる」と満面の笑み。 |url=https://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |access-date=2023-05-22 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2017-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203094513/http://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |url-status=dead }}</ref> Noong 2016 gumanap siya bilang pangunahing tauhang sa pelikulang ''[[Setoutsumi]]'' na itinakda sa bayan ni Nakajo sa Osaka, at nanalo siya sa ika-71 na [[Mainichi Film Concours Sponichi Grand Prix]] ''"New Face Award".''<ref>{{Cite web |title=中条あやみ ９頭身美女、伸びしろ無限大！スポニチＧＰ新人賞 - スポニチ Sponichi Annex 芸能 |url=https://www.sponichi.co.jp/entertainment/news/2017/01/19/kiji/20170118s00041000276000c.html |access-date=2023-05-22 |website=スポニチ Sponichi Annex |language=ja}}</ref> Noong 2014, ang kanyang unang pinagbidahan na pelikula ay ang [[Fatal Frame: The Movie]].<ref>{{Cite web |date=2016-10-05 |title=中条あやみ、映画初主演に重圧「毎日監督に怒られながら…」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2039905/full/ |access-date=2023-05-22 |website=ORICON NEWS}}</ref> == Pilmograpiya == === Serye sa Telebisyon === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Network !Nota !Sanggunian |- |2012 |''Miss Double Faced Teacher'' |Yuu Umehara |[[TBS]] | |<ref>{{Cite web |date=2015-04-16 |title=【エンタがビタミン♪】中条あやみ・18歳、『ポカリスエット』新CMの過酷なロケを終え「いい顔してる」と満面の笑み。 |url=https://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |access-date=2023-05-20 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2017-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203094513/http://japan.techinsight.jp/2015/04/nakajyouayami-pocaricm-making20150416.html |url-status=dead }}</ref> |- |2013 |''[[Summer Nude]]'' |Mami Ichise |[[Fuji Television|Fuji TV]] | |<ref>{{Citation |title=SUMMER NUDE |url=http://www.fujitv.co.jp/SUMMER-NUDE/caststaff/index.html |language=jp |access-date=2023-05-20}}</ref> |- | rowspan="2" |2015 |''[[True Horror Stories: Summer 2015]]'' |Lida Mami |Fuji TV |Bida |<ref>{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2015-08-14 |title=観月ありさに斎藤工！フジ系「ほん怖」ゾクゾク主演発表 |url=https://www.sanspo.com/article/20150814-X7TOBPZGUFJRBKWKQ7BIPF2KEI/ |access-date=2023-05-20 |website=サンスポ |language=ja}}</ref> |- |''She'' |Azusa Ogiwara |Fuji TV | |<ref>{{Cite web |date=2015-04-07 |title=松岡茉優連ドラ初主演作、中条あやみらキャスト発表 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1479389 |access-date=2023-05-20 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> |- |2016 |''Stranger'' |Maria |[[TV Asahi]] |TV Movie |<ref>{{Cite web |date=2019-07-31 |title=香取慎吾主演のサスペンスドラマ 名作漫画『ポーの一族』モチーフに |url=https://www.oricon.co.jp/news/2067482/full/ |access-date=2023-05-20 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- |2017 |[[Tales of the Unusual: Spring 2017|''Tales of the Unusual: Spring 2017'']] |Midori |Fuji TV |Bida; maikling drama |<ref>{{Cite web |date=2019-07-31 |title=中条あやみ『世にも奇妙』初主演 都市伝説“This Man”をドラマ化 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2089340/full/ |access-date=2023-05-20 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- | rowspan="2" |2019 |[[The Devil's Ballad|''The Devil's Ballad'']] |Ōzora Yukari |Fuji TV |TV movie |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=中条あやみが「悪魔の手毬唄」に出演、物語の鍵を握るスター歌手に（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/355488 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2019-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115015756/https://natalie.mu/eiga/news/355488 |url-status=dead }}</ref> |- |''Nurse in Action!'' |Haruka Tachibana |NTV |Bida |<ref>{{Cite web |date=2019-02-05 |title=中条あやみ＆水川あさみ、ダブル主演で「戦うナース」４月スタート日テレ系「白衣の戦士！」 |url=https://hochi.news/articles/20190204-OHT1T50233.html |access-date=2023-05-20 |website=スポーツ報知 |language=ja}}</ref> |- | rowspan="3" |2020 |''56-nenme no Shitsuren'' |Nakagawa Saori |NHK |Bida; telebisyong pelikula |<ref>{{Cite web |date=2020-02-19 |title=中条あやみ＆本郷奏多、タイムトラベル・ラブストーリー挑戦＜56年目の失恋＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1979835 |access-date=2023-05-20 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> |- |''I Had a Dream of That Girl'' |Herself |[[TV Tokyo]] |Kabanata 1 |<ref>{{Cite web |date=2020-09-09 |title=中条あやみ＆芳根京子＆池田エライザら「あのコの夢を見たんです。」出演女優一挙発表 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2020/09/09/68899.html |access-date=2023-05-20 |website=cinemacafe.net |language=ja}}</ref> |- |''The Mystery Collection of Enmadou Sara'' |Enma Sara |NHK |Bida |<ref>{{Citation |title=主演・中条あやみ「閻魔堂沙羅の推理奇譚」制作開始！ |url=http://www.nhk.or.jp/dramatopics-blog/20000/431932.html |language=jp |access-date=2023-05-20 |archive-date=2020-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062452/http://www.nhk.or.jp/dramatopics-blog/20000/431932.html |url-status=dead }}</ref> |- |2021 |''[[Tokyo MER: Mobile Emergency Room]]'' |Hina Tsurumaki |TBS | |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=中条あやみ、研修医役で日曜劇場「TOKYO MER」に出演（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/427807 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513071722/https://natalie.mu/eiga/news/427807 |url-status=dead }}</ref> |- |2021–23 |''[[Love You as the World Ends]]'' |Kurumi Ogasawara |NTV/[[Hulu]] |Apat na season |<ref>{{Cite web |date=2020-11-13 |title=中条あやみ、医師役に初挑戦 竹内涼真と“すれ違いラブストーリー” |url=https://www.oricon.co.jp/news/2175243/full/ |access-date=2023-05-20 |website=ORICON NEWS}}</ref> |} === Pelikula === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Nota !Sanggunian |- |2014 |''Fatal Frame: The Movie'' |Aya Tsukimori |Bida |<ref>{{Cite web |date=2014-04-22 |title=「Seventeen」モデル2人がホラー映画に挑む 劇中ビジュアル解禁 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1375568 |access-date=2023-05-20 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-09-30 |title=【特別映像】中条あやみ、天使すぎる歌声披露「先生がすごいスパルタで恐かった」 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2014/09/30/26284.html |access-date=2023-05-20 |website=cinemacafe.net |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |''[[Lychee Light Club]]'' |Kanon | | |- |''Seto & Utsumi'' |Ichigo Kashimura | |<ref>{{Citation |last=allcinema |title=映画 セトウツミ (2016)について 映画データベース - allcinema |url=https://www.allcinema.net/cinema/355581 |language=ja |access-date=2023-05-20}}</ref> |- | rowspan="2" |2017 |[[Anonymous Noise|''Anonymous Noise'']] |Nino Arisugawa | | |- |''Let's Go, Jets!'' |Ayano Tamaki | | |- | rowspan="2" |2018 |''Real Girl'' |Iroha Igarashi |Bida |<ref>{{Cite web |title=3D彼女 リアルガール : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/87414/ |access-date=2023-05-20 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |[[Nisekoi: False Love|''Nisekoi: False Love'']] |Chitoge Kirisaki |Bida |<ref>{{Cite web |date=2018-04-23 |title=中島健人＆中条あやみ：実写映画「ニセコイ」で初共演でダブル主演 脱王子、脱清純宣言！ |url=https://mantan-web.jp/article/20180422dog00m200029000c.html |access-date=2023-05-20 |website=MANTANWEB（まんたんウェブ） |language=ja-JP}}</ref> |- | rowspan="2" |2019 |''Snow Flower'' |Miyuki |Bida |<ref>{{Cite web |title=雪の華 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/88741/ |access-date=2023-05-20 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''How To Identify The Right Bus'' |Sameshima |Bida; kinunan noong 2015 |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=中条あやみ、4年越しに主演作が公開「18歳の青春が詰まった作品」（写真15枚） |url=https://natalie.mu/eiga/news/344779 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105060152/https://natalie.mu/eiga/news/344779 |url-status=dead }}</ref> |- |2020 |''[[Flight on the Water]]'' |Haruka Todo |Bida |<ref>{{Cite web |title=水上のフライト : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/91740/ |access-date=2023-05-20 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2023 |''Tokyo MER: Mobile Emergency Room: The Movie'' |Hina Tsurumaki | |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=鈴木亮平主演「TOKYO MER」映画化、賀来賢人や中条あやみも続投（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/460427 |access-date=2023-05-20 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105000615/https://natalie.mu/eiga/news/460427 |url-status=dead }}</ref> |} == Pansariling buhay == Noong Mayo 1, 2023, inihayag ni Ayami Nakajo sa kanyang personal instagram account na ikakasal siya kay Ichihara Sogo, ang presidente ng "AViC", isang kumpanya na dalubhasa sa digital marketing.<ref>{{Cite web |title=中条あやみ sa Instagram |url=https://www.instagram.com/p/CrsPy0cyCz-/ |access-date=2023-05-19 |website=Instagram |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2023-05-01 |title=中条あやみが結婚を発表 お相手は実業家、市原創吾氏 |url=https://www.sanspo.com/article/20230501-M6LAPJFQSFGZNBKY3HFGG42YRQ/ |access-date=2023-05-19 |website=サンスポ |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-01 |title=中条あやみ、ITベンチャー企業社長との結婚報告「楽しく温かい家庭を築いていきたい」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2277564/full/ |access-date=2023-05-19 |website=ORICON NEWS}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nakajo Ayami announces her marriage |url=https://www.tokyohive.com/article/2023/05/nakajo-ayami-announces-her-marriage |access-date=2023-05-19 |website=tokyohive}}</ref> == Mga Parangal == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10|Taon !Parangal !Kategorya !Hinirang na Pelikula !Resulta |- |2011 |Miss Seventeen Grand Prix | | |{{Won}} |- |2017 |71st [[Mainichi Film Awards]] |Best New Actress |''Setoutsumi'' |{{Won}} |- |2017 |28th [[Japan Best Jewellery Wearer]] |Best Dressed | |{{Won}} |- |2018 |41st Japan Academy Prize |Newcomer of the Year |''Let's Go, Jets!'' |{{Won}} |} == Sanggunian == {{reflist}} == Kawing Panlabas == {{Commonscat|Ayami Nakajo}} * [[imdbname:5170969|Ayami Nakajô]] sa IMDb * [https://instagram.com/nakajo_ayami?igshid=NTc4MTIwNjQ2YQ== Ayami Nakajo] sa [[Instagram]] * [https://archive.today/20230614171024/https://tencarat.co.jp/nakajoayami Official profile] sa Ten Carat * [https://web.archive.org/web/20150419070408/http://hpplus.jp/st/clip/2108572/ Official profile] sa ''Seventeen'' * [https://cancam.jp/archives/category/model/ayaminakajo Official profile] sa ''CanCam'' [[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]] [[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] [[Kategorya:Mga ipinanganak noong Pebrero]] cu6apil54kir6vp7v9z87cyzda8s1yu 0 324230 2215958 2035960 2026-07-14T00:08:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215958 wikitext text/x-wiki {{Japanese name|Saitō}} {{other people|Saito}} Si '''Asuka Saitō''' ([[Wikang Hapones|hapones:]] 齋藤 飛鳥, [[Romanisasyong Hepburn|hepburn:]] ''Saitō Asuka'', ipinanganak Agosto 10, 1998) ay isang Japanese idol singer, artista at fashion model mula sa bansang Hapon. Siya ay dating unang henerasyong miyembro ng purong babae na grupo na [[Nogizaka46]] at isang regular na modelo para sa fashion magasin na ''sweet''. Kasama sa kanyang mga pangunahing tungkulin bilang aktres ay pagganap bilang si Mana Hayase sa Hapones na remake ng ''{{ill|You are the Apple of My Eye|en}}'', at bilang si Midori Asakusa sa pelikula at mga adaptasyon sa TV ng ''Keep Your Hands Off Eizouken!''. {{Infobox person |name=Asuka Saitō |native_name=齋藤 飛鳥 |native_name_lang=ja |image=Saitō Asuka -i---i- (44146875730).jpg |image size=260px |birth_date={{birth date and age|1998|8|10}} |birth_place=[[:en:Katsushika|Katsushika ward]], Tokyo, {{JPN}} |image caption=Si Asuka sa [[Taiwan|Taipei, Taiwan]] noong Nobyembre 2018 |nationality=[[Hapones]] |nickname=Ashurin (あしゅりん) |occupation={{flatlist| *Mang-aawit *[[aktor|Aktres]] *[[Modelo|fashion model]]}} |years active=2007–kasalukuyan |height=158 cm |module={{Infobox musical artist|embed=yes | years_active = 2011–2023 | website = | background = solo_singer<!--mandatory field must be formatted this way--> | origin = Tokyo, Hapon | genre = [[J-pop]] | instrument = {{flatlist| *Vocals *[[Drum]]}} | label = Sony Records/N46Div | past_member_of = [[:en:Nogizaka46|Nogizaka46]] | module = {{Infobox Chinese | kana = さいとう あすか | romaji = Saitō Asuka }}}} |signature_size=180px |signature=Asahi Breweries Nogizaka46 Adult Selection 20211206 170907.png|website=[https://asukasaito.jp/s/m15/?ima=4106 Asukasaito.jp]}} == Talambuhay == Si Saitō ay ipinanganak noong Agosto 10, 1998 sa [[Tokyo]], Hapon.<ref>{{Cite web |title=乃木坂斎藤飛鳥がＣＵＴｉＥ専属モデルに - ＡＫＢ４８ニュース |url=https://www.nikkansports.com/entertainment/akb48/news/p-et-tp0-20150218-1435866.html |access-date=2023-06-17 |website=nikkansports.com |language=ja}}</ref> Ang kanyang ina ay mula sa [[Myanmar]] at ang kanyang ama ay Hapon.<ref>{{Citation |title=全国津々浦々美少女ヒストリー AWES♡ME CITY girls |url=https://www.amazon.com/dp/B01G7I3UDM |language=jp |access-date=2023-06-17}}</ref> Siya ay may dalawang nakatatandang kapatid na lalaki.<ref>{{Citation |title=齋藤飛鳥ちゃんの誕生物語 |url=https://www.youtube.com/watch?v=8E1jdJTfGBg |access-date=2023-06-17}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-12-31 |title=齋藤飛鳥の兄妹仲を徹底検証！性格不一致で兄と会えていない？兄とのエピソードに心ほっこりｗ - 芸能&スポーツニュース |url=https://entertainment-sports.com/saitouasuka-older-brother/ |access-date=2023-06-17 |website=entertainment-sports.com |language=ja}}</ref> Nag-debut si Saitō bilang isang aktres noong 2007 sa pelikulang ''[[Sakuran]]'', na gumaganap bilang ang bida noong bata pa.<ref>{{Citation |title=さくらん |url=https://www.amazon.com/dp/B000FPEMYU |publisher=蜷川実花 (2007-08-03). さくらん. 角川エンタテインメント. |access-date=2023-06-17}}</ref> == Karera == {{Expand section|date=Hunyo 2023}} == Discograpiya == === Mga Singles kasama ang Nogizaka46 === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !data-sort-type="number" | No. !Pamagat !Papel !Nota |- | rowspan="4"| 2012 | 1 | "[[Guruguru Curtain]]" | A-side | Nag-debut bilang 1st generation na miyembro; kumanta din sa ''"Nogizaka no Uta", "Aitakatta Kamoshirenai", "Ushinaitakunai kara"'' at ''"Shiroi Kumo ni Notte"'' |- | 2 | "''Oide Shampoo''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa ''"Ōkami ni Kuchibue o"'' bilang Under Member |- | 3 | "''Hashire! Bicycle''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa ''"Kairyū no Shima yo"'' bilang Under member |- | 4 | "''Seifuku no Mannequin''" | A-side | Kumanta sa ''"Yubi Bōenkyō"'' at ''"Yasashisa Nara Ma ni Atteru"'' |- | rowspan="3"| 2013 | 5 | "''Kimi no Na wa Kibō''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa "Shakiism" at "13nichi no Kinyobi" bilang Under Member |- | 6 | "''Girl's Rule''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa ''"Senpūki"'' bilang Under Member at ''"Ningen to Iu Gakki"'' |- | 7 | "''Barrette''" | A-side | Kumanta din sa ''"Tsuki no Ōkisa''" at ''"Sonna Baka na…"'' |- | rowspan="3"| 2014 | 8 | "''Kizuitara Kataomoi''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa ''"Toiki no Method"'' at ''"Umareta Mama de"'' bilang Under Member |- | 9 | "''Natsu no Free & Easy''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa ''"Koko ni Iru Riyū"'' bilang Under Member |- | 10 | "''Nandome no Aozora ka?''" | B-side | Hindi kumanta sa title track. Kumanta sa ''"Watashi, Okiru"'' at ''"Ano Hi Boku wa Tossa ni Uso o Tsuita"'' bilang Under Member |- | rowspan="3"| 2015 | 11 | "''Inochi wa Utsukushii''" | A-side | Kumanta sa din sa ''"Arakajime Katarareru Romance"'' |- | 12 | "''Taiyō Nokku''" | A-side | Kumanta din sa ''"Hane no Kioku"'' at ''"Seifuku o Nuide Sayonara o…"'' |- | 13 | "''Ima, Hanashitai Dareka ga Iru''" | A-side | Kumanta din sa ''"Popipappapā"'' at "''Kanashimi no Wasurekata"'' |- | rowspan="3"| 2016 | 14 | "''Harujion ga Sakukoro''" | A-side | Kumanta din sa "''Harukanaru Bhutan"'' |- | 15 | "''[[Hadashi de Summer]]''" | A-side, center | Kumanta din sa ''"Boku Dake no Hikari"'' |- | 16 | "''Sayonara no Imi''" | A-side | Kumanta din sa ''"Kodoku na Aozora"'' at ''"Ano Kyōshitsu"'' |- | rowspan="3"| 2017 | 17 | "''[[Influencer]]''" | A-side | Kumanta din sa ''"Another Ghost"'' |- | 18 | "''Nigemizu''" | A-side | Kumanta din sa "''Onna wa Hitori ja Nemurenai"'', ''"Hito Natsu no Nagasa Yori…"'' at ''"Naitatte Iijanaika?"'' |- | 19 | "''Itsuka Dekiru kara Kyō Dekiru''" | A-side, center | Nakabahaging posisyon sa gitna kasama si [[Nanase Nishino]]; kumanta din sa ''"Fuminshō"'' |- | rowspan="3"| 2018 | 20 | "''[[Synchronicity]]''" | A-side | Kumanta din sa ''"Against"'' bilang unang henerasyon na miyembro |- | 21 | "''Jikochū de Ikō!''" | A-side, center | Kumanta din sa "Chikyū ga Maruinara " at "Anna ni Sukidatta no ni…" |- | 22 | "''Kaerimichi wa Tōmawari Shitaku Naru''" | A-side | Kumanta din sa ''"Caravan wa Nemuranai"'' at ''"Shiritai Koto"'' |- | rowspan="2"| 2019 | 23 | "''[[Sing Out!]]''" | A-side, center | Kumanta din sa ''"No Yō na Sonzai"'' |- | 24 | "''Yoake Made Tsuyogaranakutemoii''" | A-side | Kumanta din sa ''"Boku no Koto, Shitteru?"'', ''"Romendensha no Machi"'' at ''"Boku no Omoikomi"'' |- | rowspan="3"| 2020 | 25 | "''Shiawase no Hogoshoku''" | A-side | Kumanta din sa ''"Sayonara Stay With Me"'', ''"Romendensha no Machi"'' at ''"Fantastic Sanshoku Pan"'' |- | align="center" | — | "''Sekaijū no Rinjin yo''" | align="center" | — | [[Charity record|Charity song]] sa panahon ng [[COVID-19 pandemic]] |- | align="center" | — | "''[[Route 246]]''" | Center | |- | rowspan="4" | 2021 | 26 | "''Boku wa Boku o Suki ni Naru''" | A-side | Kumanta din sa ''"Ashita ga Aru Riyū"'' at ''"Wilderness World"'' |- |27 |"''[[Gomen ne Fingers Crossed]]''" |A-side |Kumanta din sa ''"Zenbu Yume no Mama"'' |- |28 |"''[[Kimi ni Shikarareta]]''" |A-side |Kumanta din sa ''"Dorodarake"'' at ''"Tanin no Sora ni"'' |- |align="center" | — |"''Saigo no Tight Hug''" |A-side | |- | rowspan="3" |2022 |29 |"''[[Actually...]]''" |Center |Nakabahaging posisyon sa gitna kasama si [[Mizuki Yamashita]]; Kumanta din sa ''"Fukayomi"'' at ''"Suki ni Nattemita"'' |- |30 |"''Suki to Iu no wa Rock da ze!''" |A-side | |- |31 |"''Koko ni wa Nai Mono''" |Center |Huling single na nilalahukan |} ===Mga Albums kasama ang Nogizaka46=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon ! data-sort-type="number" | No. !Pamagat !Pinagsasanay na kanta |- | 2015 | 1 | ''[[Tōmei na Iro]]'' | * "Nazo no Rakugaki" * "Jiyū no Kanata " |- | 2016 | 2 | ''[[Sorezore no Isu]]'' | * "Kikkake" * "Taiyō ni Kudokarete" * "Threefold Choice" |- | 2017 | 3 | ''[[Umarete Kara Hajimete Mita Yume]]'' | * "Skydiving" * "Settei Ondo" * "Katai Kara no Yō ni Dakishimetai" {{small|(Solo)}} |- | 2019 | 4 | ''[[Ima ga Omoide ni Naru made]]'' | * "Arigachi na Ren'ai" * "Mosugu ~Zambi Densetsu~" |} === Iba pang mga Tampok na kanta === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon ! Mang-aawit ! Pamagat ! Albums / Singles |- | rowspan="2"| 2017 | [[AKB48]] | "Dare no Koto o Ichiban Aishiteru" | "''[[Shoot Sign]]''" |- | [[Shinichi Osawa|Mondo Grosso]] | "Wakusei Tantra" | ''Nando Demo Atarashiku Umareru'' |- | 2018 | rowspan="2"| [[AKB48]] | "Kokkyo no Nai Jidai" | "''Jabaja''" |- | 2019 | "Hitsuzensei" | "''[[Jiwaru Days]]''" |- |2021 |[[Nogizaka46]] |"Hard to Say" |"[[Time Flies|''Time Flies'']]" |- |2022 |Mondo Grosso |"Stranger" |''Big World'' |} == Pilmograpiya == ===Pelikula=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Nota !{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- | 2007 | ''[[Sakuran]]'' | Tomeki | | <ref>{{Citation |title=さくらん |url=https://www.amazon.com/dp/B000FPEMYU |publisher=Amazon |access-date=2023-06-20}}</ref> |- | 2018 | ''You Are the Apple of My Eye'' | Mana Hayase | Bida | <ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=乃木坂46齋藤飛鳥の出演映画「あの頃、君を追いかけた」公開日決定、新場面写真も |url=https://natalie.mu/music/news/289313 |access-date=2023-06-20 |website=音楽ナタリー |language=ja |archive-date=2021-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009133245/https://natalie.mu/music/news/289313 |url-status=dead }}</ref> |- | 2020 | ''[[Keep Your Hands Off Eizouken!|Keep Your Hands Off Eizouken! The Movie]]'' | Midori Asakusa | Bida | <ref name=Eizouken>{{cite web|url= https://natalie.mu/eiga/news/397783|title= 「映像研」齋藤飛鳥、山下美月＆梅澤美波と仲良くなれたのは「浅草のおかげ」|access-date= March 1, 2021|work= Natalie|archive-date= Oktubre 9, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211009133245/https://natalie.mu/eiga/news/397783|url-status= dead}}</ref> |- | 2023 | ''Side by Side'' | Riko | | <ref>{{cite web |url= https://eiga.com/movie/98784/|title= サイド バイ サイド 隣にいる人|access-date= January 20, 2023|work= eiga.com}}</ref> |} ===Telebisyon=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width:500px" |- bgcolor="#b0c4de" align="center" !width=10| Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Network !Nota !{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- | 2020 | ''[[Keep Your Hands Off Eizouken!]]'' | Midori Asakusa | [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] | Bida | <ref name=Eizouken/> |} == Bibliograpiya == === ''Photobook'' === * Kikan Nogizaka vol.3 Ryōshū (4 Setyembre 2014, Tokyo News Service) ISBN 9784863364264<ref>{{Citation |title=季刊乃木坂 vol.3 |url=https://iss.ndl.go.jp/sp/show/R100000002-I025749055-00/ |language=jp |access-date=2023-06-17}}</ref> * Shiosai (25 Enero 2017, Gentosha) ISBN 9784344030534<ref>{{Citation |title=潮騒 |url=https://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I027840318-00 |language=jp |access-date=2023-06-17}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Panlabas na link == {{Commonscat|Asuka Saitō}} {{DEFAULTSORT: Asuka Saitō}} * [https://instagram.com/asuka.3110.official?igshid=NTc4MTIwNjQ2YQ== Asuka Saitō] sa [[Instagram]] * [[imdbname:7628256|Asuka Saitô]] - [[Internet Movie Database|IMDb]] *[https://www.nogizaka46.com/s/n46/artist/264?ima=2132 Nogizaka46 profile] * [https://www.nogizaka46.com/s/n46/diary/MEMBER/list?ima=4024&ct=264 Asuka Saitō] official blog * [https://www.showroom-live.com/room/profile?room_id=93401 Asuka Saitō] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230617080209/https://www.showroom-live.com/room/profile?room_id=93401 |date=2023-06-17 }} sa ''SHOWROOM'' * [https://m.weibo.cn/u/7558981076?jumpfrom=weibocom Asuka Saitō] sa Weibo [[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1998]] [[Kategorya:Mga ipinanganak sa Agosto]] [[Kategorya:Mga Artista mula sa Hapon]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Hapon]] [[Kategorya:Mga modelo mula sa Hapon]] stun7npeozzw2r6zbkuyb93lapudu43 0 325731 2215952 2114012 2026-07-13T21:18:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215952 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Agra|official_name=Comune di Agra|native_name=|image_skyline=Monte lema.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Agra kasama ang [[Monte Lema]] sa likuran|image_shield=Agra (VA)-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|2|N|08|46|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=Bedorè, Gaggio, Madonna della Lupera|mayor_party=|mayor=Andrea Ballinari, simula Hunyo 2004|area_footnotes=|area_total_km2=3|population_footnotes=|population_demonym=Agresi|elevation_footnotes=|elevation_m=650|saint=|day=|postal_code=21010|area_code=0332|website=|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Agra''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], sa hilagang [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang lupain ng Agra ay bahagi ng sakop ng Apat na Lambak, na kasama naman sa distrito ng Valtravaglia. Ang huli ay ipinagkaloob, na may isang diploma na may petsang Hulyo 11, 1438, kay Konde Franchino Rusca. Noong 1570, nangyari ang debolusyon ng fief, kasunod ng pagkamatay ni Konde Ercole Rusca na walang mga lehitimong anak. Noong ika-2 ng Disyembre 1583, si Felipe II ng España ay nagbigay ng distrito ng Apat na Lambak sa Milanes na patricianong si si Giovanni Marliani. Noong 1773 ibinenta ang teritoryo kay Konde Antonio Crivelli (Casanova 1930, pp. 56-57, 77, 105).<ref>{{Cite web |title=Comune di Agra |url=https://www.comune.agra.va.it/c012001/zf/index.php/storia-comune/ |access-date=2023-11-13 |website=www.comune.agra.va.it |archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113015336/https://www.comune.agra.va.it/c012001/zf/index.php/storia-comune/ |url-status=dead }}</ref> == Mga monumento at tanawin == [[File:Paolo_Monti_-_Serie_fotografica_(Agra,_1979)_-_BEIC_6366255.jpg|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Paolo_Monti_-_Serie_fotografica_(Agra,_1979)_-_BEIC_6366255.jpg|left|thumb|Daan ng Krus sa Agra na nakuhanan ng larawan noong 1979 ni [[Paolo Monti]]]] Ang Agra ay tahanan ng tinatawag na Liwasang Daini, isang liwasang agrikultural na may mga usa at kambing na nanginginain sa isang malawak na presinto, nilagyan din ng mga kagamitan sa paglalaro para sa mga bata at bowling green, pati na rin ang iba pang multipurpose na espasyo. == Mga pangyayari == Dalawang pangunahing pagdiriwang ang nangyayari taon-taon sa Agra, ang "piyesta ng mga [[bata]]", na nakatuon sa mga aktibidad na may temang pambata, at ang "pista ng kalabasa at kastanyas", kung saan ang lahat ng eskinita at kalye ng sentrong pangkasaysayan ay itinayo bilang isang pamilihan, pangunahin ng mga produktong nagmula sa [[Pumpkin|kalabasa]] at kastanyas. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20060805081641/http://www.cm-valliluinese.va.it/ Comunità Montana Valli del Luinese] {{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 5hotyytnu3ap7qsotvemgmmk17hhh0q 0 326044 2215969 2114011 2026-07-14T01:15:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2215969 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Bardello con Malgesso e Bregano|official_name=Comune di Bardello con Malgesso e Bregano|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|50|07.3|N|8|41|51.04|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=|mayor_party=''Special Commissioner''|mayor=Federica Crupi|area_footnotes=|area_total_km2=7.58|population_footnotes=|population_total=3,634|population_as_of=Disyembre 30, 2021|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=21009|area_code=0332|website=|footnotes=}} Ang '''Bardello con Malgesso e Bregano''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Varese]], rehiyon ng Lombardia, hilagang [[Italya]]. Ito ay itinatag noong Enero 1, 2023 mula sa pagsasama ng [[Bardello]], [[Malgesso]], at [[Bregano]]. == Heograpiya == Ang munisipalidad ay matatagpuan tungkol sa {{Cvt|10|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Varese]] sa pagitan ng [[Lawa ng Varese]] at ng [[Lawa ng Maggiore]]. == Kasaysayan == Ang munisipalidad ay nilikha noong Enero 1, 2023 kasama ang pagsasanib ng mga dating independiyenteng munisipalidad ng Bardello, Bregano, at Malgesso.<ref>{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Fusione tra Comuni della provincia: nasce Bardello con Malgesso e Bregano |url=https://www.laprovinciadivarese.it/fusione-tra-comuni-della-provincia-nasce-bardello-con-malgesso-e-bregano-314466/ |access-date=2023-01-02 |website=laprovinciadivarese.it |language=it}}</ref> Nauna nang inaprubahan ng mga mamamayan ng tatlong munisipalidad ang pagsasanib noong Pebrero 2022 at ang konseho ng rehiyon ng Lombardia noong Oktubre 2022<ref>{{Cite web |title=Il Comune di Bardello con Malgesso e Bregano (VA) |url=https://www.tuttitalia.it/variazioni-amministrative/nuovo-comune-di-bardello-con-malgesso-bregano/ |access-date=2023-01-02 |website=tuttitalia.it |language=it}}</ref> sa pamamagitan ng Batas Rehiyonal numero 21 ng Oktubre 21, 2022.<ref>{{Cite web |title=Comune di Bardello con Malgesso e Bregano (VA) |url=https://www.halleyweb.com/ccbdmgbn/hh/index.php |access-date=2023-12-02 |website=www.halleyweb.com |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202043658/https://www.halleyweb.com/ccbdmgbn/hh/index.php |url-status=dead }}</ref> Ang Bardello con Malgesso e Bregano ay isa sa dalawang pagsasanib ng mga munisipalidad sa Lombardia na inaprubahan noong 2023, kasama ang munisipalidad ng [[Campospinoso Albaredo]] at ang pangatlo sa Lalawigan ng Varese pagkatapos ng [[Maccagno con Pino e Veddasca]] (2014) at [[Cadrezzate con Osmate]] (2019).<ref>{{Cite web |title=Il nuovo Comune di Bardello con Malgesso e Bregano (VA) |url=https://www.tuttitalia.it/variazioni-amministrative/nuovo-comune-di-bardello-con-malgesso-bregano/ |access-date=2023-12-02 |website=Tuttitalia.it |language=it}}</ref> == Simbolo == Wala pang sariling eskudo de armas ang munisipyo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 79z81yr5e935dejcc4p9vc5tewepa3a 0 327219 2216032 2215606 2026-07-14T11:03:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216032 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = Coat of arms of Costa Rica |image = Coat of arms of Costa Rica.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]] |year_adopted = 1848 <br> (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes<ref>[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19</ref>) |crest = An ribbon azure bearing the legend "[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]". |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]] |orders = |other_elements = A [[Console (heraldry)|console]] or. |earlier_versions = |use = }} Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.<ref name= "1998ExecDecree">[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&nNorma=43741&nVersion=46098&nTamanoLetra=10&strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&strServidor=\\pgr04&strUnidad=D:&strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}</ref> == Pre-1821 colony of Spanish Empire == Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823. == Sandata ng pederal at estado == Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]]. Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.<ref name="historia">[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}</ref> == Mga armas ng isang malayang estado == Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.<ref name="historia" /> ==Makasaysayang eskudo ng republika== [[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]] Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.<ref name="historia" /> 85hcjrzt4crf41xp1l0sxqxh3vjaemi 0 334071 2215973 2215918 2026-07-14T03:44:41Z Tabilay 153890 /* Mga pagkilala */ 2215973 wikitext text/x-wiki Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang eh-YA-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-28 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Hulyo 13 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref name="NewCareerHigh">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa Australian Open 2020 at French Open 2021, at singles sa US Open 2022. Mayroon siyang limang singles at tatlong doubles na titulo sa ITF circuit, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open, final sa Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 championships. Nagsimula siya sa Grand Slam noong 2023, nakapasok sa main draw noong 2025, at ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na round ng Wimbledon 2026. {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,269,015 |singlesrecord = {{tennis record|won=224|lost=135}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=49}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 130 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |updated = Hulyo 13, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya 1985. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission,<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=The Philippine Star |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref> at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=GMA News |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat, ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa San Juan at Colegio San Agustin sa Makati, bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=ABS-CBN News |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong baseliner na gumagamit ng malakas na forehand at matatag na two‑handed backhand upang kontrolin ang palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> Ang kaliwang kamay na topspin niya ay nagtutulak sa bola nang malalim, at mahusay siya sa pagbabalik at sa hard court. Gayunman, nananatiling hamon ang kanyang serve na kulang sa bilis at pagkakaiba‑iba.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Itinampok ng mga dating propesyonal gaya nina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan na palakasin at gawing mas maaasahan ang kanyang serve, kasabay ng mas matibay na kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Sa kanyang paglalakbay bilang propesyonal na manlalaro, nakatrabaho ni Alexandra Eala ang iba’t ibang coach mula sa Rafa Nadal Academy at iba pang eksperto. Sa mga unang taon, si Daniel Gomez ang nagturo sa kanya ng konsistensi at pisikal na kondisyon.<ref name="coach0" /> Pagkatapos, naging mentor niya si Joan Bosch na kasama niya sa mga kampanya sa Miami Open 2025 at Wimbledon 2026.<ref name="coach1" /> Bago ang 2025 season, si Sandro Viaene ang namahala sa kanyang pre‑season training at paghahanda.<ref name="coach1" /> Noong Miami Open 2025, sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan at nagbigay ng mahalagang gabay mula sa karanasan niya bilang coach ni Rafael Nadal.<ref name="coach0" /> Sa Wimbledon 2026, nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang fitness coach mula sa Rafa Nadal Academy, na tumulong sa kanyang pisikal na kondisyon.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Eala ay gumagamit ng Babolat Pure Aero racket. Noong kabataan, ginamit niya ang bersyon ng 2016; sa US Open Juniors 2022, ang 2019 model; at mula 2023, ang Pure Aero 2023 na may mas siksik na string pattern at mas kontroladong pakiramdam.<ref name=":Babolat0" /> Ayon sa mga pagsusuri, ang Pure Aero 2023 ay nagbibigay ng mas mahusay na kontrol at spin, mas komportableng hawak, ngunit bahagyang mas kaunting lakas kumpara sa naunang mga modelo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Bilang junior player, nakamit ni Alexandra Eala ang serye ng mahahalagang titulo sa pandaigdigang tennis. Noong 2013, naging kampeon siya sa 8-and-under division ng Little Mo International Tennis Grand Slam sa Estados Unidos.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Dalawang taon matapos nito, nagwagi siya sa Dubrovnik Dub Bowl para sa 11-and-under sa Croatia.<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, gumawa siya ng kasaysayan bilang wild card champion sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahan ng Orange Bowl kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open kasama si Nugroho.<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-priska-nugroho-australian-open-girls-doubles-title}}</ref> Noong 2021, muling nakamit ang titulo sa French Open doubles kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi rin ng isahan at dalawahan sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Pinakamalaking tagumpay niya sa junior career ay noong 2022, nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na Grand Slam sa US Open matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] ==== 2020–2022 ==== Noong 2020, lumahok si Alexandra Eala sa limang torneo ng ITF sa isahan. Umabot siya sa ikalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Noong 2021, unang sumabak siya sa WTA Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, lumahok siya sa dalawang ITF torneo: ''quarterfinal'' sa W25 Madrid at ''final'' sa W25 Platja d’Aro.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2022, lumahok siya sa WTA Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika. Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng iba pang torneo. Sa dalawahan, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at Madrid 1000, at sa ITF ay nagtala ng ''semifinal'' sa W25 Palma del Río at pitong ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2023–2024 ==== Noong 2023, lumahok si Alexandra Eala sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng ilang WTA torneo gaya ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250, ngunit nakapasok bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000. Sa ITF, nakamit niya ang dalawang titulo (W15 Yecla at W25 Roehampton), at nagtala ng mga ''final'', ''semifinal'', at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, umabot siya sa apat na ''semifinal'' at apat na ''quarterfinal'' sa ITF at WTA, kabilang ang Monastir 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2024, hindi siya nakalusot sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam''. Ang pinakamagandang resulta niya ay ''quarterfinal'' sa Veneto 125. Sa WTA Tour, nagtala siya ng ikalawang yugto sa Miami 1000 at iba pang 125 torneo, ngunit natalo sa unang yugto ng ilang 1000, 500, at 250 na paligsahan. Sa ITF, nakamit niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz, bukod sa mga ''semifinal'' at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Canberra 125, limang ''quarterfinal'' sa mas mataas na antas, at tatlong titulo (W50 Pune, W75 Croissy-Beaubourg, W100 Vitoria-Gasteiz).<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025–2026 ==== Noong 2025, nakamit ni Alexandra Eala ang pinakamalaking tagumpay sa Miami 1000 kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Nakarating din siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250 at nakakuha ng unang panalo sa ''main draw'' ng US Open. Tinamo niya ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125. May ilang ''quarterfinal'' at ''semifinal'' na resulta sa iba’t ibang torneo, ngunit nabigo rin sa mga Grand Slam at ilang WTA 1000. Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, pinakamataas ang ''semifinal'' sa Guangzhou 250 at ''quarterfinal'' sa Italian 1000, bukod sa ikalawang yugto ng French Open.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2026, sinimulan niya ang ''season'' sa Auckland 250 na umabot sa ''semifinal'', ngunit natalo sa unang yugto ng Australian Open. Nagtala siya ng ''quarterfinal'' sa Philippines 125, Abu Dhabi 1000, at Dubai 1000, at umabot sa ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000. Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham, ''semifinal'' sa Berlin 500, at ika-apat na round ng Wimbledon matapos talunin si Świątek. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Auckland 250 at Abu Dhabi 1000, ''quarterfinal'' sa Bad Homburg 500, at iba pang kampanya sa Grand Slam at WTA na nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> Ang kanyang naging resulta sa Wimbledon ay nag-angat sa kanya sa pinakamataas na ranggo sa kanyang karera, na umabot sa ika-28 puwesto sa WTA singles rankings noong Hulyo 13, 2026.<ref name="NewCareerHigh2">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === Kinatawan ni Alexandra Eala ang Pilipinas sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Noong 2021, nakakuha siya ng tatlong tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya (isahan, koponan, at magkahalong dalawahan).<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref> Noong 2022, nagwagi siya ng dalawang tansong medalya sa Palarong Asyano (magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref>{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan ng Pilipinas sa Billie Jean King Cup, kung saan nagtala sila ng 5–0 panalo na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |access-date=Disyembre 2, 2024}}</ref> Noong 2025, sa Palaro ng Timog Silangang Asya, nakamit niya ang gintong medalya sa isahang pangkababaihan, at dalawang tansong medalya sa magkahalong dalawahan at koponan.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Mahilig si Eala sa kaldereta bilang paboritong pagkain, at mas gusto niya ang matcha kaysa kape.<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Marunong siyang magsalita ng Ingles, Kastila, at Tagalog, at paborito niyang torneo ang Wimbledon.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si Maria Sharapova at Rafael Nadal bilang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025 ay nagpatibay sa kanyang reputasyon bilang isa sa mga kilalang atleta ng Pilipinas, at nakatulong sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] === Mga pagkilala === Nakatanggap si Alexandra Eala ng maraming parangal sa loob at labas ng bansa. Walong ulit siyang pinarangalan ng Philippine Sportswriters Association mula 2019 hanggang 2026 dahil sa kanyang natatanging tagumpay sa tenis.<ref>Dioquino, Delfin. "Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise." Rappler. Pebrero 17, 2026.</ref> Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya.<ref>"Tatler Asia's Most Influential: Philippines." Tatler Asia. 2021.</ref> Noong 2025, ginawaran siya ng Embahada ng Pilipinas sa Madrid ng Gantimpalang Tanglaw bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>Castillejo, Dyan. "Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain." ABS-CBN. Abril 28, 2025.</ref> Noong 2026, kinilala siya ng Forbes Asia sa listahang "30 Under 30 Asia" para sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>Watson, Rana Wehbe. "30 Under 30 Asia’s Next Icons." Forbes Asia. Mayo 27, 2026.</ref> Tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace sa Maynila noong Hulyo 13, 2026, bilang pagkilala sa kanyang tagumpay sa Wimbledon.<ref>{{Cite news |last=Manahan |first=Jervis |date=Hulyo 13, 2026 |title=Ipinagkaloob ni Pangulong Marcos ang presidential citation sa Filipina tennis star na si Alex Eala |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 |access-date=Hulyo 13, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] bi8wxoyblc2c3gyja76xez1kocd2fdt 2215997 2215973 2026-07-14T08:12:20Z Tabilay 153890 /* */ 2215997 wikitext text/x-wiki Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang eh-YA-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-28 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Hulyo 13 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref name="NewCareerHigh">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa Australian Open 2020 at French Open 2021, at singles sa US Open 2022. Mayroon siyang limang singles at tatlong doubles na titulo sa ITF circuit, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open, final sa Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 championships. Nagsimula siya sa Grand Slam noong 2023, nakapasok sa main draw noong 2025, at ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na round ng Wimbledon 2026. {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,649,015 |singlesrecord = {{tennis record|won=224|lost=135}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=49}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 130 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |updated = Hulyo 13, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya 1985. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission,<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=The Philippine Star |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref> at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=GMA News |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat, ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa San Juan at Colegio San Agustin sa Makati, bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=ABS-CBN News |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong baseliner na gumagamit ng malakas na forehand at matatag na two‑handed backhand upang kontrolin ang palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> Ang kaliwang kamay na topspin niya ay nagtutulak sa bola nang malalim, at mahusay siya sa pagbabalik at sa hard court. Gayunman, nananatiling hamon ang kanyang serve na kulang sa bilis at pagkakaiba‑iba.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Itinampok ng mga dating propesyonal gaya nina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan na palakasin at gawing mas maaasahan ang kanyang serve, kasabay ng mas matibay na kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Sa kanyang paglalakbay bilang propesyonal na manlalaro, nakatrabaho ni Alexandra Eala ang iba’t ibang coach mula sa Rafa Nadal Academy at iba pang eksperto. Sa mga unang taon, si Daniel Gomez ang nagturo sa kanya ng konsistensi at pisikal na kondisyon.<ref name="coach0" /> Pagkatapos, naging mentor niya si Joan Bosch na kasama niya sa mga kampanya sa Miami Open 2025 at Wimbledon 2026.<ref name="coach1" /> Bago ang 2025 season, si Sandro Viaene ang namahala sa kanyang pre‑season training at paghahanda.<ref name="coach1" /> Noong Miami Open 2025, sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan at nagbigay ng mahalagang gabay mula sa karanasan niya bilang coach ni Rafael Nadal.<ref name="coach0" /> Sa Wimbledon 2026, nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang fitness coach mula sa Rafa Nadal Academy, na tumulong sa kanyang pisikal na kondisyon.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Eala ay gumagamit ng Babolat Pure Aero racket. Noong kabataan, ginamit niya ang bersyon ng 2016; sa US Open Juniors 2022, ang 2019 model; at mula 2023, ang Pure Aero 2023 na may mas siksik na string pattern at mas kontroladong pakiramdam.<ref name=":Babolat0" /> Ayon sa mga pagsusuri, ang Pure Aero 2023 ay nagbibigay ng mas mahusay na kontrol at spin, mas komportableng hawak, ngunit bahagyang mas kaunting lakas kumpara sa naunang mga modelo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Bilang junior player, nakamit ni Alexandra Eala ang serye ng mahahalagang titulo sa pandaigdigang tennis. Noong 2013, naging kampeon siya sa 8-and-under division ng Little Mo International Tennis Grand Slam sa Estados Unidos.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Dalawang taon matapos nito, nagwagi siya sa Dubrovnik Dub Bowl para sa 11-and-under sa Croatia.<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, gumawa siya ng kasaysayan bilang wild card champion sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahan ng Orange Bowl kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open kasama si Nugroho.<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-priska-nugroho-australian-open-girls-doubles-title}}</ref> Noong 2021, muling nakamit ang titulo sa French Open doubles kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi rin ng isahan at dalawahan sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Pinakamalaking tagumpay niya sa junior career ay noong 2022, nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na Grand Slam sa US Open matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] ==== 2020–2022 ==== Noong 2020, lumahok si Alexandra Eala sa limang torneo ng ITF sa isahan. Umabot siya sa ikalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Noong 2021, unang sumabak siya sa WTA Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, lumahok siya sa dalawang ITF torneo: ''quarterfinal'' sa W25 Madrid at ''final'' sa W25 Platja d’Aro.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2022, lumahok siya sa WTA Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika. Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng iba pang torneo. Sa dalawahan, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at Madrid 1000, at sa ITF ay nagtala ng ''semifinal'' sa W25 Palma del Río at pitong ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2023–2024 ==== Noong 2023, lumahok si Alexandra Eala sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng ilang WTA torneo gaya ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250, ngunit nakapasok bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000. Sa ITF, nakamit niya ang dalawang titulo (W15 Yecla at W25 Roehampton), at nagtala ng mga ''final'', ''semifinal'', at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, umabot siya sa apat na ''semifinal'' at apat na ''quarterfinal'' sa ITF at WTA, kabilang ang Monastir 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2024, hindi siya nakalusot sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam''. Ang pinakamagandang resulta niya ay ''quarterfinal'' sa Veneto 125. Sa WTA Tour, nagtala siya ng ikalawang yugto sa Miami 1000 at iba pang 125 torneo, ngunit natalo sa unang yugto ng ilang 1000, 500, at 250 na paligsahan. Sa ITF, nakamit niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz, bukod sa mga ''semifinal'' at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Canberra 125, limang ''quarterfinal'' sa mas mataas na antas, at tatlong titulo (W50 Pune, W75 Croissy-Beaubourg, W100 Vitoria-Gasteiz).<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025–2026 ==== Noong 2025, nakamit ni Alexandra Eala ang pinakamalaking tagumpay sa Miami 1000 kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Nakarating din siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250 at nakakuha ng unang panalo sa ''main draw'' ng US Open. Tinamo niya ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125. May ilang ''quarterfinal'' at ''semifinal'' na resulta sa iba’t ibang torneo, ngunit nabigo rin sa mga Grand Slam at ilang WTA 1000. Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, pinakamataas ang ''semifinal'' sa Guangzhou 250 at ''quarterfinal'' sa Italian 1000, bukod sa ikalawang yugto ng French Open.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2026, sinimulan niya ang ''season'' sa Auckland 250 na umabot sa ''semifinal'', ngunit natalo sa unang yugto ng Australian Open. Nagtala siya ng ''quarterfinal'' sa Philippines 125, Abu Dhabi 1000, at Dubai 1000, at umabot sa ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000. Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham, ''semifinal'' sa Berlin 500, at ika-apat na round ng Wimbledon matapos talunin si Świątek. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Auckland 250 at Abu Dhabi 1000, ''quarterfinal'' sa Bad Homburg 500, at iba pang kampanya sa Grand Slam at WTA na nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> Ang kanyang naging resulta sa Wimbledon ay nag-angat sa kanya sa pinakamataas na ranggo sa kanyang karera, na umabot sa ika-28 puwesto sa WTA singles rankings noong Hulyo 13, 2026.<ref name="NewCareerHigh2">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === Kinatawan ni Alexandra Eala ang Pilipinas sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Noong 2021, nakakuha siya ng tatlong tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya (isahan, koponan, at magkahalong dalawahan).<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref> Noong 2022, nagwagi siya ng dalawang tansong medalya sa Palarong Asyano (magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref>{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan ng Pilipinas sa Billie Jean King Cup, kung saan nagtala sila ng 5–0 panalo na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |access-date=Disyembre 2, 2024}}</ref> Noong 2025, sa Palaro ng Timog Silangang Asya, nakamit niya ang gintong medalya sa isahang pangkababaihan, at dalawang tansong medalya sa magkahalong dalawahan at koponan.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Mahilig si Eala sa kaldereta bilang paboritong pagkain, at mas gusto niya ang matcha kaysa kape.<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Marunong siyang magsalita ng Ingles, Kastila, at Tagalog, at paborito niyang torneo ang Wimbledon.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si Maria Sharapova at Rafael Nadal bilang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025 ay nagpatibay sa kanyang reputasyon bilang isa sa mga kilalang atleta ng Pilipinas, at nakatulong sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] === Mga pagkilala === Nakatanggap si Alexandra Eala ng maraming parangal sa loob at labas ng bansa. Walong ulit siyang pinarangalan ng Philippine Sportswriters Association mula 2019 hanggang 2026 dahil sa kanyang natatanging tagumpay sa tenis.<ref>Dioquino, Delfin. "Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise." Rappler. Pebrero 17, 2026.</ref> Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya.<ref>"Tatler Asia's Most Influential: Philippines." Tatler Asia. 2021.</ref> Noong 2025, ginawaran siya ng Embahada ng Pilipinas sa Madrid ng Gantimpalang Tanglaw bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>Castillejo, Dyan. "Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain." ABS-CBN. Abril 28, 2025.</ref> Noong 2026, kinilala siya ng Forbes Asia sa listahang "30 Under 30 Asia" para sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>Watson, Rana Wehbe. "30 Under 30 Asia’s Next Icons." Forbes Asia. Mayo 27, 2026.</ref> Tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace sa Maynila noong Hulyo 13, 2026, bilang pagkilala sa kanyang tagumpay sa Wimbledon.<ref>{{Cite news |last=Manahan |first=Jervis |date=Hulyo 13, 2026 |title=Ipinagkaloob ni Pangulong Marcos ang presidential citation sa Filipina tennis star na si Alex Eala |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 |access-date=Hulyo 13, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] t41wg4zn8kh9fh75gahqbjn65xri2bh 0 335023 2215968 2215780 2026-07-14T01:13:04Z Allyriana000 119761 2215968 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss World 2026|image=|caption=|venue=[[Nha Trang]], Biyetnam|date=5 Setyembre 2026|broadcaster=|presenters=|entrants=|placements=|debuts={{Hlist|Butan|Eritreya|French Guiana|Mosambik|Pakistan}}|withdrawals={{Hlist|Rumanya}}|returns={{hlist|Aruba|Bahamas|Guinea-Bissau|Kapuluang Cook|Kapuluang Turks at Caicos|Kosobo|Kosta Rika|Laos|Malawi|Maruekos|Noruwega|Pidyi|Santa Lucia|Tansaniya|Timog Korea}}|before=[[Miss World 2025|2025]]|next=}} Ang '''Miss World 2026''' ang magiging ika-73 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na gaganapin sa [[Nha Trang]], Biyetnam sa 5 Setyembre 2026.<ref name=":0">{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World 2026 for the first time |language=en |website=Voice of Vietnam |url=https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326224111/https://english.vov.vn/en/culture/vietnam-to-host-miss-world-2026-for-the-first-time-post1278752.vov |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kokoronahan ni [[Suchata Chuangsri]] ng Taylandiya ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 25 Marso 2026, inihayag ng Miss World Organization sa kanilang ''account'' sa ''[[Instagram]]'' na magaganap ang edisyong ito sa Biyetnam.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Miss World 2026 pageant to be held in Vietnam |language=en |website=[[ABS-CBN]] |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326222537/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/3/26/miss-world-2026-pageant-to-be-held-in-vietnam-1205 |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> Kinumpirma rin ni Hoàng Nhật Nam, direktor ng Miss World Vietnam, na mangunguna ang Biyetnam sa edisyong ito.<ref>{{cite news |last=Tieu |first=Tan |date=26 Marso 2026 |title=Vietnam to host Miss World pageant for the first time |language=en |website=Sài Gòn Giải Phóng |url=https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326225920/https://en.sggp.org.vn/vietnam-to-host-miss-world-pageant-for-the-first-time-post124913.html |archive-date=26 Marso 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss World Estonia 2025 na si Henel Vare upang kumatawan sa kaniyang bansa matapos bumitiw ang orihinal na nagwagi na si Mari-Ann Rõuk upang pagtuunan-pansin ang kaniyang pag-aaral.<ref>{{Cite news |author=Külm |first=Ülo |date=17 Agosto 2025 |title=FOTOD: tema ongi uus Miss World Estonia 2025! |language=Estonian |trans-title=PHOTOS: She is the new Miss World Estonia 2025! |website=Nelli Teataja |url=https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |access-date=10 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817173439/https://www.nelli.ee/fotod-tema-ongi-uus-miss-world-estonia-2025 |archive-date=17 Agosto 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=16 Pebrero 2026 |title=Henel Vare Confirmed as Miss World Estonia 2025 |url=https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301193803/https://www.missworld.com/news/henel-vare-confirmed-as-miss-world-estonia-2025 |archive-date=1 Marso 2026 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Miss World |language=en}}</ref> Pinalitan ni Yifei Dong si Rongfei Gan bilang kinatawan ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last= |date=30 Disyembre 2024 |title=第73届世界小姐中国区总冠军诞生 中国地质大学研究生：网友称美的有气质！ |trans-title=The champion of the 73rd Miss World China was born. A graduate student from China University of Geosciences: Netizens said she is beautiful and has great temperament! |url=https://finance.sina.com.cn/tech/roll/2024-12-30/doc-ineceyfc1498477.shtml |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Sina}}</ref> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod ay mga kumpirmadong kalahok:<ref>{{Cite web |last=Dhakal |first=Rishika |date=3 Agosto 2024 |title=Ashma Kumari KC crowned Miss Nepal 2024 |url=https://kathmandupost.com/national/2024/08/03/ashma-kumari-crowned-miss-nepal-2024 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Kathmandu Post |language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Alba|Tirtja|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bảo Ngọc's rivals at Miss World have emerged |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-post1849660.tpo |url-status=live |access-date=28 Hunyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608082221/https://tienphong.vn/vu-tau-hoa-dam-xe-tai-o-ha-noi-cuc-csgt-de-nghi-xem-xet-trach-nhiem-cua-tai-xe-o-to-post1849670.tpo |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|GER}} [[Alemanya]] |{{sortname|Julia |Kuehnle|nolink=1}} |26 |[[Francfort del Meno]] |- |{{Flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Alina|Akselrad|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=Alina Akselrad representará a Argentina en la competencia de Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Alina Akselrad will represent Argentina in the Miss World 2026 competition |website=Córdoba Interior Informa |url=https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513041450/https://cordobainteriorinforma.com/2025/12/27/alina-akselrad-representara-a-argentina-en-la-competencia-de-miss-mundo-2026/ |archive-date=13 May 2026}}</ref> |27 |Córdoba |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Monika|Harutjunjan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=9 Pebrero 2026 |title=Չեխահայ Մոնիկա Հարությունյանը «Հայաստանի գեղեցկուհի» 2026 ազգային մրցույթի հաղթող |language=hy |trans-title=Czech-Armenian Monika Harutjunjanova is the winner of the "Miss Armenia 2026" national contest |website=Orer |url=https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |url-status=live |access-date=6 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209183755/https://orer.eu/hy/2026/02/09/monika-harutuinian-2026-miss-armenia/ |archive-date=9 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |28 |[[Praga]] |- |{{flagicon|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Olivija|Spanovskis|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rifai |date=12 Enero 2026 |title=7 Potret Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Curi Atensi! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss World Australia 2026 Olivija Spanovskis, Stealing Attention! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206192814/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-world-australia-2026-olivija-spanovskis-curi-atensi-c1c2-01-9mwsv-xsplqs |archive-date=6 Pebrero 2026 |accessdate=}}</ref> |25 |[[Adelaide]] |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |{{sortname|Marechan|Burrows|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2025 |title=Miss World The Bahamas introduced |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328023048/https://www.thenassauguardian.com/multimedia/video_gallery/miss-world-the-bahamas-introduced/video_5913ce5c-ff42-54b4-94f1-7784588cc06d.html |archive-date=28 Marso 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{sortname|Samanzar|Sayeed|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=|date=11 Hulyo 2026|title=কে হলেন এবারের মিস ওয়ার্ল্ড বাংলাদেশ|trans-title=Who is this year's Miss World Bangladesh?|url=https://www.channel24bd.tv/entertainment/article/336770/%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6|access-date=12 Hulyo 2026|website=Channel 24|language=en}}</ref> |26 |[[Dhaka]] |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{sortname|Fatima|Koné|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 Hunyo 2025 |title=Beauté: Koné Fatima élue Miss Côte d’Ivoire 2025 |trans-title=Beauty: Koné Fatima elected Miss Côte d’Ivoire 2025 |url=https://www.linfodrome.com/culture/110869-beaute-kone-fatima-elue-miss-cote-d-ivoire-2025 |access-date=29 Hunyo 2025 |website=Linfodrome |language=fr}}</ref> |23 |Azaguié |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga|Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=23 Pebrero 2026 |title=22-year-old student Olga Lombardo is new Miss Belgium |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2026/02/23/22-year-old-student-olga-lombardo-is-new-miss-belgium/ |access-date=5 Hulyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagicon|BIZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Faith|Edgar|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keme-Palacio |first=Benita |date=17 Hunyo 2025 |title=Faith Edgar Crowned Miss World Belize 2025 |url=https://www.greaterbelize.com/faith-edgar-crowned-miss-world-belize-2025/ |access-date=9 Hulyo 2025 |website=Greater Belize Media |language=en-US}}</ref> |24 |San Pedro |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Mística|Núñez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Primicia |first=Redacción |date=12 Nobyembre 2025 |title=Miss Falcón gana el Miss World Venezuela 2025 |url=https://primicia.com.ve/placeres/miss-falcon-gana-el-miss-world-venezuela-2025/|access-date=13 Nobyembre 2025 |website=Primicia|language=es}}</ref> |24 |Punto Fijo |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Bảo Ngọc|Nguyễn|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Agosto 2025 |title=Hoa hậu Bảo Ngọc thi Miss World |language=vi |trans-title=Miss Bảo Ngọc competes in Miss World |website=VnExpress |url=https://vnexpress.net/hoa-hau-bao-ngoc-thi-miss-world-4924166.html |access-date=10 Setyembre 2025}}</ref> |24 |Cần Thơ |- |{{flagicon|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina|Bosnya at Hersegobina]] |{{sortname|Lana|Jahić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Tuzlanka Lana Jahić je nova Miss Bosne i Hercegovine |trans-title=Lana Jahić from Tuzla is the new Miss Bosnia and Herzegovina |url=https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628051312/https://radiosarajevo.ba/magazin/showbiz/tuzlanka-lana-jahic-nova-miss-bosne-i-hercegovine/642737 |archive-date=28 Hunyo 2026 |access-date=5 Hulyo 2026 |website=Radio Sarajavo |language=bs}}</ref> |18 |Tuzla |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Ruth|Thomas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kgamanyane |first=Nnasaretha |date=25 March 2025 |title=Thomas prophecy on winning Miss Botswana comes to pass |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/thomas-prophecy-on-winning-miss-botswana-comes-to-pass/news |access-date=9 May 2025 |website=Mmegi Online |language=en}}</ref> |24 |Masunga |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Gabriela|Botelho|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Nicolau |first=André |date=1 Pebrero 2026 |title=Gabriela Botelho, representante de Sergipe, é eleita Miss Brasil Mundo 2026 |language=pt-BR |trans-title=Gabriela Botelho, representing Sergipe, is elected Miss Brazil World 2026 |website=CNN Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202040947/https://www.cnnbrasil.com.br/lifestyle/gabriela-botelho-representante-de-sergipe-e-eleita-miss-brasil-mundo-2026/ |archive-date=2 Pebrero 2026}}</ref> |25 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Vanessa|Kraljevic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=Melvy |date=28 Hunyo 2025 |title=La cruceña Vanessa Kraljevic es la nueva Miss Bolivia Mundo 2025 |trans-title=Vanessa Kraljevic from Santa Cruz is the new Miss Bolivia World 2025 |url=https://eju.tv/2025/06/la-crucena-vanessa-kraljevic-es-la-nueva-miss-bolivia-mundo-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Eju.tv |language=es}}</ref> |23 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Lishantely|Jennie|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Disyembre 2025 |title=Lishantely Jennie koroná komo Miss World Curaçao |language=pap |trans-title=Lishantely Jennie was crowned as Miss World Curaçao |website=extra.cw |url=https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125094420/https://extra.cw/lishantely-jennie-korona-komo-miss-world-curacao/ |archive-date=25 Enero 2026}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Josephine|Bøttger|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Lam |first=Duy |date=26 Abril 2026 |title=Lộ diện thêm nhiều người đẹp đến Việt Nam thi Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=More beauties revealed to be coming to Vietnam to compete in Miss World |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427012148/https://tienphong.vn/lo-dien-them-nhieu-nguoi-dep-den-viet-nam-thi-hoa-hau-the-gioi-post1838810.tpo |archive-date=27 Abril 2026}}</ref> |24 |Hillerød |- |{{flagdeco|ESA}} [[:en:Miss_El_Salvador|El Salvador]] |{{sortname|Andrea|Rivas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Palacios |first=Marcella |date=1 Oktubre 2025 |title=Adriana Rivas, Miss Usulután, es la nueva Miss World El Salvador 2025/26 |trans-title=Adriana Rivas, Miss Usulután, is the new Miss World El Salvador 2025/26 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/miss-mundo-2025-usulutan/1244878/2025/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Diario de Hoy}}</ref> |23 |[[:en:Usulután|Usulután]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Eilidh|MacDonald|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peddi |first=Sarah |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss Scotland 2025 winner revealed as stunning Glasgow beauty takes crown just before age cut-off |language=en |website=The Scottish Sun |url=https://www.thescottishsun.co.uk/tvandshowbiz/15606953/miss-scotland-winner-eilidh-macdonald-glasgow-crown/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |27 |[[Glasgow]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |{{sortname|Amadea|Zupan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Enero 2025 |title=Nova Miss Slovenije je postala Amadea Zupan iz Sežane |trans-title=Amadea Zupan from Sežana became the new Miss Slovenia |url=https://svet24.si/novice/kultura/miss-slovenije-2025-zmagovalka-1393630 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novice Svet24 |language=sl}}</ref> |26 |Sežana |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{sortname|Elisabeth|Reynés|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=19 Abril 2026 |title=Elisabeth Reynés, proclamada Miss World Spain 2026, será la representante de España en Miss Mundo |language=es |trans-title=Elisabeth Reynés, proclaimed Miss World Spain 2026, will be Spain's representative at Miss World |website=El Mundo |url=https://www.elmundo.es/loc/famosos/2026/04/19/69e4ca01e9cf4a6f358b4579.html |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Mallorca]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Jade Lin |Glab|nolink=1}} |26 | |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Henel|Vare|nolink=1}} |28 |[[Tallin]] |- |{{Flagicon|Ethiopia}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Ruth|Yirgalem|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Abril 2026 |title=The Enduring Legacy of Miss World from London to Vietnam |language=en |website=Pulse of Africa |url=https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628062603/https://pulseofafrica.info/entertainment/216?lang=en |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |21 |[[Adis Abeba]] |- |{{Flagicon image|Flag of French Guiana.svg}} [[French Guiana]] |{{sortname|Audrey|Ho-Wen-Tsaï|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Hunyo 2026 |title=Audrey Ho Wen Tsai représentera la Guyane au concours Miss World, une « première historique » pour le territoire |language=fr |trans-title=Audrey Ho Wen Tsai will represent French Guiana at the Miss World competition, a "historic first" for the territory |work=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-atlantique-appli/audrey-ho-wen-tsai-representera-la-guyane-au-concours-miss-world-une-premiere-historique-pour-le-territoire |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[:en:Kourou|Kourou]] |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Helena|Hawke|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Owens |first=David |date=5 Mayo 2025 |title=Student nurse is crowned Miss Wales 2025 |url=https://nation.cymru/culture/student-nurse-is-crowned-miss-wales-2025/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Nation Cymru |language=en-GB}}</ref> |20 |Caerleon |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|María de los Ángeles|Ndong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Nkene |first=Gabriel Ebang Oyono |date=9 Setyembre 2025 |title=Conozca a todas las ganadoras del certamen Miss Guinea Ecuatorial 2024 |language=es |trans-title=Meet all the winners of the Miss Equatorial Guinea 2024 pageant |website=Ahora Equatorial Guinea |url=https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |url-status=live |access-date=1 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804214509/https://ahoraeg.com/cultura/2024/09/09/conozca-a-todas-las-ganadoras-del-certamen-miss-guinea-ecuatorial-2024/ |archive-date=4 Agosto 2025}}</ref> |25 |[[Malabo]] |- |{{Flagicon|GRC}} [[Gresya]] |{{sortname|Mikaela|Kasari|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Disyembre 2025 |title=73ος Διαγωνισμός Ομορφιάς: Star Hellas 2025 η Μικαέλα Κάσαρι – Λάμψη στο Fantasia Live |language=el |trans-title=73rd Beauty Contest: Star Hellas 2025 Mikaela Kasari – Shine at Fantasia Live |website=Showbiz TV |url=https://showbiz-tv.gr/lifestyle/81884/73os-diagonismos-omorfias-star-hellas-2025-i/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GLP|local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Annaëlle|Ibo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Annaelle Ibo représentera la Guadeloupe à Miss Monde 2026 |language=fr |trans-title=Annaelle Ibo will represent Guadeloupe at Miss World 2026 |website=France-Antilles |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529111751/https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/annaelle-ibo-representera-la-guadeloupe-a-miss-monde-2026-1080445.php |archive-date=29 Mayo 2026}}</ref> |24 |Metz |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Andrea|Ortíz|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=1 Hunyo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Prensa Libre |language=es-GT}}</ref> |20 |Chiquimula |- |{{Flagicon|Guyana}} [[Guyana]] |{{sortname|Kelcia|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Kelcia Nelson crowned Miss World Guyana 2026 |language=en |website=Newsroom Guyana |url=https://newsroom.gy/2026/05/26/kelcia-nelson-crowned-miss-world-guyana-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |27 |Linden |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Nevaeh|Allen|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is the new Miss Jamaica World |language=en |website=The Gleaner |url=https://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260126/nevaeh-allen-new-miss-jamaica-world |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |19 |Linstead |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yui|Kawana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=22 Oktubre 2025 |title=『ミス・ワールド』日本代表に川名祐衣さん、憧れの存在は上戸彩 「刑事ものに出たい」 |trans-title=Yui Kawana is Japan's representative for Miss World, and her idol is Aya Ueto: "I want to be in a detective show" |url=https://www.sankei.com/article/20251022-BFZZXZT6E5LADJ5QA3UQNURWXQ/ |access-date=14 Nobyembre 2025 |website=Sankei Shimbun |language=ja }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |24 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Marie Kemlyne|Félix|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Cerisier |first=Angella Laurancya |date=9 Hunyo 2026 |title=« ZOOMONS » sur Miss World Haïti 2026 : « Beauty with a Purpose »… ou « j’ai pas de connexion en fait » ! |trans-title="ZOOMONS" on Miss World Haiti 2026: "Beauty with a Purpose"... or "I don't actually have a connection!" |url=https://belidemag.net/culture/zoomons-sur-miss-world-haiti-2026-beauty-with-a-purpose-ou-jai-pas-de-connexion-en-fait/ |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Belinde Magzaine |language=fr}}</ref> |25 |Jérémie |- |{{flagdeco|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |{{sortname|Julia|Horne|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2025 |title=New Miss Gibraltar looks ahead to a busy year |url=https://www.gbc.gi/news/julia-horne-wins-miss-gibraltar-2025 |access-date=10 Setyembre 2025 |website=Gibraltar Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> |26 |[[Gibraltar|Hibraltar]] |- |{{flagicon|NIR}} [[Hilagang Irlanda]] |{{sortname|Carly|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=McLaughlin |first=Sophie |date=3 Hunyo 2025 |title=Carly Wilson crowned as Miss Northern Ireland 2025 |url=https://www.belfastlive.co.uk/whats-on/be/gallery/miss-northern-ireland-2025-named-31771078 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Belfast Live |language=en}}</ref> |24 |Rathfriland |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Nikita|Porwal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Setyembre 2024 |title=Who is Femina Miss India Madhya Pradesh 2024, Nikita Porwal? Learn now! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/who-is-femina-miss-india-madhya-pradesh-2024-nikita-porwal-learn-now/articleshow/113066234.cms |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Ujjain |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Audrey Bianca|Callista|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sukardi |first=Muhammad |date=9 Hulyo 2025 |title=Profil Audrey Bianca, Pemenang Miss Indonesia 2025 |trans-title=Profile of Audrey Bianca, Winner of Miss Indonesia 2025 |url=https://www.inews.id/lifestyle/seleb/profil-audrey-bianca-pemenang-miss-indonesia-2025 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=iNews |language=id}}</ref> |22 |[[Jakarta]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Grace|Richardson|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Billson |first=Chantelle |date=24 Nobyembre 2025 |title='Powerful and proud' student makes history as first out gay Miss England |language=en |website=PinkNews |url=https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251124113009/https://www.thepinknews.com/2025/11/24/powerful-and-proud-student-makes-history-as-first-out-gay-miss-england/ |archive-date=24 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Leicester]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Caoimhe|Kenny|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Barr |first=Caoimhinn |date=16 Hunyo 2025 |title=Former Inishowen schoolgirl crowned Miss Ireland 2025 |language=en |website=Donegal Live |url=https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |url-status=live |access-date=10 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616160846/https://www.donegallive.ie/news/home/1826756/former-inishowen-schoolgirl-crowned-miss-ireland-2025.html |archive-date=16 Hunyo 2025}}</ref> |25 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Lucrezia|Mangilli|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2024 |title=Chi è Lucrezia Mangilli, la nuova Miss Mondo Italia 2024 |trans-title=Who is Lucrezia Mangilli, the new Miss World Italy 2024 |url=https://www.ilgiornale.it/news/personaggi/chi-lucrezia-mangilli-nuova-miss-mondo-italia-2024-2335831.html |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Il Giornale |language=it}}</ref> |26 |[[Udine]] |- |{{flagicon|CAM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Leakena|In|nolink=1}} |24 |[[Nom Pen]] |- |{{flagdeco|CMR}} [[Cameroon|Kamerun]] |{{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mbassi |first=Jean |date=28 Hunyo 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |trans-title=Miss Cameroon 2024: Noura Raïssa Njikam wins the crown |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |archive-date=8 Nobyembre 2024 |access-date=29 Hunyo 2024 |website=Le Bled Parle |language=fr-FR}}</ref> |25 |[[Yaoundé]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Angelina|Fan|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Agosto 2024 |title=2024年第三届加拿大中国高校校友网球公开赛成功举办 |language=zh-Hans |trans-title=The 3rd Canada Chinese University Alumni Tennis Open 2024 was successfully held |website=Easyca.ca |url=https://easyca.ca/archives/409461 |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807031614/https://easyca.ca/archives/409461 |archive-date=7 Agosto 2025}}</ref> | 24 | [[Toronto]] |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Kristianna|Gordon|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Khôi |first=Minh |date=28 Marso 2026 |title=Điều đặc biệt của mỹ nhân Cayman thi Miss World 2026 |language=vi |trans-title=The Special Features of the Cayman Beauty Queen Competing in Miss World 2026 |website=Saostar |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329091136/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/dieu-dac-biet-cua-my-nhan-cayman-thi-miss-world-2026-202603281126245696.html |archive-date=29 Marso 2026}}</ref> |21 |West Bay |- |{{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{sortname|Tiarē|Henry-Anguna|nolink=1}}<ref name="HACMCI">{{cite news |last=Etches |first=Melina |date=4 Nobyembre 2025 |title=Henry-Anguna crowned Miss Cook Islands 2025 |website=Radio New Zealand |url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219065209/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/577773/henry-anguna-crowned-miss-cook-islands-2025 |archive-date=19 Disyembre 2025 |accessdate=}}</ref> |23 |Titikaveka |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Bagym|Baltabaeva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Disyembre 2024 |title="Қазақстан аруы - 2024" байқауының жеңімпазы анықталды (фото) |trans-title=The winner of the "Miss Kazakhstan - 2024" contest has been announced |url=https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207013424/https://kaz.nur.kz/lady/2196852-qazaqstan-aruy-2024-baiqauynyng-zhengimpazy-anyqtaldy/ |archive-date=7 Disyembre 2024 |access-date=14 Pebrero 2025 |website=Nur.kz |language=kk}}</ref> |23 |Oskemen |- |{{Flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Trizah Muhenje|Akala|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Wangu |first=Mariam |date=20 Disyembre 2025 |title=Ivy Trizah Muhenje crowned Miss World Kenya 2026: A new Queen, A new era |language=en |website=TV47 Digital |url=https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118163138/https://www.tv47.digital/ivy-trizah-muhenje-crowned-miss-world-kenya-2026-a-new-queen-a-new-era-130331/ |archive-date=18 Enero 2026}}</ref> |24 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Andrea|Romero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Morales |first=Carolina |date=6 Agosto 2024 |title=Quién es Andrea Romero, la nueva Miss Mundo Colombia 2024: tiene una anécdota con Iván Duque |trans-title=Who is Andrea Romero, the new Miss World Colombia 2024? She has an anecdote with Iván Duque |url=https://colombia.as.com/actualidad/quien-es-andrea-romero-la-nueva-miss-mundo-colombia-2024-tiene-una-anecdota-con-ivan-duque-n/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref> |19 |[[Atlántico (Colombia)|Atlántico]] |- |{{Flagicon|Croatia}} [[Croatia|Kroasya]] |{{sortname|Ema Helena|Vičar|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=29 Oktubre 2025 |title=Ema Helena (23) je nova Miss Hrvatske |language=hr |trans-title=Ema Helena (23) is the new Miss Croatia |website=Index.hr |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |url-status=live |access-date=8 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029205303/https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2725361 |archive-date=29 Oktubre 2025}}</ref> |23 |[[Zagreb]] |- |{{Flagicon|Laos}} [[Laos]] |{{sortname|Mongkoutphet|Harnsana|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Hulyo 2026 |title=Miss World Laos Is Preserving Traditional Weaving Through Her Beauty With a Purpose Project |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-laos-is-preserving-traditional-weaving-through-her-beauty-with-a-purpose-project/articleshow/154913211.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |24 |Salavan |- |{{Flagicon|Lebanon}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}|</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Taanusiya|Chetty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sokial |first=Sandra |date=4 Disyembre 2024 |title=Taanusiya Chetty wins Miss World Malaysia 2024 |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/12/04/taanusiya-chetty-wins-miss-world-malaysia-2024#goog_rewarded |access-date=10 Hulyo 2025 |website=The Star |language=en}}</ref> |24 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Nicole|Spiteri|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2024 |title=Nicole Spiteri wins Miss World Malta contest |url=https://tvmnews.mt/en/news/nicole-spiteri-wins-miss-world-malta-contest/ |access-date=10 Hulyo 2025 |website=TVM News |language=en-GB}}</ref> |23 |Marsa |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Laurence|Fibleuil|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Pinel-Fereol |first=Peggy |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Martinique 2026 : Maureen-Alycia Lucea-Merlin représentera la Martinique à Miss France 2027 |language=fr |trans-title=Miss Martinique 2026: Maureen-Alycia Lucea-Merlin will represent Martinique at Miss France 2027 |website=Outre-mer La 1ère |url=https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614055134/https://la1ere.franceinfo.fr/martinique/miss-martinique-2026-maureen-alycia-lucea-merlin-representera-la-martinique-a-miss-france-2027-1710355.html |archive-date=14 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Le Robert |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Chirihan|Chergui|nolink=1}} |– |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{sortname|Shreeya|Bokhoree|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Mungur |first=Nathalie Marion |date=25 Abril 2025 |title=Shreeya Bokhoree élue Miss World Mauritius 2026 |language=fr |trans-title=Shreeya Bokhoree elected Miss World Mauritius 2026 |website=Le Défi Media Group |url=https://defimedia.info/shreeya-bokhoree-elue-miss-world-mauritius-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Grand Port |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Cassandra|García|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Naranjo López |first=Itzel |date=30 Nobyembre 2025 |title=¿Quién es Cassandra García Olea, Miss México 2025? Competirá en Miss Mundo 2026 |language=es |trans-title=Who is Cassandra García Olea, Miss Mexico 2025? She will compete in Miss World 2026 |website=SDP Noticias |url=https://www.sdpnoticias.com/espectaculos/famosos/quien-es-cassandra-garcia-olea-miss-mexico-2025-competira-en-miss-mundo-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Emiliano Zapata |- |{{flagicon|MGL}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhtuul|Bayarsaikhan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=24 Setyembre 2025 |title=“Miss World Mongolia-2026” фестивалийн үндэсний ялагчаар Б.Энхтуул шалгарлаа |url=https://ikon.mn/n/3i1p |access-date=25 Setyembre 2025 |website=Ikon.mn |language=mn}}</ref> |26 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagicon|Montenegro}} [[Montenegro]] |{{sortname|Maša|Vukićević|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=29 Abril 2026 |title=Maša Vukićević sa Cetinja predstavlja Crnu Goru na Izboru za miss svijeta |language=bs |trans-title=Maša Vukićević from Cetinje represents Montenegro at the Miss World Pageant |website=Cafe del Montenegro |url=https://www.cdm.me/zabava/showbiz/masa-vukicevic-sa-cetinja-predstavlja-crnu-goru-na-izboru-za-miss-svijeta/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Cetinje |- |{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |{{sortname|Han Theint Theint |Aung|nolink=1}} |20 |[[Yangon]] |- |{{flagicon|Namibia}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Elly|Aron|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Nghifindaka |first=Lucia |date=2 Pebrero 2026 |title=Elly Aron crowned Miss NGO Namibia 2026 |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/node/114863 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Ohangwena |- |{{NPL}} |{{sortname|Luna|Luitel|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Sanskriti Pokharel |date=31 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal World 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |url-status=live |access-date=21 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902041014/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/31/luna-luitel-crowned-miss-nepal-world-2025 |archive-date=2 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |- |{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Tamunosoye|Karibi-George|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Miss Bayelsa Crowned Miss World Nigeria 2026 |language=en |website=Silverbird Group |url=https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607061949/https://silverbirdtv.com/miss-bayelsa-crowned-miss-world-nigeria-2026/ |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |26 |Port Harcourt |- |{{Flagicon|Nicaragua}} [[Nikaragwa]] |{{sortname|Belén|Cáceres|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Miss World Nicaragua Belen Cáceres Launches Her Beauty With A Purpose Project, One Smile at a Time |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-nicaragua-belen-cceres-launches-her-beauty-with-a-purpose-project-one-smile-at-a-time/articleshow/154759256.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |Matagalpa |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Chloe|Robinson|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hunyo 2026 |title=Lộ diện nhiều đối thủ của Bảo Ngọc ở Hoa hậu Thế giới |language=vi |trans-title=Many of Bao Ngoc's rivals at Miss World have emerged |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608191438/https://www.24h.com.vn/dep/lo-dien-nhieu-doi-thu-cua-bao-ngoc-o-hoa-hau-the-gioi-c78a1768414.html |archive-date=8 Hunyo 2026}}</ref> |19 |[[Auckland]] |- |{{flagicon|NED}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Charlotte|Boonstra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Reitsma |first=Martin |date=7 Oktubre 2025 |title=Miss World Nederland, Beauty with A Purpose op Kasteel de Wittenburg |language=nl |website=Delft op Zondag |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/108121/miss-world-nederland-beauty-with-a-purpose-op-kasteel-de-witt |url-status=live |access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> |26 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Madeline|Miller|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernández |first=Diana |date=16 Hunyo 2026 |title=La modelo Madeline Elena Miller Vergara es la nueva Miss Mundo Panamá 2026 |language=es |trans-title=Model Madeline Elena Miller Vergara is the new Miss World Panama 2026 |website=Ellas |url=https://www.ellas.pa/belleza/la-modelo-madeline-elena-miller-vergara-es-la-nueva-miss-mundo-panama-2026/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Josiane|Sciotti|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Josiane Sciotti Wins Miss World Peru 2026 |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061836/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/josiane-sciotti-wins-miss-world-peru-2026/articleshow/154823736.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss World Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Asia Rose|Simpson}}<ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=4 Pebrero 2026 |title=Asia Rose Simpson of Quezon City crowned Miss World Philippines 2026 |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/651535/asia-rose-simpson-of-quezon-city-crowned-miss-world-philippines-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |18 |[[Lungsod Quezon]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Kiia|Huutoniemi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Nobyembre 2025 |title=Huutoniemi Miss World Finland voittoon |language=fi |trans-title=Huutoniemi wins Miss World Finland |website=Ähtärijärven Uutisnuotta |url=https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101071417/https://www.ahtarinjarvenuutisnuotta.net/teemat/huutoniemi-miss-world-finland-voittoon-6.177.47503.6e114f7653 |archive-date=1 Enero 2026}}</ref> |21 |Jyväskylä |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Maja|Todd|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Maja Todd została Miss Polonia 2025! Co wiemy o laureatce? |trans-title=Maja Todd is Miss Polonia 2025! What do we know about the winner? |url=https://wloclawek.naszemiasto.pl/maja-todd-zostala-miss-polonia-2025-co-wiemy-o-laureatce/ar/c6p2-27711799 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Włocławek Nasze Miasto |language=pl-PL}}</ref> |21 |Katowice |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Suil Anyelina|Pagán|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sepúlveda Núñez |first=Bárbara |date=30 Hunyo 2026 |title=Conoce a la nueva Miss Mundo de Puerto Rico 2026: Así comienza el camino de Suil Anyelina Pagán |language=es |trans-title=Meet the new Miss World Puerto Rico 2026: This is how Suil Anyelina Pagán's journey begins |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/magacin/inspiracion-liderazgo/fotogalerias/conoce-a-la-nueva-miss-mundo-de-puerto-rico-2026-asi-comienza-el-camino-de-suil-anyelina-pagan/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |San Juan |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Vitória|Babinetchi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Antunes |first=Sandra Catarina |date=30 Hunyo 2026 |title=Jovem de Guimarães é a nova Miss World Portugal e vai representar o país no Vietname |language=pt |trans-title=A young woman from Guimarães is the new Miss World Portugal and will represent the country in Vietnam |website=Braga TV |url=https://bragatv.pt/jovem-de-guimaraes-e-a-nova-miss-world-portugal-e-vai-representar-o-pais-no-vietname/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |Guimarães |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Indira|Ampiot|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Litaud |first=Emmanuelle |date=18 Mayo 2026 |title=«Déterminée à porter haut les couleurs de notre pays» : Indira Ampiot représentera la France à Miss Monde |language=fr |trans-title="Determined to proudly represent our country": Indira Ampiot will represent France at Miss World |website=TV Magazine |url=https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518100201/https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/miss-france/determinee-a-porter-haut-les-couleurs-de-notre-pays-indira-ampiot-representera-la-france-a-miss-monde-20260518 |archive-date=18 Mayo 2026}}</ref> |21 |Basse-Terre |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Joheirry|Mola|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Albuez |first=Maholi |date=12 Oktubre 2025 |title=Joheirry Mola es coronada Miss Mundo Dominicana 2025 |trans-title=Joheirry Mola is crowned Miss Mundo Dominicana 2025 |url=https://elnacional.com.do/joheirry-mola-es-coronada-miss-mundo-dominicana/ |access-date=16 Oktubre 2025 |website=El Nacional |language=es}}</ref> |24 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Linda|Górecká|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Soukup |first=Jaroslav |date=3 Mayo 2025 |title=Vítězkou Miss Czech Republic se stala Linda Górecká |trans-title=Linda Górecká was crowned Miss Czech Republic |url=https://www.novinky.cz/clanek/koktejl-vitezkou-miss-czech-republic-2025-se-stala-linda-gorecka-40519702 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Novinky |language=cs}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Adah|Mushibi|nolink=1}} |26 |[[Lusaka]] |- |{{flagicon|SEN}} [[Senegal]] |{{sortname|Fatima |Diop|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Hulyo 2026 |title=Fatoumata Diop portera les couleurs du Sénégal |language=fr |trans-title=Fatoumata Diop will represent Senegal |website=Le Soleil |url=https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708134715/https://lesoleil.sn/actualites/arts-et-culture/fatoumata-diop-portera-les-couleurs-du-senegal/ |archive-date=8 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Dakar]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Simona|Manojlović|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Pebrero 2026 |title=One je ponela titulu najlepše! Simona Manojlović je nova mis Srbije! |language=bs |trans-title=She took home the title of most beautiful! Simona Manojlović is the new Miss Serbia! |website=Republika |url=https://www.republika.rs/zabava/estrada/729287/mis-srbije-2026 |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |21 |Novi Sad |- |{{Flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Brunette|Makanyiso|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Miss World Zimbabwe 2026 Brunette Makanyiso Champions Youth Empowerment at Teen Rescue Mission |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/miss-world-zimbabwe-2026-brunette-makanyiso-champions-youth-empowerment-at-teen-rescue-mission/articleshow/154823908.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |Chitungwiza |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Aishwarya Nicole|Tan|nolink=1}} |22 |[[Singapura]] |- |{{flagicon|SOM}} [[Somalia|Somalya]] |{{sortname|Foziya Abdullahi|Garad|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=29 Hunyo 2026 |title=Foziya Abdullahi Garad Wins Miss World Somalia 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/foziya-abdullahi-garad-wins-miss-world-somalia-2026/articleshow/154797612.cms |access-date=9 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}</ref> |21 |[[Mogadishu]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Prathibha|Liyanarachchi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2026 |title=In conversation with Miss World Sri Lanka 2026 Prathibha Liyanaarachchi |url=https://themorning.lk//articles/51TZkbRARIpVJTf9YxNj |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Morning |language=en}}</ref> |27 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Bianca|Lindström|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=25 Hunyo 2026 |title=Maria Berit Bianca Santos Lindström Wins Miss World Sweden 2026 Crown |language=en |website=Fermina |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628064744/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/maria-berit-bianca-santos-lindstrm-wins-miss-world-sweden-2026-crown/articleshow/154759399.cms |archive-date=28 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Latricia Ian|Sawe|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Maricha |first=Julius |date=1 Mayo 2026 |title=Latricia Sawe: The girl who dreamt of flying, then ruled the runway |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/latricia-sawe-the-girl-who-dreamt-of-flying-then-ruled-the-runway-5442892 |access-date=9 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |24 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |{{sortname|Kanteera|Techaphattanakul|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Mayo 2026 |title=งดงามทรงพลัง น้ำผึ้ง กานต์ธีรา คว้ามงมิสเวิลด์-ไทยแลนด์ 2026 พร้อมชิงมงฟ้าที่เวียดนาม ก.ย. นี้ |language=th |trans-title=Beautiful and powerful, Namphueng Kanteera wins the Miss World-Thailand 2026 crown and will compete for the Miss World title in Vietnam this September |website=Thairath |url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510185219/https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2931854#goog_rewarded |archive-date=10 Mayo 2026}}</ref> |25 |Mae Yao |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Min-seo|Cha|nolink=1}} |20 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|South Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Nyandeng Kerubino|Kuanyin|nolink=1}} |– |[[Juba]] |- |{{flagicon|TOG}} [[Togo]] |{{sortname|Nadiratou|Afolabi|nolink=1}} |23 |Sokodé |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Georgia-Lee|Gill|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2025 |title=Georgia-Lee is Miss World T&T |language=en |website=Trinidad Express Newspapers |url=https://trinidadexpress.com/news/local/georgia-lee-is-miss-world-t-t/article_6dc15b78-2e2c-452d-88d9-27c8121a4d3f.html |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Arima |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Ignacia|Fernández|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Valdez |first=Cynthia |date=10 Nobyembre 2025 |title=Ignacia Fernández, la nueva Miss Mundo Chile que ganó la corona a ritmo de death metal |language=es |trans-title=Ignacia Fernández, the new Miss World Chile who won the crown to the rhythm of death metal |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112193727/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20251110866743/miss-mundo-chile-ganadora-corona-heavy-metal/ |archive-date=12 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |Las Condes |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Yifei|Dong|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Singh |first=Shruthi |date=1 Hulyo 2026 |title=Dong Yifei Set to Represent China at the 75th Anniversary edition of Miss World |language=en |website=Fermina India |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |url-status=live |access-date=5 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702061123/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-world/dong-yifei-set-to-represent-china-at-the-75th-anniversary-edition-of-miss-world/amp_articleshow/154823989.cms |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |26 |[[Qiqihar]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Sıla|Saraydemir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Disyembre 2025 |title=New Azra Akın! Who is Sıla Saraydemir, the 2025 Miss Turkey? |language=en |website=Haberler |url=https://en.haberler.com/new-azra-akin-who-is-sila-saraydemir-the-2025-miss-19374446/ |access-date=9 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Elle|Muhoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2025 |title=Who is Miss Uganda 2025, Elle Trivia Muhoza? |url=https://www.newtimes.co.rw/article/29907/entertainment/who-is-miss-uganda-2025-elle-trivia-muhoza |access-date=25 Setyembre 2025 |website=The New Times |language=en}}</ref> |22 |Bukomansimbi |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Valeriia|Lisovska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Zelenetska |first=Vita |date=14 Disyembre 2025 |title=18-year-old Odesa resident Valeriia Lisovska received the crown of "Miss Ukraine - 2025" |language=en |website=Ukrainian National News |url=https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |url-status=live |access-date=9 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214143950/https://unn.ua/en/news/18-year-old-odesa-resident-valeriia-lisovska-received-the-crown-of-miss-ukraine-2025 |archive-date=14 Disyembre 2025}}</ref> |18 |[[Odessa]] |- |{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Janka|Végvári|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=22 Hunyo 2025 |title=Végvári Janka lett a Miss World Hungary győztese |trans-title=Here is the beautiful winner! Janka Végvári became the winner of Miss World Hungary |url=https://www.blikk.hu/galeria/miss-world-hungary-gyoztes/w2pggc7 |access-date=10 Hulyo 2025 |website=Blikk |language=hu}}</ref> |18 |Mosonmagyaróvár |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missworld.com/}} {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] 1o625u0cstbthtljj012xzem247hpub 0 338810 2215943 2215928 2026-07-13T12:20:12Z Lolbet101 163542 Ikalimang bugso ng pagdaragdag ng mga bagay na Messier. (Fifth wave of adding Messier objects.) 2215943 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Globular Cluster sa Herkules | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63 (NGC 5055).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 94,000 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] s6gyenu7pfileeu96w1jx6qcn2yoclm 2215944 2215943 2026-07-13T12:22:30Z Lolbet101 163542 2215944 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Globular Cluster sa Herkules | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63 (NGC 5055).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] rrwb9faetequs7aluu7l4ds17y7f10y 2216015 2215944 2026-07-14T09:09:39Z Lolbet101 163542 Ikaanim na bugso ng pagdaragdag ng mga bagay na Messier. (Sixth wave of adding Messier objects.) 2216015 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Cluster sa Herkules ''(Great Hercules Cluster)'' | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63 (NGC 5055).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 66|M66]] | ''Leo Triplet'' | [[File:Phot-33c-03-fullres.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 67|M67]] | ''King Cobra'' o ''Golden Eye Cluster'' | [[File:M67-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 2,600-2,900 |- | [[Messier 68|M68]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier object 068.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 33,600 |- | [[Messier 69|M69]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Cosmic riches.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,700 |- | [[Messier 70|M70]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier70.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,400 |- | [[Messier 71|M71]] | ''Angelfish Cluster'' | [[File: Messier 71, an Unusual Globular Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagitta (talampad)|Sagitta]] | 13,000 |- | [[Messier 72|M72]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M72 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 54,570 |- | [[Messier 73|M73]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M73, NGC 6994 (noao-m73).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Asterismo]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 2,500, 1,030-2,290 |- | [[Messier 74|M74]] | ''Phantom Galaxy'' | [[File:PESSTO Snaps Supernova in Messier 74.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Pisces (talampad)|Pisces]] | 32,000,000 |- | [[Messier 75|M75]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 75 -hst11628 10 08723 43-Lasinh ABR555B438log.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 67,500 |- | [[Messier 76|M76]] | ''Little Dumbbell Nebula'' | [[File:Little Dumbbell Nebula M76.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 2,500 |- | [[Messier 77|M77]] | ''Cetus A'' o Galaksiyang Pusit ''(Squid Galaxy)'' | [[File:The squid and the whale (potw2515a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Cetus]] | 45,000,000 |- | [[Messier 78|M78]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 78.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,350 |- | [[Messier 79|M79]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M79, NGC 1904 (noao-m79).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lepus (talampad)|Lepus]] | 41,000 |- | [[Messier 80|M80]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M80, NGC 6093 (noao-m80).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 32,600 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] 81rbukvv9o3l29gp659l2vbd2mw81ud 0 338821 2215965 2026-07-14T00:51:59Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa ilálim ng díla''' o '''subapikál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang ilalim ng dulo ng [[dila]] na tumatama sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa likurang gilagid|sa likurang gilagid]] at [[Katinig sa paleta|sa paleta]].<ref>{{SOWL}}</ref> Karaniwan itong makikita sa [[mga wikang Dravidiyano]] ng katimugan... 2215965 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa ilálim ng díla''' o '''subapikál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang ilalim ng dulo ng [[dila]] na tumatama sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa likurang gilagid|sa likurang gilagid]] at [[Katinig sa paleta|sa paleta]].<ref>{{SOWL}}</ref> Karaniwan itong makikita sa [[mga wikang Dravidiyano]] ng katimugang [[Indiya|India]].<ref>{{cite book |title=The Dravidian Languages |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-41267-4 |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |edition= |language=en |trans-title=Mga wikang Dravidiyano}}</ref> == Tingnan din == * [[Katinig sa dulo ng dila]] * [[Katinig sa katawan ng dila]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} hvr0rwjana8n26fc1nargutq2dp1bw4 2215966 2215965 2026-07-14T00:53:58Z GinawaSaHapon 102500 +[[Kategorya:Bigkas]]; +[[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]]; +[[Kategorya:Mga katinig]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215966 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig sa ilálim ng díla''' o '''subapikál''' ang mga [[katinig sa harapan]] na nabubuo gamit ang ilalim ng dulo ng [[dila]] na tumatama sa isang pasibong artikulador kagaya ng [[Katinig sa likurang gilagid|sa likurang gilagid]] at [[Katinig sa paleta|sa paleta]].<ref>{{SOWL}}</ref> Karaniwan itong makikita sa [[mga wikang Dravidiyano]] ng katimugang [[Indiya|India]].<ref>{{cite book |title=The Dravidian Languages |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-41267-4 |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |edition= |language=en |trans-title=Mga wikang Dravidiyano}}</ref> == Tingnan din == * [[Katinig sa dulo ng dila]] * [[Katinig sa katawan ng dila]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Bigkas]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] [[Kategorya:Mga katinig]] kkpyx4pm6nuk72w8hhbfdw53z9qqjju 0 338822 2215967 2026-07-14T00:54:47Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa ilalim ng dila]] 2215967 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa ilalim ng dila]] 7vn626vvg927qc1qbjecjx1nvna55e4 0 338823 2215985 2026-07-14T06:27:20Z Jussie2024 142483 /* */ 2215985 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa [[Charismatic Episcopal Church]] (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang [[Non-denominational Christianity|hindi denominasyonal]] na grupong [[Protestants|Protestante]] at [[Charismatic Movement|Karismatiko]] bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa [[Convergence Movement]], na nag-uugnay sa mga turo ng [[Evangelicalism|ebangheliko]] (*evangelical*), karismatikong pagsamba, at sakramental na [[liturhiya]] ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa [[Magallanes Theater]] (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=[[Manila Standard]]|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[1990 Luzon earthquake|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa [[1991 eruption of Mount Pinatubo|pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991]].<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa [[Folk Arts Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa [[Philam Life Theater]] noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa [[Teachers Camp]] sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa [[Meralco Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Mga simbahan sa Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Parañaque]] [[Kategorya:Mga katedral sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga relihiyosong organisasyon na itinatag noong 1979]] f0dp9m8suvo9t0cvjo8mshhn7l5t4ag 2215986 2215985 2026-07-14T06:28:03Z Jussie2024 142483 removed [[Category:Mga simbahan sa Kalakhang Maynila]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215986 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa [[Charismatic Episcopal Church]] (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang [[Non-denominational Christianity|hindi denominasyonal]] na grupong [[Protestants|Protestante]] at [[Charismatic Movement|Karismatiko]] bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa [[Convergence Movement]], na nag-uugnay sa mga turo ng [[Evangelicalism|ebangheliko]] (*evangelical*), karismatikong pagsamba, at sakramental na [[liturhiya]] ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa [[Magallanes Theater]] (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=[[Manila Standard]]|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[1990 Luzon earthquake|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa [[1991 eruption of Mount Pinatubo|pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991]].<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa [[Folk Arts Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa [[Philam Life Theater]] noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa [[Teachers Camp]] sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa [[Meralco Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Parañaque]] dxnue359wumz5sw6wd6hzebuzv7fexm 2215988 2215986 2026-07-14T06:34:04Z Jussie2024 142483 added [[Category:Mga katedral sa Pilipinas]] using [[WP:HC|HotCat]] 2215988 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa [[Charismatic Episcopal Church]] (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang [[Non-denominational Christianity|hindi denominasyonal]] na grupong [[Protestants|Protestante]] at [[Charismatic Movement|Karismatiko]] bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa [[Convergence Movement]], na nag-uugnay sa mga turo ng [[Evangelicalism|ebangheliko]] (*evangelical*), karismatikong pagsamba, at sakramental na [[liturhiya]] ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa [[Magallanes Theater]] (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=[[Manila Standard]]|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[1990 Luzon earthquake|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa [[1991 eruption of Mount Pinatubo|pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991]].<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa [[Folk Arts Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa [[Philam Life Theater]] noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa [[Teachers Camp]] sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa [[Meralco Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Mga katedral sa Pilipinas]] 1xgs6f16vjoetq126kmoxfe6xumj2f2 2215989 2215988 2026-07-14T06:37:05Z Jussie2024 142483 /* */ 2215989 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa Charismatic Episcopal Church (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang hindi denominasyonal na grupong [[Protestants|Protestante]] at Karismatiko bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa Convergence Movement, na nag-uugnay sa mga turo ng ebangheliko, karismatikong pagsamba, at sakramental na liturhiya ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa [[Magallanes Theater]] (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=[[Manila Standard]]|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[1990 Luzon earthquake|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa [[1991 eruption of Mount Pinatubo|pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991]].<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa [[Folk Arts Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa [[Philam Life Theater]] noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa [[Teachers Camp]] sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa [[Meralco Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Mga katedral sa Pilipinas]] 7mqxll68qh6i1yhrodas0bqy7mxs7wc 2215990 2215989 2026-07-14T06:37:49Z Jussie2024 142483 /* Maagang Pagtatatag (1979–1989) */ 2215990 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa Charismatic Episcopal Church (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang hindi denominasyonal na grupong [[Protestants|Protestante]] at Karismatiko bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa Convergence Movement, na nag-uugnay sa mga turo ng ebangheliko, karismatikong pagsamba, at sakramental na liturhiya ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa Magallanes Theater (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=Manila Standard|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[1990 Luzon earthquake|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa [[1991 eruption of Mount Pinatubo|pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991]].<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa [[Folk Arts Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa [[Philam Life Theater]] noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa [[Teachers Camp]] sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa [[Meralco Theater]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Mga katedral sa Pilipinas]] 4d1f1sfyb50nvfmoyria6t47pnpoigm 2215991 2215990 2026-07-14T06:40:21Z Jussie2024 142483 2215991 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa Charismatic Episcopal Church (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang hindi denominasyonal na grupong [[Protestants|Protestante]] at Karismatiko bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa Convergence Movement, na nag-uugnay sa mga turo ng ebangheliko, karismatikong pagsamba, at sakramental na liturhiya ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa Magallanes Theater (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=Manila Standard|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[Lindol sa Luzon (1990)|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa pagsabog ng [[Bundok Pinatubo]] noong 1991.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa Folk Arts Theater.<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa Philam Life Theater noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa Teachers Camp sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa Meralco Theater.<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Mga katedral sa Pilipinas]] fscwll8cufcco8pwusk2b9tyod2o4r4 2215993 2215991 2026-07-14T06:50:29Z Jussie2024 142483 /* */ 2215993 wikitext text/x-wiki {{mabilisang burahin|dahilan dito}} {{Short description|Katedral ng Charismatic Episcopal Church sa Pilipinas}} Ang '''Cathedral of the King''' (COTK) ay isang kilalang katedral na matatagpuan sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas. Nagsisilbi ito bilang pambansang katedral at luklukan ng Diyosesis ng Metro Manila at Northern Luzon, gayundin bilang sentro ng Teritoryo ng Asya para sa Charismatic Episcopal Church (opisyal na International Communion of the Charismatic Episcopal Church o ICCEC). Itinatag ito noong 1979 bilang isang hindi denominasyonal na grupong [[Protestants|Protestante]] at Karismatiko bago tuluyang lumipat sa CEC noong 1994. Ang simbahan ay kabilang sa Convergence Movement, na nag-uugnay sa mga turo ng ebangheliko, karismatikong pagsamba, at sakramental na liturhiya ng unang makasaysayang simbahan. == Kasaysayan == === Maagang Pagtatatag (1979–1989) === Nagsimula ang kasaysayan ng simbahan noong huling bahagi ng dekada 1970. Sa ilalim ng pamumuno nina Loren Thomas "Tom" Hines at Jane Hines, nagsimula ang samahan bilang '''Makati Christian Center''' noong 1979.<ref name="COTKhistory">{{cite web |title=Our Story: Through the Years (Church History Timeline) |url=https://www.cotkmanila.org/cotk-history |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> Patuloy na lumago ang kongregasyon at opisyal na nairerehistro sa [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) noong 1980 bilang '''Christian Life Fellowship''' (CLF).<ref name="COTKhistory" /> Sa buong unang bahagi ng dekada 1980, pinalawak ng simbahan ang naaabot nito sa pamamagitan ng mga misyonero.<ref name="COTKhistory" /> Upang magkasya ang dumaraming miyembro, inilipat ng simbahan ang mga pangunahing serbisyo ng pagsamba nito noong 1985 sa Magallanes Theater (na giniba noong dekada 1990), na matatagpuan malapit sa [[Magallanes Interchange]] sa sangandaan ng [[Epifanio de los Santos Avenue|EDSA]] at [[South Luzon Expressway]] sa [[Makati]].<ref name="ManilaStandard1997">{{cite news |author=Barela, Franco|title=Sect ordered to vacate Ayala complex in Makati|url=https://books.google.com.ph/books?id=qpMVAAAAIBAJ&pg=PA5|work=Manila Standard|date=January 28, 1997|page=5|access-date=July 13, 2026}}</ref> === Pag-ayon sa Liturhiya at ang "Convergence" (1990–1998) === Sa pagitan ng 1990 at 1991, nag-organisa ang simbahan ng iba't ibang programa para sa pagtulong bilang tugon sa [[Lindol sa Luzon (1990)|lindol sa Luzon noong 1990]] at sa pagsabog ng [[Bundok Pinatubo]] noong 1991.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1991, itinanghal ng simbahan ang matagumpay na musikal na ''The Bride'' at pinasinayaan ang unang CLF International & National Conference. Noong Oktubre ng taong ding iyon, isinagawa ang unang pangkalahatang petisyon ng panalangin, na nagtapos noong Disyembre 24 kung kailan idinaos ng simbahan ang kauna-unahan nitong liturhikong misa. Noong 1992, ang unang Restoration of the Church Conference (ROTC) ay ginanap sa [[Philippine International Convention Center]] (PICC). Nag-organisa rin ang simbahan ng ''Baluga Eats Lunch,'' isang variety show na inilaan para sa misyon nito sa Pinatubo.<ref name="COTKhistory" /> Noong 1993, ipinakilala ni Randall Bane ang Charismatic Episcopal Church (CEC) sa kongregasyon, at muling itinanghal ang musikal na ''The Bride'' sa Folk Arts Theater.<ref name="COTKhistory" /> Isang mahalagang yugto ang naganap noong Hulyo 1994 nang opisyal na umanib ang pamunuan ng CLF sa International Communion of the Charismatic Episcopal Church (ICCEC), at pormal na pinagtibay ng samahan ang pangalang Cathedral of the King.<ref name="COTKhistory" /> Noong Setyembre 1994, si Loren Thomas Hines ay inilaan bilang unang obispo nito.<ref name="COTKhistory" /> Noong Agosto 1997, dumaan ang simbahan sa tinawag na ''The Siege'' (Ang Pagkubkob), na naging dahilan upang isagawa ang mga misa sa iba't ibang lugar sa pagitan ng Agosto at Disyembre. Sa kabila ng mga pagkaantalang ito, naitanghal pa rin ng simbahan ang unang Christmas Portion ng Messiah ni Handel sa Philam Life Theater noong Disyembre ng taong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Lumipat ang katedral noong 1998 sa isang bodega sa kahabaan ng Sheridan Street sa [[Mandaluyong]].<ref name="COTKhistory" /> Ang site na ito ay matatagpuan malapit sa dating bodega ng [[PLDT]], isang ari-arian na naging [[TV5 Media Center]] sa kalaunan at nagsisilbing punong-himpilan ng [[TV5 Network]]. === Unang Dekada ng Bagong Milenyo (2001–2014) === Noong 2001, pinalawak ng simbahan ang pandaigdigang impluwensya nito sa pagtatanghal ng konsiyertong ''Let His Children Rejoice!'' sa [[Hong Kong]]. Nang sumunod na taon, noong Mayo 2002, ginanap ang Territorial Convocation na may temang ''Times of Refreshing'' sa [[Mount Makiling|Bundok Makiling]] sa [[Los Baños]]. Sinundan ito ng Easter Concert na ''The Gospel of Life'' noong Abril 2003.<ref name="COTKhistory" /> Ang taong 2004 ay nagtala ng ilang mahahalagang pag-unlad, kabilang ang Unang International Convocation ng simbahan at ang paglulunsad ng Birthing Clinic nito. Noong 2006, nagdaos muli ang simbahan ng isa pang Territorial Convocation na ginanap sa Teachers Camp sa [[Baguio]]. Nagtapos ang yugtong ito noong Oktubre 2008 nang opisyal na simulan ang Land Fund (Pondo para sa Lupa), na bunsod ng isang propesiya ni Fr. Adel Jandayan, kasabay ng pagtatanghal ng orihinal na musikal na ''The Filipino Dream'' sa Meralco Theater.<ref name="COTKhistory" /> Noong Mayo 2011, nakiisa ang Charismatic Episcopal Church sa Simbahang Katoliko sa hayagang pagtutol sa panukalang batas para sa reproductive health sa Pilipinas. Nangampanya si Arsobispo Hines laban sa panukalang batas sa isang pagtitipon sa [[Northern Mindanao|Hilagang Mindanao]], kung saan inilarawan niya ang pagtatanggol sa kasagraduhan ng buhay ng tao bilang isang kritikal na espirituwal na labanan.<ref>{{cite news |last=Union of Catholic Asian News |title=Episcopal Church attacks birth bill |url=https://www.ucanews.com/news/charismatic-episcopal-church-joins-catholics-against-birth-control-bill/18306 |date=May 26, 2011 |work=UCANews |access-date=July 14, 2026}}</ref> === Paglipat ng Lokasyon at Pagpapalit ng Pamumuno (2014–kasalukuyan) === Noong Mayo 2014, lumipat ang kongregasyon mula sa Sheridan, at pansamantalang nagdaos ng mga misa sa iba't ibang lugar tulad ng ACI Water Spa, isang bodega sa [[Pasig]], EMRAM, at TCU.<ref name="COTKhistory" /> Noong sumunod na taon, noong Nobyembre 15, 2015, pinalawak ng simbahan ang mga ministeryo nito sa pamamagitan ng paglulunsad ng ministeryong pangkabataan na kilala bilang "ALIVEYOUTH".<ref name="COTKhistory" /> Mula 2016 hanggang 2018, pansamantalang idinaos ang mga liturhikong serbisyo sa LFM, na nagsilbi ring paaralan ng simbahan noong panahong iyon.<ref name="COTKhistory" /> Ang panahong ito ay naghudyat ng mahalagang yugto ng pagtatayo ng imprastruktura para sa katedral, simula noong Marso 2016 nang makabili ang simbahan ng sariling lote sa 4796 Sampaguita Street.<ref name="COTKhistory" /> Sinundan ito ng seremonya ng groundbreaking sa ari-arian noong Nobyembre 2016,<ref name="COTKhistory" /> at ang opisyal na pagtatayo ng permanenteng santuwaryo ay nagsimula noong Marso 2017.<ref name="COTKhistory" /> Sa kabila ng patuloy na konstruksyon, nagkaroon ng pagbabago sa pamumuno noong Enero 4, 2018, nang pormal na itinalaga si Obispo Ricardo Alcaraz bilang Primate ng Teritoryo ng Asya.<ref name="COTKhistory" /> Noong Enero 2019, ipinagdiwang ng kongregasyon ang isang mahalagang milestone nang idaos ang kauna-unahang misa sa sarili nilang lupa.<ref name="COTKhistory" /> Noong dulo ng taong iyon, noong Agosto 2019, idinaos ng simbahan ang Territorial Convocation na may temang ''Forward at Forty'' sa CCI [[Tagaytay]].<ref name="COTKhistory" /> Noong Oktubre 23, 2025, pormal na itinalaga si Arsobispo Ariel Cornelio Santos bilang bagong Primate ng Teritoryo ng Asya at Rector ng Cathedral of the King. Ang misa para sa instalasyon ay pinangunahan ng Patriyarka ng ICCEC na si Craig Bates, sa ilalim ng temang "Power Perfected in Weakness" (2 Corinto 12:9).<ref name="COTKInstallation">{{cite web |title=Archbishop Ariel Santos Installed as Primate |url=https://www.cotkmanila.org/copy-of-patriarch-s-memo |publisher=Cathedral of the King Official Website |date=October 23, 2025 |access-date=July 13, 2026}}</ref> Sa kasalukuyan, pinamumunuan ni Arsobispo Santos ang parokya habang nagsisilbi rin bilang espirituwal na pinuno ng ICCEC sa buong kontinente ng Asya.<ref name="COTKDiocese">{{cite web |title=The Diocese of Metro Manila and Northern Luzon |url=https://www.cotkmanila.org/the-diocese |publisher=Cathedral of the King Official Website |access-date=July 13, 2026}}</ref> == Network ng simbahan == Ang Cathedral of the King (COTK), na matatagpuan sa Marimar Village 1, Parañaque, ay nagsisilbing Episcopal See para sa Diyosesis ng Metro Manila and Northern Luzon, pati na rin bilang Territorial See para sa Teritoryo ng Asya sa ilalim ng Charismatic Episcopal Church. Sa ilalim ng pamumuno ng nakatatandang pastor at rektor na si Arsobispo Ariel Cornelio Santos—na siya ring Primate ng Teritoryo ng Asya—ang katedral ang nagsisilbing administratibo at espirituwal na sentro para sa ilang mga lokal na ministeryo, misyong simbahan, at parokya sa buong Metro Manila.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.cotkmanila.org/about-us-1 |website=Cathedral of the King CEC |access-date=July 14, 2026}}</ref><ref name="COTKDiocese" /> === Mga parokya at misyong simbahan === Ang lokal na network sa ilalim ng hurisdiksyon ng diyosesis ay kinabibilangan ng ilang parokya at misyong simbahan sa buong Pambansang Rehiyon ng Kabisera:<ref name="COTKDiocese" /> * '''Parish Church of St. Andrew, the Apostle''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Muntinlupa. * '''Parish Church of the Holy Family''' – Matatagpuan sa Novaliches, Lungsod Quezon. * '''St. Stephen the Martyr Parish Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Taguig. * '''San Juan Evangelista Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasig. * '''St. Peter the Apostle Mission Church''' – Matatagpuan sa Lungsod ng Pasay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|https://www.cotkmanila.org/}} * {{Facebook|cathedraloftheking|Cathedral of the King - CEC}} [[Kategorya:Mga katedral sa Pilipinas]] 3ybozkf18v7hijcqetpij5xwm2y0edf 2215994 2215993 2026-07-14T06:51:30Z Jussie2024 142483 Tinatanggal ang lahat ng nilalaman mula sa pahina 2215994 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2215995 2215994 2026-07-14T06:52:10Z NDG 153598 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 2215995 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=Author's request <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> j410taq0l1uc7myxb3kj4okj6o9xc3i 0 338824 2215996 2026-07-14T06:52:51Z Arko Blangko 155328 Bagong pahina: [[Talaksan:USSR 1774-1775.jpg|thumb|right|250px|Komemoratibong selyo ng idinaos na Kongreso.]] Ginanap ang '''Ika-20 Kongreso ng [[Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko]]''' ({{lang-ru|XX съезд Коммунистической партии Советского Союза}}) sa Mosku noong 14–25 Pebrero 1956. Higit itong kilala sa pagkaulat ng [[Lihim na Pahayag]] ni Unang Kalihim [[Nikita Khrushchev]] kung saan tinuligsa niya ang diktadura at kulto ng personalidad ng k... 2215996 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:USSR 1774-1775.jpg|thumb|right|250px|Komemoratibong selyo ng idinaos na Kongreso.]] Ginanap ang '''Ika-20 Kongreso ng [[Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko]]''' ({{lang-ru|XX съезд Коммунистической партии Советского Союза}}) sa Mosku noong 14–25 Pebrero 1956. Higit itong kilala sa pagkaulat ng [[Lihim na Pahayag]] ni Unang Kalihim [[Nikita Khrushchev]] kung saan tinuligsa niya ang diktadura at kulto ng personalidad ng kanyang hinalinhan na si [[Josef Stalin]]. jskjna2ucezxpit3mbo4gggbvjr1cwg