Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2061 2216098 2208882 2026-07-15T07:25:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216098 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type=Pope |honorific-prefix=[[Papa]] [[Santo|San]] |English name=Juan Pablo II |Polish Name=Jan Paweł II |title=[[Obispo ng Roma]] |image=Pope John Paul II smile.jpg <!-- Do not change this photo without discussion! --> |caption=Si Juan Pablo II noong 1980 |birth_name=Karol Józef Wojtyła |term_start=16 Oktubre 1978 |term_end=2 Abril 2005 |predecessor=[[Papa Juan Pablo I]] |successor=[[Papa Benedicto XVI]] |ordination=1 Nobyembre 1946 |ordinated_by=[[Adam Stefan Sapieha]] |consecration=28 Setyembre 1958 |consecrated_by=[[Eugeniusz Baziak]] |cardinal=26 Hunyo 1967 |rank= |nationality=Polish |birth_date={{Birth date|1920|5|18|df=yes}} |birth_place=[[Wadowice]], [[Republika ng Poland]] |death_date={{death date and age|2005|4|2|1920|5|18|df=yes}} |death_place=[[Palasyong Apostoliko]], [[Lungsod ng Vatikano]] |other=Juan Pablo |signature=Signature of John Paul II.svg |coat_of_arms=Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |motto={{lang|la|[[Totus Tuus]]}} meaning "lahat ng sa iyo" |feast_day=22 Oktubre |venerated= |saint_title= |beatified_date=1 Mayo 2011 |beatified_place=[[Plaza de San Pedro]], [[Lungsod ng Batikano]] |beatified_by=[[Papa Benedicto XVI]] |canonized_date = 27 Abril 2014 |canonized_place =[[Plaza de San Pedro]], [[Lungsod ng Batikano]] |canonized_by = [[Papa Francisco]] |patronage=[[World Youth Day]] (Co- Patron) |previous_post= {{plainlist | *[[Roman Catholic Archdiocese of Kraków|Auxiliary Bishop of Kraków, Poland]] ''(1958–1964)'' *[[Ombi|Titular Bishop of Ombi]] ''(1958–1964)'' * Archbishop of Kraków, Poland ''(1964–1978)'' * Cardinal-Priest of [[San Cesareo in Palatio]] ''(1967–1978)'' }} }} Si '''Papa San Juan Pablo II''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}; {{lang-it|Giovanni Paolo II}}, {{lang-pl|Jan Pawel II}}; {{lang-en|John Paul II}}, ipinanganak bilang '''Karol Józef Wojtyła''' {{IPA-pl|'kar?l 'juz?f v?j't?wa|lang}}; 18 Mayo 1920 - 2 Abril 2005), kilala din bilang '''San Juan Pablo Na Dakila''' ang ika-264 na Papa ng [[Simbahang Romano Katoliko]] mula 16 Oktubre 1978 hanggang sa kaniyang pagpanaw noong 2 Abril 2005.<ref>{{cite web|title=John Paul the Great Catholic University|url=http://www.jpcatholic.com}}</ref><ref>{{cite book |last=Evert |first=Jason |title=''Saint John Paul the Great: His Five Loves'' |date=2014 |publisher=Ignatius Press |url=http://www.ignatius.com/Mobile/Products/SJPG-H/saint-john-paul-the-great.aspx |access-date=2014-05-15 |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412194740/http://www.ignatius.com/Mobile/Products/SJPG-H/Saint-John-Paul-the-Great.aspx |url-status=dead }}</ref> Siya ang may pangalawa sa pinakamahabang nanilbihang papa sa makabagong kasaysayan matapos kay Papa Pio IX, na nanilbihan ng 31 taon mula 1846 hanggang 1878. Pinanganak sa [[Polonya]], si Papa San Juan Pablo II ang unang papa na hindi Italyano mula kay Papa Adrian VI na isang Olandes na nanilbihan mula 1522 hanggang 1523. Kinilala ang panunungkulan ni Papa San Juan Pablo II sa pagtulong sa pagtatapos ng rehimeng komunismo sa kaniyang tinubuang Polonya at maging sa kabuuan ng Europa.<ref>Lenczowski, John. "Public Diplomacy and the Lessons of the Soviet Collapse", 2002</ref> Ipinagbuti ni Juan Pablo II ang pakikipag-ugnayan ng Simbahang Katoliko sa [[Hudaismo]], [[Islam]], sa [[Simbahang Ortodokso ng Silangan]], at sa [[Simbahang Anglikano]]. Ipinagtibay niya ang katuruan ng Simbahan laban sa [[Pagpigil sa pag-aanak|artipisyal na kontrasepsyon]] at sa pag-oordina sa mga kababaihan, sa pagsuporta sa [[Ikalawang Konsilyong Vaticano]] at sa mga reporma nito. Isa siya sa mga pinuno na pinakadalas na nakapaglakbay sa kasaysayan, na nakabisita sa 129 mga bansa sa kaniyang pagiging papa. Sa kaniyang espesyal na pagdidiin sa pangkalahatang kabanalan, [[Beatipikasyon|naibeatipika]] niya ang 1,340 na katao at 483 ang [[Kanonisasyon|naikanonisa]] niyang mga santo, tumalaga siya ng pinakamaraming mga obispo, at nakapag-ordina siya ng maraming mga kaparian.<ref>{{cite web|author=David M. Cheney |url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bWojtyła.html |title=Pope John Paul II (Bl. Karol Józef Wojtyła) |publisher=[Catholic-Hierarchy] |date=29 July 2012 |accessdate=4 August 2012}}</ref> Ang kaniyang layunin sa pagiging Papa ay ang pagbabago at pagpoposisyong muli <!-- reposition --> ng Simbahang Katolika. Ang kaniyang kahilingan ay ang "paglalagay sa kaniyang Iglesia at ang bawat puso ng nga kaalyansa sa relihiyon na magbubuklod sa mga Hudyo, Muslim at Cristiano bilang isang dakilang hukbong relihiyon."<ref>[[Cristina Odone|Odone, Cristina]]&nbsp;— ''[[Catholic Herald]]", 1991''</ref><ref name="JewishTelegraph">[[Uri Geller|Geller, Uri]]&nbsp;— ''[[Jewish Telegraph|The Jewish Telegraph]]'', 7 July 2000</ref> Ang kampaniya upang ikanonisa si Juan Pablo II ay nag-umpisa noong 2005, ilang sandali pagpanaw niya, taliwas sa tradisyunal na limang taong palugit ng paghihintay. Noong 19 Disyembre 2009, ipinroklama si Juan Pablo II bilang ''[[Venerable]]'' ng kaniyang kahaliling si [[Papa Benedicto XVI]] at nabeatipika noong 1 Mayo 2011 matapos iparatang sa kaniya ng ''Kongregasyon ng mga Kadahilanan ng mga Santo'' <!-- Congregation for the Causes of Saints --> ang isang himala: ang pagpapagaling ng isang madreng Pranses mula sa [[Karamdaman ni Parkinson]]. Ang pangalawang himala na ipinaratang sa yumaong papa ay ipinasa noong 2 Hulyo 2013 at pinagtibay ni [[Papa Francisco]] matapos ang dalawang araw. Kinanonisa si Juan Pablo II noong 27 Abril 2014, kasabay ni [[Papa Juan XXIII]]..<ref name="BBC 2013">{{cite news|title=Report: Pope Francis Says John Paul II to Be Canonized April 27|date=3 September 2013|url=http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/|work=National Catholic Register|accessdate=6 September 2013|archive-date=5 Nobiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220855/http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105220855/http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/ |date=5 Nobiyembre 2013 }}</ref> Tulad ni Juan XXIII, hindi pinagdiriwang ang araw ng kaniyang kapistahan sa petsa ng kaniyang kamatayan tulad ng kinaugalian; sa halip ito ay ginugunita sa anibersaryo ng kaniyang pagkakahirang bilang papa noong 22 Oktubre 1978.<ref>{{cite news |title=Vatican declares Popes John Paul II and John XXIII saints |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-27172118 |newspaper=''BBC News'' |publisher=British Broadcasting Corporation |date=27 April 2014 |accessdate=27 April 2014}}</ref> == Simula ng buhay == Pinanganak si Karol Józef Wojtyła sa bayan ng [[Wadowice]].<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Bunso siya sa tatlong anak ni Karol Wojtyła (1879-1941), isang etnikong Polako,<ref name="CNN6"/> at si Emilia Kaczorowska (1884-1929), kung saan ang dalagang apelyido niya ay Scholz.<ref name="Ancestry">{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II|last=Catholic Online |work=catholic.org |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |accessdate=3 February 2012}}</ref> Si Emilia, na isang guro, ay namatay sa kapanganakan noong 1929<ref name="CBN"/> noong si Wojtyła ay walong taong gulang pa lamang.{{sfn|Stourton|2006|p=11}} Namatay ang kaniyang nakakatandang kapatid na si Olga bago pa man siya ipinganak, ngunit naging malapit siya sa kaniyang kapatid na si Edmund, na may palayaw na ''Mundek'', na matanda sa kaniya ng 13 taon. Namatay din si Edmund sa sakit na [[scarlet fever]], na nakuha niya sa kaniyang pagiging duktor, na siyang dinamdam ng husto ni Wojtyła.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=11}} Aktibo si Wojtyła sa gawaing pisikal sa kaniyang pagkabata. Madalas siyang naglalaro ng putbol bilang ''goalkeeper''.{{sfn|Stourton|2006|p=25}} Sa kaniya ding pagkabata nagkaroon ng ugnayan si Wojtyła sa isang malaking komunidad na Hudyo.<ref name="Svidercoschi">{{cite web | url = http://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | accessdate = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.Va}}</ref> Karaniwan ang laro ng putbol sa kaniyang paaralan ay sa pagitan ng mga pangkat ng Hudyo at Katoloko, at madalas sumali si Wojtyła sa hanay ng mga Hudyo.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=25}} Ayon kay Wojtyła, halos ikatlo sa kaniyang mga kaklase ay mga Hudyo, at ang hinahangaan niya sa kanila ay ang kaniyang pagiging makabayan bilang mga Polako. Noong kalagitnaan ng 1938, lumuwas si Wojtyła at ang kaniyang ama mula Wadowice at nagpunta sa Krakow, kung saan pumasok siya sa Unibersidad ng Jagiellonian. Habang nag-aaral ng [[pilolohiya]] at mga wika, ay nagtatrabaho siya bilang boluntaryong biblyotekaryo<!-- librarian-->. Sapilitan siyang suamli sa pagsasanay militar sa ''Academic Legion'' ngunit hindi siya nagpaputok ng sandata. Gumanap rin siya sa iba't ibang mga grupo sa teatro at nagtrabaho din bilang manunulat.<ref name="Kuhiwczak"/> Sa kapanahunang ito, lumago ang kaniyang talento sa wika, at natutunan niya ang mahigit-kumulang sa 12 mga wika,<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=http://books.google.com/books?id=VqGpxZ9pDRgC&pg=PA286 |accessdate=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8|edition=8 |page=286}}</ref> siyam sa kanila ay kaniyang madalas na ginamit sa kaniyang pagiging santo papa. === Ang pananakop ng mga Nazi sa Polonya at ang Holocaust === Noong 1939, sinakop ng [[Alemanyang Nazi]] ang Polonya at sapilitan nilang pinasara ang mga unibersidad.<ref name="A&E"/> Sapilitan din nilang ipinatrabaho ang mga malalakas na mga kalalakihan, kaya noong 1940 hanggang 1944 nagtrabaho si Wojtyła bilang mensahero ng isang kainan, trabahador sa isang tibagan ng apog at sa pabrika ng kemikal na Solvay, para makaiwas sa pagpapatapon patungong Alemanya.<ref name="ShortBio"/><ref name="Kuhiwczak"/> Noong 1941, namatay ang kaniyang ama, na isang opisyal ng Hukbong Polonya, dahil sa atake sa puso. Dahil dito si Wojtyła lang ang natitirang nabubuhay sa kaniyang pamilya.<ref name="CNN6"/><ref name="CBN"/>{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Ayon kay Wojtyła, "sa kaniyang 20 anyos nawala sa kaniya ang mga taong pinakaminamahal niya."{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Makaraang pumanaw ang kaniyang ama, pinag-iisipan na niya ng seryoso ang pumasok sa pagpapari.{{sfn|Stourton|2006|p=63}} Noong Oktubre 1942, habang patuloy pa ang digmaan, kumatok siya sa pintuan ng Palasyo ng Obispo sa Krakow, at humiling na mag-aral sa pagkapari.{{sfn|Stourton|2006|p=63}} Matapos noon ay nagsimula siyang mag-aral ng kurso sa lihim na seminaryo na pinapatakbo ng Arsobispo ng Krakow, si Adam Stefan Cardinal Sapieha. Noong 29 Pebrero 1944, nasagasaan si Wojtyła ng isang trak ng Aleman. Pinadala siya ng mga hukbong Aleman sa ospital, at doon siya naratay ng mahigit 2 linggo dahil sa [[pagkaalog ng utak]] at sa sugat sa balikat. Ayon sa kaniya, ang aksidenteng ito at ang kaniyang pagkabuhay ay ang pagpapatibay ng kaniyang bokasyon. Noong 6 Agosto, 1944, sa araw na kinilala bilang 'Itim na Sabado', {{sfn|Weigel|2001|p=71}} itinipon ng mga Gestapo ang mga kalalakihan sa Krakow upang pigilan ang rebelyon{{sfn|Weigel|2001|p=71}}, tulad ng naganap sa Warsaw.{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001|pp=71–21}} Nakatakas si Wojtyła at nagtago sa silong ng bahay ng kaniyang tiyuhin sa 10 Kalye Tyniecka, habang naghahalughog ang mga hukbong Aleman sa itaas.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001|pp=71–21}} Mahigit walong libong mga kalalakihan ang kinuha noong araw na iyon, habang si Wojtyła ay tumakas tungo sa Palasyo ng Arsobispo,{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Weigel|2001|p=71}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} at nanatili siya doon hanggang sa paglisan ng mga Aleman.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} Matapos lumisan ang mga Aleman noong 17 Enero, 1945, pumunta ang mga estudyante sa nawasak na seminaryo. Nagboluntaryo si Wojtyła at isa pang seminarista para linisin ang mga kasilyas. {{sfn|Weigel|2001|p=75}} Tinulungan din ni Wojtyła ang isang takas na dalagitang Hudyo na nagngangalang Edith Zierer,<ref name="EdithZ"/> na tumakas mula sa isang ''labor camp'' ng Nazi sa Czestochowa.<ref name="EdithZ"/> Hinimatay si Edith sa isang plataporma ng riles, kaya dinala siya ni Wojtyła sa isang tren at sinamahan niya ito sa kanilang paglalakbay sa Krakow. Kinilala ni Edith si Wojtyła na nagligtas sa kaniyang buhay sa araw na iyon.<ref name="CNNLive"/><ref name="archive"/><ref name="IHT"/> Marami pang mga naging kuwento ng pagligtas ni Wojtyła sa mga Hudyo mula sa mga Nazi. == Pagkapari == Sa pagtatapos ng kaniyang pag-aaral sa seminaryo sa Krakow, inordena si Wojtyła bilang pari sa [[Araw ng mga Santo]], 1 Nobyembre 1946,<ref name="CBN"/> ng Arsobispo ng Krakow na si Cardinal Sapieha.<ref name="ShortBio"/>{{sfn|Stourton|2006|p=71}}<ref name="Vatican2"/> Pinadala ni Sapieha si Wojtyła sa ''Pontifical International Athenaeum'' ''Angelicum'', na magiging Pontipikal na Unibersidad ni San Tomas Aquino, para mag-aral sa ilalim ni Padre Reginald Garrigou-Lagrange simula 26 Nobyembre 1946. Nalisensyahan si Wojtyła noong Hulyo 1947, nakapasa sa isang eksaminasyong doktoral noong 14 Hunyo 1948, at matagumpay na naipagtangol ang kaniyang tesis sa doktoral na pinamagatang ''Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce'' (Ang Doktrina ng Pananampalataya ni San Juan dela Cruz) sa pilosopiya noong 19 Hunyo 1948.<ref>http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 Accessed 6 October 2012. Bagaman inaprubahan ang kaniyang gawang doktoral noong Hunyo 1948, tinanggihan siyang bigyan ng ''degree'' dahil hindi siya makapagbayad ng pag-imprenta sa kaniyang teksto batay sa patakarang ''Angelicum''. Noong Disyembre 1948, isang binagong teksto ng kaniyang disertasyon ay inaprubahan ng pakultad ng teolohiya ng Unibersidad ng Jagiellonian, at nabigyan din si Wojtyła ng ''degree'.</ref> Nasa pangangalaga ng ''Angelicum'' ang orihinal na kopya ng tesis ni Wojtyła.<ref>{{cite web |url=http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |title=RELAZIONE DEL RETTORE MAGNIFICO A.A. 2011–2012 |publisher=Pust.it |date= |accessdate=23 June 2013 |archive-date=25 Agosto 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825112731/http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825112731/http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |date=25 Agosto 2011 }}</ref> Maliban sa kurso ng ''Angelicum'', nag-aral din si Wojtyła ng Hebreo sa ilalim ng Dominikong Olandes na si Pter G. Duncker. Ayon sa kaeskwela ni Wojtyła na si Alfons Stickler na magiging Kardinal ng Austria, noong 1947 habang nasa ''Angelicum'' ay bumisita si Wojtyła kay Padre Pio na duminig sa kaniyang kumpisal, at pinaalam niya na balang araw ay maluluklok siya sa "pinakamataas na katungkulan ng Simbahan."<ref name="kwitny">{{cite book | last=Kwitny | first=Jonathan | title=Man of the Century: The Life and Times of Pope John Paul II | url=https://archive.org/details/manofcenturylife0000kwit | publisher=Henry Holt and Company |date=March 1997 | location=[[New York]] | page=768 | isbn=978-0-8050-2688-7}}</ref> Dagdag pa ni Cardinal Stickler, naniniwala si Wojtyła na ang propesiyang ito ay natupad noong naging Kardinal siya.<ref name="cnn">{{Cite news | last=Zahn | first=Paula | author-link=Paula Zahn | title=Padre Pio Granted Sainthood | newspaper=CNN | date=17 June 2002 | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/17/ltm.04.html | accessdate=19 January 2008 | postscript=<!--None-->}}</ref> Nagbalik si Wojtyła sa Polonya noong tag-init ng 1948 sa kaniyang unang katakdaang pastoral sa bayan ng Niegowic, 15 milya mula sa Krakow, sa Simbahan ng Asuncion. Dumating siya sa bayan ng Niegowic sa panahon ng tag-ani, at ang kaniyang unang aksiyon ay ang pagluhod at paghalik sa lupa.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=233}} Itong kilos na ito na hinawig sa santong Pranses na si Jean Marie Baptise Vianney{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=233}}, ang magiging tatak niyang kilos sa kaniyang pagiging papa. Noong Marso 1949, nilipat si Wojtyła sa parokya ng San Florian sa Krakow. Nagturo siya ng etika sa Unibersidad ng Jagiellonian at sa Katolikong Unibersidad ng Lublin. Habang nagtuturo, tinipon niya ang 20 kabataan, at tinawag ang kanilang sarili bilang ''Rodzinka'' o "maliit na pamilya". Nagtitipon sila para sa panalangin, diskusyong pang-pilosopiya, at para tulungan ang mga bulag at mga may-sakit. Unti-unting lumago ang samahang ito hanggang sa umabot ng mahigit kumulang 200 kasapi, at ang mga gawain ay dumami pa, kasama na dito ang ''skiing'' at pagsakay sa kayak.<ref name="USCCB_Bio"/> Noong 1953, tinanggap ng Pakultad ng Teolohiya ang tesis ni Wojtyła ukol sa [[habilitasyon]] sa Unibersidad ng Jagiellonian. Noong 1954, nakamit niya ang Doktorado ng Sagradong Teolohiya, {{sfn|Stourton|2006|p=97}} ang pagtasa sa pisibilidad ng etikang Katoliko base sa sistemang etika ng penomentologong si Max Sheler na may disertasyong pinamagatang "Muling Paghuhusga ng Posibilidad ng Pagtatatag ng Etikang Katoliko base sa sistemang etika ni Max Scheler".<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 |title=Highlights on the life of Karol Wojtiła |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=23 June 2013}}</ref> (Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera).<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=2QunKUmsM4kC&pg=PA153&lpg=PA153&dq=Ocena+#v=onepage&q=Ocena&f=false |title=Destined for Liberty: The Human Person in the Philosophy of Karol Wojtyła/John Paul II |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=23 June 2013|isbn=9780813209852|year=2000}}</ref> Si Scheler ay isang pilosopong Aleman na nagtatag ng kilusang pilosopiya na nagdidiin sa karanasang may kamalayan. Ngunit binuwag ng Komunistang otoridad ang Pakultad ng Teolohiya sa Unibersidad ng Jagellonian na siyang pumigil kay Wojtyla na makakuha ng ''degree'' hanggang 1957. Kinalaunan binuo ni Wojtyla ang isang pamamaraang teolohikal na pinagsama ang tradisyunal na Tomismong Katoliko at ang mga ideya ng personalismo, isang kaparaanang pilosopikal na humalaw mula sa penomentolohiya, na naging tanyag sa mga Katolikong intelektwal sa Krakow sa mga panahong iyon. Isinalin din ni Wojtyla ang aklat ni Scheler, ang ''Pormalismo at ang Etika ng Tunay Na Asal'' (''Formalism and Ethics of Substantive Values'').<ref>{{cite book|last=Walsh|first=Michael|title=John Paul II: A Biography|url=https://archive.org/details/johnpaulii0000wals|year=1994|publisher=HarperCollins|location=London|isbn=978-0-00-215993-7|pages=[https://archive.org/details/johnpaulii0000wals/page/20 20]–21}}</ref> Sa kapanahunan ding ito, nagsulat si Wojtyła ng mga artikulo sa pahayagang Katoliko sa Krakow, ang ''Tygodnik Powszechny'' (Panglinggong Unibersal), na tumatalakay sa napapanahong isyu ng simbahan.<ref name="Zenit5"/> Tinutukan niya ang paggawa ng orihinal na gawa ng literatura sa loob ng 12 taon niya bilang pari. Naging laman ng kaniyang tula at dula ang patungkol sa digmaan, buhay sa ilalim ng Komunismo, at ang kaniyang responsibilidad bilang pastor. Ginamit ni Wojtyła ang dalawang alyas, ''Andrzej Jawień'' at ''Stanisław Andrzej Gruda''<ref name="Kuhiwczak"/><ref name="Zenit5"/>, para mabukod ang kaniyang mga gawang pangliteratura mula sa kaniyang mga lathalaing panrelihiyon kung saan ginagamit niya ang tunay niyang pangalan.<ref name="Kuhiwczak"/><ref name="Zenit5"/> Noong 1960, nilathala ni Wojtyła ang isang maimpluwensiyang aklat pangtelolohiya, ang ''Pagmamahalan at Responsibilidad'', na siyang depensa sa tradisyunal na katuruan ng Simbahan ukol sa matrimoniya mula sa makabagong pananaw pangpilosopiya.<ref name="Kuhiwczak"/>{{sfn|Wojtyła|1981}} ==="Wujek"=== Habang naninilbihan bilang pari sa Krakow, sinasamahan si Wojtyła ng mga grupo ng mga mag-aaral para sa ''hiking'', pagbibisikleta, pagkakampo at pagkakayak, na sinasamahan ng panalangin, panlabas na Misa, at diskusyong teolohikal. Sa ilalim ng pamamahala ng Komunismo sa Poland, hindi pinapahintulutan ang mga pari na maglakbay kasama ang mga mag-aaral, kaya pinakiusapan ni Wojtyła sa mga kababata niyang kasamahan na tawagin siyang "Wujek", o "Tito" sa wikang Polako. Ito ay para hindi malaman ng mga tagalabas na isa siyang pari. Naging taniyag ang palayaw na ito sa kaniyang mga tagasunod. Noong 1958, noong tinalaga bilang Katulong na Obispo ng Krakow si Wojtyła, nag-alala ang kaniyang mga kakilala baka mabago siya dahil sa kaniyang bagong katalagahan. Sinigurado niya sa kaniyang mga kaibigan na "mananatiling Wujek si Wujek", at mananatili siyang mamuhay ng payak sa kabila ng pagigig obispo niya. Sa nalalabing buhay ni Wojtyła, nakakabit sa kaniya ang palayaw na "Wujek" at patuloy na ginagamit ito partikular na ang mga Polako.<ref>Witness to Hope; The Biography of Pope John Paul II, by George Weigel. New York: Cliff Street Books/Harper Collins, 1999. p. 992.</ref><ref>THEY CALL HIM "WUJEK". Article from: St Louis Post-Dispatch (MO) | 24 January 1999 | Rice, Patricia</ref> == Obispo at Kardinal == Noong 4 Hulyo 1958<ref name="Vatican2"/> , habang nagka-kayak si Wojtyła sa mga lawa ng hilagang Polonya, itinalaga siya ni Papa Pio XII bilang Katulong na Obispo ng Krakow. Ipinatawag siya sa Warsaw para makipagkita sa Primate ng Polonya, si Stefan Cardinal Wyszynski, na siyang nagpaalam sa kaniya sa kaniyang katalagahan.<ref name="Rise"/>{{sfn|Stourton|2006|p=103}} Sumagn-ayon siya na manilbihan bilang Katulong na Obispo sa Arsobispo ng Krakow na si Eugeniusz Baziak, at inordena siya bilang Episcopate (bilang titular na Obispo ng Ombi) noong 28 Setyembre 1958. Si Baziak ang naging pangunahing konsagrante. Ang ibang mga naging konsagrante ay ang mga Katulong na Obispo Boleslaw Kominek ng Sophene at Vaga at ang Katulong na Obispo Franciszek Jop ng Diosesis ng Sandomierz.<ref name="Vatican2"/> Sa edad na 38, naging pinakabatang naging Obispo ng Polonya si Wojtyła. Pumanaw si Baziak noong Hunyo 1962 at noong 16 Hulyo pinili si Wojtyła bilang ''Vicar Capitular'' (pansamantalang tagapamahala) ng Arsodiyosesis hanggang maitalaga ang isang Arsobispo.<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Noong Oktubre 1962, lumahok si Wojtyła sa Pangalawang Konseho ng Vatican (1962-1965),<ref name="A&E"/><ref name="Vatican2"/> kung saan gumawa siya ng ambag sa dalawa sa mga produktong pinakamakasaysayan at pinakamaimpluwensiya, ang ''Kautusan ng Kalayaan sa Relihiyon'' (sa wikang Latin, ''[[Dignitatis Humanae]]''), at ang ''Konstitusyong Pastoral ng Simbahan sa Makabagong Sanlibutan'' (''[[Gaudium et Spes]]'').<ref name="Vatican2"/>. Nag-ambag si Wojtyła at ang mga obispong Polako ng isang burador na teksto sa Konseho para sa ''Gaudium et Spes''. Ayon sa historyador na si John W. O'Malley, ang burador na tekstong ''Gaudium et Spes'' na pinadala ni Wojtyła at iba pang mga delegadong Polako ay nagpadala ng "ilang impluwensya sa mga bersyon na ipinadala sa mga ama ng konseho noong tag-init na iyon ngunit hindi tinanggap bilang batayang teksto".<ref>{{cite book|last=O'Malley|first=John W.|title=What Happened at Vatican II|url=https://archive.org/details/whathappenedatva0000omal|year=2008|publisher=Harvard University press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03169-2|pages=[https://archive.org/details/whathappenedatva0000omal/page/204 204]–205}}</ref> Ayon kay John F. Crosby, bilang papa, ginamit din kinalaunan ni Juan Pablo II ang mga salita ng ''Gaudium et Spes'' upang ipakilala ang kaniyang sariling sakoobin sa kalikasan ng tao sa pakikipag-ugnayan sa Dios: na ang tao ay ang "tanging lalang ng daigdig na ninais ng Dios para sa kaniyang kapakanan", ngunit "matutuklasan lang ng tao ang kaniyang tunay na sarili sa tapat na pagbibigay ng kaniyang sarili."<ref>{{cite journal |last1=Crosby|first1=John F.|year=2000|title=John Paul II's Vision of Sexuality and Marriage: The Mystery of "Fair Love"|journal=The Legacy of Pope John Paul II: His Contribution to Catholic Thought|page=54|publisher=Crossroad|isbn=978-0-8245-1831-8|editor1-last=Gneuhs|editor1-first=Geoffrey}}</ref> Lumahok din siya sa asambleya ng Kapulungan ng mga Obispo.<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Noong 13 Enero 1964, tinalaga siya ni Papa Pablo VI bilang Arsobispo ng Krakow.<ref name="VaticanNewsService"/> Noong 26 Hunyo 1967, pinahayag ni Paulo VI ang promosyon ni Karol Wojtyła sa Kolehiyo ng mga Kardinal.<ref name="Vatican2"/><ref name="VaticanNewsService"/> Pinangalan si Wojtyła bilang Kardinal-Pari ng ''titulus'' ng San Cesario sa Palatio. Noong 1967, naging instrumental siya sa pagbuo ng ''encyclical'', ang ''Humanae Vitae'' na tumatalakay sa kaparehong isyu sa pagbabawal ng paglalaglag ng bata at sa artipisyal na pagkontrol ng kapanganakan.<ref name="Vatican2"/><ref name="Memory"/><ref name="HV"/> Noong 1970, ayon sa isang makabagong saksi, hindi sang-ayon si Kardinal Wojtyła sa pamamahagi ng liham sa Krakow, na sinasabi na naghahanda ang Episkopado ng Polonya para sa ika-50 anibersaryo ng [[Digmaang Polako–Sobyetiko]]. == Pagkahalal Bilang Papa == Noong Agosto 1978, pagkamatay ni Papa Pablo VI, bumoto si Kardinal Wojtla sa ''papal conclave'', na naghalala kay Papa Juan Pablo I. Ngunit namatay din si Juan Pablo I matapos lamang ang 33 araw bilang papa, na nagbukas mulit ng panibagong ''conclave''.<ref name="ShortBio"/><ref name="Vatican2"/><ref name="Time1978"/> Nagsimula ang pangalawang ''conclave'' ng 1978 noong 14 Oktubre, 10 araw matapos ang libing. Dalawa ang naging matunog na pangalan sa pagkapapa, si Giuseppe Cardinal Siri, na konserbatibong Arsobispo ng Genova, at ang liberal na Arsobispo ng Florencia na si Giovanni Cardinal Benelli, na kinikilala ding malapit na kaibigan ni Juan Pablo I.<ref name="Time1978b"/> Tiwala ang mga tagasuporta ni Benelli na siya ay mahahalal, at sa unang mga balota, si Benelli ang nakakuha ng pinakamaraming boto.<ref name="Time1978b"/> Ngunit sadyang matindi ang labanan sa isa't isa, na waring walang mapipili sa kanila. Dahil dito nagmungkai si Franz Cardinal Konig, Arsobispo ng Vienna, sa mga kapuwa niya tagahalal ng isang kompromisong kandidato: ang Polakong si Karol Josef Wojtyła.<ref name="Time1978b"/> Nanalo si Wojtyła sa ikawalong balota sa ikatlong araw (16 Oktubre), na ayon sa mga pahayagang Italyano, 99 boto mula sa 111 mga tagahalal. Pinili ni Wojtyła ang pangalang Juan Pablo II<ref name="Vatican2"/><ref name="Time1978b"/> bilang pagpupugay sa kaniyang sinundan, at para magbigay pugay din sa yumaong Papa Pablo VI. Lumabas din ang puting usok mula sa tsimniya, na naghuhudyat sa mga taong nagtipon sa Plaza San Pedro na may napili nang papa. <!-- part 1 --> == Pastoral na Paglalakbay == Sa kaniyang paninilbihan bilang Papa, nakapagbiyahe si Papa Juan Pablo II sa 129 na mga bansa,{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}} at mahigit 1,100,000&nbsp;km ang kaniyang kabuuang inilakbay. Madalas siyang dinudumog ng maraming tao; at ang ilan sa mga ito ay dinagsa ng pinakamaraming tao sa kasaysayan ng sangkatauhan. Ang isa sa mga ito, ang [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 1995|Pandaigdigang Araw ng Kabataan (World Youth Day) sa Maynila]], ay naitala bilang pinakamalaking pagtitipong pang-papa <!-- papal gathering --> sa kasaysayan, ayon sa Vatican, kung saan humigit-kumulang apat na milyong katao ang dumagsa.<ref name=BaltimoreSun>{{cite web |url=http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |title=Biggest Papal Gathering &#124; Millions Flock to Papal Mass in Manila, Gathering is Called the Largest the Pope Has Seen at a Service&nbsp;— Baltimore Sun |last=New York Times News Service |work=articles.baltimoresun.com |year=2012 |accessdate=29 January 2012 |archive-date=2012-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924125252/http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120924125252/http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |date=2012-09-24 }}</ref><ref name="AsiaNews"/> Sa panimula ng kaniyang pagiging Papa, bumisita si Juan Pablo II sa Republikang Dominikano at sa Mexico noong Enero 1979.<ref name="CBN2"/> Si Juan Pablo II ang naging kauna-unahang Papa na bumisita sa [[White House]] noong Enero 1979, kung saan malugod siyang binati ni Pangulong [[Jimmy Carter]]. Kauna-unahan din siyang Papa na bumisita sa iilang bansa sa isang taon, na nagsimula sa Mexico<ref name="Mexico"/> at Irlanda<ref name="Ireland"/> noong 1979. Kauna-unahan din siyang papa na bumisita sa Gran Britanya noong 1982, kung saan nakipagkita siya kay Reyna Elizabeth II, na Kataas-taasang Gobernador ng Simbahan ng Inglatera. Habang nasa Inglatera, bumisita rin siya sa Katedral ng Canterbury at lumuhod sa panalangin kasama si [[Robert Runcie]], Arsobispo ng Canterbury, kung saan napatay si Thomas a Becket.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4171000/4171657.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 29 &#124; 1982: Pope makes historic visit to Canterbury |publisher=''BBC News'' |date= 29 May 1982|accessdate=23 June 2013}}</ref> Naglakbay din siya sa Haiti noong 1983, kung saan nagsalita siya sa wikang Creole sa libu-libong mga dukhang Katoliko na nagtipon upang batiin siya sa paliparan. Ang kaniyang mensahe, na "ang mga bagay sa Haiti ay kailangang magbago", na pumapatungkol sa hindi pagkakapantay-pantay ng mga mahihirap at ng mga mayayaman, ay binati ng malakas na palakpakan.<ref name="Haiti: The Duvalier Years"/> Kauna-unahan din siyang papa sa makabagong panahon na bumisita sa Ehipto,<ref name="PopeEgypt"/> kung saan nakipagkita siya sa papa ng Simbahang Koptiko, si Papa Shenouda III<ref name="PopeEgypt"/> at ang Patriyarkang Ortodoksiyang Griyego ng Alexandria.<!-- Gk Orthodox Patriarch --><ref name="PopeEgypt"/> Kauna-unahan din siyang Katolikong papa na bumisita at manalangin sa isang moskeng Islam, sa [[Damascus]], Syria, noong 2001. Bumisita siya sa Moske ng Umayyad, na isang dating simbahang Cristiano, kung saan pinaniniwalaang piniit si Juan Bautista,<ref name="Mosque"/> kung saan nanawagan siya na magkaisa at sabay na mamuhay ang mga Muslim, Cristiano at Hudyo.<ref name="Mosque"/> Noong 15 Enero, 1995, sa kasagsagan ng Ika-10 Pandaigdigang Araw ng Kabataan, nagdaos siya ng [[Misang Katoliko|Misa]] sa tinatayang lima hanggang pitong milyong katao nagtipon-tipon sa Luneta, Maynila, Pilipinas. Ito ay sinasabing pinakamalaking pagtitipon na naganap sa kasaysayan ng Kristyanismo.<ref name="AsiaNews"/> Noong Marso 2000, habang bumibisita sa [[Jerusalem]], naging kauna-unahan si Juan Pablo II na bumisita at manalangin sa [[Kanlurang Pader]].<ref name="BBCIsrael"/><ref name="ADL2006"/> Noong Setyembre 2001, dahil sa mga suliraning dulot ng Setyembre 11, bumisita siya sa Kazakhstan, kung saan humarap siya sa mga taong karamihan ay mga Muslim, at sa Armenia, para gunitain ang ika-1,700 taon ng Kristyaniso sa Armenia.<ref name="NewYorkTimes3"/> ===Unang Pagbisita sa Polonya=== Noong Hunyo 1979, naglakbay si Papa Juan Pablo II sa Polonya kung saan malugod siyang dinumog ng mga tao.<ref name="OnThisDay"/> Ang una niyang paglalakbay sa Polonya ang pumukaw sa espirito ng bansa at lumunsad sa pagkakabuo ng kilusang ''Solidarity'' noong 1980, kung saan kinalaunan ay nakapagdala ng kalayaan at karapatang pantao sa kaniyang tinubuang lupa.<ref name="Memory"/> Gustong gamitin ng rehimeng Komunista sa Polonya ang pagbisita ng Papa, na bagaman Polako ang papa ay hindi pa rin magbabago ang kanilang kapasidad na mamuno, maniil, at mamahagi ng kabutihan ng lipunan. Umasa din sila na tatalimahin ng Papa ang mga patakarang tinakda nila, na makikita ng mga Polako ang kaniyang halimbawa at kanila itong susundin. Kung bakasakaling magdulot ng kaguluhan ang pagbisita ng Papa, handa ang rehimeng Komunista na supilin ang rebelyon at isisi ang insidenteng ito sa Papa.<ref name="Angelo M. Codevilla 2008">Angelo M. Codevilla, "Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends", in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.)</ref> {{quote|"Nagtagumpay ang Papa sa pakikibakang ito sa pamamagitan ng pangingibabaw sa politika. Siya ay ang tinatawag ni Joseph Nye na 'malambot na kapangyarihan' -- ang kapangyarihan ng pag-aakit at pagtataboy. Nagsimula siya ng may malaking kapakinabangan, at sinamantala niya itong lubos: Namuno siya sa isang insitusyong salungat sa Komunismong paraan ng pamumuhay na kinasusuklaman ng lipunang Polako. Siya ay isang Polako, ngunit hindi marating ng rehimen. Sa pamamagitan ng pagkilala kasama siya, nagkaroon ng pagkakataon ang mga Polako na linisin ang kanilang sarili mula sa mga kompromisong kailangan nilang gawin para mamuhay sa ilalim ng rehimen. At dumating sila ng milyon. At nakinig sila. Nakiusap siya sa kanila na maging mabuti, huwag ikompromiso ang sarili, na magsama-sama, na maging matapang, at ang Dios ang kaisa-isang pinagmumulan ng kabutihan, ang kaisa-isang pamantayan ng asal. 'Huwag kayong matakot', sabi niya. Milyon ang pasigaw na tumugon, 'Gusto namin ang Dios! Gusto namin ang Dios! Gusto namin ang Dios!' Naduwag ang rehimen. Kung hindi pinili ng Papa na patigasin ang kaniyang malambot na kapangyarihan, baka malunod sa dugo ang rehimen. Sa halip, pinamunuan lamang ng Papa ang lipunang Polako na tumanan mula sa mga namumuno sa kanila sa pamamagitan ng matibay na pagkakaisa. Nanatili pa rin sa panunungkulan ang mga Komunista ng isa pang dekada bilang mga despota. Ngunit bilang pampolitika na pinuno, tapos na sila. Sa kaniyang pagbisita sa kaniyang tinubuang Polonya noong 1979, natamaan ni Juan Pablo II ang tinatawag na masidhing suntok sa rehimeng Komunismo, sa Imperyong Sobyet, at kinalaunan, sa Komunismo." ''("The Pope won that struggle by transcending politics. His was what [[Joseph Nye]] calls '[[soft power]]' — the power of attraction and repulsion. He began with an enormous advantage, and exploited it to the utmost: He headed the one institution that stood for the polar opposite of the Communist way of life that the Polish people hated. He was a Pole, but beyond the regime's reach. By identifying with him, Poles would have the chance to cleanse themselves of the compromises they had to make to live under the regime. And so they came to him by the millions. They listened. He told them to be good, not to compromise themselves, to stick by one another, to be fearless, and that God is the only source of goodness, the only standard of conduct. 'Be not afraid,' he said. Millions shouted in response, 'We want God! We want God! We want God!' The regime cowered. Had the Pope chosen to turn his soft power into the hard variety, the regime might have been drowned in blood. Instead, the Pope simply led the Polish people to desert their rulers by affirming solidarity with one another. The Communists managed to hold on as despots a decade longer. But as political leaders, they were finished. Visiting his native Poland in 1979, Pope John Paul II struck what turned out to be a mortal blow to its Communist regime, to the Soviet Empire, [and] ultimately to Communism.")'' <ref name="Angelo M. Codevilla 2008"/> }} Ayon kay John Lewis Gaddis, isa sa mga pinaka-impluwensyal na historyador ng [[Malamig na Digmaan]], ang lakbaying ito ang naglunsad sa pagbuo ng ''Solidarity'' at ng pagsisimula ng pagbagsak ng Komunismo sa [[Silangang Europa]]: <blockquote> Noong paghalik ni Papa Juan Pablo II sa lapag ng Paliparang Warsaw pinasimulan niya ang proseso kung saan ang komunismo sa Polonya -- at kinalaunan sa kabuuan ng Europa -- ay hahantng sa katapusan.<ref>[[John Lewis Gaddis]], ''The Cold War: A New History', p. 193, Penguin Books (2006), ISBN 978-0-143-03827-6''</ref></blockquote> Sa kanyang muling mga pagbisita sa Polonya, nagbigay siya ng suporta sa organisasyong ''Solidarity''.<ref name="Memory"/> Ang kaniyang mga pagbisitang ito ang nagpatibay sa mensaheng ito at nag-ambag sa pagbagsak ng Komunismo sa Silangang Europa na naganap sa mga taong 1989-1990 sa pamamagitan ng pagsisimula muli ng demokrasya sa Polonya, na siyang lumaganap sa Silangang Europa at [[Timog-Silangang Europa]].<ref name="Bottum"/>{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}<ref name="OnThisDay"/><ref name="CBCNews"/><ref name="Gorbachev"/> ==Papel sa pagbagsak ng Komunismo== Kinikilala si Juan Pablo II bilang isa sa mga may malaking bahagi sa pagbagsak ng Komunismo sa Gitna at Silangang Europa,<ref name="Memory"/><ref name="Bottum"/>{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}<ref name="CBCNews"/><ref name="Gorbachev"/>{{sfn|Domínguez|2005}} sa pamamagitan ng pagiging espiritwal na inspirasyon sa likod ng pagbagsak nito at siyang nagbigay-sigla sa isang "mapayapang rebolusyon" sa Polonya. Kinilala ni [[Lech Wałęsa]], tagatatag ng kilusang 'Solidarity', si Juan Pablo II dahil sa pagbibigay niya ng lakas loob sa mga Polako na humingi ng pagbabago. Ayon kay Wałęsa, "Bago siya naging papa, nahahati ang mundo sa pagitan ng mga ''block''. Walang nakakaalam kung paano maaalis ang komunismo. Sa Warsaw, noong 1979, payak niyang sinabi: 'Huwag kayong matakot', at nanalangin din: 'Nawa'y ang iyong Espiritu ay dumating at baguhin ang imahe ng kalupaan... ang kalupaang ito'." {{sfn|Domínguez|2005}} May mga bintang pa nga na lihim na pinondohan ng [[Bangko ng Vatican]] ang Solidarity.<ref name="NYTimes"/><ref name="Salinger2005"/> Sa pakikipag-usap ni Pangulong [[Ronald Reagan]] sa Papa, lumitaw ang "patuloy na pagkukumamot para hikayatin<!-- shore up--> ang suporta ng Vatican para sa mga polisiya ng Amerika. Marahil na kataka-taka, lumitaw sa mga papeles na, miski sa mga huling bahagi ng 1984, hindi naniniwala ang papa na maaari pang mabago ang pamahalaang Komunismo sa Polonya."<ref name="nationalreview"/> Kagaya ng pagpapaliwanag ng isang Briton na historyador na si [[Timothy Garton Ash]], na pinahayag ang kaniyang sarili bilang "agnostikong liberal", makaraang pumanaw si Juan Pablo II: <blockquote> Walang makakapatunay na siya ang pangunahing dahilan ng katapusan ng komunismo. Ngunit, ang lahat ng mga malalaking tauhan sa lahat ng panig - hindi lang si Lech Wałęsa, puno ng Polakong Solidarity, kundi rin ang mortal na kalaban ng Solidarity, si Heneral Wojciech Jaruzelski; hindi lang ang dating pangulo ng Amerika na si George Bush Senior kundi rin ang dating pangulong Sobyet na si Mikhail Gorbachev - ay sumasang-ayon na siya nga. Mangangatwiran ako sa makasaysayang kaso sa tatlong hakbang: kung wala ang Polakong Papa, walang rebolusyong Solidarity sa Polonya sa 1980; kung walang Solidarity, walang malaking pagbabago sa polisiyang Sobyet tungo sa silangang Europa sa ilalim ni Gorbachev; kung walang pagbabagong ito, walang rebolusyong pelus sa 1989. ''(No one can prove conclusively that he was a primary cause of the end of communism. However, the major figures on all sides – not just Lech Wałęsa, the Polish Solidarity leader, but also Solidarity's arch-opponent, General Wojciech Jaruzelski; not just the former American president George Bush Senior but also the former Soviet president Mikhail Gorbachev – now agree that he was. I would argue the historical case in three steps: without the Polish Pope, no Solidarity revolution in Poland in 1980; without Solidarity, no dramatic change in Soviet policy towards eastern Europe under Gorbachev; without that change, no velvet revolutions in 1989.)''<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2005/apr/04/catholicism.religion13?INTCMP=SRCH |title=The first world leader |publisher=The Guardian |date=4 April 2005 |accessdate=4 November 2013}}</ref></blockquote> Noong Disyembre 1989, nakipagkita si Juan Pablo II sa lider ng Sobyet na si [[Mikhail Gorbachev]] sa Vatican at nakipagpalitan ng respeto at paghanga sa isa't isa. Minsang sinabi ni Gorbachev na, "Ang pagbasak ng [[Bakal na Telon]] ay maaaring imposible kung wala si Juan Pablo II".<ref name="Bottum"/><ref name="CBCNews"/> Sa pagpanaw ni Juan Pablo II, sinabi ni Mikhail Gorbachev: "Ang malasakit ni Papa Juan Pablo II sa kaniyang mga tagasunod ay isang pambihirang halimbawa para sa ating lahat.<ref name="Gorbachev"/>{{sfn|Domínguez|2005}} Noong 4 Hunyo 2004, ipinakita ng Pangulo ng Estados Unidos sa panahong iyon, si George W. Bush, ang ''[[Presidential Medal of Freedom]]'' (Pampangulong Medalya ng Kalayaan), pinakamataas na karangalang pangsibil sa Amerika, kay Papa Juan Pablo II sa isang seremnoya sa Apostolikong Palasyo. Binasa ng pangulo ang sipi na nakalakip sa medalya, na kumikilala sa "anak ng Polonyang ito" kung saan "nagprinsipyo at nagtaguyod para sa kapayapaan at kalayaan na nagbigay inspirasyon sa milyon at nakibahagi sa pagbagsak ng komunismo at kalupitan."<ref name="Associated Press">{{cite web |url=http://www.cjonline.com/stories/101303/pag_pope.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040404041319/http://www.cjonline.com/stories/101303/pag_pope.shtml |archivedate=4 April 2004 |title=Poles worried, proud of Pope John Paul II 10/13/03 |last=The Associated Press |work=web.archive.org |year=2012 |accessdate=28 January 2012 |url-status=live }}</ref> Matapos tanggapin ang karangalan, sinabi ni Juan Pablo II, "Nawa'y ang pagnanais ng kalayaan, kapayapaan at isang mundong mas makatao na sinisimbolo sa medalyang ito ang magbigay inspirasyon sa mga kalalakihan at kababaihan ng may magandang kalooban sa lahat ng oras at dako."<ref name="vatican1"/> ===Tangka ng mga komunista na sirain si Juan Pablo II=== Minsan nang tinangka ng rehimeng Komunismo ng Polonya na sirain si Juan Pablo II at paguhuin ang kaniyang popularidad sa pamamagitan ng pagpapahayag na mayroong anak sa labas ang papa. Mayroong aksiyon ang Służba Bezpieczeństwa, isang ahensyang pang-seguridad sa Komunistang Polonya, na nagngangalang "Triangolo", na pinamumunuan ni Heneral Grzegorz Piotrowski, isa sa mga pumaslang kay Jerzy Popiełuszko. Gustong samantalahin ni Piotrowski si Irena Kinaszewska, na kalihim ng magasin ng Katoliko sa Polonya, ang Tygodnik Powszechny, kung saan minsan nang nagtrabaho ang magiging papa, at kinikilalang tagahanga ni Juan Pablo II. Matapos lagyan ng droga ang inumin ni Kinaszewska, tinangka siyang paaminin ng mga opisyal ng Służba Bezpieczeństwa na nagkaroon sila ng relasyong sekswal ni Juan Pablo II. Noong hindi ito nagtagumpay, gumawa ang Służba Bezpieczeństwa ng mga gawa-gawang alaala ni Kinaszewska na nagsasabing nagkaroon sila ng relasyong sekswal sa isa't isa at inilagay sila sa isang apartment ng paring si Andrzej Bardecki, at ang mga alaalang ito ay kukumpiskahin sana ng mga militia sa paghahalughog. Ngunit nabigo ang planong ito, noong napatunayang peke si Piotrowski at nalaman ni Bardecki ang ginawang mga pamemeke, at kaniya itong winasak.<ref>[http://wiadomosci.dziennik.pl/historia/aktualnosci/artykuly/439582,prowokacja-sluzby-bezpieczenstwa-plotki-o-dziecku-papieza.html Nieślubne dziecko Jana Pawła II. Kulisy esbeckiej prowokacji] ''[[Dziennik]]'', 4 October 2013</ref> ==Mga tangkang pagpaslang At Mga plano== Habang papasok siya sa Plaza San Pedro para magsalita sa mga tagapakinig noong 13 Mayo, 1981,<ref>{{cite news |title=1981 Year in Review: Pope John Paul II Assassination (sic) Attempt |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1981/Pope-John-Paul-II-Assasination-Attempt/12311754163167-6/ |publisher=United Press International (UPI) |year=1981}}</ref> binaril at lubhang nasugatan si Papa Juan Pablo II ni Mehmet Al Ağca, isang Turko na kasapi ng militanteng groupong [[pasismo]] na tinatawag na ''Grey Wolves''.<ref name="SanFrancisco"/> Gumamit ang tagapagbaril ng isang semi-awtomatikong pistolang Browning. Tinamaan ang papa sa tiyan at tumagos sa kaniyang mga bituka ng ilang beses.<ref name="Bottum"/> Sinugod si Juan Pablo II sa loob ng mga gusali ng Vatican at sa Ospital ng Gemelli. Habang sinusugod siya sa ospital ay nawalan siya ng malay. Bagaman hindi tinamaan ang kaniyang arterya, halos tatlong-kapat ng kaniyang dugo ang nawala. Inoperahan siya ng limang oras para magamot ang kaniyang mga sugat.{{sfn|Time Magazine 1982-01-25|p=1}} Sa kaniyang dagliang pagbabalik ng malay habang siya'y inooperahan, pinakiusapan niya sa mga duktor na huwag tanggalin ang kaniyang ''Kayumangging Skapular''.<ref name="scapolare"/> Binanggit ng papa na tumulong sa kaniya ang Ina ng Fatima upang mabuhay sa pagsubok na ito.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}{{sfn|Dziwisz|2001}}{{sfn|Bertone|2000–2009}} Nahuli si Ağca at pinigilan siya ng isang madre at ng ibang mga tao hanggang sa dumating ang mga pulis. Sinentensiyahan siya ng habangbuhay na pagkakakulong. Dalawang araw matapos ang Kapaskuhan noong 1983, bumisita si Juan Pablo II kay Ağca sa kulungan. Pribadong nakipag-usap si Juan Pablo II at si Agca ng dalawampung minuto.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}{{sfn|Dziwisz|2001}} Binanggit ng Papa, "Kung anuman ang napag-usapan namin ay mananatiling lihim sa pagitan niya at ako. Nakipag-usap ako sa kaniya bilang isang kapatid, na siyang pinatawad ko at may lubos kong pagtitiwala." Noong 2 Marso 2006, binanggit ng Komisyong Mitrokhin ng Parlamento ng Italya, na binuo ni Silvio Berlusconi at pinamunuan ng senador ng Forza Italia na si Paolo Guzzanti, na ang Unyong Sobyet ang may kinalaman sa pagtatangka sa buhay ni Juan Pablo II,<ref name="SanFrancisco"/><ref name="ItalianPanel"/> bilang ganti sa suporta ng papa sa ''Solidarity'', na isang kilusan ng mga manggagawa na Katoliko at maka-demokratiko. Matagal na din itong sinasang-ayunan ng ''Central Intelligence Agency'' ng Estados Unidos sa mga panahong iyon. Ang pangalawang pagtatangka sa buhay ng Papa ay naganap noong 12 Mayo, 1982, isang araw lamang matapos ang anibersaryo ng tangkang pagpatay sa kaniya, sa Fatima, Portugal, kung saan tinangka ng isang lalaki na saksakin si Juan Pablo II gamit ang bayoneta.<ref name="Krohn"/><ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/> Napigilan siya ng mga guwardya, ngunit kinalaunan sinalaysay ni Stanisław Dziwisz na nasugatan si Juan Pablo II sa nasabing pagtatangka ngunit nagawa niyang itago ang hindi-gaanong kalubhang sugat.<ref name="Krohn"/><ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/> Ang nagtangka sa kaniyang buhay ay isang Paring Kastila na si Juan Maria Fernandez y Krohn,<ref name="Krohn"/> na isang maka-tradisyunal na Katolikong pari, at inordena bilang pari ni Arsobispo Marcel Lefebvre ng [[Kalipunan ni San Pio X]] at tumututol sa mga reporma ng Ikalawang Konseho Ng Vatican, at gumigiit na ang papa ay isang kasabwat ng Komunistang Moscow at Marxismong Silangang Europa.{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Umalis din sa pagkapari si Fernandez at ikinulong din.<ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/>{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Kinalaunan, ginamot ang dating pari dahil sa sakit sa pag-iisip at pinalayas mula sa Portugal para maging solisitor sa Belhika.{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Naging target din si Papa Juan Pablo II ng [[sabwatang Bojinka]], na pinondohan ng [[Al-Qaeda]], sa kaniyang pagbisita sa Pilipinas noong 1995. Ang unang plano ay ang pagpatay sa kaniya sa Pilipinas sa kasagsagan ng pagdiriwang ng Pandaigdigang Araw ng Kabataan. Ayon sa plano, sa 15 Enero 1995, isang ''suicide bomber'' ang magdadamit bilang hari habang dumadaan ang ''motorcade'' ni Juan Pablo II patungo sa Seminaryo ng San Carlos sa [[Lungsod ng Makati]]. Lalapit ang ''assassin'' sa papa at pasasabugin ang bomba. Ang balak dito, ang gagawing pagpaslang ay upang malihis ang atensyon mula sa susunod na gawain ng operasyon. Subalit natuklasan ang planong ito, noong nagkaroon ng sunog kemikal sa pinagtataguan ng mga terorista. Dahil dito naalerto ang mga pulis, at nadakip ang lahat ng mga kasabwat dito isang linggo bago ang pagbisita ng papa. Umamin ang mga kasabwat sa planong ito.<ref name="ThePlot"/> Noong 2009, nilathala ni John Koehler, isang mamamahayag at dating opisyal ng intelihensya ng hukbo, ang ''Spies of the Vatican: The Soviet Union's Cold War Against The Catholic Church'' (Mga Espiya ng Vatican: Ang Malamig na Digmaan ng Unyong Sobyet Laban Sa Simbahang Katoliko). Sa Sa kaniyang pagsasaliksik sa mga papeles ng mga lihim na pulisya ng [[Polonya]] at [[Silangang Alemanya]], pinahayag ni Koehler na ang mga tangkang pagpaslang ay "may suporta ng KGB" at nagbigay siya ng mga detalye.<ref>''Publishers Weekly'', review of 'Spies in the Vatican', 11 May 2009</ref> Sa panunungkulan ni Juan Pablo II, maraming mga klerigo na nasa loob ng Vatican at may nominasyon ay tumangging magpa-orden, at kinalaunan ay mahiwagang umalis ng simbahan. Maraming mga naghaka-haka na sila talaga ay mga ahente ng KGB. == Paghingi ng Tawad == Humingi ng tawad si Juan Pablo II sa halos lahat ng mga kalipunan na nagdusa sa kamay ng Simbahang Katoliko sa mga nagdaang mga panahon.<ref name="Memory"/>{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=1}} Kahit na noong hindi pa siya Papa, isa na siyang tanyag na patnugot at tagasuporta sa mga inisyatiba tulad ng ''Liham ng Pagkakasundong Muli ng mga Obispong Polako at ng mga Obispong Aleman'' noong 1965. Bilang Papa, opisyal siyang humihingi ng tawad sa publiko sa mahigit 100 na pagkakamali, tulad ng:<ref name="Guardian">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2000/mar/13/catholicism.religion |title=Pope says sorry for sins of church|publisher=The Guardian |work=The Guardian |date=13 March 200 | accessdate=14 January 2013 |author=Caroll, Rory |location=London}}</ref><ref name="BBC News 1">{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/pope/johnpaulii_1.shtml | title= Pope issues apology|publisher=BBC | accessdate=14 January 2013 | author=BBC News}}</ref><ref name="BBC News 2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/674246.stm | title= Pope apologises for Church sins| publisher=BBC News |accessdate=14 January 2013 | author=BBC News | date=12 March 2000}}</ref><ref name="Ontario">{{cite news | url=http://www.religioustolerance.org/popeapo2.htm | title=Apologies by Pope John Paul II | publisher=Ontario Consultants | date=7 March 2000 | accessdate=14 January 2013 | author=Robinson, B A | archive-date=14 Nobiyembre 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121114082949/http://www.religioustolerance.org/popeapo2.htm | url-status=dead }}</ref> * Ang legal na proseso labal sa siyentipoko at pilosopong Italyanong si [[Galileo Galilei]], na isa ding tapat na Katoliko, noong 1633 (31 Oktubre 1992).<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Adherents"/> * Ang pagkakadawit ng mga Katoliko kasama ang mga punong Aprikano na nagbenta sa kanilang mga nasasakupan sa Kalakalan ng Alipin sa Aprika (9 Agosto 1993). * Ang papel ng pamunuan ng Simbahan sa parusang pagsusunog at sa digmaang panrelihiyon bilang ganti sa Repormasyon ng Protestante (Mayo 1995, sa Republikang Tseko) * Ang mga hindi makatarungang ginawa laban sa mga kababaihan, mga paglabag sa [[karapatan ng kababaihan]] at sa mga paninirang-puring ginagawa laban sa kababaihan sa kasaysayan (10 Hulyo 1995, sa isang liham para sa "bawat kababaihan"). * Ang pananahimik at kawalan ng aksiyon ng maraming Katoliko noong kasagsagan ng ''Holocaust'' (16 Marso, 1998). Noong 20 Nobyembre 2001, gamit ang ''laptop'' sa Vatican, nagpadala si Papa Juan Pablo II ng kaniyang kauna-unahang e-liham, na naghihingi ng kapatawaran ukol sa mga kaso ng ''sex abuse'', ukol sa mga "Ninakaw na Henerasyon" ng mga batang Aborigen ng Australia na suportado ng Simbahan, at sa Tsina ukol sa asal ng mga misyonerong Katoliko noong panahon ng kolonyalismo.<ref name="PopeApologises"/> ==Kalusugan== Noong siya ay naging Papa noong 1978, aktibo pa si Juan Pablo II sa larangan ng isports. Sa edad na 58 taon siya ay napakalusog at napaka-aktibo. Ang ilan sa kaniyang ginagawa ay ang pagdya-''jogging'' sa mga hardin ng Vatican, pagbubuhat, paglalangoy at pagha-''hike'' sa mga kabundukan. Mahilig din siya sa putbol. Pinagsalungat ng midya ang kalakasan ng bagong Papa sa kahinaan nina Juan Pablo II at Paulo VI, ang katabaan ni Juan XXIII at ang pagiging masakitin diumano ni Pio XII. Ang katangi-tanging papa sa makabagong panahon na may tanging sigla ay si Papa Pio XI (1922-1939), kung saan mahilig siyang mamundok.<ref name="Ratti"/><ref name="Ratti2"/> Ngunit, matapos ang mahigit na dalawampu't limang taong pagiging Papa, humina ang kalusugan ni Juan Pablo dahil sa mga tangka sa buhay niya (na isa doon ang nagbigay sa Papa ng matinding kasugatan) ni Mehmet Ali Ağca at ang ilang mga katatakutan sa kanser. Noong 2001, nakitaan siya na may [[Karamdaman ni Parkinson]].<ref name="Parkinsons2001"/> Pinaghihinalaan na ito ng ilang mga dayuhang tagamasid noon pa man, ngunit noon lamang 2003 ito inamin ng Papa. Kahit na hirap magsalita, mahina ang pagdinig at may sakit na ''osteoarthrosis'', pinagpatuloy pa rin niya ang paglalakbay sa buong daigdig bagaman madalang siyang maglakad sa publiko. ===Kamatayan at libing=== Isinugod sa ospital si Papa Juan Pablo II dahil sa kahirapan sa paghinga dulot ng trangkaso noong 1 Pebrero 2005.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4228059.stm |title=Europe &#124; Pope John Paul rushed to hospital |publisher=BBC News |date=2 February 2005 |accessdate=17 February 2013}}</ref> Lumabas siya ng ospital noong 10 Pebrero, ngunit naospital uli siya dahil sa kahirapan sa paghinga dalawang linggo ang lumipas, at doon siya ginawan ng ''tracheotomy''.<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_john_paul_resting_breathing_on_own_following_tracheotomy/ |title=Pope John Paul resting; breathing on own following tracheotomy |publisher=Catholic News Agency |date=25 February 2005 |accessdate=17 February 2013 |archive-date=12 Mayo 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512220415/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_john_paul_resting_breathing_on_own_following_tracheotomy/ |url-status=dead }}</ref> Noong 31 Marso 2005, dulot ng [[impeksiyon sa daanan ng ihi]],{{sfn|BBC 2005-04-01}} nagkaroon siya ng ''septic shock'', isang impeksiyon na may kasamang mataas na lagnat at mababang presyon ng dugo. Sa kabila nito, hindi siya inospital. Sa halip, nanatili siya sa kaniyang pribadong tirahan, kung saan binantayang maigi ang kaniyang kalusugan ng isang grupo ng mga kasangguni. Nagbigay ito ng hudyat na naniniwala ang Papa at ang kaniyang mga malapit sa kaniya na nalalapit na ang kaniyang kamatayan. Hiniling ng papa na siya ay bawian ng buhay sa Vatican.{{sfn|BBC 2005-04-01}} Sa araw ding iyon, ipinahayag ng Vatican na binigyan na si Papa Juan Pablo II ng [[Pagpapahid ng Maysakit]]. Sa mga huling araw ng buhay ng Papa, nananatiling nakasindi ang mga ilaw buong gabi sa kaniyang silid kung saan siya ay nakaratay sa pinakatuktok na palapag ng [[Palasyong Apostoliko]]. Mahigit sampung libong mga katao ang dumagsa at nakipagpuyatan sa Plaza San Pedro at sa mga kalapit na mga kalsada ng dalawang araw. Noong nalaman ito ng Papa, di-umanong binanggit niya ang mga katagang ito: "Hinahanap ko kayo, at ngayong pumaroon kayo sa akin, at ako ay nagpapasalamat."<ref name="LastWords"/> Noong Sabado, 2 Abril 2005, bandang 15:30 CEST, nagsalita si Juan Pablo II ng kaniyang mga huling salita sa kanyang mga lingkod sa wikang Polako, , ''"Pozwólcie mi odejść do domu Ojca"'' ("Pabayaan ninyo akong lumisan tungo sa tahanan ng Ama"). Matapos ang apat na oras, siya ay na-comatose.<ref name="LastWords"/><ref name="BBCLastWords"/> Sa loob ng kaniyang silid ay isinagawa ang Misa ng Pangalawang Linggo ng Pagkabuhay, at ang paggunita sa kanonisasyon ni Santa Maria Faustina noong 30 Abril 2000. Kasama sa kaniyang tabi ay isang kardinal galing Ukraina na nakasama ang Papa sa pagsisilbi bilang mga pari sa Polonya, mga madreng Polako na kasapi ng Kongregasyon ng mga Lingkod na Babae ng Pinakabanal na Poso ni Jesus, na siyang nagpapatakbo ng sambahayan ng Papa. Pumanaw si Papa San Juan Pablo II noong 2 Abril 2005, sa kaniyang pribadong silid bandang 21:37 CEST (19:37 UTC), dahil sa atake sa puso dulot ng labis na mababang presyon ng dugo (hypotension) at ang tuluyang pagbagsak ng kaniyang sistema ng sirkulasyon dulot ng ''septic shock'', apatnaput anim na araw bago ang kaniyang ika-85 na kaarawan.<ref name="BBCLastWords"/><ref name="Pisa"/>{{sfn|Navarro-Valls 2 April 2005}} Pinatunayan ang kanyang kamatayan noong ang de koryenteng paraang pagsisiyasat sa puso ay nagpakita ng tuwirang linya sa higit ng dalawampung minuto. Wala ang mga malapit na pamilya ni Juan Pablo noong siya ay pumanaw, at nakalarawan ang kaniyang mga damdamin sa kaniyang isinulat na Huling Habilin noong 2000.{{sfn|Stourton|2006|p=320}} Inamin ni Stanisław Dziwisz na hindi niya sinunog ang mga personal na liham ng papa, taliwas sa pagiging bahagi ito ng huling habilin.<ref>{{Cite news |title=Pope aide 'has not burned papers' |newspaper=''BBC News'' |date=5 June 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4610607.stm |accessdate=12 August 2013}}</ref> Ang mga ritwal at tradisyong ginawa sa pagkamatay ng papa ay ginagawa na noon pa mang gitnang panahon. Ang Seremonya ng Bisitasyon ay ginawa mula 4 hanggang 7 Abril 2005 sa Basilika San Pedro. Nailantad sa Habilin ni Papa Juan Pablo II na inilimbag noong 7 Abril 2005<ref name="Last Will"/> na nais ng Papa na mailibing sa kaniyang tinubuang Polonya, ngunit iniwan niya ang huling desisyon sa Kolehiyo ng mga Kardinal, na siyang nagnanais mailibing ang Papa sa ilalim ng Basilika San Pedro, bilang pagpupugay sa kahilingan ng Papa na mailagay sa "hubad na lupa." Ang Misa ng ''Requiem'' ay idinaos noong 8 Abril 2005, at siyang sinasabi na nakapagtala ng pandaigdig na rekord sa dami ng dumalo at sa mga bumisitang mga puno ng estado sa libing.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="CNN"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/> Naging pinakamalaking itong pagtitipon ng mga puno ng estado sa kasaysayan, na nilagpasan ang mga libing ni [[Winston Churchill]] noong 1965 at ni Josip Broz Tito noong 1980. Sumabay sa mga mananampalatayang nakilibing ang apat na hari, limang reyna, humigit-kumulang 70 presidente at punong ministro, at mahigit 14 puno ng relihiyon.<ref name="CNN"/> Marahil ito ang naging pinakamalaking peregrinong Cristiano na idinaos, kung saan tinatayang lagpas apat na libo ang nagtipon sa loob at sa paligid ng Lungsod ng Vatican.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/><ref name="Beltway"/> Ang [[Dekano ng Kolehiyo ng mga Kardinal]], si Kardinal Joseph Ratzinger, ang namuno sa seremonya. Inilibing ang labi ni Juan Pablo II sa mga grotto sa ilalim ng basilika, sa Libingan ng mga Papa. Inilagay ang kaniyang mga labi sa kaparehong alkoba na dating kinalalagyan ng mga labi ni Papa Juan XXIII. == Mga postumong pagkilala == === "Ang Dakila" === Pagpanaw ni Juan Pablo II, marami-raming mga klerigo at mga lego sa Vatican at maging sa buong mundo<ref name="Bottum"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Arlington"/> ang nagsimulang bansagin ang yumaong papa bilang "Juan Ang Dakila" o ''"John The Great"''. Siya lang ang pang-apat na papa na may ganoong pagkilala, at kauna-unahan mula ng unang milenyo.<ref name="Bottum"/><ref name="Arlington"/><ref name="OReilly-David"/><ref name="Murphy-Brian"/> Ayon sa mga iskolar ng ''Canon Law'', walang opisyal na proseso ang pagbansag sa isang papa bilang "Dakila"; ang paggamit ng titulong iyon ay siya lamang naitatag mula sa tanyag at patuloy na paggamit,<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Noonan"/><ref name="Noonan2"/> gaya ng paggamit nito sa mga lider na sekular tulad ni Alexander III ng Macedon na tinawag na ''Alexander Ang Dakila''. Ang tatlong papa na nauna nang binansagang "Dakila" ay si [[Papa Leo I|Leo I]], na namuno noong 440-460 at siyang naghikayat kay Attila ang Hun na umatras mula Roman; si [[Papa Gregorio I|Gregorio I]], 590-604, na siyang ipinangalan ang Awiting Gregoriano; at si [[Papa Nicholas I]], 858-867.<ref name="Arlington"/> Tinawag siya ng kaniyang kahaliling si Papa Emeritus Benedicto XVI bilang "ang dakilang Papa Juan Pablo II" sa kaniyang unang talumpati sa ''loggia'' ng Basilika San Pedro, at binansagan naman ni Angelo Cardinal Sodano si Juan Pablo bilang "Ang Dakila" sa kaniyang inilimbag na isinulat na homiliya para sa misa na idinaos para sa libing ng yumaong papa.<ref name="FirstSpeech"/><ref name="Homily"/> Simula noong kaniyang pagbibigay ng sermon sa libing ni Juan Pablo II, pinagpatuloy ni Papa Benedicto XVI na tawagin si Juan Pablo II bilang "Ang Dakila." Noong [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 2005|Ika-20 Pandaigdigang Araw ng Kabataan]] sa Alemanya noong 2005, sinabi ni Papa Benedicto XVI sa wikang Polako na tinubuang wika ng yumaong papa na, "Gaya ng sasabihin ng Dakilang Papa Juan Pablo II: Panatilihing buhay ang alab ng pananampalataya sa inyong buhay at sa inyong mga tao." Noong Mayo 2006, binisita ni Papa Benedicto XVI ang Polonya, na tinubuang bansa ni Juan Pablo. Sa kaniyang pagbisita, paulit-ulit niyang tinutukoy ang tungkol sa "dakilang Juan Pablo" at "aking dakilang hinalinhan".<ref name="Poland2006"/> Dalawang mga pahayagan ang nagbansag sa kaniya bilang "Ang Dakila" o "Ang Pinakadakila". Tinawag siyang "Ang Pinakadakila" ng ''Corriere della Sera'', isang pahayagang Italyano,{{citation needed|date=April 2014}} habang tinawag naman siyang "Juan Pablo II ang Dakila" ng ''The Southern Cross'' na pahayagang Katoliko naman galing Timog Aprika.<ref name="Southern"/> Dalawang paaralang Katoliko ang ipinangalan sa kaniya gamit ang titulong ito; ang ''John Paul the Great Catholic University'' (Katolikong Unibersidad ng Juan Pablo Ang Dakila) at ang ''John Paul The Great Catholic High School'' (Mataas na Paaralang Katoliko ng Juan Pablo Ang Dakila) sa Virginia, Estados Unidos. === Beatipikasyon === Dahil sa kaniyang pagkapukaw mula sa mga tawag ng ''"Santo Subito!"'' ("Gawin Agad Siyang Santo!") ng mga taong nagtipon sa Misa ng libing na siya niyang pinamunuan,<ref name="Moore1"/><ref name="Hollingshead"/><ref name="Hooper1"/><ref name="Hope"/> agad na sinimulan ni Benedicto XVI ang proseso ng [[beatipikasyon]], taliwas sa kinaugaliang patakaran na kailangang palipasin muna ang limang taon pagkatapos ang pagpanaw ng isang tao bago simulan ang proseso ng kaniyang beatipikasyon.<ref name="Hollingshead"/><ref name="Hooper1"/><ref name="Canonisation"/><ref name="Metro"/> Binanggit ni Camillo Ruini, Vicar General ng Diyosesis ng Roma na siyang responsable sa pagtataguyod ng katuwiran ng kanonisasyon sa sinumang pumanaw sa diyosesis na iyon, na dahil sa isang "bukod-tanging kalagayan" maaaring talikdan ang panahon ng paghihintay.<ref name="ShortBio"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Zenit3"/> Ang nasabing kapasiyahan ay ipinahayag noong 13 Mayo 2005, sa Pista ng [[Ina ng Fatima]] at sa ika-24 anibersaryo ng tangkang pagpatay kay Juan Pablo II sa Plaza San Pedro.<ref name="catholicnewsagency"/> Noong mga unang araw ng 2006, napabalitaan na iniimbestigahan ng Vatican ang posibleng himala na ipinaratang kay Juan Pablo II. Dito napabalitaan si [[Madre Marie Simon-Pierre]], isang madreng Pranses at miyembro ng ''Congregation of Little Sisters of Catholic Maternity Wards'', at nakaratay dahil sa [[Karamdaman ni Parkinson]], ang nakaranas ng "buo at habangbuhay na kagalingan matapos siyang ipanalangin ng mga kasapi ng kaniyang komunidad sa pamamagitan<!--intercession--> ni Papa Juan Pablo II".<ref name="NYTimes"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Moore1"/><ref name="Hooper1"/><ref name="ABC"/><ref name="Trinity"/> Bandang Mayo 2008, nakakapagtrabaho nang muli si Madre Marie-Simon-Pierre, na siyang 46 taong gulang ng mga araw na iyon,<ref name="Moore1"/><ref name="Hooper1"/> sa isang ospital ng paanakan na pinapatakbo ng kaniyang institusyong panrelihiyon.<ref name="Metro"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle-americancatholic"/><ref name="Willan"/> "Ako ay may karamdaman at ngayon ay gumaling na", sabi niya sa isang mamamahayag na si Garry Shaw. "Napagaling ako, pero ipapaubaya ko ito sa simbahan kung ituturing nila itong himala o hindi."<ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle-americancatholic"/> Noong 28 Mayo 2006, idinaos ni Papa Benedicto XVI ang Misa sa harap ng tinatayang 900,000 katao sa Polonya. Sa kaniyang sermon, naghikayat siya ng panalangin para sa maagang kanonisasyon ni Juan Pablo II at binanggit na umaasa siya na magaganap ang kanonisasyon "sa nalalapit na hinaharap."<ref name="Vicariato"/><ref name="Homily-Blonie-Park"/> Noong Enero 2007, pinahayag ni Stanisław Cardinal Dziwisz ng Kraków at dating kalihim ng yumaong Papa, na ang bahagi ng pakikipagpapanayam sa proseso ng beatipikasyon sa Italya at Polonya ay nalalapit nang magtapos.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Westcott"/> Noong Pebrero 2007, ang mga relikiya ni Juan Pablo II, na piraso ng puting sutana na madalas suutin ng papa, ay malayang pinamahagi kasama ang mga kard ng panalangin para sa katuwirang ito, gaya ng kinaugalian matapos ang pagpanaw ng isang mala-santong Katoliko.<ref name="MMoore"/><ref name="Cause"/> Noong 8 Marso 2007, pinahayag ng [[Vicariate ng Roma]] na ang bahagi ng diyosesis sa proseso ng beatipikasyon ni Juan Pablo ay nagwakas na. Matapos ang isang seremonya na idinaos noong 2 Abril 2007, na pangalawang anibersaryo ng pagpanaw ng papa, isinunod ang proseso sa masusi at hiwalay na pagsisiyasat ng mga komite mga kasaping lego, klerigo at episkopal ng ''Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo''.<ref name="Vicariato"/><ref name="Westcott"/><ref name="Hollingshead ">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever happened to ... canonising John Paul II?|last=Iain Hollingshead |first=Iain Hollingshead |date=1 April 2006|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.guardian.co.uk/ Guardian News and Media Limited]|accessdate=1 February 2009|location=London}}</ref> Sa ikaapat na anibersaryo ng pagpanaw ni Papa Juan Pablo II, noong 2 Abril 2009, ipinahayag ni Kardinal Dziwisz sa mga mamamahayag ang ukol sa napabalitang himala na naganap sa puntod ng yumaong papa sa Basilika San Pedro.<ref name="Miracle-americancatholic"/><ref name="MailOnline"/><ref name="ncregister"/><ref name="Catholic"/> Isang siyam na taong gulang na batang lalaki galing Gdańsk, Polonya, na may kanser sa bato at hindi na makalakad, ang bumisita sa puntod kasama ang kaniyang mga magulang. Sa kanilang paglisan mula sa Basilika San Pedro, binanggit ng bata sa kaniyang magulang na, "gusto kong maglakad", at nagsimula nang maglakad ng normal.<ref name="MailOnline"/><ref name="ncregister"/><ref name="Catholic"/><ref name="Miracle-catholicnews"/> Noong 16 Nobyembre 2009, isang lupon ng mga tagapagsuri sa ''Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo'' ang nagkaisang bumoto na nagkaroon si Papa Juan Pablo II ng isang buhay na may dakilang kabutihan.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> Noong 19 Disyembre 2009, nilagdaan ni Papa Benedicto XVI ang una sa dalawang batas na kailangan para sa beatipikasyon at idineklara si Juan Pablo II bilang "Benerable", at ipinahayag niya na nabuhay ang yumaong santo na may buhay na dakila at banal.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> Ang pangalawang boto at ang pangalawang lalagdaang batas ay ukol sa pagpapatunay ng unang himala, ang pagpapagaling kay Madre Marie Simon-Pierre, isang madreng Pranses, mula sa Karamdaman ni Parkinson. Sa oras na malagdaan ang pangalawang batas, ang ''positio'' (ang pag-uulat ng katuwiran, kasama ang dokumentasyon ukol sa kaniyang buhay at mga sinulat at kasama ang impormasyon ukol sa katuwiran) ay buo na.<ref name="Catholic Culture"/> Simula dito, maaari na siyang mabeatipika.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> May mga naghaka-haka na maaari siyang mabeatipika sa buwan ng ika-32 anibersaryo ng kaniyang pagkakahalal noong 1978, sa Oktubre 2010. Gaya ng napansin ni Monsignor Oder, ang katuwirang ito ay maaaring maging posible kung malagdaan ng maaga ni Benedicto XVI ang pangalawang batas, at ipinahayag na ang postumong himalang direktang mapaparatang sa kaniyang pamamagitan ay naganap na, na siyang magpapabuo ng positio. Ipinahayag ng Vatican noong 14 Enero 2011 na nakumpirma ni Papa Benedicto XVI ang himalang naganap kay Madre Marie Simon-Pierre, at ang beatipikasyon kay Juan Pablo II ay gaganapin sa 1 Mayo, sa Kapistahan ng Banal na Awa.<ref name="BBC-beatify"/> Ginugunita 1 Mayo sa mga bansang dating komunista, tulad ng Polonya at ilan sa mga bansa sa Kanlurang Europa, bilang Araw ng Mayo, at kinikilala si Papa Juan Pablo II sa kaniyang mga ambag tungo sa mapayapang paglisan ng komunismo.<ref name="Bottum"/><ref name="CBCNews"/> Noong Marso 2011, inilabas ang gintong 1000 złoty (nagkakahalagang US$350 o PhP16,500) na may imahe ng Papa para gunitain ang kaniyang beatipikasyon.<ref name="yahoo"/> Noong 29 Abril 2011, inilabas ang ataul ni Papa Juan Pablo II mula sa mga grotto sa ilalim ng Basilika San Pedro, ilang araw bago ang kaniyang beatipikasyon, habang nagsisidagsaan na ang mahigit sampung libong katao sa Roma para sa isa sa mga pinakamalaking kaganapan mula ng kaniyang libing.<ref name="Pope John Paul II's body exhumed ahead of beatification"/> Ang mga labi ni Juan Pablo II (sa nakasarang ataul) ay inilagay sa pangunahing altar ng Basilika, kung saan maaaring magbigay-galang ang mga mananampalataya bago at pagkatapos ang misa ng batipikasyon sa Plaza San Pedro noong 1 Mayo 2011. Noong 3 Mayo 2011, inilibing muli si Papa Juan Pablo II sa marmol na altar sa Kapilya ng Pier Paolo Cristofari ng San Sebastian, kung saan din inilibing si [[Papa Inocencio XI]]. Ang mas tanyag na lokasyong ito, na katabi ng Kapilya ng Pietà, ang Kapilya ng Pinagpalang Sakramento, at sa mga istatwa ng mga Papang sina [[Papa Pio XI|Pio XI]] at [[Papa Pio XII|Pio XII]], ay sinadya upang mas maraming mga peregrino ang makabisita sa kaniyang bantayog. Pinatotoo ni Marco Fidel Rojas, alkalde ng Huila, Colombia, na "himala siyang pinagaling" mula sa Karamdaman ni Parkinson sa pamamagitan ni Juan Pablo II. Ipinagtibay ng mga duktor ni G. Rojas ang kagalingang ito, at ang dokumentasyong ito ay ipinadala sa opisina ng katuwiran ng pagkasanto sa Vatican, isang kadahilanan na maaaring magdulot ng agarang kanonisasyon ni Juan Pablo.<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/healing-of-colombian-man-could-pave-way-for-john-paul-ii-canonization/ |title=Healing of Colombian man could pave way for John Paul II canonization |publisher=Catholic News Agency |accessdate=4 August 2012 |archive-date=23 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723094123/http://www.catholicnewsagency.com/news/healing-of-colombian-man-could-pave-way-for-john-paul-ii-canonization/ |url-status=dead }}</ref> === Kanonisasyon === Kinakailangan na mayroon ang isang kandidato na dalawang himala na pinaparatang sa kaniya bago siya pumasa sa pagiging santo o kanonisasyon. Ayon sa isang artikulo ng ''Cathonlic News Service'' (CNS) na pinetsa sa 23 Abril 2013, ang pagkakapahayag ng komisyon ng mga manggagamot sa Vatican, na mayroong isang kagalingan na hindi maipaliwanag ng agham, na isang kinakailangan para opisyal na maidokumento ang isang sinasabing himala.<ref>Binanggit sa artikulo ni Cindy Wooden mula sa mga ulat ng mga ahensya ng balitaan sa Italya, at sinama ang mga pahayag ng kalihim ng Papa, ang Kardinal ng Krakow na si Stanislaw Dziwisz, at tagapagsalita ng Vatican na si Padre Federico Lombardi, S.J, na isang Heswita.</ref><ref name="Agence France-Presse"/><ref name="ANSA">{{cite news | first = Christopher | last = Livesay | title = John Paul set for sainthood after second miracle okayed | date = 2 July 2013 | publisher = www.ansa.it | url = http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/english/2013/07/02/-ANSA-John-Paul-set-sainthood-second-miracle-okayed_8965021.html | work = ANSA (Agenzia Nazionale Stampa Associata) | accessdate = 2 July 2013}}</ref> Sinasabing naganap ang isang himala noong katatapos pa lang ibeatipika ang Papa noong 1 Mayo 2011, ng kaniyang kahaliling si [[Papa Benedicto XVI]]. Ito ay ang napaulat na kagalingan ng isang babaeng taga Costa Rica na si Floribeth Mora mula sa ''[[brain aneurysm]]'', kung saan tinaninan na siya ng buhay, at ang kagalingan na ito ay naganap mismo sa araw ng beatipikasyon ni Juan Pablo.<ref name="FNL">[http://latino.foxnews.com/latino/news/2013/07/06/costa-rican-woman-describes-john-paul-miracle-cure/ "Costa Rican Woman Describes John Paul Miracle Cure"], ''Fox News Latino'', 6 July 2013</ref> Pinag-aralan ng isang panel ng mga bihasang teologo sa Vatican ang ebidensya, at natiyak nila na ito ay direktang maipaparatang sa pagpapagitan kay Juan Pablo II, at kinilala nila ito bilang isang himala.<ref name="Agence France-Presse">{{cite news | title = John Paul II's 2nd miracle approved&nbsp;— report | date = 2 July 2013 | publisher = Rappler.com | url = http://www.rappler.com/world/32751-john-paul-ii-miracle-recognized-report | work = Agence France-Presse (AFP)| accessdate = 2 July 2013}}</ref><ref name="ANSA"/> Ang susunod na proseso ay gagawin ng mga Kardinal na kasapi ng [[Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo]], kung saan magbibigay sila ng mga palagay kay [[Papa Francisco]], na siyang magpapasiya kung lalagdaan at ipoproklama niya ang dekreto at magtatakda ng petsa para sa kanonisasyon.<ref name="Agence France-Presse"/><ref name="ANSA"/><ref name="CNS">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301805.htm |title=Italian media report progress in Blessed John Paul's sainthood cause |publisher=Catholic News Service |date=23 April 2013 |accessdate=12 June 2013 |archive-date=23 Abril 2013 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20130423192205/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301805.htm |url-status=dead }}</ref> Noong 4 Hulyo 2013, kinumpirma ni [[Papa Francisco]] ang kaniyang pag-apruba sa kanonisasyon ni Juan Pablo II, tanda ng kaniyang pagkilala sa pangalawang himala na pinaratang sa pagpapagitan sa yumaong papa. Kinanonisa si Juan Pablo kasabay ni [[Papa Juan XXIII|Juan XXIII]].<ref name="BBC 2013"/><ref name="Reuters">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705/|title=Popes John Paul II, John XXIII to be made saints: Vatican|publisher=Reuters|accessdate=9 July 2013|date=5 July 2013|archive-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708081533/http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708081533/http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705 |date=8 Hulyo 2013 }}</ref> Itinakda ang petsa ng kanonisasyon sa 27 Abril 2014, Linggo ng Banal na Awa.<ref name="New York Times 2013">{{cite news |first=Elizabetta |last=Povoledo |author2=Alan Cowell |title=Francis to Canonise John XXIII and John Paul II on Same Day |date=30 September 2013 |publisher=''The New York Times'' |url=http://www.nytimes.com/2013/10/01/world/europe/francis-to-canonize-popes-john-xxiii-and-john-paul-ii-on-same-day.html?_r=0 |accessdate=30 September 2013}}</ref><ref name="BBC News - Easton">{{cite news |first=Adam |last=Easton |title=Date set for Popes John Paul II and John XXIII sainthood |date=30 September 2013 |publisher=The BBC |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-24330204|work=BBC News, Warsaw |accessdate=30 September 2013}}</ref> Noong Lunes, 27 Enero 2014, napaulat na ninakaw ang isang reliko ng yuamong papa, ang isang botelya na may lamang dugo ni Juan Pablo II, mula sa Simbahan ng San Pietro della Ienca sa Rehiyong Abruzzo ng gitnang Italya. Sa rehiyong ito kinagawian ng papa na magbakasyon para sa ''skiing''. Dahil mayron lamang tatlong reliko na naglalaman ng kaniyang dugo, at walang ibang mga gamit ang nagalaw, at halos imposible diumano kung hindi mahirap ang pagbebenta dito, naniwala ang mga nag-iimbestigang kapulisang Italyano na ito ang motibo ng pagnanakaw ay para magamit ang dugo sa isang ritwal ng demonyo.<ref>{{cite web|last=Lavanga |first=Claudio |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2014/01/27/22464862-vial-of-pope-john-paul-iis-blood-stolen-from-italian-church?lite |title=Vial of Pope John Paul II's blood stolen from Italian church - World News |publisher=Worldnews.nbcnews.com |date=2014-01-27 |accessdate=2014-04-28}}</ref> Dalawang katao ang umamin sa krimen, at isang relikong bakal at isang ninakaw na krus ang nakuha mula sa ''drug treatment facility'' sa L'Aquila, 75 milya silangan ng Roma, noong 30 Enero. Ngunit nawawala pa rin ang mismong reliko mula sa simbahan, 13 milya hilaga ng L'Aquila. Hinalughog ng mga siyentipikong pulis ang lugar. Nabawi din ang dugo, noong nakita ito sa basurahan malapit sa kung saan nakita din ang sisidlan na pinaglagyan ng mga reliko. Ang nagbigay ng botelya sa Simbahan sa L'Aquila ay ang Polakong Kardinal na si Stanislaw Dziwisz, ang kasalukuyang Arsobispo ng Krakow (kung saan nanilbihan si Juan Pablo II bilang Arsobispo bago siya naging papa) at ang dating ''prefect'' at personal na kalihim ng yumaong Papa..<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1400412.htm |title=CNS STORY: Italian police recover stolen relic of Blessed John Paul II |publisher=Catholicnews.com |date=1981-05-13 |accessdate=2014-04-28 |archive-date=2014-02-05 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20140205225800/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1400412.htm |url-status=dead }}</ref> Ang misa para sa kanonisasyon ng mga Papang si Juan Pablo II at Juan XXIII ay pinasinayaan ni [[Papa Francisco]], kasama si Papa Emeritus Benedict XVI, noong Linggo, 27 Abril 2014, Linggo ng Banal na Awa, sa Plaza San Pedro sa Vatican. (Namatay si Papa Juan Pablo sa ''vigil'' ng Linggo ng Banal na Awa noong 2005). Tinatayang 150 mga karinal at 700 mga obispo ang dumalo sa Misa, at humigit kumulang 500,000 katao ang dumalo kasama ang 300,000 na iba pang nanood mula sa mga ''video screen'' na nakakalat sa Roma.<ref>{{cite news|newspaper=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-pope-francis-canonization-vatican-20140427-story.html|first1=Patrick J.|last1= McDonnell |first2=Tom |last2=Kington|title= |date=27 April 2014|location=Los Angeles, CA|title=Canonization of predecessors provides another boost for Pope Francis|quote=An estimated 800,000 people descended on Rome for the dual canonisation, a Vatican spokesman said. That included the half a million around the Vatican and another 300,000 watching the event on giant TV screens set up throughout the city of Rome.}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|20em|refs= <ref name="A&E">{{cite web|url=http://www.biography.com/search/article.do?id=9355652|title=John Paul II Biography (1920–2005)|publisher=[[A&E Television Networks]]|accessdate=1 January 2009|archive-date=25 Disyembre 2008|archive-url=https://archive.today/20081225185018/http://www.biography.com/search/article.do?id=9355652|url-status=dead}}</ref> <ref name="abcNews">{{cite web |url=http://blogs.abcnews.com/theworldnewser/2009/11/pope-john-paul-iis-sainthood-on-fast-track.html |title=Pope John Paul II's Sainthood on Fast Track&nbsp;— The World Newser |publisher=blogs.abcnews.com |accessdate=18 November 2009}}</ref> <ref name="ABC">{{cite web |url=http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011084853/http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |archivedate=11 Oktubre 2007 |title=Vatican May Have Found Pope John Paul's 'Miracle' |date=31 January 2006 |work=includes material from Agence France-Presse (AFP), APTN, Reuters, CNN and the BBC World Service |publisher=2007 [[Australian Broadcasting Corporation|ABC (Australia)]] |accessdate=1 January 2009 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011084853/http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |date=11 Oktubre 2007 }}</ref> <ref name="Adherents">{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |title=The Religion of Galileo Galilei, Astronomer and Scientist |last=Adherents |work=National & World Religion Statistics |year=2011 |accessdate=12 July 2011 |archive-date=29 Hunyo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629080248/http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629080248/http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |date=29 Hunyo 2011 }}</ref> <ref name="ADL2006">{{cite web|url=http://www.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|title=Pope John Paul II's Visit to Jordan, Israel and the Palestinian Authority: A Pilgrimage of Prayer, Hope and Reconciliation|last=Klenicki|first=Rabbi Leon|date=13 April 2006|publisher=Anti-Defamation League|accessdate=1 January 2009|archive-date=29 Septiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf |date=29 Septiyembre 2013 }}</ref> <!-- <ref name="Aisha">{{cite web|url=http://www.womensordination.org/content/view/121/42/|title=Young Catholic Feminists Compare Legacy of MLK and John Paul II |last=Taylor|first=Aisha|date=4 April 2005|publisher= 2008 Women's Ordination Conference|accessdate=10 January 2009}}</ref> --> <!-- <ref name="Anti-Defamation League">{{cite web |url=http://www.adl.org/pope/Pope_Holocaust9.asp |title=Reflections at the Concert at the Vatican Commemorating the Holocaust |author=Pope John Paul II |work=adl.org |year=2011 |accessdate=22 December 2011}}</ref> --> <ref name="archive">Roberts, Genevieve., [https://web.archive.org/web/20071215035053/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20050403/ai_n13509294 "The Death of Pope John Paul II: `He Saved My Life&nbsp;— with Tea & Bread'"], ''[[The Independent]]'', 3 April 2005. Retrieved 17 June 2007.</ref> <ref name="Arlington">{{cite web|url=http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0795.html|title=John Paul the Great|last=Saunders|first=Fr. William|work=CatholicHerald.Com|publisher=2005 Arlington Catholic Herald|accessdate=1 January 2009|archive-date=9 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209152018/http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0795.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="AsiaNews">{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=2947&dos=48&size=A|title=The Philippines, 1995: Pope Dreams of "The Third Millennium of Asia"|date=4 April 2005|publisher=AsiaNews |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBC-beatify">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12191423|title=Pope Benedict Paves Way to Beatification of John Paul II|work=bbc.news.co.uk|accessdate=14 January 2011|date=14 January 2011}}</ref> <!--ref name="BBC2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4545585.stm|title=BBC News: '' 'On The Fast Track to Sainthood' '' |accessdate=1 January 2009|publisher=MMVIII BBC |date=13 May 2005 |first=Peter |last=Gould}}</ref--> <ref name="BBCIsrael">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/26/newsid_4168000/4168803.stm|title=2000: Pope Prays for Holocaust Forgiveness|date=26 March 2000|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBCLastWords">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4257994.stm|title=John Paul's Last Words Revealed|date=18 April 2005|publisher=2005–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBCMiracle">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4428149.stm|title=City of Rome Celebrates 'Miracle'|last=Holmes|first=Stephanie|date=9 April 2005|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Beltway">{{cite web |url=http://www.outsidethebeltway.com/archives/pope_john_paul_ii_funeral/|title=''"Pope John Paul II Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=2005,2009 Outside the Beltway}}</ref> <ref name="Bottum">{{cite web|url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|title=John Paul the Great|last=Bottum|first=Joseph|authorlink=Joseph Bottum (author)|date=18 April 2005|work=Weekly Standard|pages=1–2|accessdate=1 January 2009|archive-date=6 Hulyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp |date=6 Hulyo 2009 }}</ref> <ref name="Cause">{{cite web|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|title=Cause for Beatification and Canonization of The Servant of God: ''John Paul II''|publisher=2005–2009 Vicariato di Roma&nbsp;— III Piano Postulazione Piazza San Giovanni in Laterano, 6/A 00184 Roma|accessdate=1 January 2009|archive-date=30 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230032224/http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="Canonisation">{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/csaints/documents/rc_con_csaints_doc_20050509_rescritto-gpii_en.html|title=Response of His Holiness Benedict XVI for the Examination of the Beatification and Canonization of The Servant of God John Paul II|date=9 May 2005|work=Vatican News|publisher=2005–2009 'Libreria Editrice Vaticana'|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Catholic Culture">{{cite web |url=http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=4630 |title=Catholic Culture : Latest Headlines : Beatification Looms Closer for John Paul II |publisher=catholicculture.org |accessdate=18 November 2009}}</ref> <ref name="Catholic">{{cite web|url=http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml|title=Child 'Able to Walk Again' After Praying at Pope's Tomb|work=Catholic Herald|accessdate=1 May 2011|archive-date=17 Enero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117035241/http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117035241/http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml |date=17 Enero 2012 }}</ref> <ref name="catholicnewsagency">[http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_forgoes_waiting_period_begins_john_paul_ii_beatification_process/ "Pope Benedict Forgoes Waiting Period, begins John Paul II Beatification Process"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116110727/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_forgoes_waiting_period_begins_john_paul_ii_beatification_process/ |date=2014-01-16 }} Catholic News Agency 13 May 2005 Retrieved 1 May 2011</ref> <ref name="CBC2">{{cite news |title="Pope John Paul Injured in 1982 Knife Attack", says Aide |url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/10/16/pope-attack.html?ref=rss |publisher=1982–2009 CBC News|accessdate=1 January 2009 |date=16 October 2008}}</ref> <ref name="CBCNews">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|title=Pope Stared Down Communism in His Homeland&nbsp;— and Won|date=April 2005|author=CBC News Online|publisher=Religion News Service|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406174046/http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|archivedate=6 Abril 2005|url-status=live}}</ref> <ref name="CBN">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/KarolWojtylaPopeJohnPaulTimeline.aspx|title=Karol Wojtyła (Pope John Paul II) Timeline|accessdate=1 January 2009|publisher=[[Christian Broadcasting Network]]}}</ref> <ref name="CBN2">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/PopeJohnPaulIITimeline.aspx |title=CBN Pope John Paul II Timeline&nbsp;— CBN.com Spiritual Life |last=The Associated Press|work=cbn.com |year=2011 |accessdate=28 June 2011}}</ref> <ref name="CNN">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|title=''"Pope John Paul II Buried in Vatican Crypt-Millions around the World Watch Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=CNN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613162604/http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|archivedate=13 Hunyo 2008|url-status=live}}</ref> <ref name="CNN6">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|title=CNN Report Pope John Paul II 1920–2005|publisher=CNN|accessdate=1 January 2009|archive-date=16 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116090409/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="CNNLive">{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0504/08/se.01.html|title=CNN Live event transcript|date=8 April 2005 |publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="EdithZ">{{cite web|url=http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|title=Profile of Edith Zierier (1946)|work=Voices of the Holocaust|publisher=2000 Paul V. Galvin Library, Illinois Institute of Technology|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419140949/http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|archivedate=19 Abril 2008|url-status=live}}</ref> <!-- <ref name="Fandango">{{cite web|url=http://www.fandango.com/papalconcerttocommemoratetheholocaust_v204415/summary|title=Papal Concert to Commemorate the Holocaust Synopsis |publisher=2009 [http://www.fandango.com/ Fandango]|accessdate=1 January 2009}}</ref> --> <ref name="FirstSpeech">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4462443.stm|title=Text: Benedict XVI's first speech |date=19 April 2005|publisher=2005 BBC|accessdate=1 January 2009|quote=Dear brothers and sisters, after the great Pope John Paul II, the cardinals have elected me, a simple and humble worker in the Lord's vineyard. The fact that the Lord can work and act even with insufficient means consoles me, and above all I entrust myself to your prayers. In the joy of the resurrected Lord, we go on with his help. He is going to help us and Mary will be on our side. Thank you.}}</ref> <ref name="Gorbachev">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/03/pope.gorbachev/index.html|title=Gorbachev: Pope John Paul II was an 'Example to All of Us'|date=4 April 2005|publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Haiti: The Duvalier Years">{{cite book |last=Abbott|first=Elizabeth|title=Haiti: The Duvalier Years|url=https://archive.org/details/haitiduvaliersth0000abbo|publisher=McGraw Hill Book Company|year=1988|pages=[https://archive.org/details/haitiduvaliersth0000abbo/page/260 260]–262|isbn=978-0-07-046029-4}}</ref> <ref name="Hollingshead">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever Happened to... Canonising John Paul II?|last=Hollingshead |first=Iain |authorlink=Iain Hollingshead |date=1 April 2006|work=The Guardian |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Homily">{{cite web|url=http://www.vatican.va/gpII/documents/sodano-suffragio-jp-ii_20050403_en.html|title=Eucharistic Concelebration for the Repose of the Soul of Pope John Paul II: Homily of Card. '''Angelo Sodano'''|date=3 April 2005|publisher=The Holy See|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Homily-Blonie-Park">{{cite web|title=900,000 Gather for Mass with Pope Benedict|url=http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|date=28 May 2006|accessdate=1 January 2009|work=International Herald Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107042727/http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|archivedate=7 Nobiyembre 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Hooper1">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/mar/29/catholicism.religion|title=Mystery Nun The Key to Pope John Paul II's Case for Sainthood|last=Hooper|first=John|date=29 March 2007 |publisher=2007–2009 [[Guardian News and Media Limited]]|accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Hope">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |title=Hopes Raised for Pope John Paul II's Beatification -Times Online |work=The Times |location=UK |accessdate=1 January 2009 |first=Richard |last=Owen |archive-date=1 Hunyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601012524/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |url-status=dead }}</ref> <ref name="HV">{{cite web |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |title=Humanae Vitæ |accessdate=1 January 2009|date=25 July 1968}}</ref> <ref name="IHT">{{cite web |url=http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |title=John Paul II met with Edith Zierer: The Polish Seminary Student and the Jewish Girl He Saved |first=Roger |last=Cohen |work=International Herald Tribune |year=2011 |accessdate=28 January 2012 |archive-date=9 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209190231/http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Independent">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|title=The Independent:''"Millions Mourn Pope at History's Largest Ever Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=2005,2009 Independent News and Media Limited|location=London|date=8 April 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201121502/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|archivedate=1 Disyembre 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Ireland">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4229807.stm|title=Irish Remember the 1979 Papal Visit |date=2 April 2005|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="ItalianPanel">{{cite web|url=http://www.breitbart.com/article.php?id=D8G3J3J00&show_article=1|title=Italian Panel: Soviets Behind Pope Attack|last=Simpson|first=Victor L.|date=2 March 2006|publisher=2006 The Associated Press|accessdate=1 January 2009|archive-date=12 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212005410/http://www.breitbart.com/article.php?id=D8G3J3J00&show_article=1|url-status=dead}}</ref> <ref name="Krohn">{{cite news |title=Pope John Paul 'Wounded' in 1982 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7673443.stm |work=BBC News |accessdate=1 January 2009 |date=16 October 2008}}</ref> <ref name="Kuhiwczak">{{cite web|url=http://www.thenews.pl/news/artykul21561.html|title=A Literary Pope|last=Kuhiwczak|first=Piotr|date=1 January 2007|publisher=[[Polish Radio]]|accessdate=1 May 2011|archive-date=1 Oktubre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001045511/http://www.thenews.pl/news/artykul21561.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="LastWords">{{cite news|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=39699|title=Final Days, Last Words of Pope John Paul II|date=20 September 2005|publisher=Catholic World News (CWN)|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Last Will">{{cite web |url=http://www.zenit.org/article-12691?l=english|title=ZENIT: ''John Paul II's Last Will and Testament''|accessdate=1 January 2009|publisher=2004–2008 Innovative Media, Inc}}</ref> <ref name="MailOnline">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1166858/Wheelchair-boy-miraculously-walks-memorial-visit-tomb-Pope-John-Paul-II.html |title=Wheelchair-Boy 'Miraculously Walks Again' at Memorial Visit to Tomb of Pope John Paul II |work=Daily Mail |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Memory">{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/legacy/index.html|title=John Paul II: A Strong Moral Vision|date=11 February 2005|publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Metro">{{cite web |url=http://www.metrowestdailynews.com/homepage/x1864535984 |title=John Paul II on Fast Track for Canonisation&nbsp;— Framingham, Massachusetts&nbsp;— The MetroWest Daily News |publisher=metrowestdailynews.com |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Mexico">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E3D91038F933A05754C0A9649C8B63|title=Pope to Visit a Mexico Divided Over His Teachings |last=Thompson|first=Ginger|date=30 July 2002|work=The New York Times |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Miracle-americancatholic">{{cite web |url=http://www.americancatholic.org/Features/JohnPaulII/JPIInun.asp|title=''French Nun Says Life has Changed since she was Healed, Thanks to Pope John Paul II''|accessdate=1 January 2009|publisher=2007,2009 Catholic News Service/U.S. Conference of Catholic Bishops}}</ref> <ref name="Miracle-catholicnews">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0901522.htm |title=CNS STORY: For Pope John Paul II, Beatification Process may be on Final Lap |publisher=catholicnews.com |accessdate=1 January 2009 |archive-date=14 Abril 2009 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090414225916/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0901522.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Moore1">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2009919/Pope-John-Paul-II-on-course-to-become-saint-in-record-time.html|title=Pope John Paul II on Course to Become Saint in Record Time|last=Moore|first=Malcolm|date=22 May 2008|work=Daily Telegraph |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="MMoore">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1564061/Clamour-for-free-Pope-John-Paul-II-relics.html|title=Clamour for free Pope John Paul II Relics|last=Moore|first=Malcolm|date=25 September 2007|publisher=2007–2009 [http://www.telegraph.co.uk/ The Telegraph Media Group Limited]|accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Mosque">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1316812.stm|title=Mosque visit crowns Pope's tour|last=Plett|first=Barbara|date=7 May 2001|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="MsnbcNews2">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/12083308/|title=Perhaps ‘Saint John Paul the Great?'|last=Weeke|first=Stephen|date=31 March 2006|publisher=msnbc World News|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Murphy-Brian">{{cite news |last=Murphy |first=Brian |title=Faithful hold key to 'the Great' honour for John Paul |agency=Associated Press |date=5 April 2005}}</ref> <ref name="nationalreview">{{cite web |author=Mark Riebling |url=http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |title=Mark Riebling, "Reagan's Pope: The Cold War Alliance of Ronald Reagan and Pope John Paul II." ',National Review',, 7 April 2005 |publisher=Article.nationalreview.com |accessdate=12 September 2010 |archive-date=1 Hulyo 2012 |archive-url=https://archive.today/20120701123311/http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701123311/http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |date=1 Hulyo 2012 }}</ref> <ref name="ncregister">{{cite web |url=http://catholic.net/index.php?size=mas&id=2673&option=dedestaca |title=Blessed John Paul II? - Catholic.net |publisher=ncregister.com |accessdate=7 March 2011}}</ref> <ref name="NewYorkTimes3">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F02E2DA113BF932A1575AC0A9679C8B63|title=Pope to Leave for Kazakhstan and Armenia This Weekend |last=Henneberger|first=Melinda|date=21 September 2001|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Noonan">{{cite web|url=http://www.opinionjournal.com/columnists/pnoonan/?id=110002074|title=John Paul the Great: What the 12 Million Know&nbsp;— and I Found Out Too|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|date=2 August 2002|work=The Wall Street Journal |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Noonan2">{{cite book|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|title=John Paul the Great: Remembering a Spiritual Father|publisher=Penguin Group (USA)|date=November 2005|isbn=978-0-670-03748-3|url=http://us.penguingroup.com/nf/Search/QuickSearchProc/1,,John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father,00.html?id=John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father|accessdate=1 January 2009}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="NYTimes">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1982/07/28/world/italy-s-mysterious-deepening-bank-scandal.html?pagewanted=all |title=Italy's Mysterious Deepening Bank Scandal |first=Paul |last=Lewis |work=The New York Times |date=28 July 1982 |issn=0362-4331 |accessdate=25 January 2012}}</ref> <ref name="OnThisDay">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/2/newsid_3972000/3972361.stm|title=1979: Millions Cheer as the Pope Comes Home|work=from "On This Day, 2 June 1979,"|publisher=BBC News |accessdate=1 January 2009 |date=2 June 1979}}</ref> <ref name="OReilly-David">{{cite news |last=O'Reilly |first=David |title=Papal Legacy: Will History use the name John Paul the Great? |work=Knight Ridder Newspapers |publisher=Detroit Free Press |date=4 April 2005 |quote=Pope John Paul the Great was a name suggested by many for Karol Józef Wojtyła. Through all its long history, the Catholic Church has conferred the posthumous title of "Great" on just two popes: Leo I and Gregory I, both of whom reigned in the first thousand years of Christianity}}</ref> <ref name="Parkinsons2001">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1944464.stm |title=Profile: Pope John Paul II |work=BBC News |date=February 2005 |accessdate=29 January 2012}}</ref> <ref name="Pisa">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1513421/Vatican-hid-Popes-Parkinsons-disease-diagnosis-for-12-years.html|title=Vatican hid Pope's Parkinson's Disease Diagnosis for 12 Years|last=Pisa|first=Nick|date=18 March 2006|work=Daily Telegraph |accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Poland2006">{{cite web|url=http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2006/may/documents/hf_ben-xvi_spe_20060525_poland-clergy_en.html|title=Pastoral Visit by Pope Benedict XVI to Poland 2006: Address by the Holy Father|date=25 May 2006|publisher=Libreria Editrice Vaticana|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="PopeApologises">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1671540.stm |title=Pope Sends His First E-Mail&nbsp;— An Apology |work=BBC News Europe |date=23 November 2001 |quote=from a laptop in the Vatican's frescoed Clementine Hall the 81-year-old pontiff transmitted the message, his first 'virtual' apology.|accessdate=30 January 2012}}</ref> <ref name="Pope John Paul II's body exhumed ahead of beatification">{{cite web|title=Pope John Paul II's Body Exhumed ahead of Beatification|url=http://www.msnbc.msn.com/id/42819424/ns/world_news/?GT1=43001|publisher=MSNBC|accessdate=30 April 2011}}</ref> <ref name="PopeEgypt">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/654651.stm|title=Pope Pleads for Harmony between Faiths |date=24 February 2000|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Ratti">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D02EED61130EE3ABC4F53DFB4668389639EDE|title=Cardinal Ratti New Pope as Pius XI|date=7 February 1922|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Ratti2">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9D02EED61130EE3ABC4F53DFB4668389639EDE|title=Cardinal Ratti New Pope as Pius XI, Full Article|format=PDF|date=7 February 1922|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Reuters3">{{cite news |title=John Paul was Wounded in 1982 Stabbing, Aide Reveals |url=http://www.reuters.com/article/peopleNews/idUSTRE49E5RM20081015 |agency=Reuters News Release |publisher=1982–2009 [http://www.reuters.com/ Reuters] |accessdate=1 January 2009 |date=15 October 2008}}</ref> <ref name="Rise">{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |accessdate=1 January 2009|publisher=2004 Warner Books |isbn=978-0-446-57781-6 |year=2004}}</ref> <ref name="Salinger2005">{{cite book|author=Lawrence M. Salinger|title=Encyclopedia of White-Collar & Corporate Crime|url=http://books.google.com/books?id=AXS6jz6AeQ0C|accessdate=25 January 2012|year=2005|publisher=Sage|isbn=978-0-7619-3004-4}}</ref> <ref name="SanFrancisco">{{cite news|title=The 1981 Assassination Attempt of Pope John Paul II, The Grey Wolves, and Turkish & U.S. Government Intelligence Agencies|last=Lee|first=Martin A.|date=14 May 2001|publisher=2001, 2009 [http://www.sfbg.com/ San Francisco Bay Guardian]|pages=23, 25}}</ref> <ref name="scapolare">''Lo Scapolare del Carmelo'' Published by Shalom, 2005, ISBN 978-88-8404-081-7, page 6</ref> <ref name="ShortBio">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html|title=His Holiness John Paul II : Short Biography |date=30 June 2005|work=[[Vatican Press Office]]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Southern">{{cite web |url=http://www.scross.co.za/?s=John+Paul+the+Great |title=The Southern Cross: John Paul the Great|accessdate=1 January 2009|publisher=The Southern Cross 2008 by Posmay Media}}</ref> <ref name="ThePlot">{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030412091134/http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story|archivedate=12 Abril 2003|title=The Plot|last=McDermott|first=Terry|date=1 September 2002|publisher=2002–2009 [http://www.latimes.com/ Los Angeles Times]|accessdate=1 January 2009|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030412091134/http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story |date=12 Abril 2003 }}</ref> <ref name="Time1978">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 October 1978|work=Time magazine|page=1|accessdate=1 January 2009|archive-date=4 Nobiyembre 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html |date=4 Nobiyembre 2007 }}</ref> <ref name="Time1978b">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 October 1978|work=Time magazine|page=4|accessdate=1 January 2009|archive-date=15 Agosto 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html |date=15 Agosto 2007 }}</ref> <ref name="Trinity">{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=42131|title=Miracle attributed to John Paul II involved Parkinson's disease|date=30 January 2006|work=Catholic World News (CWN)|publisher=2009 Trinity Communications|accessdate=1 January 2009}}</ref> <!-- <ref name="USA Today">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/news/world/2004-02-13-nobel_x.htm|title=Bush, Pope, Jailed Israeli among 2004 Nobel Peace Prize nominees|work=USA Today World, a division of [http://www.gannett.com/ Gannett Co. Inc]|publisher=Copyright 2005 The Associated Press|accessdate=1 January 2009 |date=13 February 2004}}</ref> --> <ref name="USCCB_Bio">{{cite web |url=http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624073359/http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |archivedate=24 Hunyo 2011 |title=Pope John Paul II: A Light for the World |accessdate=1 January 2009 |publisher=United States Council of Catholic Bishops |year=2003 |url-status=live }}</ref> <ref name="vatican1">[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2004/june/documents/hf_jp-ii_spe_20040604_president-usa_en.html "Address of Pope John Paul II to the Honorable George W. Bush President of the United States of America Friday, 4 June 2004"] Vatican.va 4 June 2004 Retrieved 19 August 2011</ref> <ref name="Vatican2">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1946 |title=His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate|publisher=Holy See |accessdate=1 January 2008}}</ref> <ref name="VaticanNewsService">{{cite web |url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html |title=Short biography |publisher=vatican.va |accessdate=25 October 2009}}</ref> <ref name="Vicariato">[[#Vicariato70|Vicariato di Roma]]:A nun tells her story.... 2009</ref> <ref name="Westcott">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6504233.stm|title=Vatican Under Pressure in Pope John Paul II Push|last=Westcott |first=Kathryn|date=2 April 2007|publisher=2007–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Willan">{{cite web|url=http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|title=No More Shortcuts on Pope John Paul II's Road to Sainthood|last=Willan|first=Philip|work=Sunday Herald|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420220822/http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|archivedate=20 Abril 2007|url-status=live}}</ref> <ref name="yahoo">{{cite news |url=http://www.boston.com/business/articles/2011/03/30/gold_coin_marks_beatification_of_john_paul_ii/ |title=Gold Coin Marks Beatification of John Paul II |work=The Boston Globe |date=30 March 2011 |issn=0743-1791 |accessdate=22 December 2011 |deadurl=yes |archive-date=6 Nobiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106021948/http://www.boston.com/business/articles/2011/03/30/gold_coin_marks_beatification_of_john_paul_ii/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Zenit3">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-13422?l=english|title=John Paul II's Cause for Beatification Opens in Vatican City|date=28 June 2005|work=ZENIT|publisher=Innovative Media, Inc|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Zenit5">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-6191?l=english|title=John Paul II to Publish First Poetic Work as Pope|date=7 January 2003|publisher=ZENIT Innovative Media, Inc|accessdate=1 January 2009}}</ref> }} ===Mga pinagkunan=== <!-- Please keep references listed alphabetically --> {{Refbegin|30em}} *{{cite web |first=Tarcisio |last=Bertone |authorlink=Tarcisio Bertone |url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000626_message-fatima_en.html |title=The Message of Fátima |accessdate=1 January 2009 |publisher=2000–2009 [http://www.vatican.va/phome_en.htm The Holy See] |ref={{sfnRef|Bertone|2000–2009}} }} *{{cite web|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|title=Cause for Beatification and Canonization of The Servant of God: ''John Paul II''|publisher=2005–2009 Vicariato di Roma&nbsp;— 00184 Roma|accessdate=1 January 2009|ref=Vicariato70|archive-date=30 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230032224/http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|url-status=dead}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4253415.stm|title='Cured' Pope Returns to Vatican|date=10 February 2005|publisher=2005–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC World News]|accessdate=1 January 2009|ref=BBC71}} *{{cite web|url=http://www.religion-cults.com/pope/communism.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040406114902/http://www.religion-cults.com/pope/communism.htm|archivedate=6 April 2004|title=Pope John Paul II and Communism|last=Domínguez|first=Juan|date=4 April 2005|publisher=[[Public domain|Copyright free&nbsp;— Public domain]]|accessdate=1 January 2009|ref=harv|url-status=live}} *{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/culture/library/view.cfm?id=3699&repos=1&subrepos=0&searchid=441440|title=13 May 1981 Conference of Bishop Stanisław Dziwisz For Honorary Doctorate, 13 May 2001 to the Catholic University of Lublin|last=Dziwisz|first=Bishop Stanisław|date=13 May 2001|publisher=2001–2009 L'Osservatore Romano, Editorial and Management Offices, Via del Pellegrino, 00120, Vatican City|accessdate=1 January 2009|ref=harv|authorlink=Stanisław Dziwisz}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4399189.stm|title=Frail Pope Suffers Heart Failure|date=1 April 2005|publisher=BBC News|accessdate=1 January 2009|ref={{sfnRef|BBC 2005-04-01}}}} *{{cite news|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html|title=Half Alive: The Pope Vs. His Doctors|accessdate=1 January 2009|date=25 January 1982|work=Time Magazine|publisher=Time Inc|ref={{sfnRef|Time Magazine 1982-01-25}}|archive-date=13 Pebrero 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213220351/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213220351/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html |date=13 Pebrero 2006 }} *{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7022618/|title=Pope Back at Vatican by Easter? It's Possible.|accessdate=1 January 2009|date=3 March 2005|agency=Associated Press|publisher=2005–2009 [http://www.msnbc.msn.com/ msnbc World News]}} *{{cite web|url=http://www1.voanews.com/policy/editorials/a-41-2005-04-06-voa7-83104472.html|title=Pope John Paul II|work=Editorials|publisher=The Voice Of America|accessdate=2 February 2014|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://archive.today/20140201171824/http://www1.voanews.com/policy/editorials/a-41-2005-04-06-voa7-83104472.html|url-status=dead}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4344923.stm|title=Pope Returns to Vatican after Operation|accessdate=1 January 2009|date=13 March 2005|publisher=2001–2009 BBC News}} *{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666|title=Papal Fallibility|accessdate=1 January 2009|author=Sean Gannon|date=7 April 2006|publisher=2006–2009 [http://www.haaretz.com/ Haaretz Daily News], Israel|archive-date=21 Hunyo 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621174003/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621174003/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666 |date=21 Hunyo 2008 }} *{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1538173,00.html |title=Stasi Files Implicate KGB in Pope Shooting |accessdate=1 January 2009 |publisher=2001–2009 [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] }} *{{cite news |title=Pope John Paul II's Final Days |url=http://www.americancatholic.org/news/pope/popehospitalized// |work=St Anthony Messenger Press |publisher=2005–2009 [http://www.americancatholic.org/ American Catholic.Org] |accessdate=1 January 2009 }} <!-- Although this article is written in British English, please do not change the spelling of "hospitalized" (with a "z") to "hospitalised" (with an "s") as this messes up the URL and causes a "dead link"--> *{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article376429.ece|title=Kracow Lights a Candle for its Favourite Son's Last Fight|last=Tchorek|first=Kamil|author2=Roger Boyes|date=2 April 2005|publisher=2005–2009 ''[[The Times]]'' [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/ The Times online]|accessdate=1 January 2009|location=London|archive-date=13 Agosto 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813185315/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article376429.ece|url-status=dead}} *{{cite news |first=Alessio |last=Vinci |title=Vatican source: Pope Given Last Rites |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/03/31/pope1/index.html |publisher=2005 Cable News Network LP |accessdate=1 January 2009 |date=1 April 2005 }} *{{cite news |author=CNN's Alessio Vinci, Chris Burns, Jim Bittermann, Miguel Marquez, Walter Rodgers, Christiane Amanpour and John Allen contributed to this report |title=World Awaits Word on Pope's Condition |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/01/pope1/index.html |publisher=2005 Cable News Network LP |accessdate=1 January 2009 |date=2 April 2005 }} {{Refend}} ===Bibliograpiya=== <!-- Please order books alphabetically by the author's last name --> {{Refbegin|30em}} *{{cite book|last=Berry|first=Jason|authorlink=Jason Berry|author2=Gerald Renner|title=Vows of Silence: The Abuse of Power in the Papacy of John Paul II|url=https://archive.org/details/vowsofsilenceabu00berr|publisher=Free Press|location=New York, London, Toronto, Sydney|year=2004|isbn=978-0-7432-4441-1}} *{{cite book|last=Davies|first=Norman|authorlink=Norman Davies|title=Rising '44: The Battle for Warsaw |url=https://archive.org/details/rising44battlefo0000davi_l9z3|publisher=Viking Penguin |location=London|year=2004|isbn=978-0-670-03284-6|ref=harv}} *{{cite book|last=de Montfort|first=St. Louis-Marie Grignion|others=Mark L. Jacobson (Translator)|title=True Devotion to Mary|publisher=Avetine Press|location=San Diego, California|date=27 March 2007|isbn=978-1-59330-470-6|ref=de Montfort73|authorlink=Louis de Montfort}} *{{cite book|last=Duffy|first=Eamon|authorlink=Eamon Duffy|title=Saints and Sinners, a History of the Popes|url=https://archive.org/details/00book1593273669|publisher=Yale University Press|year=2006|edition=Third|isbn=978-0-300-11597-0|ref=Yale06}} *{{cite book |last1=Hebblethwaite |first1=Peter |authorlink1=Peter Hebblethwaite|title=Pope John Paul II and the Church|publisher=1995 Rowman & Littlefield |location=London|isbn=978-1-55612-814-1|year=1995 |ref=harv}} *{{cite book|last=Maxwell-Stuart|first=P.G.|title=Chronicle of the Popes: Trying to Come Full Circle|url=https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw|publisher=Thames & Hudson|location=London|year=2006|origyear=1997|isbn=978-0-500-28608-1|ref=harv}} *{{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/menachery/html/GeorgeMenachery.htm|title=John Paul II Election Surprises|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 November 1978}} *{{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/Books8.htm|title=Last days of pope john paul ii|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 April 2005}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last=Meissen|first=Randall|title=Living Miracles: The Spiritual Sons of John Paul the Great|url=http://www.amazon.com/Living-Miracles-Spiritual-Sons-Great/dp/1933271272|publisher=Mission Network|location=Alpharetta, Ga.|year=2011|isbn=978-1-933271-27-9}} *{{cite book|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|title=John Paul the Great: Remembering a Spiritual Father|publisher=Penguin Group (USA)|location=New York|date=November 2005|isbn=978-0-670-03748-3|url=http://us.penguingroup.com/nf/Search/QuickSearchProc/1,,John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father,00.html?id=John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father|accessdate=1 January 2009}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |url=http://www.vatican.va/gpII/bulletin/B0183-XX.01.pdf |title=Il Santo Padre è deceduto questa sera alle ore 21.37 nel Suo appartamento privato |last=Navarro-Valls |first=Joaquin |date=2 April 2005 |year=2005–2009 |publisher=[http://www.vatican.va/ The Holy See] |language=Italian |ref={{sfnRef|Navarro-Valls 2 April 2005}} |trans_title='' 'The Holy Father passed away at 9:37 this evening in his private apartment.' '' }} *{{cite book|last=O'Connor|first=Garry|title=Universal Father: A Life of Pope John Paul II|publisher=2005 [http://www.bloomsbury.com/ Bloomsbury Publishing]|location=London|isbn=978-0-7475-8241-0|url=http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|accessdate=1 January 2009|year=2006|archive-date=14 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214121842/http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|url-status=dead}} *{{cite book |author=Pope John Paul II|title=[[Memory and Identity|''Memory & Identity''&nbsp;— Personal Reflections]]|publisher=2006 Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=978-0-297-85075-5|year=2005|ref=harv}} *{{cite book|last1=Renehan|first1=Edward|authorlink1=Edward Renehan|last2=Schlesinger|first2=Arthur Meier (INT)|title=Pope John Paul II|url=http://books.google.com/?id=OT1oHAAACAAJ|accessdate=25 February 2010|date=November 2006|publisher=Chelsea House|isbn=978-0-7910-9227-9|ref=Renehan69}} *{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |publisher=2004 Warner Books |isbn=978-0-446-57781-6 |year=2004}} *{{cite book|last=Stanley|first=George E|title=Pope John Paul II: Young Man of the Church|url=http://books.google.com/?id=SD1OPgAACAAJ|accessdate=25 February 2010|date=January 2007|publisher=Fitzgerald Books|isbn=978-1-4242-1732-8|ref=Stanley69}} *{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=978-0-340-90816-7|ref=harv |year=2006}} *{{cite book|last=Szulc|first=Tadeusz|authorlink=Tad Szulc |title=Pope John Paul II: The Biography|publisher=2007 Simon & Schuster Adult Publishing Group|location=London|isbn=978-1-4165-8886-3}} *{{cite book|author=The Poynter Institute|authorlink=Poynter Institute|title=Pope John Paul II: 18 May 1920&nbsp;- 2 April 2005|url=http://books.google.com/?id=pXGMNrE015IC|accessdate=25 February 2010|edition=First|date=1 May 2005|publisher=Andrews McMeel Publishing|location=[[St. Petersburg, Florida|St. Petersburg]], Florida|isbn=978-0-7407-5110-3|ref=Poynter69}} *{{cite book|last=Weigel|first=George|authorlink=George Weigel|title=Witness to Hope|url=https://archive.org/details/witnesstohopebio00weig_0|publisher=HarperCollins|location=New York|year=2001|isbn=978-0-06-018793-4|ref=harv}} *{{cite book|last=Wojtyła|first=Karol|year=1981|title=Love and Responsibility|publisher=[[William Collins (publisher)|William Collins Sons & Co. Ltd.]]|location=London|isbn=978-0-89870-445-7|url=http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|accessdate=1 January 2009|ref=harv|archive-date=11 Pebrero 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211000919/http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|url-status=dead}} *{{cite book|last=Yallop|first=David|title=The Power and the Glory|publisher=Constable & Robinson Ltd|location=London|isbn=978-1-84529-673-5|url=http://www.constablerobinson.com/|accessdate=1 January 2009|year=2007}} {{Refend}} ==Marami pang mga babasahin== *For a comprehensive list of books written by and about Pope John Paul II, please see [[Pope John Paul II bibliography]] *For other references see [[Pope John Paul II in popular culture]] *{{Worldcat id|lccn-n80-55818}} ==Mga panlabas na kawing== {{Sister project links|Pope John Paul II}} *[http://www.jpcatholic.com/ John Paul the Great Catholic University] *[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/index.htm The Holy See website] *[http://www.johnpaulii.va/en/ A Tribute to Pope John Paul II on the Occasion of his Beatification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306205748/http://www.johnpaulii.va/en/ |date=2012-03-06 }} *[http://lcweb2.loc.gov/diglib/lcwa/html/papal/papal-overview.html Papal Transition 2005 Web Archive] from the US [[Library of Congress]] <table width = 75% border = 2 align="center"><tr><td width = 35% align="center"> Sinundan ni:<br />[[Juan Pablo I]] (1978)</td> <td width = 30% align="center">[[Kronolohikong tala ng mga Papa]]</td> <td width = 35% align="center"> Humalili:<br />[[Benedicto XVI]] (2005-2013)</td></tr></table> {{Katolisismo}} {{Popes}} {{BD|1920|2005|Juan Pablo 2}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga papa ng Simbahang Katoliko Romano]] [[Kategorya:Mga makata]] [[Kategorya:Penomenolohiya]] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Poland]] 6giutcxzfh277rwdacq0xetn0dcns59 0 10221 2216046 2215548 2026-07-14T13:54:54Z NicoScribe 67655 Kinansela ang pagbabagong 2197546 ni [[Special:Contributions/~2026-13484-19|~2026-13484-19]] ([[User talk:~2026-13484-19|Usapan]]) cross-wiki vandalism 2216046 wikitext text/x-wiki {{Pulitika ng Pilipinas}} [[Talaksan:Supreme Court of the Philippines.svg|280px|thumb|Selyo ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] Ang '''Kataas-taasang Hukuman''' (o '''Korte Suprema''') ay ang pinakamataas na hukuman sa [[Pilipinas]], gayon din bilang huling sandigan ng Pilipinas. Pinamumunuan ito ng Punong Mahistrado at biinubuo ang hukuman ng 15 na Kasangguning Mahistrado, kabilang ang Punong Mahistrado. Alinsunod sa [[Saligang Batas ng 1987]], ang Kataas-taasang Hukuman ang tagapamahala ng lahat ng mga hukuman at lahat ng mga tauhan nito.<ref>See [http://www.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-viii/ Section 6, Article VIII, Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629031406/http://www.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-viii/ |date=2016-06-29 }}</ref> Ang tanggapan ng Kataas-taasang Hukuman, na dating bahagi ng [[Unibersidad ng Pilipinas]]-Maynila,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.up.edu.ph/beginnings-university-of-the-philippines-manila/ |access-date=2017-03-19 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715035417/http://www.up.edu.ph/beginnings-university-of-the-philippines-manila/ |url-status=dead }}</ref> ay matatagpuan sa panulukan ng [[Kalye Padre Faura]] at [[Abenida Taft]] sa [[Maynila]], at ang pangunahing gusali nito ay nakatapat sa [[Ospital Heneral ng Pilipinas]] (PGH). == Kasaysayan == Sa mga taong bago maitatag ang opisyal na Kataas-taasang Hukuman, mayroon ng mga institusyon na nagsasanay ng kapangyarihang panghukuman. Bago dumating ang mga Kastila, ang kapangyarihan na panghukom ay nasa kamay ng mga pinuno ng [[barangay]]. Noong unang mga taon ng pamahalaang Kastila, ang kapangyarihang ito ay ibinigay kay [[Miguel López de Legazpi]], ang pinakaunang [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Pinamunuan niya ang hukumang sibil at kriminal sa ilalim ng Kautusan Real noong Agosto 14, 1569. Ang kasalukuyang Kataas-taasang hukuman ay nagmula sa [[Real Audencia]] ng Maynila, na itinalaga noong ika-5 ng Mayo 1583 at binubuo ng isang pangulo, apat na hukom, at isang piskal. Ang Punong mahistrado ng Real Audiencia ay ang [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ito ang naging pinakamataas na hukuman sa Pilipinas, na sinundan lamang ng [[Consejo de Indias]] ng [[Espanya]]. Subalit, gumaganap din ito ng mga tungkuling tagapangasiwa ng pamahalaan, hindi lamang mga tungkuling panghukuman. Ang tungkulin at kayarian ng ''Audiencia'' ay sumailalim sa malaking pagbabago noong 1815 nang ang tagapangulo nito ay pinalitan ng punong mahistrado at tinaasan ang bilang ng mga hukom. Kinilala itong ''Audiencia Territorial de Manila'' na may dalawang sangay, ang sibil at kriminal, at lumaon ay tinawag na ''sala de lo civil'' at ''sala de lo criminal''. Pinalitan ang ''Audiencia'' sa isang tunay na sangay panghukuman sa inilabas na kautusan noong Hulyo 4, 1861, subalit ang mga hatol nito ay maaaring iapela sa Kataas-taasang Hukuman ng Espanya sa [[Madrid]]. Noong Pebrero 26, 1886, isang "Audiencia" ang itinatag sa [[Cebu]], na sinundan ng pagkakatatag ng "Audiencia" para sa mga kasong krimina; sa [[Vigan]]. Subalit, ang katanyagan ng Kataas-taasang hukuman bilang tagapagpaliwanag ng batas ay hindi alam noong panahon ng pananakop ng mga Kastila.<ref name="d-arch.ide.go.jp">{{Cite web |url=http://d-arch.ide.go.jp/idedp/IAL/IAL000500_003.pdf |title=Archive copy |access-date=2017-03-19 |archive-date=2015-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001113348/http://d-arch.ide.go.jp/idedp/IAL/IAL000500_003.pdf |url-status=dead }}</ref> === Panahon ng mga Amerikano === Mula 1898 hanggang 1901, walang Kataas-taasang Hukuman dahil binuwag ng bagong Amerikanong [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]] ang [[Real Audencia de Manila]] dahil sumailalim ang Pilipinas sa pamahalaang batas militar ng Amerikano. Opisyal na itinatag ang Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas noong Hunyo 11, 1901 sa pamamagitan ng pagpasa ng Batas blg. 136, na kilala rin bilang [[Batas Panghukuman]] ng Ikalawang [[Philippine Commission]]. Sa bisa ng batas na iyon, ang kapangyarihang panghukom sa kapuluan ng Pilipinas ay pinaialim sa Kataas-taasang Hukuman at ''Courts of First Instannce". Ang ibang mga kasunod na hukuman ay itinatag din. Ang kayarian ng hukuman na napasa ng Batas blg. 136 ay pinagtibay ng Kongreso ng Estados Unidos sa pagpasa ng [[Philippine Bill of 1902]]. ==='''Reogranisasyon matapos Ang Ikalawang digmaang pandaigdig'''=== Pagkatapos mapalaya ng mga kapanalig na pwersa ang Pilipinas noong 1945, muling inayos ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Sergio Osmeña]] ang Korte sa pamamagitan Ng pagtatalaga kina [[Delfin Jaranilla]]< [[Feliscisimo Feria]], [[Mariano de Hoya]], [[Guillermo Pablo]], [[Gregorio Perfecto]], [[Emilio Hilado]] at [[Jose Espiritu]] bilang mga bagong mahistrado, ngunit may MGA may mga nanatiling mga mahistrado Sila at sina [[Roman Ozarta]] (itinalaga noong ika-24 Ng Hunyo 1941), [[Ricardo Paras]] (itinalaga ika-28 Ng Disyembe 1941), [[Jose Generoso]] (Itinalaga noong ika-11 Ng Mayo 1942) at si [[Antonio Horilleno]] (itinalaga noong Ika-3 Ng Hulyo 1943), at kasabay rin nito ang pagpapalaki Ng Korte mula sa labing-isang mahistrado paakyat sa labing-tatlong mahistrado. ==='''Pagrereorganisa pagkatapos Ng EDSA 1'''=== Matapos ang EDSA 1 noong 1986, at mailuklok si [[Corazon Aquino]] bilang Ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]] hiniling niyang magbitiw Ang mga kasalukuyang mga nakauping mahistrado ng [[Kataastaasang Hukunan ng Pilipinas|Korte Suprema]] at sa diskresyon ng mga nakaupong mahistrado sila ay nagsipag bitiw sa pwesto, at dahil sa pangyayaring ito nareoeganisa niya ang Korte, at nagtalaga siya ng bagong mga mahistrado ito ay Sina [[Jose Feria]] (, [[Pedro Yap]], [[Marcelo Fernan]] at [[Andres Narvasa]], anim na araw matapos Ang pagtatalaga kay Narvasa, muling itinalaga ni Pangulong Aquino sina [[Ameurfina Melencio-Herrera]], [[Hugo Gutierrez, Jr.]], [[Vicente Absd Santos]], [[Claudio Teehankee]] at [[Nestor Alampay]] bilang mga mahistrado, Isang taon makalipas Ang EDSA 1, hiniling din ni Pangulong Aquino na magbitiw si [[Punong Mahistrado Ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] [[Ramon Aquino]], at kanyang itinalaga bilang kapalit si [[Claudio Teehankee]]. == '''Dibisyon''' == Ang Hukuman ay pinahintulutan na umupo alinman sa ''[[en banc]]'' o sa mga dibisyon ng tatlo, lima o pitong miyembro. Mula noong 1987, hinati ng Korte ang sarili sa 3 dibisyon na may tig-5 miyembro. Karamihan sa mga kaso ay dinidinig at pinagdesisyunan ng mga dibisyon, sa halip na ang Korte ''en banc''. Gayunpaman, iniaatas ng Saligang Batas na ang Korte ay makinig sa ''en banc'' "[isang]lahat ng mga kaso na kinasasangkutan ng konstitusyonalidad ng isang kasunduan, internasyonal o ehekutibong kasunduan, gayundin ang "mga kinasasangkutan ng konstitusyonalidad, aplikasyon, o pagpapatakbo ng mga atas ng pangulo, mga proklamasyon, mga kautusan, mga tagubilin, mga ordinansa, at iba pang mga regulasyon". Ang Korte na ''en banc'' ay nagpapasya din sa mga kaso na orihinal na dinidinig ng isang dibisyon kapag ang mayoryang boto ay hindi maabot sa loob ng dibisyon. Ang Korte rin ay may pagpapasya na dinggin ang isang kaso ''en banc'' kahit na walang sangkot na usapin sa konstitusyon, gaya ng karaniwang ginagawa nito kung babaligtarin ng desisyon ang precedent o magpapakita ng nobela o mahahalagang tanong. Dati sa ilalim ng 1935, 1973 at 1986 Freedom Constitutions, ang Korte ay awtorisado lamang na umupo sa alinman sa <nowiki>'' en banc ''</nowiki> o sa mga dibisyon ng apat. Noong Mayo 18, 2022<ref>{{Cite web |title=Supreme Court reorganizes divisions |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/5/20/Supreme-Court-reorganization-divisions-May-19.html |access-date=2023-11-21 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405120936/http://www.cnnphilippines.com/news/2022/5/20/Supreme-Court-reorganization-divisions-May-19.html |url-status=dead }}</ref>, Si [[Alexander Gesmundo]], ang [[Punong Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] ay naglabas ng Espesyal na Kautusan Blg. 2901 na muling inayos ang mga Dibisyon ng Korte Suprema, ito ay inilathala sa parehong araw at nagkabisa kaagad, Sa kanya bilang Chairman ng First Division, at Associate Justice [[Ramon Paul Hernando|Hernando]] bilang working chair nito, ang iba pang chairmanship ay ibinigay kay Nakakatandang Kasangguning Mahistrado [[Marvic Leonen|Leonen]] (2nd Division) at [[Alfredo Benjamin Caguioa|Caguioa]] (3rd Division), dumating kaagad ang reorganization na ito pagkatapos ng paghirang kay Justice [[Maria Filomena Singh|Singh]] noong Mayo 18, 2022<ref name=":1">{{Cite web |title=Duterte names CA Justice Filomena Singh 15th Supreme Court member |url=https://mb.com.ph/2022/05/18/duterte-names-ca-justice-filomena-singh-15th-supreme-court-member/ |access-date=2023-11-21 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; width:100%; font-size:95%; !Tungkulin !Unang Dibisyon !Ikalawang Dibisyon !Ikatlong Dibisyon |- !'''Tagapangulo''' |A. Gesmundo<br />{{Small|(Punong Mahistrado)}} | rowspan="2" |M. Leonen<br />{{Small|(Nakakatandang Kasangguning Mahistrado)}} | rowspan="2" |A. Cagiuoa |- !'''Tagapangulo ng trabaho''' |R. Hernando |- ! rowspan="4" |'''Mga Miyembro''' | |A. Lazaro-Javier |H. Inting |- |R. Zalameda |M. Lopez |S. Gaerlan |- |R. Rosario |J. Lopez |J. Dimaampao |- |M. Marquez |A. Kho Jr. |M. Singh |} == Kasalukuyang komposisyon == tignan din: [[Talaan ng mga Mahistrado Ng Kastaas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] Ang Korte Suprema ay binubuo ng isang punong mahistrado at labing-apat na kasangguning mahistrado. Sa mga kasalukuyang miyembro ng Korte, si [[Marvic Leonen]] ang pinakamatagal na naglilingkod sa hustisya, na may panunungkulan ng {{Age in days|2012|11|12}} araw ({{ayd|2012|11|12}}) hanggang {{TODAY}} ang pinakahuling hustisyang pumasok sa korte ay si [[Maria Filomena Singh]] na nagsimula ang panunungkulan noong {{dts|2022|5|18}}<ref name=":1" />. Ito ay Ang kasalukuyang komposiyon Ng Kataastaasang Hukuman, Ang ika-walong Korte sa pamumuno ni Alexander Gesmundo bilang Punong Mahistrado ng Pilipinas. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; width:100%; font-size:95%; text-align:center" |- ! width="10%" | Posisyon ! width="20%" | Larawan at Pangalanng Mahistrado<br />{{small|Kapanganakan at Lugar ng Kapanganakan ng Mahistrado}} ! width="10%" | Petsa ng Pagkakatakaga ! width="10%" | Petsa ng Pagreretiro (70 years old)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/1987-constitution/|title=Article VIII, Sec. 11 of the Constitution of the Philippines|access-date=August 6, 2021|archive-date=Enero 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105085906/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/1987-constitution/|url-status=dead}}</ref> ! width="10%" | Tagapagtalagang Pangulo ! width="15%" | Paaralan ng Batas ! class="unsortable" width="15%" | Nakaraang posisyon o opisina<br/>{{small|(Pinakabago bago ang pagtatalaga)}} ! width="10%" | Pinalitan |- | [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] | align="center" |[[File:Chief-Justice-Alexander-G.-Gesmundo.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Alexander|Gesmundo}}'''<br />{{small|kapanganakan {{birth date and age|1956|11|06}}<br>[[San Pablo, Laguna]]}} | {{dts|2021|4|5}}<ref>{{Cite web |date=2021-04-05 |title=Duterte chooses Alexander Gesmundo as new chief justice |url=https://www.rappler.com/nation/alexander-gesmundo-new-supreme-court-chief-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{Dts|2026|11|06}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]]<br /><small>(2017–2021)</small> |{{sortname||Peralta|Diosdado Peralta}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Nakakatandang Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Marvic-Mario-Victor-F.-Leonen.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Marvic|Leonen}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1962|12|29}}<br />[[Lungsod Baguio]]}} | {{dts|Nobyembre 12, 2012}}<ref>{{Cite web |last=Romero |first=Purple S. |date=2012-11-21 |title=Marvic Leonen is new Supreme Court justice |url=https://www.rappler.com/nation/special-coverage/16519-former-peace-panel-chair-joins-sc/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2032|12|30}} | {{sortname||Aquino III|Benigno Aquino III}} | [[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] | Punong Negosyador para sa kapayapaan para sa [[Harapan ng Paglayang Islamiko ng Moro]]<br /><small>(2010–2012)</small> | ''{{sortname||Aranal-Sereno|Maria Lourdes Sereno}}'' |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:JUSTICE-CAGUIOA-2.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Alfredo Benjamin|Caguioa}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1959|9|26}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2016|1|22}}<ref>{{Cite web |last=Quismundo |first=Tarra |date=2016-01-23 |title=Caguioa appointed to Supreme Court |url=https://newsinfo.inquirer.net/757985/caguioa-appointed-to-supreme-court |access-date=2023-11-21 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> | {{dts|2029|9|26}} | {{sortname||Aquino III|Benigno Aquino III}} | [[Pamantasang Ateneeo de Manila|PADM]] | [[Kalihim ng Hustisya|Umaaktong Kalihin ng Hustisya]]<br/><small>(2015–2016)</small> | {{sortname||Villarama Jr.|Martin Villarama Jr.}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Ramon-Paul-L.-Hernando.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Ramon Paul|Hernando}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|8|27}}<br>[[Tuguegarao]], [[Cagayan]]}} | {{dts|2018|10|10}}<ref>{{Cite web |last=Ranada |first=Pia |date=2018-10-10 |title=CA Justice Hernando appointed Supreme Court justice |url=https://www.rappler.com/nation/213984-ramon-paul-hernando-appointed-supreme-court-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref><br/> | {{dts|2036|8|27}} | {{sortnamae||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2010–2018)</small> | {{sortname||Martires|Samuel Martires}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Amy-Lazaro-Javier.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Amy|Lazaro-Javier}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1956|11|16}}<br>[[Maynila]]}} | {{dts|2019|3|6}}<ref>{{Cite web |last=Patag |first=Kristine Joy |title=Duterte picks Court of Appeals Justice Javier for SC magistrate post |url=https://www.philstar.com/headlines/2019/03/06/1899194/duterte-picks-court-appeals-justice-javier-sc-magistrate-post |access-date=2023-11-21 |website=Philstar.com}}</ref> | {{dts|2026|11|6}} | [[Rodrigo Duterte|Duterte]] | [[Universidad ng Santo Tomas|UST]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukumnan ng Pagaapela]]<br/><small>(2007–2019)</small> | {{sortname||Tijam|Noel Tijam}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Henri-Jean-Paul-B.-Inting.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Henri Jean Paul|Inting}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1957|09|04}}<br>[[Bansalan, Davao del Sur]]}} | {{dts|2019|5|19}}<ref>{{Cite web |last=Ranada |first=Pia |date=2019-05-27 |title=Duterte appoints CA justice Henri Inting to Supreme Court |url=https://www.rappler.com/nation/231647-duterte-appoints-henri-inting-as-supreme-court-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2027|9|4}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Unibersidad ng Ateneo de Davao|UADD]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]] (2012&ndash;2019) | {{sortname||Bersamin|Lucas Bersamin}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Rodil-V.-Zalameda.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Rodil|Zalameda}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1963|08|02}}<br>[[Caloocan]]}} | {{dts|2019|8|5}}<ref>{{Cite web |last=Buan |first=Lian |date=2019-08-05 |title=Duterte appoints CA justice Zalameda to Supreme Court |url=https://www.rappler.com/nation/237079-duterte-appoints-rodil-zalameda-supreme-court-associate-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2033|8|2}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2008–2019)</small> | {{sortname||Del Castillo|Mariano del Castillo}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Mario-V.-Lopez.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Mario| Lopez}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1955|06|04}}<br>[[La Union]]}} | {{dts|2019|12|3}}<ref>{{Cite web |last=Santos |first=Einor |date=2019-12-03 |title=Two more Duterte appointees join Supreme Court |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2019/12/4/new-supreme-court-justices.html |access-date=Nobyembre 21, 2023 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121073712/https://www.cnnphilippines.com/news/2019/12/4/new-supreme-court-justices.html |url-status=dead }}</ref><br/> | {{dts|2025|6|4}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2006–2019)</small> | {{sortname||Jardeleza|Francis Jardeleza}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Samuel-H.-Gaerlan.jpg|120px]]<br/>'''{{sortname|Samuel|Gaerlan}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1958|12|19}}<br>[[San Juan, La Union]]}} | style="white-space:nowrap" | {{dts|2020|1|5}}<ref>{{Cite web |last=Tomacruz |first=Sofia |date=2020-01-08 |title=Duterte appoints CA justice Gaerlan to Supreme Court |url=https://www.rappler.com/nation/248803-duterte-appoints-samuel-gaerlan-supreme-court-associate-justice/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> | {{dts|2028|12|19}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB}} |Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2009–2020)</small><ref>{{Cite web|url=https://fdocuments.in/document/court-of-appeals-judicial-and-bar-16-hon-ricardo-r-rosario-july-22-2005.html|title=Court of Appeals - Judicial and Bar .16 Hon. RICARDO R. ROSARIO July 22, 2005 October 15, 1958 October - &#91;PDF Document&#93;|access-date=Abril 1, 2020|archive-date=Hunyo 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623084700/https://fdocuments.in/document/court-of-appeals-judicial-and-bar-16-hon-ricardo-r-rosario-july-22-2005.html|url-status=dead}}</ref> | {{sortname||Peralta|Diosdado M. Peralta}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Ricardo-R.-Rosario.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Ricardo|Rosario}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1958|10|15}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2020|10|10}}<ref>{{Cite web |date=2020-10-09 |title=CA Justice Rosario appointed to Supreme Court |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2020/10/9/Ricardo-Rosario-Supreme-Court-appointment.html |access-date=2023-11-21 |website=cnn |language=en |archive-date=2023-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121072212/http://www.cnnphilippines.com/news/2020/10/9/Ricardo-Rosario-Supreme-Court-appointment.html |url-status=dead }}</ref> | {{dts|2028|10|15}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Apelasyon]]<br/><small>(2005–2020)</small> | {{sortname||Reyes Jr.|Jose Reyes Jr.}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahiatrado]] | align="center" | [[File:Jhosep Y. Lopez 2022-12-06 09-52-32-576.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Jhosep|Lopez}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1963|02|08}}<br>[[Manila]]}} | {{dts|2021|1|25}}<ref>{{Cite web |last=Aguilar |first=Krissy |date=2021-01-26 |title=CA Justice Lopez appointed to SC |url=https://newsinfo.inquirer.net/1388403/ca-justice-lopez-appointed-to-sc |access-date=2023-11-21 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><br/> | {{dts|2023|2|8}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Unibersidad ng Pilipinas|UP]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2012–2021)</small> | {{sortname||Baltazar-Padilla|Priscilla Baltazar-Padilla}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Japar-B.-Dimaampao.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Japar|Dimaampao}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1963|12|27}}<br>[[Marawi]], [[Lanao del Sur]]}} | {{dts|2021|7|10}}<ref>{{Cite web |last=Patag |first=Kristine Joy |title=CA justice Japar Dimaampao, known Muslim jurist, appointed to Supreme Court |url=https://www.philstar.com/headlines/2021/09/14/2127103/ca-justice-japar-dimaampao-known-muslim-jurist-appointed-supreme-court |access-date=2023-11-21 |website=Philstar.com}}</ref> | {{dts|2033|12|27}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[University of the East College of Law|University of the East]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2004–2021)</small> | {{sortname||Gesmundo|Alexander Gesmundo}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Jose-Midas-P.-Marquez.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Midas |Marquez}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|02|16}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2021|9|27}}<ref>{{Cite web |last=Torres-Tupas |first=Daphne Galvez, Tetch |date=2021-11-16 |title=Duterte names Midas Marquez as SC associate justice |url=https://newsinfo.inquirer.net/1515624/duterte-names-midas-marquez-as-sc-associate-justice |access-date=2023-11-21 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> | {{dts|2036|2|16}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}}|| Duterte |[[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | [[Opisina ng Administrador ng mga Korte|Administrador ng mga Korte ng Kataas-taasang Hukiman ng Pilipinas]]<br /><small>(2009–2021)</small> | {{sortname||Delos Santos|Edgardo Delos Santos}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" | [[File:Justice-Antonio-T.-Kho-Jr.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Antonio|Kho Jr.}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|06|29}}<br>[[Jolo, Sulu]]}} | style="white-space:nowrap" | {{dts|Pebrero 21, 2022}}<ref>{{Cite web |title=Duterte appoints ex-Comelec Commissioner Kho as new Supreme Court Associate Justice |url=https://mb.com.ph/2022/02/23/duterte-appoints-ex-comelec-commissioner-kho-as-new-supreme-court-associate-justice/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=duterte-appoints-ex-comelec-commissioner-kho-as-new-supreme-court-associate-justice |access-date=2023-11-21 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> | {{dts|2036|6|29}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang San Beda|PSB]] | Komisyoner ng [[Komisyon ng Halalan]]<br>(2028-2022) | {{sortname||Carandang|Rosmari Carandang}} |- | [[Kasangguning Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasangguning Mahistrado]] | align="center" |[[File:Justice-Maria-Filomena-D.-Singh.jpg|100px]]<br/>'''{{sortname|Maria Filomena|Singh}}'''<br />{{small|ipinanganak {{birth date and age|1966|06|26}}<br>[[Quezon City]]}} | {{dts|2022|5|18}}<ref name=":1" /><br/> | {{dts|2036|6|28}} | {{sortname||Duterte|Rodrigo Duterte}} | [[Pamantasang Ateneo de Manila|PADM]] | Kasangguning Mahistrado ng [[Hukuman ng Pag-aapela]]<br/><small>(2014–2022)</small> | {{sortname||Perlas-Bernabe|Estela Perlas-Bernabe}} |} <!--[[File:No image.svg|100px]]-->{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; width:100%; font-size:90%; text-align:center" ===Timeline ng mga Miyembro Ng Korte ni Gesmundo=== {{#tag:timeline|ImageSize=width:1000 height:auto barincrement:60 PlotArea = top:15 bottom:20 right:30 left:7 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:black unit:year increment:1 start:2022 Define $now = {{expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} Colors = id:blackline value:rgb(0.212,0.192,0.173) id:plus value:rgb(0.200,0.800,0) id:blank value:rgb(1,1,1) id:GMA value:rgb(0.992,0.933,0) id:BA value:rgb(0.973,0.722,0.471) id:RD value:rgb(0.812,0.443,0.686) id:BBM value:rgb(0.675,0.882,0.686) PlotData= width:22 align:center fontsize:m bar:1 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Alexander Gesmundo (2021&ndash;kasalukuyan) bar:2 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Jhosep Y. Lopez (2021&ndash;present) bar:3 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Rodil V. Zalameda (2019&ndash;present) bar:4 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Mario V. Lopez (2019&ndash;present) bar:5 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Amy C. Lazaro-Javier (2019&ndash;present) bar:6 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Samuel H. Gaerlan (2020&ndash;present) bar:7 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Ramon Paul L. Hernando (2018&ndash;present) bar:8 color:BA from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Alfredo Benjamin S. Caguioa (2014&ndash;present) bar:9 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Henri Jean Paul B. Inting (2019&ndash;present) bar:10 color:RD from:2021.26 till:2022.02 text:Rosmari D. Carandang (2019&ndash;2022) color:blank from:2022.02 till:2022.14 bar:11 color:blank from:2022.15 till:2022.14 text:Antonio T. Kho, Jr. (2022&ndash;present) color:RD from:2022.14 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:12 color:RD from:2021.26 till:2021.49 text:Edgardo L. Delos Santos (2019&ndash;2021) color:blank from:2021.49 till:2021.72 bar:13 color:blank from:2021.49 till:2021.72 text:Jose Midas P. Marquez (2021&ndash;present) color:RD from:2021.72 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:14 color:blank from:2021.26 till:2021.52 text:Japar B. Dimaampao (2021&ndash;present) color:RD from:2021.52 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:15 color:BA from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Marvic F. Leonen (2012&ndash;present) bar:16 color:BA from:2021.26 till:2022.42 text:Estela M. Perlas-Bernabe (2011&ndash;2022) color:blank from:2022.36 till:2022.38 bar:17 color:blank from:2022.38 till:2022.42 text:Maria Filomena D. Singh (2022&ndash;present) color:RD from:2022.38 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} bar:18 color:RD from:2021.26 till:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} text:Ricardo R. Rosario (2020&ndash; kasalukuyan) Linedata= at:{{#expr:{{#time:Y}}+{{#time:m}}/12}} width:0.5 color:blackline}} '''Bar key:''' {{legend2|#f8b878|tinalaga ni B. Aquino III}} {{legend2|#cf71af|Tinalaga no Duterte}} {{legend2|#ace1af|tinalaga ni Marcos Jr.}} == Mga kawing panlabas == {{Reflist|2}} =='''Tignan din'''== *[[Hukuman ng Pag-aapela]] *[[Sandiganbayan]] *[[Hukuman ng Apelasyon sa Buwis]] [[Kategorya:Pamahalaan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Panghukuman ng Pilipinas]] so0di4d65jnrmt3ih8adgsp5dwqlx8a 0 46512 2216107 2128126 2026-07-15T07:55:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216107 wikitext text/x-wiki {{context}} {{Infobox person/Wikidata |birth_date={{Birth date|1923|8|2}} |death_date={{Death date|2000|9|8}} |image=Pedro Escuro NAST.jpg |caption=Si Escuro mula sa [[National Academy of Science and Technology]] }} Si '''Pedro B. Escuro''' ([[1923]] &ndash; 2000) ay kilala sa kanyang kontribusyon ukol sa ''Genes'' ng mga halaman at pagpapatubo nito (''Plant Breeding'') tulad ng palay. Siya ay pinarangalang "''Pambansang Siyentipiko''" para ''Genetic'' at ''Plant Breeding'' noong [[1994]]. Ipinanganak sa [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]], [[Camarines Sur]]<ref name="PhilRice">{{Cite journal |date=August 15, 1993 |title=Congratulations |url=https://www.philrice.gov.ph/wp-content/uploads/Newsletter_1993-2000/PhilRice%20Newsletter%20Special%20Edition%20Vol%201%20No%2012%20Aug%2015%201993.pdf |journal=PhilRice Newsletter (Special Edition) |volume=1 |issue=12}}</ref> noong [[Agosto 2]], [[1923]]. Nakapagtapos siya ng magna cum laude sa kursong ''Bachelor of Science in Agriculture major in Agronomy'' sa [[Unibersidad ng Pilipinas]] sa [[Los Baños, Laguna|Los Baños]], [[Laguna]] noong [[1952]].<ref name=":0">{{Cite web |title=Pedro B. Escuro |url=https://spheres.dost.gov.ph/profiles/524-pedro-b-escuro |access-date=2024-08-12 |website=spheres.dost.gov.ph }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Natapos niya ang kanyang ''Master's Degree'' (''Masters of Science in Plant Breeding'') mula sa Unibersidad ng Cornell noong [[1954]],<ref name=":0" /> at ''doctorate degree'' (''Ph.D. Genetics and Plant Breeding'') mula sa Unibersidad ng Minnesota sa [[Estados Unidos]] noong [[1959]].<ref name=":0" /> Nagawaran siya ng ''Doctor of Science, Honoris Causa'' sa Unibersidad ng Pilipinas noong [[1974]].<ref name=":0" /> Kilalang premyadong plant breeder si Dr. Escuro, iskolar at guro. Ang kanyang mga pananaliksik ang naglunsad sa pagkakaroon ng mga magagandang uri ng bigas katulad ng classic C4-63 na marami kung anihin, matibay laban sa mga sakit at pesteng insekto, masarap kainin at nagsilbing halimbawa at sukatan ng mataas na uri ng bigas, hindi lamang sa Pilipinas, kundi maging sa maraming bansa sa [[Asya]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Escuro, Pedro}} [[Kaurian:Mga imbentor at siyentipiko ng Pilipinas]] {{agham-stub}} n68vhek7b1u1z5pywsnr06jtovm0mgu 0 54997 2216095 2212874 2026-07-15T05:05:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216095 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Suicide | Image = Edouard Manet - Le Suicidé.jpg| Caption = ''[[Le Suicidé|The Suicide]]'' ni [[Édouard Manet]] 1877–1881 | ICD10 = {{ICD10|X|60||x|60}}–{{ICD10|X|84||x|60}} |ICD9 = {{ICD9|E950}} |MedlinePlus = 001554 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 288598 | MeshName = Suicide | MeshNumber = F01.145.126.980.875 }} <!--Depinisyon at Mga Sanhi ng Panganib --> '''Pagpapakamatay''' ([[Latin]] ''suicidium'', mula sa ''sui caedere'', "patayin ang sarili") ay pagkilos ng sinasadyang pagsasagawa ng sariling ikamamatay. Ang pagpapakamatay ay madalas na ginagawa dahil sa [[Despair (damdamin)|kawalan ng pag-asa]], ang sanhi nito ay madalas na inuugnay sa [[sakit sa pag-iisip]] tulad ng [[major depressive disorder|depresyon]], [[bipolar disorder]], [[schizophrenia]], pagkalulong sa alak, o [[Substance abuse|pagkalulon sa droga]].<ref name=Hawton2009>{{cite journal |author=Hawton K, van Heeringen K |title=Suicide|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |journal=Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372–81 |year=2009 |month=April |pmid=19376453 |doi= 10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref> Ang mga salik ng stress na tulad ng [[problemang pinansiyal]] o mga problema sa mga [[interpersonal relationship o pakikipag-ugnayan sa kapwa]] ang madalas na inuugnay dito. Kasama sa mga pagsisikap para maiwasan ang pagpapakamatay ang paglilimita ng pagkakaroon ng baril, paggamot sa mga pangkaisipang karamdaman at pagkakalulong sa droga, at pagpapahusay ng pag-unlad ng ekonomiya. <!--Pamamaraan at Epidemiyolohiya--> Ang pinaka-karaniwang pamamaraang ginagamit sa pagpapakamatay ay nag-iiba ayon sa bansa at bahagyang nauugnay sa pagkakaroon nito. Kasama sa mga karaniwang pamamaraan ang: [[pagbigti]], [[pag-inom ng pestisidiyo]], at mga baril. Ang humigit-kumulang na 800,000 hanggang sa isang milyong tao ang namamatay sa pamamagitan ng pagpapakamatay taun-taon, na siyang dahilan kaya ito ang ika-10 sa mga pangunahing sanhi ng pagkamatay sa buong mundo.<ref name=Hawton2009/><ref name=Var2012/> Ang mga bilang ay mas mataas sa mga lalake kaysa sa mga babae, kung saan ang mga lalake ay tatlo hanggang apat na beses na mas malamang na magpakamatay kaysa sa mga babae.<ref>{{cite book|last=Meier|first=Marshall B. Clinard, Robert F.|title=Sociology of deviant behavior|year=2008|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81167-1|page=169|url=http://books.google.co.uk/books?id=VB3OezIoI44C&pg=PA169|edition=14th ed.}}</ref> May mga tinatantiyang 10 hanggang 20&nbsp;milyong [[Failed suicide attempt|mga hindi nakakamatay na pagsubok ng pagpapakamatay]] taun-taon.<ref>{{cite journal|author=Bertolote JM, Fleischmann A |title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective |journal=World Psychiatry|volume=1 |issue=3 |pages=181–5 |year=2002 |month=October |pmid=16946849 |pmc=1489848 }}</ref> Ang mga pagsubok na pagpapakamatay ay mas karaniwan sa mga kabataan at mga babae. <!--Kasaysayan, lipunan at kultura --> Ang mga pananaw sa pagpapakamatay ay naiimpluwensiyahan ng malawak na mga kasalukuyang paksa tulad ng relihiyon, [[dangal]], at ang [[kahulugan ng buhay]]. Ang [[mga relihiyong nag-uugat kay Abraham]] ang nagtuturing sa pagpapakamatay ayon sa tradisyon na [[sin|isang kasalanan sa Diyos]] dahil sa paniniwala sa [[kabanalan ng buhay]]. Noong panahon ng [[samurai]] sa [[Hapon]], ang [[seppuku]] ay iginagalang noon bilang alay ng para sa kabiguan o bilang isang anyo ng protesta. Ang [[Sati (kaugalian)|Sati]], na isa na ngayong ipinagbabawal ng batas na kaugalian ng [[Hindu]] sa paglilibing, ang nag-uutos sa [[Widow#Widows sa kultura ng India|biyuda]] na [[self-immolation|pagkitil sa sarili bilang alay]] ng kanyang sarili sa funeral pyre o pagsunog ng bangkay ng kanyang asawa bilang paghatid sa huling hantungan, nang kusa o sa pagpuwersa ng pamilya o ng lipunan.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|title=Indian woman commits sati suicide |publisher=Bbc.co.uk |date=2002-08-07 |access-date=2010-08-26}}</ref> Ang pagpapakamatay o pagsubok ng pagpapakamatay, na dating krimeng pinaparusahan, ay hindi na sa karamihan ng mga bansa sa Kanluran. Ito ay nananatiling isang kasalanang kriminal sa karamihan ng mga bansang Islam. Sa ika-20 at ika-21 siglo, ang pagpapakamatay sa isang anyo ng [[pagkitil sa sarili bilang alay]] ay ginagawa bilang isang pamamaraan ng pagprotesta, at ang [[kamikaze]] at mga [[suicide bombing o pagpapakamatay sa pagpapasabog]] ay isinasagawa bilang isang militar o teroristang taktika.<ref>{{cite journal|last=Aggarwal|first=N|title=Rethinking suicide bombing.|journal=Crisis|year=2009|volume=30|issue=2|pages=94–7|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref> {{TOC limit|3}} ==Depinisyon== Ang pagpapakamatay, na kilala rin bilang isang matagumpay na pagkitil sa sarili, ay "hakbang na pagkitil ng sariling buhay".<ref>{{cite book|title=Stedman's medical dictionary|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th ed.}}</ref> Ang pagsubok o hindi nakakamatay na pagpapakamatay ay [[self-harm|pananakit ng sarili]] na may pagnanais na wakasan ang buhay nguni’t hindi nagbubunga ng kamatayan.<ref name=Krug2002>{{cite book|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health (Vol. 1)|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=978-92-4-154561-7|page=185|url=http://books.google.ca/books?id=db9OHpk-TksC&pg=PA185}}</ref> Ang [[Assisted suicide o tinulungang pagpapakamatay]] ay kapag tinulungan ng isang indibiduwal ang isang tao para hindi direktang kitilin ang kanilang sariling buhay sa pamamagitan ng pagbibigay ng payo o sa pamamagitan ng pagbigay ng paraan para ito’y maisakatuparan.<ref name=Gullota2002>{{cite book|last=Gullota|first=edited by Thomas P.|title=The encyclopedia of primary prevention and health promotion|year=2002|publisher=Kluwer Academic/Plenum|location=New York|isbn=978-0-306-47296-1|page=1112|url=http://books.google.ca/books?id=Elx37xzO0bsC&pg=PA1112|author2=Bloom, Martin}}</ref> Ito ay salungat sa [[euthanasia]] kung saan ang ibang tao ang aktibong kumikilos para sa pagsasakatuparan ng kamatayan ng isang tao.<ref name=Gullota2002/> Ang [[suicidal ideation o pagbuo ng imahinasyon ng pagpapakamatay]] ay ang pag-iisip ng pagkitil sa sariling buhay.<ref name=Krug2002/> ==Mga Salik ng Panganib== [[File:Suicide cases from 16 American states (2008).png|thumb|upright=1.35|Ang mga bungang sitwasyon sa pagpapakamatay mula sa 16 na estado ng Amerika noong 2008.<ref>{{cite journal|last=Karch|first=DL|author2=Logan, J; Patel, N; Centers for Disease Control and Prevention, (CDC)|title=Surveillance for violent deaths—National Violent Death Reporting System, 16 states, 2008.|journal=Morbidity and mortality weekly report. Surveillance summaries (Washington, D.C. : 2002)|date=2011 Aug 26|volume=60|issue=10|pages=1–49|pmid=21866088}}</ref>]] Kasama sa mga bagay na nakakaapekto sa panganib ng pagpapakamatay ang [[Mental disorder|karamdaman sa kaisipan]], [[pagkalulong sa droga]], kalagayang sikolohikal, kultura, mga sitwasyon sa pamilya at lipunan, at mga genetic.<ref name=Hawton2012/> Ang mga [[Mental disorder|karamdamang pangkaisipan]] at maling paggamit ng substansiya (droga o alak) ay kadalasang magkasabay na nagaganap.<ref name=Drug2011/> Kasama sa mga ibang salik na nagdudulot ng panganib ang pagkakaroon ng dating pagsubok na magpakamatay,<ref name=EB2011/> ang pagkakaroon ng mga paraan para maisakatuparan ang pagkilos, kasaysayan ng pagpapakamatay sa pamilya, o ang pagkakaroon ng [[traumatikong pinsala sa utak]].<ref>{{cite journal|last=Simpson|first=G|author2=Tate, R|title=Suicidality in people surviving a traumatic brain injury: prevalence, risk factors and implications for clinical management.|journal=Brain injury : [BI]|date=2007 Dec|volume=21|issue=13–14|pages=1335–51|pmid=18066936|doi=10.1080/02699050701785542}}</ref> Halimbawa, ang bilang ng mga pagpapakamatay ay napag-alamang mas mataas sa mga sambahayan na may mga baril kaysa sa mga wala nito.<ref name="Miller 393–408">{{cite journal|last=Miller|first=M|author2=Azrael, D; Barber, C|title=Suicide mortality in the United States: the importance of attending to method in understanding population-level disparities in the burden of suicide.|journal=Annual review of public health|date=2012 Apr|volume=33|pages=393–408|pmid=22224886|doi=10.1146/annurev-publhealth-031811-124636}}</ref> Ang mga [[panlipunan at pangkabuhayan]] na mga salik tulad ng kawalan ng trabaho, kahirapan, [[kawalan ng tirahan]], at diskriminasyon ay maaaring makapagsimula ng pag-iisip ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal |author=Qin P, Agerbo E, Mortensen PB |title=Suicide risk in relation to socioeconomic, demographic, psychiatric, and familial factors: a national register-based study of all suicides in Denmark, 1981–1997 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-04_160_4/page/765 |journal=Am J Psychiatry |volume=160 |issue=4 |pages=765–72|year=2003 |month=April |pmid=12668367 |doi=10.1176/appi.ajp.160.4.765}}</ref> Humigit-kumulang 15–40% ng mga tao ay nag-iiwan ng [[suicide note o sulat ng pagpapakamatay]].<ref>{{cite book|last=Gilliland|first=Richard K. James, Burl E.|title=Crisis intervention strategies|publisher=Brooks/Cole|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-18677-7|page=215|url=http://books.google.ca/books?id=E2sKf-sexZwC&pg=PA215|edition=7th ed.}}</ref> Ang mga genetic ay lumilitaw na siyang bumubuo sa pagitan ng 38% hanggang 55% ng mga pagpapakamatay.<ref name=Brent2008>{{cite journal|last=Brent|first=DA|author2=Melhem, N|title=Familial transmission of suicidal behavior.|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2008-06_31_2/page/157|journal=The Psychiatric clinics of North America|date=2008 Jun|volume=31|issue=2|pages=157–77|pmid=18439442|doi=10.1016/j.psc.2008.02.001|pmc=2440417}}</ref> Ang mga [[beterano sa digmaan]] ay may mas mataas na panganib na magpakamatay dahil sa bahaging mas mataas ang bilang ng mga karamdamang pangkaisipan at problema sa pisikal na kalusugan na may kaugnayan sa [[digmaan]].<ref name=Martyr2009>{{cite journal|last=Rozanov|first=V|author2=Carli, V|title=Suicide among war veterans.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Jul|volume=9|issue=7|pages=2504–19|pmid=22851956|doi=10.3390/ijerph9072504|pmc=3407917}}</ref> ===Mga karamdamang pangkaisipan=== Kadalasan, may mga [[karamdamang pangkaisipan]] sa panahon ng pagpapakamatay na tinatantiyang nasa hanay na mula 27%<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk">{{cite web|last=University of Manchester Centre for Mental Health and Risk|title=The National Confidential Inquiry into Suicide and Homicide by People with Mental Illness|url=http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|access-date=25 Hulyo 2012|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116021945/http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116021945/http://www.medicine.manchester.ac.uk/cmhr/centreforsuicideprevention/nci/reports/annual_report_2012.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> hanggang sa mahigit sa 90%.<ref name=EB2011/> Sa mga nananatili sa psychiatric unit, ang panganib ng kanilang pagsasakatuparan ng pagpapakamatay sa buong buhay nila ay humigit-kumulang 8.6%.<ref name=EB2011/> Ang kalahati ng lahat ng taong namamatay sa pagpapakamatay ay may [[major depressive disorder o masyadong malubhang karamdamang depresyon]]; ang pagkakaroon nito o ng isa sa ibang mga [[mood disorder]] tulad ng [[bipolar disorder]] ang nagpapataas ng panganib ng pagpapakamatay ng 20 beses.<ref name=Che2012>{{cite book|last=Chehil|first=Stan Kutcher, Sonia|title=Suicide Risk Management A Manual for Health Professionals.|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-119-95311-1|pages=30–33|year=2012|url=http://books.google.ca/books?id=fV8_1u0c7l0C&pg=PA31|edition=2nd ed.}}</ref> Kasama sa ibang mga kondisyong nauugnay ang [[schizophrenia]] (14%), mga [[karamdaman sa pagkatao]] (14%),<ref>{{cite journal|last=Bertolote|first=JM|author2=Fleischmann, A; De Leo, D; Wasserman, D|title=Psychiatric diagnoses and suicide: revisiting the evidence.|journal=Crisis|year=2004|volume=25|issue=4|pages=147–55|pmid=15580849}}</ref> [[bipolar disorder]],<ref name=Che2012/> at [[posttraumatic stress disorder]].<ref name=EB2011/> Ang humigit-kumulang 5% ng taong may [[schizophrenia]] ang namamatay sa pagpapakamatay.<ref name=Lancet09>{{vcite journal |author=[[Jim van Os|van Os J]], Kapur S |title=Schizophrenia |journal=Lancet |volume=374 |issue=9690 |pages=635–45 |year=2009 |month=August |pmid=19700006 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60995-8 |url=http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf |access-date=2014-01-31 |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623065810/http://xa.yimg.com/kq/groups/19525360/611943554/name/Schizophrenia+-+The+Lancet.pdf }}</ref> Ang mga [[karamdamang may kaugnayan sa pagkain o eating disorder]] ay ibang kondisyong may mataas na panganib.<ref name=Tint2010/> Ang kasaysayan ng nakalipas na pagsubok na magpakamatay ang pinakamalaking palatandaan ng malamang na pagsasakatuparan ng pagpapakamatay.<ref name=EB2011>{{cite journal|last=Chang|first=B|author2=Gitlin, D; Patel, R|title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies.|journal=Emergency medicine practice|date=2011 Sep|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|pmid=22164363}}</ref> Ang humigit-kumulang na 20% ng mga pagpapakamatay ay nagkaroon na ng mga dating pagsubok at sa mga sumubok na magpakamatay, 1% ang nagtagumpay sa pagpapakamatay sa loob ng isang taon<ref name=EB2011/> at mahigit sa 5% ang sumubok na magpakamatay makalipas ang 10&nbsp;taon.<ref name=Tint2010/> Habang ang mga pagsasagawa ng [[pananakit sa sarili]] ay itinuturing na hindi pagsubok na magpakamatay, ang pagkakaroon ng ugali ng pananakit sa sarili ay nauugnay sa tumaas na panganib ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal | pmid = 17606825 | doi=10.1001/archpedi.161.7.634 | volume=161 | issue=7 | title=The relationship between self-injurious behavior and suicide in a young adult population | year=2007 |month=July | author=Whitlock J, Knox KL | journal=Arch Pediatr Adolesc Med | pages=634–40}}</ref> Sa humigit-kumulang na 80% ng matagumpay na pagpapakamatay, ang indibidwal ay nagpatingin sa isang doktor sa taon bago ang kanilang pagkamatay,<ref name=Pir1998/> kasama na ang 45% sa loob ng naunang buwan.<ref>{{cite journal|last=Luoma|first=JB|author2=Martin, CE; Pearson, JL|title=Contact with mental health and primary care providers before suicide: a review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2002-06_159_6/page/909|journal=The American Journal of Psychiatry|date=2002 Jun|volume=159|issue=6|pages=909–16|pmid=12042175}}</ref> Ang humigit-kumulang na 25–40% ng mga matagumpay na nagpakamatay ay nagkaroon ng pakikipag-ugnayan sa mga serbisyo para sa kalusugan ng isipan sa nakaraang taon.<ref name="University of Manchester Centre for Mental Health and Risk"/><ref name=Pir1998>{{cite journal|last=Pirkis|first=J|author2=Burgess, P|title=Suicide and recency of health care contacts. A systematic review.|journal=The British journal of psychiatry : the journal of mental science|date=1998 Dec|volume=173|pages=462–74|pmid=9926074}}</ref> ===Paggamit ng droga o alak=== [[File:The Drunkard's Progress 1846.jpg|thumb|upright=1.35|"The Drunkard's Progress", 1846 ipinapakita kung paano nahahantong sa pagpapakamatay ang pagkalulong sa alak]] Ang [[pag-abuso sa droga o alak]] ang ikalawang pinaka-karaniwang [[salik ng panganib]] para sa pagpapakamatay pagkatapos ng [[malubhang depresyon]] at [[bipolar disorder]].<ref>{{cite book|last=Perrotto|first=Jerome D. Levin, Joseph Culkin, Richard S.|title=Introduction to chemical dependency counseling|year=2001|publisher=Jason Aronson|location=Northvale, N.J.|isbn=978-0-7657-0289-0|pages=150–152|url=http://books.google.com/?id=felzn3Ntd-cC&pg=RA1-PA151}}</ref> Ang kapwa pabalik-balik na pag-abuso ng alak o droga pati na rin ang [[Substance intoxication|malubhang paglalasing]] ay nauugnay.<ref name=Drug2011/><ref name=Fadem2004/> Kapag naisabay sa personal na pagdadalamhati, tulad ng [[Grief|pagluluksa]], ang panganib ay mas lalo pang tumataas.<ref name=Fadem2004>{{cite book|last=Fadem|first=Barbara|title=Behavioral science in medicine|year=2004|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3669-5|page=217|url=http://books.google.ca/books?id=KB-g-oBfApsC&q=217}}</ref> At saka dagdag pa rito, ang maling paggamit ng substansiya (droga o alak) ay nai-uugnay sa mga pangkaisipang karamdaman.<ref name=Drug2011/> <!--Mga pampakalma (EtOH, benzodiazepines, opioids--> Karamihan sa mga tao ay nasa impluwensiya ng [[sedative|mga pampakalmang gamot na may pampatulog]] (tulad ng alak o mga benzodiazepines) noong sila ay nagpakamatay<ref name=Youssef2008>{{cite journal |author=Youssef NA, Rich CL |title=Does acute treatment with sedatives/hypnotics for anxiety in depressed patients affect suicide risk? A literature review |journal=Ann Clin Psychiatry |volume=20 |issue=3|pages=157–69 |year=2008|pmid=18633742 |doi=10.1080/10401230802177698 |url=}}</ref> na mayroong pagkalulong sa alak sa pagitan ng 15% hanggang 61% ng mga kaso.<ref name=Drug2011/> Ang mga bansang may mataas na bilang ng umiinom ng alak at may mas maraming bilang ng mga bar ay karaniwang may mas mataas na bilang ng pagpapakamatay <ref name=ETOH2006/> at ang pagkakaugnay na ito ay ang pangunahing nai-uugnay sa pag-inom ng [[distilled spirit]] kaysa sa talagang pag-inom ng alak.<ref name=Drug2011/> Ang humigit-kumulang na 2.2–3.4% ng mga ginamot sa pagkakalulong sa alak sa ilang punto ng kanilang buhay ay namatay sa pagpapakamatay.<ref name=ETOH2006>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=Alcohol consumption and suicide.|journal=QJM : monthly journal of the Association of Physicians|date=2006 Jan|volume=99|issue=1|pages=57–61|pmid=16287907|doi=10.1093/qjmed/hci146}}</ref> Ang mga lasenggo na sumubok na magpakamatay ay karaniwang lalake, mas matanda, at sumubok nang magpakamatay noon.<ref name=Drug2011/> Ang 3 hanggang 35% ng mga namatay na kabilang sa mga gumagamit ng heroin ay sanhi ng pagpapakamatay (humigit-kumulang na 14 na beses na mas mataas kaysa sa hindi gumagamit).<ref>{{cite journal |author=Darke S, Ross J |title=Suicide among heroin users: rates, risk factors and methods|journal=Addiction |volume=97 |issue=11 |pages=1383–94 |year=2002|month=November |pmid=12410779 |doi= 10.1046/j.1360-0443.2002.00214.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0965-2140&date=2002&volume=97&issue=11&spage=1383}}</ref> <!--Mga Stimulant (Pampasigla)--> Ang pagkalulong sa [[cocaine]] at mga [[methamphetamine]] ay may mataas na kaugnayan sa pagpapakamatay.<ref name=Drug2011/><ref>{{cite journal|last=Darke|first=S|author2=Kaye, S; McKetin, R; Duflou, J|title=Major physical and psychological harms of methamphetamine use.|journal=Drug and alcohol review|date=2008 May|volume=27|issue=3|pages=253–62|pmid=18368606|doi=10.1080/09595230801923702}}</ref> Sa mga gumagamit ng cocaine, pinakamalaki ang panganib sa withdrawal phase.<ref>{{cite book|last=Jr|first=Frank J. Ayd,|title=Lexicon of psychiatry, neurology, and the neurosciences|year=2000|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia [u.a.]|isbn=978-0-7817-2468-5|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=ea_QVG2BFy8C&q=256|edition=2nd ed.}}</ref> Ang mga gumamit ng [[pag-abuso sa inhalant|sinisinghot]] ay nasa malaking panganib rin na may humigit-kumulang na 20% na sumubok na magpakamatay sa ilang punto at ang mahigit sa 65% ang nag-iisip nito.<ref name=Drug2011/> Ang [[Paninigarilyo ng tabako|Paninigarilyo]] ay nai-ugnay sa panganib ng pagpapakamatay.<ref name=Hughes2008>{{cite journal|last=Hughes|first=JR|title=Smoking and suicide: a brief overview.|url=https://archive.org/details/sim_drug-and-alcohol-dependence_2008-12-01_98_3/page/n3|journal=Drug and alcohol dependence|date=2008 Dec 1|volume=98|issue=3|pages=169–78|pmid=18676099|doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.06.003}}</ref> May maliit na katibayan kung bakit nagkaroon ng ganitong pag-uugnay; gayunpaman, teorya na ang mga paghilig sa paninigarilyo ay may kalamangan sa pagpapakamatay, na ang paninigarilyo ay nagiging sanhi ng mga problema sa kalusugan na sa dakong huli ay nagdudulot sa mga tao ng pagnanais na wakasan ang kanilang buhay, at na ang paninigarilyo ay nakakaapekto sa chemistry ng utak na nagdudulot ng kalamangan para magpakamatay.<ref name=Hughes2008/> Gayunpaman ang [[Cannabis]] ay hindi lumilitaw na tanging pinapataas nito ang panganib.<ref name=Drug2011/> ===Problema sa Pagsusugal=== Ang [[problema sa pagsugal]] ay nauugnay sa pinatinding [[imahinasyon ng pagpapakamatay]] at mga pagsubok nito kumpara sa pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite book |first1=Stefano |last1=Pallanti |first2=Nicolò Baldini |last2=Rossi|first3=Eric |last3=Hollander |chapter=11. Pathological Gambling |editor1-first=Eric|editor1-last=Hollander |editor2-first=Dan J. | editor2-last=Stein |title=Clinical manual of impulse-control disorders |url=http://books.google.com/books?id=u2wVP8KJJtcC&pg=PA253 |year=2006|publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-1-58562-136-1 |page=253}}</ref> Sa pagitan ng 12 hanggang 24% ng mga sugarol ang sumubok na magpakamatay.<ref name=Oliv2008/> Ang bilang ng pagpapakamatay sa kanilang mga asawang babae ay tatlong beses na mas mataas kaysa sa pangkalahatang populasyon.<ref name=Oliv2008>{{cite journal|last=Oliveira|first=MP|author2=Silveira, DX; Silva, MT|title=[Pathological gambling and its consequences for public health].|journal=Revista de saude publica|date=2008 Jun|volume=42|issue=3|pages=542–9|pmid=18461253}}</ref> Kabilang sa mga ibang salik na nagpapataas ng panganib sa mga problemang sugarol ang pangkaisipang karamdaman, pagkalulong sa alak at droga.<ref>{{cite journal|last=Hansen|first=M|author2=Rossow, I|title=[Gambling and suicidal behaviour].|journal=Tidsskrift for den Norske laegeforening : tidsskrift for praktisk medicin, ny raekke|date=2008 Jan 17|volume=128|issue=2|pages=174–6|pmid=18202728}}</ref> ===Mga medikal na kondisyon=== May kaugnayan sa pagitan ng posibilidad na magpakamatay at mga problema sa pisikal na kalusugan kasama ang:<ref name=Tint2010/>[[hindi gumagaling na pananakit]],<ref>{{cite journal|last=Manthorpe|first=J|author2=Iliffe, S|title=Suicide in later life: public health and practitioner perspectives.|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-geriatric-psychiatry_2010-12_25_12/page/1230|journal=International journal of geriatric psychiatry|date=2010 Dec|volume=25|issue=12|pages=1230–8|pmid=20104515|doi=10.1002/gps.2473}}</ref> [[pinsala sa utak sanhi ng bagay na tumama sa ulo (traumatic brain injury)]],<ref>{{cite journal |author=Simpson GK, Tate RL |title=Preventing suicide after traumatic brain injury: implications for general practice |journal=Med. J. Aust. |volume=187 |issue=4 |pages=229–32 |year=2007 |month=August |pmid=17708726 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |access-date=2014-01-31 |archive-date=2011-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910033458/http://www.mja.com.au/public/issues/187_04_200807/sim11240_fm.html |url-status=dead }}</ref> kanser,<ref name=Ang2012>{{cite journal|last=Anguiano|first=L|author2=Mayer, DK; Piven, ML; Rosenstein, D|title=A literature review of suicide in cancer patients.|journal=Cancer nursing|date=2012 Jul–Aug|volume=35|issue=4|pages=E14-26|pmid=21946906|doi=10.1097/NCC.0b013e31822fc76c}}</ref> mga sumasailalim sa [[hemodialysis]], [[HIV]], [[systemic lupus erythematosus]], ang ilan lamang dito.<ref name=Tint2010/> Ang pagkakatukoy sa kanser ay halos dinodoble ang mga naunang panganib ng pagpapakamatay.<ref name=Ang2012/> Ang pangingibabaw ng mas malaking posibilidad ng pagpapakamatay ang nanatili pagkatapos ng pagbabago sa karamdamang nagdudulot ng depresyon at pagkakalulong sa alak. Sa mga taong may mahigit sa isang medikal na kondisyon, ang panganib ay partikular na mataas. Sa Hapon, ang mga problema sa kalusugan ay nakalista bilang pangunahing dahilan sa pagpapakamatay.<ref>{{cite book|last=Yip|first=edited by Paul S.F.|title=Suicide in Asia : causes and prevention|url=https://archive.org/details/suicideinasiacau0000unse|year=2008|publisher=Hong Kong University Press|location=Hong Kong|isbn=9789622099432|page=[https://archive.org/details/suicideinasiacau0000unse/page/11 11]}}</ref> Ang mga sagabal sa pagtulog tulad ng [[insomnia]]<ref>{{cite journal|last=Ribeiro|first=JD|author2=Pease, JL; Gutierrez, PM; Silva, C; Bernert, RA; Rudd, MD; Joiner TE, Jr|title=Sleep problems outperform depression and hopelessness as cross-sectional and longitudinal predictors of suicidal ideation and behavior in young adults in the military.|journal=Journal of Affective Disorders|date=2012 Feb|volume=136|issue=3|pages=743–50|pmid=22032872|doi=10.1016/j.jad.2011.09.049}}</ref> at [[sleep apnea]] ay mga salik na nagdudulot ng depresyon at pagpapakamatay. Sa ilang mga sitwasyon, ang mga sagabal sa pagtulog ay maaaring salik na makapagdudulot ng panganib na hindi kasama ang depresyon.<ref>{{cite journal|last=Bernert|first=RA|author2=Joiner TE, Jr; Cukrowicz, KC; Schmidt, NB; Krakow, B|title=Suicidality and sleep disturbances.|journal=Sleep|date=2005 Sep|volume=28|issue=9|pages=1135–41|pmid=16268383}}</ref> Ang ilang bilang ng ibang mga medikal na kondisyon ay maaaring magdulot ng mga sintomas na tulad ng mood disorder kabilang ang: [[hypothyroidism]], [[Alzheimer's disease|Alzheimer's]], [[tumor sa utak]], [[systemic lupus erythematosus]], at mga hindi kanais-nais na epekto ng gamot (tulad ng mga[[beta blocker]] at [[mga steroid]]).<ref name=EB2011/> ===Pangkaisipan at ukol sa pakikisalamuha na mga kondisyon=== Ang ilang pangkaisipan at ukol sa pakikisalamuha na mga kondisyon ang nagpapalaki ng panganib ng pagpapakamatay kabilang ang: [[kawalan ng pag-asa]], kawalan ng ligaya sa buhay, [[depresyon]] at pagkabagabag.<ref name=Che2012/> Ang kakulangan ng kakayahan para lutasin ang mga problema, kawalan ng kakayahan na dating mayroon ang isang tao, at kakulangan ng kakayahan para kontrolin ang bugso ay mayroon ring papel.<ref name=Che2012/><ref name=Joiner2005>{{cite journal|last=Joiner TE|first=Jr|author2=Brown, JS; Wingate, LR|title=The psychology and neurobiology of suicidal behavior.|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_2005_56/page/287|journal=Annual review of psychology|year=2005|volume=56|pages=287–314|pmid=15709937|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070320}}</ref> Sa mga mas nakakatanda, ang pag-iisip na pagiging pasanin sa iba ay mahalaga.<ref name=Van2011>{{cite journal|last=Van Orden|first=K|author2=Conwell, Y|title=Suicides in late life.|journal=Current psychiatry reports|date=2011 Jun|volume=13|issue=3|pages=234–41|pmid=21369952|doi=10.1007/s11920-011-0193-3|pmc=3085020}}</ref><ref name=Van2011/> Ang mga kamakailan na mga stress sa buhay tulad ng pagkawala ng isang kapamilya o kaibigan, kawalan ng trabaho, o pag-iisa (tulad ng pamumuhay nang mag-isa) ay dinadagdagan ang panganib.<ref name=Che2012/> Ang mga kailanman ay hindi nag-asawa ay nasa mas mataas na panganib rin.<ref name=EB2011/> Ang pagiging relihiyoso ay maaaring makabawas sa panganib ng pagpapakamatay ng isang tao.<ref name=Religion2009>{{cite journal|last=Koenig|first=HG|title=Research on religion, spirituality, and mental health: a review.|journal=Canadian journal of psychiatry. Revue canadienne de psychiatrie|date=2009 May|volume=54|issue=5|pages=283–91|pmid=19497160}}</ref> Ito ay iniuugnay sa negatibong pananaw ng maraming relihiyon laban sa pagpapakamatay at sa mas maraming ugnayan na idinudulot ng relihiyon.<ref name=Religion2009/> Ang mga[[Muslim]], sa mga relihiyosong tao, ang lumilitaw na may mas mababang bilang.<ref name=Islam2006>{{cite journal|last=Lester|first=D|title=Suicide and islam.|journal=Archives of suicide research : official journal of the International Academy for Suicide Research|year=2006|volume=10|issue=1|pages=77–97|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref> Ang mga ilan ay maaaring magpakamatay para takasan ang [[pang-aapi o bullying]] o [[wala sa katwirang panghuhusga]].<ref name=Cox2012>{{cite journal |last1= Cox |first1= William T. L. |last2= Abramson |first2= Lyn Y. |last3= Devine |first3= Patricia G. |last4= Hollon |first4= Steven D. |year= 2012 |title= Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective |journal= [[Perspectives on Psychological Science (journal)|Perspectives on Psychological Science]] |volume= 7 |issue= 5 |pages= 427–449 |publisher= |doi= 10.1177/1745691612455204 |url= http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |access-date= |archive-date= 2012-10-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020230619/http://pps.sagepub.com/content/7/5/427.abstract |date=2012-10-20 }}</ref> Ang kasaysayan ng [[sekswal na pang-aabuso]] sa pagkabata<ref>{{cite journal|last=Wegman|first=HL|author2=Stetler, C|title=A meta-analytic review of the effects of childhood abuse on medical outcomes in adulthood.|url=https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_2009-10_71_8/page/805|journal=Psychosomatic Medicine|date=2009 Oct|volume=71|issue=8|pages=805–12|pmid=19779142|doi=10.1097/PSY.0b013e3181bb2b46}}</ref> at ang panahong inilagi sa [[foster care]] ay mga salik rin ng panganib.<ref>{{cite journal|last=Oswald|first=SH|author2=Heil, K; Goldbeck, L|title=History of maltreatment and mental health problems in foster children: a review of the literature.|journal=Journal of pediatric psychology|date=2010 Jun|volume=35|issue=5|pages=462–72|pmid=20007747|doi=10.1093/jpepsy/jsp114}}</ref> Ang sekswal na pang-aabuso ay pinapaniwalaang nakakadagdag sa humigit-kumulang na 20% ng pangkalahatang panganib.<ref name=Brent2008/> Ang isang [[evolutionary psychology|unting-unting nababago]] na paliwanag sa pagpapakamatay ay na maaari nitong mapabuti ang [[inclusive fitness (pagiging akma para mag-anak)]]. Ito ay maaaring maganap kung ang isang taong magpapakamatay ay hindi na magkakaanak pa at kinukuha nito ang mga ikakabuhay ng mga kamag-anak para mabuhay. Ang isang pagsalungat ay na ang mga kamatayan ng mga malulusog na kabataan ay malamang na hindi dumadagdag sa inclusive fitness (pagiging akma para mag-anak). Ang [[pag-akma o adaptation]] sa isang labis na naiibang kapaligiran ng pinagmulang lahi ay maaaring hindi nababagay sa kasalukuyan.<ref name=Joiner2005/><ref>{{cite journal|last=Confer|first=Jaime C.|author2=Easton, Judith A.; Fleischman, Diana S.; Goetz, Cari D.; Lewis, David M. G.; Perilloux, Carin; Buss, David M.|title=Evolutionary psychology: Controversies, questions, prospects, and limitations.|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_february-march-2010_65_2/page/110|journal=American Psychologist|date=1 Enero 2010|volume=65|issue=2|pages=110–126|doi=10.1037/a0018413|pmid=20141266}}</ref> Ang kahirapan ay nauugnay sa panganib ng pagpapakamatay.<ref name=Stark2011>{{cite journal|last=Stark|first=CR|author2=Riordan, V; O'Connor, R|title=A conceptual model of suicide in rural areas.|journal=Rural and remote health|year=2011|volume=11|issue=2|page=1622|pmid=21702640}}</ref> Ang pagtindi ng kahirapan ng kamag-anak kumpara sa mga nakapaligid sa tao ay nagpapataas ng panganib ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal|last=Daly|first=Mary|title=Relative Status and Well-Being: Evidence from U.S. Suicide Deaths|journal=Federal Reserve Bank of San Francisco Working Paper Series|date=Sept 2012|url=http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|access-date=2014-01-31|archive-date=2012-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019134902/http://www.frbsf.org/publications/economics/papers/2012/wp12-16bk.pdf|url-status=dead}}</ref> Mahigit sa 200,000 mga magsasaka sa [[India]] ang nagsagawa ng [[Pagpapakamatay ng mga magsasaka sa India|nagpakamatay]] mula noong 1997 na bahagyang dahil sa mga problema ng [[pagkakautang]].<ref>{{cite news|last=Lerner|first=George|title=Activist: Farmer suicides in India linked to debt, globalization|url=http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM:WORLD|access-date=13 Pebrero 2013|newspaper=CNN World|date=Jan 5,2010|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116020225/http://articles.cnn.com/2010-01-05/world/india.farmer.suicides_1_farmer-suicides-andhra-pradesh-vandana-shiva?_s=PM%3AWORLD |date=2013-01-16 }}</ref> Sa China, ang pagpapakamatay ay tatlong beses na mas malamang na mangyari sa mga rehiyong probinsiya kaysa sa mga lungsod na bahagyang pinaniniwalaan na dahil sa mga problemang pinansiyal sa bahaging ito ng bansa.<ref>{{cite journal|last=Law|first=S|author2=Liu, P|title=Suicide in China: unique demographic patterns and relationship to depressive disorder.|journal=Current psychiatry reports|date=2008 Feb|volume=10|issue=1|pages=80–6|pmid=18269899}}</ref> ===Media=== Ang media, kasama na ang internet, ay may mahalagang papel.<ref name=Hawton2012/> Ang paglalarawan nito ng pagpapakamatay ay maaaring may negatibong epekto na may maraming bilang, lantad at paulit-ulit na pag-uulat na pumupuri o dumadakila sa pagpapakamatay bilang ang siyang may pinakamalaking epekto.<ref name=Boh2012>{{cite journal|last=Bohanna|first=I|author2=Wang, X|title=Media guidelines for the responsible reporting of suicide: a review of effectiveness.|journal=Crisis|year=2012|volume=33|issue=4|pages=190–8|pmid=22713977|doi=10.1027/0227-5910/a000137}}</ref> Kapag ang detalyadong paglalarawan kung paano magpakamatay sa pamamagitan ng isang partikular na pamamaraan ay isinasadula o isinasalarawan, ang pamamaraan ng pagpapakamatay na ito ay maaaring dumami sa buong populasyon.<ref name=Yip2012/> Ang pagsisimulang ito ng pagkalat ng pagpapakamatay o [[panggagayang pagpapakamatay o copycat suicide]] ay kilala bilang [[Werther na epekto]], na ipinangalan ayon sa kalaban na nasa ''[[The Sorrows of Young Werther]]'' ni [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] na nagpakamatay.<ref name=Sia2012/> Ang panganib ay mas mataas sa mga kabataan na dumadakila sa kamatayan.<ref>{{cite journal |author=Stack S |title=Suicide in the media: a quantitative review of studies based on non-fictional stories |url=https://archive.org/details/sim_suicide-life-threatening-behavior_2005-04_35_2/page/121 |journal=Suicide Life Threat Behav |volume=35 |issue=2 |pages=121–33|year=2005 |month=April |pmid=15843330 |doi=10.1521/suli.35.2.121.62877 }}</ref> Lumilitaw na habang ang media ng balita ay may malaking epekto, ang sa media ng aliwan naman ay kaduda-duda.<ref>{{cite journal |author=Pirkis J |title=Suicide and the media |journal=Psychiatry |volume=8 |issue=7 |pages=269–271 |date=Hulyo 2009 |doi=10.1016/j.mppsy.2009.04.009 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1476179309000 72X }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang kabaliktaran ng Werther na epekto ay ang iminumungkahing Papageno na epekto kung saan ang saklaw ng mabisang mga mekanismo sa pagharap sa hinihingi ng sitwasyon, ay maaaring magkaroon ng pamprotektang epekto. Ang termino ay ibinatay sa katauhan sa opera ni [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] na ''[[The Magic Flute]]'' na sa takot na mawala ng isang minamahal ay magpapakamatay sana nguni’t tinulungan siya ng mga kaibigan.<ref name=Sia2012>{{cite journal|last=Sisask|first=M|author2=Värnik, A|title=Media roles in suicide prevention: a systematic review.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Jan|volume=9|issue=1|pages=123–38|pmid=22470283|doi=10.3390/ijerph9010123|pmc=3315075}}</ref> Kapag sinunod ng media ang mga naaangkop na alituntunin sa pag-uulat, ang panganib ng pagpapakamatay ay bababa.<ref name=Boh2012/> Ang pagkuha ng suporta mula sa industriya gayunpaman, ay maaaring maging mahirap lalung-lalo na sa pangmatagalan.<ref name=Boh2012/> ===Makatwiran=== Ang [[makatwiran na pagpapakamatay]] ay ang makatwirang pagkitil sa sariling buhay,<ref name=Loue2008>{{cite book|last=Loue|first=Sana|title=Encyclopedia of aging and public health : with 19 tables|year=2008|publisher=Springer|location=New York, NY|isbn=978-0-387-33753-1|page=696|url=http://books.google.ca/books?id=rTMrB0AutLwC&pg=PA696}}</ref> kahit na naniniwala ang iba na ang pagpapakamatay ay hinding-hindi makatwiran.<ref name=Loue2008/> Ang pagkitil ng sariling buhay para sa kapakanan ng iba ay kilala bilang [[pagpapakamatay para sa kapakanan ng iba o altruistic suicide]].<ref name=Moody2010>{{cite book|last=Moody|first=Harry R.|title=Aging : concepts and controversies|year=2010|publisher=Pine Forge Press|location=Los Angeles|isbn=978-1-4129-6966-6|page=158|url=http://books.google.ca/books?id=qj8GS77QAgwC&pg=PA158|edition=6th ed.}}</ref> Ang halimbawa nito ay ang pagkitil ng isang nakakatanda sa kanyang buhay para makapag-iwan ng mas maraming pagkain para sa mga mas batang tao sa komunidad.<ref name=Moody2010/> Sa ilang kultura ng [[Eskimo]], ito ay itinuturing na isang kilos ng paggalang, lakas ng loob, o karunungan.<ref name=Hales2012/> Ang [[pagpapakamatay sa pamamagitan ng pag-atake o suicide attack]] ay isang pampolitikang pagkilos kung saan isasakatuparan ng isang umaatake ang isang karahasan laban sa iba na alam nilang magdudulot ito ng kanilang sariling kamatayan.<ref>{{cite book|last=editor|first=Tarek Sobh,|title=Innovations and advances in computer sciences and engineering|year=2010|publisher=Springer Verlag|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-3658-2|page=503|url=http://books.google.ca/books?id=B-Zf1sQZapMC&pg=PA503|edition=Online-Ausg.}}</ref> Ang ilan sa mga nagpapakamatay na mga nambobomba ay bilang pagsusumikap na makamtan ang [[pagiging martir]].<ref name=Martyr2009/> Ang mga misyong [[kamikaze]] ay isinasagawa bilang isang katungkulan para sa isang mas mataas na ipinaglalabang layunin o moral na obligasyon.<ref name=Hales2012>{{cite book|last=Hales|first=edited by Robert I. Simon, Robert E.|title=The American Psychiatric Publishing textbook of suicide assessment and management|publisher=American Psychiatric Pub.|location=Washington, DC|isbn=978-1-58562-414-0|page=714|url=http://books.google.ca/books?id=H8tigTjBCRkC&pg=PA714|edition=2nd ed.}}</ref> Ang [[pagpatay na pagpapakamatay]] ay isang pagkilos na [[homicide o pagpatay sa kapwa]] kasunod ng pagpapakamatay ng taong gumawa nito sa loob ng isang linggo.<ref>{{cite journal|last=Eliason|first=S|title=Murder-suicide: a review of the recent literature.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-academy-of-psychiatry-and-the-law_2009_37_3/page/371|journal=The journal of the American Academy of Psychiatry and the Law|year=2009|volume=37|issue=3|pages=371–6|pmid=19767502}}</ref> Ang mga [[pagpapakamatay ng grupo ng tao nang sabay-sabay o mass suicide]] ay madalas na isinasagawa dahil sa [[peer pressure|pamimilit ng lipunan]] kung saan isinusuko ng mga miyembro ang kalayaan nang buo sa isang pinuno.<ref>{{cite book|last=Smith|first=William Kornblum in collaboration with Carolyn D.|title=Sociology in a changing world|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-30157-6|page=27|url=http://books.google.ca/books?id=DtKcG6qoY5AC&pg=PT51|edition=9e [9th ed].}}</ref> Ang mga pagpapakamatay ng grupo ng tao nang sabay-sabay o mass suicide ay maaaring isagawa ng kasing kaunti ng dalawang tao, na madalas na tinutukoy bilang [[kasunduang magpakamatay o suicide pact]].<ref>{{cite book|last=Campbell|first=Robert Jean|title=Campbell's psychiatric dictionary|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-515221-0|page=636|url=http://books.google.ca/books?id=Vrlsos_O13UC&pg=PA636|edition=8th ed.}}</ref> Sa mga hindi masyadong malalang sitwasyon kung saan ang pagpapatuloy na mabuhay ay di kayang matiis, ginagamit ng ilang mga tao ang pagpapakamatay bilang paraan ng pagtakas.<ref>{{cite book|last=Veatch|first=ed. by Robert M.|title=Medical ethics|year=1997|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, Mass. [u.a.]|isbn=978-0-86720-974-7|page=292|url=http://books.google.ca/books?id=UCOT4sj-DwUC&pg=PA292|edition=2. ed.}}</ref> Ang ilan sa mga nakakulong sa [[Nazi Germany|Nazi]] na [[mga concentration camp]] ay kilala bilang kinitil ang kanilang sariling buhay sa pamamagitan ng sadyang paghawak sa mga de-kuryenteng bakod.<ref>{{cite book|last=Gutman|first=Yisrael|title=Anatomy of the Auschwitz death camp|year=1998|publisher=Publ. in association with the United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C. by Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-20884-2|page=400|edition=1st pbk. ed.|author2=editors, Michael Berenbaum,}}</ref> ==Mga Pamamaraan== [[File:SuicideCFR.png|thumb|upright=1.35|Ang bilang ng kaso sa Estados Unidos na namatay sa pamamagitan ng pagpapakamatay .<ref name="Miller 393–408"/>]] Ang pangunahing pamamaraan ng pagpapakamatay ay nag-iiba sa mga bansa. Kasama sa mga nangungunang pamamaraan sa mga iba’t-ibang rehiyon ang [[suicide by hanging|pagbibigti]], [[pag-inom ng pestisidiyo]], at mga [[baril]].<ref>{{cite journal|author=Ajdacic-Gross V |title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database |journal=Bull. World Health Organ. |volume=86 |issue=9 |pages=726–32 |year=2008|month=September |pmid=18797649 |pmc=2649482 |doi=10.2471/BLT.07.043489 |author-separator=,|author2=Weiss MG |author3=Ring M |display-authors=3 |last4=Hepp |first4=U |last5=Bopp |first5=M|last6=Gutzwiller |first6=F |last7=Rössler |first7=W}}</ref> Ang mga kaibhang ito ay pinaniniwalaan na medyo dahil sa pagkakaroon ng mga iba’t-ibang pamamaraan.<ref name=Yip2012/> Sa isang pag-aaral sa 56 na bansa, napag-alaman na ang pagbibigti ang pinaka-karaniwang paraan sa karamihan ng mga bansa,<ref>Ajdacic-Gross, Vladeta, ''et al''.{{PDFlink|[http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf "Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database"]|267&nbsp;KB}}. ''[[Bulletin of the World Health Organization]]'' '''86''' (9): 726–732. Setyembre 2008. Accessed 2 Agosto 2011.[https://web.archive.org/web/20110920054902/http://www.scielosp.org/pdf/bwho/v86n9/a17v86n9.pdf Archived] 2 Agosto 2011. See [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/07-043489/en/index.html html version]. The data can be seen here [http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923003222/http://www.who.int/bulletin/volumes/86/9/0042-9686_86_07-043489-table-T1.html|date=2011-09-23}}</ref> na bumubuo sa 53% ng mga lalaking nagpapakamatay at 39% ng mga babaeng nagpapakamatay.<ref>{{cite book |editor1-first=Rory C.|editor1-last=O'Connor |editor2-first=Stephen |editor2-last=Platt |editor3-first=Jacki|editor3-last=Gordon |title=International Handbook of Suicide Prevention: Research, Policy and Practice|url=http://books.google.com/books?id=3fDGLWQtwFkC&pg=PA34 |date=1 Hunyo 2011 |publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-1-119-99856-3|page=34}}</ref> Ang 30% ng mga nagpapakamatay sa buong mundo ay dahil sa pestisidiyo. Gayunpaman, ang. paggamit ng pamamaraan na ito ay nag-iiba nang malaki mula 4% sa Europa hanggang sa mahigit sa 50% sa rehiyong Pasipiko.<ref>{{cite journal |author=Gunnell D, Eddleston M, Phillips MR, Konradsen F |title=The global distribution of fatal pesticide self-poisoning: systematic review |journal=BMC Public Health |volume=7 |page=357 |year=2007 |pmid=18154668 |pmc=2262093|doi=10.1186/1471-2458-7-357}}</ref> Karaniwan rin ito sa [[Latin America]] dahil madaling makuha ito sa populasyon ng mga magsasaka.<ref name=Yip2012/> Sa maraming bansa, ang mga pag-overdose ng gamot ay binubuo ng 60% ng mga nagpapakamatay sa mga babae at 30% sa mga lalake.<ref>{{cite book|last=Geddes|first=John|title=Psychiatry|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-923396-0|page=62|url=http://books.google.ca/books?id=F4THKWvbAPEC&pg=PA62|edition=4th ed.|author2=Price, Jonathan; Gelder, Rebecca McKnight ; with Michael; Mayou, Richard}}</ref> Karamihan ay hindi naplano at nagaganap sa loob ng panahon ng isang talamak na panahon ng kawalang-katiyakan ng damdamin.<ref name=Yip2012/> Ang bilang ng namamatay ay nag-iiba ayon sa pamamaraan: mga baril 80-90%, pagkakalunod 65-80%, pagbibigti 60-85%, exhaust ng sasakyan 40-60%, pagtalon 35-60%, [[Charcoal-burning suicide|pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagsusunog ng uling]] 40-50%, pestisidiyo 6-75%, pag-overdose ng gamot 1.5-4%.<ref name=Yip2012/> Ang mga pinaka-karaniwang pamamaraan ng pagsubok ng pagpapakamatay ay naiiba mula sa pinaka-karaniwang matagumpay na pamamaraan na may hanggang 85% ng pagsubok sa pamamagitan ng pag-overdose ng gamot sa maunlad na bansa.<ref name=Tint2010/> Sa Estados Unidos, ang 57% ng mga pagpapakamatay ay kinasasangkutan ng paggamit ng baril kung saan ang pamamaraang ito ay medyo mas karaniwan sa mga lalake kaysa sa mga babae.<ref name=EB2011/> Ang susunod na pinaka-karaniwang sanhi ay ang pagbibigti sa mga lalake at pag-inom ng lason sa mga babae.<ref name=EB2011/> Kung pagsasamahin ang mga pamamaraang ito, bubuo ang mga ito ng humigit-kumulang sa 40% ng mga pagpapakamatay sa Estados Unidos.<ref name=USStats2005>{{cite web|url=http://www.suicide.org/suicide-statistics.html |title=U.S. Suicide Statistics (2005) |access-date=2008-03-24}}</ref> Sa Switzerland, kung saan halos ang bawa’t isa ay may nagmamay-ari ng baril, ang pinakamataas na bilang ng mga pagpapakamatay ay sa pamamagitan ng pagbibigti.<ref>{{cite book|last=Eshun|first=edited by Sussie|title=Culture and mental health sociocultural influences, theory, and practice|year=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, U.K.|isbn=9781444305814|page=301|url=http://books.google.ca/books?id=Y6uUDBBGqF4C&pg=PA301|author2=Gurung, Regan A.R.}}</ref> Ang pagtalon para mamatay ay kapwa karaniwan sa [[Hong Kong]] at [[Singapore]] sa 50% at 80% ayon sa pagkasunud-sunod nito.<ref name=Yip2012/> Sa China, ang pag-inom ng pestisidiyo ang pinaka-karaniwang pamamaraan.<ref name=WRVp196>{{cite book|last=Krug|first=Etienne|title=World Report on Violence and Health, Volume 1|year=2002|publisher=World Health Organization|location=Genève|isbn=9789241545617|page=196}}</ref> Sa Hapon, ang pagsaksak ng sariling tiyan na kilala rin bilang [[seppuku]] o hara-kiri ay nagaganap pa rin,<ref name=WRVp196/> gayunpaman, ang pagbibigti ang pinaka-karaniwan.<ref>{{cite book|last= (editor)|first=Diego de Leo|title=Suicide and euthanasia in older adults : a transcultural journey|url= https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse|year=2001|publisher=Hogrefe & Huber|location=Toronto|isbn=9780889372511|page=[https://archive.org/details/suicideeuthanasi0000unse/page/121 121]}}</ref> ==Pathophysiology (ukol sa mga pagbabago sa paggana)== Walang alam na iisang batayan ayon sa [[pathophysiology o ukol sa mga pagbabago sa paggana]] para sa alinman sa pagpapakamatay o depresyon.<ref name=EB2011/> Nguni’t ito ay pinaniniwalaan na bunga ng interaksiyon ng ugali, mga panlipunan at kapaligiran, at pangkaisipiang salik.<ref name=Yip2012/> Ang mga mabababang antas ng [[brain-derived neurotrophic factor]] (BDNF) ay parehong direktang inuugnay sa pagpapakamatay<ref>{{cite journal|last=Pjevac|first=M|author2=Pregelj, P|title=Neurobiology of suicidal behaviour.|journal=Psychiatria Danubina|date=2012 Oct|volume=24 Suppl 3|pages=S336-41|pmid=23114813}}</ref> at di direktang inuugnay sa papel nito sa malubhang depresyon, posttraumatic stress disorder, schizophrenia at [[obsessive–compulsive disorder]].<ref>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=The role of brain-derived neurotrophic factor in the pathophysiology of adolescent suicidal behavior.|journal=International journal of adolescent medicine and health|year=2011|volume=23|issue=3|pages=181–5|pmid=22191181}}</ref> Natuklasan ng mga pag-aaral ng [[Autopsiya|post-mortem o pagsisiyasat ng namatay]] ang bumabang antas ng BDNF sa [[hippocampus]] at [[prefrontal cortex]], sa mga mayroon at walang kondisyong pangkaisipan.<ref>{{cite journal|last=Sher|first=L|title=Brain-derived neurotrophic factor and suicidal behavior.|journal=QJM : monthly journal of the Association of Physicians|date=2011 May|volume=104|issue=5|pages=455–8|pmid=21051476|doi=10.1093/qjmed/hcq207}}</ref> Ang [[serotonin]], isang [[neurotransmitter]] ng utak, ay pinaniniwalaang mababa sa mga nagpapakamatay. Ito ay bahagyang ibinatay sa katibayan ng tumaas na antas ng mga [[5-HT2A receptor]] na nakita pagkatapos mamatay.<ref name=Dwi2012>{{cite book|last=Dwivedi|first=Yogesh|title=The neurobiological basis of suicide|year=2012|publisher=Taylor & Francis/CRC Press|location=Boca Raton, FL|isbn=978-1-4398-3881-5|page=166|url=http://books.google.ca/books?id=5hcOf_SM-U0C&pg=PA166}}</ref> Ang iba pang katibayan ay kinabibilangan ng bumabang antas ng produkto ng pagkakahiwalay o breakdown ng serotonin, [[5-Hydroxyindoleacetic acid]], sa [[cerebral spinal fluid]].<ref>{{cite book|last=Stein|first=edited by George|title=Seminars in general adult psychiatry|year=2007|publisher=Gaskell|location=London|isbn=978-1-904671-44-2|page=145|url=http://books.google.ca/books?id=6PGzHFuS1xkC&pg=PA145|edition=2. ed.|author2=Wilkinson, Greg}}</ref> Gayunpaman, ang direktang katibayan ay mahirap makalap.<ref name=Dwi2012/> Ang [[epigenetics]], ang pag-aaral ng mga pagbabago sa genetic expression bilang pagtugon sa mga salik na may kaugnayan sa kapaligiran na hindi binabago ang nasa ilalim na [[DNA]], ay pinaniniwalaan ding may papel sa patukoy ng panganib na pagpapakamatay.<ref>{{cite journal|last=Autry|first=AE|author2=Monteggia, LM|title=Epigenetics in suicide and depression.|journal=Biological Psychiatry|date=2009 Nov 1|volume=66|issue=9|pages=812–3|pmid=19833253|doi=10.1016/j.biopsych.2009.08.033|pmc=2770810}}</ref> ==Pag-iwas== [[File:suicidemessageggb01252006.JPG|thumb|Bilang pagsisikap para maiwasan ang pagpapakamatay, ang senyales na ito ang nagtataguyod ng natatanging teleponong nasa [[Golden Gate Bridge]] na kumokonekta sa isang [[hotline para sa krisis]].]] Ang pag-iwas ng pagpapakamatay ay terminong ginagamit para sa magkakasamang pagsisikap para mabawasan ang insidente ng pagpapakamatay sa pamamagitan ng mga hakbang na pang-iwas. Ang pagbawas sa pagkakaroon ng daan para sa ilang mga pamamaraan tulad ng mga baril o lason ay binabawasan ang panganib.<ref name=Yip2012/><ref name=WHO2012/> Kabilang sa ibang mga hakbang ang pagbawas sa daan para sa uling at mga harang sa mga tulay at mga platform sa subway.<ref name=Yip2012/> Ang paggamot sa pagkalulong sa droga at alak, depresyon, at ang mga sumubok na magpakamatay noon ay maaari ring maging epektibo.<ref name=WHO2012/> Iminungkahi ng ilan na bawasan ang daan para sa alak bilang isang estratehiyang pang-iwas (tulad ng pagbawas ng bilang ng mga bar).<ref name=Drug2011>{{cite journal|last=Vijayakumar|first=L|author2=Kumar, MS; Vijayakumar, V|title=Substance use and suicide.|journal=Current opinion in psychiatry|date=2011 May|volume=24|issue=3|pages=197–202|pmid=21430536|doi=10.1097/YCO.0b013e3283459242}}</ref> Kahit na karaniwan ang mga [[hotline para sa krisis]], may kaunting katibayan para suportahan o kontrahin ang pagiging epektibo nito .<ref>{{cite journal|last=Sakinofsky|first=I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry|date=2007 Jun|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|pmid=17824349}}</ref><ref>{{cite web|title=Suicide|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter3/sec5_1.html|work=The United States Surgeon General|access-date=4 Setyembre 2011}}</ref> Sa mga nakakabatang nasa hustong gulang na nag-isip na magpakamatay, lumilitaw na ang [[paggamot sa mga negatibong saloobin o iniisip (cognitive behavioral therapy)]] ay pinabubuti ang mga kinalabasan.<ref>{{cite journal|last=Robinson|first=J|author2=Hetrick, SE; Martin, C|title=Preventing suicide in young people: systematic review.|journal=The Australian and New Zealand journal of psychiatry|date=2011 Jan|volume=45|issue=1|pages=3–26|pmid=21174502|doi=10.3109/00048674.2010.511147}}</ref> Ang [[pag-unlad ng ekonomiya]] sa pamamagitan ng kakayahan nitong bawasan ang kahirapan ay maaaring makapagbawas ng bilang ng pagpapakamatay.<ref name=Stark2011/> Ang mga pagsisikap para mapalakas ang pakikipag-ugnayan ng mga tao lalung-lalo na sa mga matatandang lalake ay maaaring maging epektibo.<ref>{{cite journal|last=Fässberg|first=MM|author2=van Orden, KA; Duberstein, P; Erlangsen, A; Lapierre, S; Bodner, E; Canetto, SS; De Leo, D; Szanto, K; Waern, M|title=A systematic review of social factors and suicidal behavior in older adulthood.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=722–45|pmid=22690159|doi=10.3390/ijerph9030722|pmc=3367273}}</ref> ===Pagsusuri (Screening)=== May kaunting data tungkol sa mga epekto ng pagsusuri sa pangkalahatang populasyon sa tunay na bilang ng pagpapakamatay.<ref>{{cite journal|last=Williams|first=SB|author2=O'Connor, EA; Eder, M; Whitlock, EP|title=Screening for child and adolescent depression in primary care settings: a systematic evidence review for the US Preventive Services Task Force.|journal=Pediatrics|date=2009 Apr|volume=123|issue=4|pages=e716-35|pmid=19336361|doi=10.1542/peds.2008-2415}}</ref> Dahil sa may mataas na bilang ng tao na positibo sa pagsusuri sa pamamagitan ng mga kagamitan na ito na hindi nanganganib na magpakamatay, may mga alalahanin na ang pagsusuri (screening) ay maaaring magpataas ng paggamit ng magagamit para sa pangangalaga ng kalusugang pangkaisipan.<ref>{{cite journal|last=Horowitz|first=LM|author2=Ballard, ED; Pao, M|title=Suicide screening in schools, primary care and emergency departments.|journal=Current Opinion in Pediatrics|date=2009 Oct|volume=21|issue=5|pages=620–7|pmid=19617829|doi=10.1097/MOP.0b013e3283307a89|pmc=2879582}}</ref> Gayunpaman, inirerekomenda ang pagtatasa sa mga taong mataas ang panganib.<ref name=EB2011/> Ang pagtatanong tungkol sa kakayahan ng isang taong magpakamatay ay hindi lumilitaw na nagpapataas ng panganib.<ref name=EB2011/> ===Karamdamang pangkaisipan=== Sa mga taong may mga problema sa kalusugang pangkaisipan, ang ilang bilang ng mga paggamot ang maaaring magpababa ng panganib ng pagpapakamatay. Ang mga taong aktibong malamang na magpakamatay ay maaaring ipasok sa pangkaisipang pangangalaga (psychiatric care) , ito man ay boluntaryo o hindi.<ref name=EB2011/> Ang mga pagmamay-ari na maaaring magamit para saktan ang kanilang sarili ay karaniwang inaalis.<ref name=Tint2010>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)) |publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010|pages=1940–1946|isbn=0-07-148480-9 |oclc= |doi= |access-date=}}</ref> Ang ilang mga manggagamot ay pinapapirma ang mga pasyente ng mga [[kasunduan para sa pag-iwas sa pagpapakamatay]] kung saan kanilang sinasang-ayunan na hindi nila sasaktan ang kanilang mga sarili kung palalayain.<ref name=EB2011/> Gayunpaman, ang katibayan ay hindi sumusuporta sa malaking epekto mula sa hakbang na ito.<ref name=EB2011/> Kung mababa ang panganib ng isang tao, maaaring isaayos ang out-[[patient]] na paggamot ng kalusugang pangkaisipan.<ref name=Tint2010/> Ang maikling panahon ng pagkakaospital ay hindi pa napag-alamang mas epektibo kaysa sa pangangalaga ng komunidad para sa pagpapabuti na kalalabasan sa mga taong may [[borderline personality disorder]] na pabalik-balik ang pagpapakamatay.<ref>{{Cite journal|last=Paris|first=J|title=Is hospitalization useful for suicidal patients with borderline personality disorder?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-disorders_2004-06_18_3/page/240|journal=Journal of personality disorders|date=Hunyo 2004|volume=18|issue=3|pages=240–7|pmid=15237044|doi=10.1521/pedi.18.3.240.35443}}</ref><ref>{{cite journal|last=Goodman|first=M|author2=Roiff, T; Oakes, AH; Paris, J|title=Suicidal risk and management in borderline personality disorder.|journal=Current psychiatry reports|date=2012 Feb|volume=14|issue=1|pages=79–85|pmid=22113831|doi=10.1007/s11920-011-0249-4}}</ref> May hindi pa tiyak na katibayan na ang [[psychotherapy]], partikular ang [[dialectical behaviour therapy]], ang nagpapababa ng pagpapakamatay sa mga kabataan<ref name=Can2010>{{cite journal|last=Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health|first= (CADTH)|title=Dialectical behaviour therapy in adolescents for suicide prevention: systematic review of clinical-effectiveness.|journal=CADTH technology overviews|year=2010|volume=1|issue=1|pages=e0104|pmid=22977392|pmc=3411135}}</ref> pati na rin ang mga nasa [[borderline personality disorder]].<ref>{{cite journal|last=Stoffers|first=JM|author2=Völlm, BA; Rücker, G; Timmer, A; Huband, N; Lieb, K|title=Psychological therapies for people with borderline personality disorder.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Aug 15|volume=8|pages=CD005652|pmid=22895952|doi=10.1002/14651858.CD005652.pub2}}</ref> Nguni’t ang katibayan ay hindi nagpakita ng pagbaba ng mga ganap na pagpapakamatay.<ref name=Can2010/> May kontrobersiya tungkol sa pakinabang laban sa pinsala ng mga [[kontra-depresyon (antidepressant)]].<ref name=Hawton2012/> Sa mga nakakabatang tao mas bago ang mga kontra-depresyon (antidepressant) tulad ng [[Selective serotonin reuptake inhibitor|SSRIs]] ay lumilitaw na nagpapataas ng panganib ng pagpapakamatay mula 25 sa bawa’t 1000 hanggang 40 sa bawa’t 1000.<ref>{{cite journal|last=Hetrick|first=SE|author2=McKenzie, JE; Cox, GR; Simmons, MB; Merry, SN|title=Newer generation antidepressants for depressive disorders in children and adolescents.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2012 Nov 14|volume=11|pages=CD004851|pmid=23152227|doi=10.1002/14651858.CD004851.pub3}}</ref> Nguni’t para mga mas nakakatanda, maaari nilang mapababa ang panganib.<ref name=EB2011/> Ang [[Lithium]] ay lumilitaw na epektibo sa pagpapababa ng panganib sa mga may bipolar disorder at unipolar depression sa halos parehong antas ng pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite journal|last=Baldessarini|first=RJ|author2=Tondo, L; Hennen, J|title=Lithium treatment and suicide risk in major affective disorders: update and new findings.|journal=The Journal of clinical psychiatry|year=2003|volume=64 Suppl 5|pages=44–52|pmid=12720484}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cipriani|first=A|author2=Pretty, H; Hawton, K; Geddes, JR|title=Lithium in the prevention of suicidal behavior and all-cause mortality in patients with mood disorders: a systematic review of randomized trials.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2005-10_162_10/page/1805|journal=The American Journal of Psychiatry|date=2005 Oct|volume=162|issue=10|pages=1805–19|pmid=16199826|doi=10.1176/appi.ajp.162.10.1805}}</ref> ==Epidemiyolohiya== [[File:Self-inflicted injuries world map - Death - WHO2004.svg|thumb|left|Mga pagkamatay sa pamamagitan ng pananakit sa sarili sa bawat 100,000&nbsp; na mga naninirahan noong 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|hindi alam}} {{legend|#ffff65|<3}} {{legend|#fff200|3–6}} {{legend|#ffdc00|6–9}} {{legend|#ffc600|9–12}} {{legend|#ffb000|12–15}} {{legend|#ff9a00|15–18}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|18–21}} {{legend|#ff6e00|21–24}} {{legend|#ff5800|24–27}} {{legend|#ff4200|27–30}} {{legend|#ff2c00|30–33}} {{legend|#cb0000|>33}} {{Multicol-end}}]] Ang humigit-kumulang sa 0.5% hanggang 1.4% ng mga tao ang kumikitil ng kanilang buhay sa pamamagitan ng pagpapakamatay.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> Sa buong daigdig, hanggang noong 2008/2009, ang pagpapakamatay ang ikasampung pangunahing sanhi ng kamatayan<ref name=Hawton2009/> na ang mga 800,000 hanggang sa isang milyong tao ang namamatay taun-taon, na nagdudulot ng [[bilang ng namamatay]] na 11.6 sa bawa’t 100,000 mga tao sa bawa’t taon.<ref name=Var2012/> Ang mga bilang ng pagpapakamatay ay tumaas ng 60% mula 1960s hanggang 2012,<ref name=WHO2012>{{cite web |title=Suicide prevention |publisher=World Health Organization|date=Aug 31,2012|work=WHO Sites: Mental Health|url=http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/|access-date=2013-01-13}}</ref> ang mga pagtaas na ito ay pangunahing nakikita sa [[developing country|mahirap na bansa]].<ref name=Hawton2009/> Para sa bawa’t pagpapakamatay na magreresulta sa kamatayan, mayroong 10 hanggang 40 pagsubok ng pagpapakamatay.<ref name=EB2011/> Malaki ang iniba ng mga bilang ng pagpapakamatay sa mga bansa at sa paglipas ng panahon.<ref name=Var2012>{{cite journal|last=Värnik|first=P|title=Suicide in the world.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2012 Mar|volume=9|issue=3|pages=760–71|pmid=22690161|doi=10.3390/ijerph9030760|pmc=3367275}}</ref> Bilang porsiyento ng mga pagkamatay noong 2008 ito ay: sa Africa 0.5%, sa South-East Asia 1.9%, sa Amerika 1.2% at sa Europa 1.4%.<ref name=Var2012/> Ang mga bilang sa bawa’t 100,000 kung saan sa: Australia 8.6, Canada 11.1, China 12.7, India 23.2, United Kingdom 7.6, Estados Unidos 11.4.<ref>{{cite web|title=Deaths estimates for 2008 by cause for WHO Member States|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|publisher=World Health Organization|access-date=10 Pebrero 2013}}</ref> Ito ay itinuring na ika-10 nangungunang [[death|sanhi ng kamatayan]] sa Estados Unidos noong 2009 sa humigit-kumulang na 36,000 mga kaso sa isang taon.<ref>{{cite journal|last=Haney|first=EM|author2=O'Neil, ME; Carson, S; Low, A; Peterson, K; Denneson, LM; Oleksiewicz, C; Kansagara, D|title=Suicide Risk Factors and Risk Assessment Tools: A Systematic Review|date=2012 Mar|pmid=22574340}}</ref> At ang humigit-kumulang na 650,000 katao ang nakikita sa emergency department taun-taon dahil sa pagsubok na magpakamatay. Ang <ref name=EB2011/> [[Lithuania]], Hapon at [[Hungary]] ang may pinakamataas na bilang.<ref name=Var2012/> Ang mga bansang lubos na may pinakamataas na bilang ng mga nagpapakamatay ay ang China at India na bumubuo sa halos lampas sa kalahati ng kabuuan.<ref name=Var2012/> Sa China, ang pagpapakamatay ang ika-5 pangunahing sanhi ng pagkamatay.<ref name=China2009/> ===Kasarian=== {{Double image|right|Suicide world map - 2009 Male.svg|200|Suicide world map - 2009 Female,2.svg|200|Suicide rate per 100,000 males (left) and female (right) (data from 1978–2008). {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang data}} {{legend|#ffff65|< 1}} {{legend|#fff200|1–5}} {{legend|#ffdc00|5–5.8}} {{Multicol-break}} {{legend|#ffc600|5.8–8.5}} {{legend|#ffb000|8.5–12}} {{legend|#ff9a00|12–19}} {{legend|#ff8400|19–22.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff6e00|22.5–26}} {{legend|#ff5800|26–29.5}} {{legend|#ff4200|29.5–33}} {{legend|#ff2c00|33–36.5}} {{Multicol-break}} {{legend|#cb0000|>36.5}} {{Multicol-end}} ||}} Sa mga Kanluraning bansa, ang mga lalaki ay tatlo hanggang apat na beses na mas madalas namamatay ang mga lalaki sa pamamagitan ng pagpapakamatay kaysa sa mga babae, bagaman ang mga babae ay sinusubukang magpakamatay nang apat na beses na mas madalas.<ref name=Var2012/><ref name=EB2011/> Ito ay iniugnay sa paggamit ng mas maraming nakakapatay na paraan ng mga lalake para kitlin ang kanilang mga buhay.<ref name=Sue2012>{{cite book|last=Sue|first=David Sue, Derald Wing Sue, Diane Sue, Stanley|title=Understanding abnormal behavior|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-1-111-83459-3|page=255|url=http://books.google.ca/books?id=mTs--Kt-9a0C&pg=PA255|edition=Tenth ed., [student ed.]}}</ref> Ang kaibhang ito ay mas kapansin-pansin sa mga mas mahigit sa edad na 65 na may sampung beses na mas marami ang lalaking nagpapakamatay kaysa sa mga babae.<ref name=Sue2012/> Ang [[Pagpapakamatay sa People's Republic of China|China]] ang isa sa may pinakamataas na bilang ng mga babaeng nagpakamatay sa mundo at ito lamang ang bansa kung saan ito ay mas mataas kaysa sa mga lalake (proporsiyon ng 0.9).<ref name=Var2012/><ref name=China2009>{{cite journal|last=Weiyuan|first=C|title=Women and suicide in rural China.|url=https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2009-12_87_12/page/888|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=2009 Dec|volume=87|issue=12|pages=888–9|pmid=20454475|doi=10.2471/BLT.09.011209|pmc=2789367}}</ref> Sa [[Silangang Mediterranean]], ang bilang ng nagpapakamatay ay halos magkatumbas sa mga lalake at mga babae.<ref name=Var2012/> Para sa mga babae, ang pinakamataas na bilang ng pagpapakamatay ay makikita sa [[Timog Korea]] sa 22 sa bawat 100,000, na may pinakamataas na bilang sa Timog-Silangang Asya at sa Kanlurang Pasipiko sa pangkalahatan.<ref name=Var2012/> ===Edad=== Sa maraming bansa, ang bilang ng nagpapakamatay ay pinakamataas sa kalagitnaang edad hanggang 60<ref name=Pit2012>{{cite journal|last=Pitman|first=A|author2=Krysinska, K; Osborn, D; King, M|title=Suicide in young men.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2383|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2383–92|pmid=22726519|doi=10.1016/S0140-6736(12)60731-4}}</ref> o sa nakakatanda.<ref name=Yip2012>{{cite journal|last=Yip|first=PS|author2=Caine, E; Yousuf, S; Chang, SS; Wu, KC; Chen, YY|title=Means restriction for suicide prevention.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2393|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|pmid=22726520|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref> Gayunpaman, ang absolute number o tiyak na bilang ng nagpapakamatay ay pinakamataas sa pagitan ng 15 hanggang 29 na taong gulang dahil sa bilang ng mga taong nasa grupo ng edad na ito.<ref name=Var2012/> Sa Estados Unidos, ito ay pinakamataas sa [[lahi ng mga amerikano|amerikano]] na lalakeng mas matanda sa 80 taong gulang, kahit na ang mga kabataan ay mas madalas na sumubok na magpakamatay.<ref name=EB2011/> Ito ang pangalawang pinaka-karaniwang sanhi ng pagkamatay sa [[adolescence|mga kabataan o adolescents]]<ref name=Hawton2012>{{cite journal|last=Hawton|first=K|author2=Saunders, KE; O'Connor, RC|title=Self-harm and suicide in adolescents.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-23-29-2012_379_9834/page/2373|journal=Lancet|date=2012 Jun 23|volume=379|issue=9834|pages=2373–82|pmid=22726518|doi=10.1016/S0140-6736(12)60322-5}}</ref> at sa mga batang lalake ay pangalawa lamang sa aksidente ang ikinamatay.<ref name=Pit2012/> Sa mga kabataang lalake sa mahirap na bansa, ito ang sanhi ng halos 30% ng mga pagkamatay.<ref name=Pit2012/> Sa mga mahirap na bansa, ang mga bilang ay magkapareho nguni’t ito ay bumubuo ng mas maliit na bahagi ng kabuuang pagkamatay dahil sa mas mataas na bilang ng mga namatay mula sa ibang mga uri ng [[trauma (sa medisina)|trauma]].<ref name=Pit2012/> Sa Timog-Silangang Asya, kung ihahambing sa ibang bahagi ng mundo, ang mga pagkamatay dahil sa pagpapakamatay ay nagaganap sa mas malaking bilang sa mga batang babae kaysa sa mga nakakatandang babae.<ref name=Var2012/> ==Kasaysayan== [[Image:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|right|200px|Ang pagkamatay ni Decebalus dahil sa pagpapakamatay, mula sa [[Trajan's Column]]]] Sa [[Classical Athens|sinaunang Athens]], ang isang taong nagpakamatay nang walang pahintulot ng estado ay pinagkakaitan ng karangalan ng isang normal na paglibing. Ang tao ay ililibing nang mag-isa, sa malayong lugar ng lungsod, nang walang lapida o palatandaan.<ref>{{cite book|last=Szasz|first=Thomas|title=Fatal freedom : the ethics and politics of suicide|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-96646-1|page=11|url=http://books.google.ca/books?id=5AqzlMdurkcC&pg=PA11}}</ref> Sa [[Sinaunang Greece]] at [[Sinaunang Roma|Roma]], ang pagpapakamatay ay itinuring na isang katanggap-tanggap na pamamaraan ng pagharap ng pagkatalo sa militar.<ref name=Maris2000/> Sa Sinaunang Roma, kahit na dati nang pinapahintulutan ang pagpapakamatay, sa kalaunan ito ay itinuring na isang krimen laban sa estado dahil sa mga pang-ekonomiyang gastos nito.<ref>{{cite book|last=Dickinson|first=Michael R. Leming, George E.|title=Understanding dying, death, and bereavement|publisher=Wadsworth Cengage Learning|location=Belmont, CA|isbn=978-0-495-81018-6|page=290|url=http://books.google.ca/books?id=L8ETDRsB8ZYC&pg=PA290|edition=7th ed.}}</ref> Ang isang ordinansa para sa krimen na ginawa ni [[Louis XIV ng Pransiya]] noong 1670 ang mahigit sa mas grabe na parusa na ito: ang bangkay ng isang tao ay hinihila sa mga kalsada, nang nakadapa, at pagkatapos ay ibibigti o itatapon sa tambak ng basura. Dagdag pa rito, ang lahat ng ari-arian ng taong iyon ay kukumpiskahin.<ref>{{cite book|first=ed. by W.S.F. Pickering|title=Durkheim's Suicide : a century of research and debate|year=2000|publisher=Routledge|location=London [u.a.]|isbn=978-0-415-20582-5|page=69|url=http://books.google.ca/books?id=9KQO6dGY1cwC&pg=PA69|edition=1. publ.}}</ref><ref name=Maris540>{{cite book|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|page=540|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA540}}</ref> Ayon sa kasaysayan, ang mga tao sa simbahang Kristiyano na sumubok na magpakamatay ay [[excommunication|pinaparusahan ng pagtiwalag sa relihiyon]] at ang mga namatay sa pamamagitan ng pagpapakamatay ay inililibing sa labas ng mga sagradong libingan.<ref name=McL2007/> Sa huling bahagi ng ika-19 na siglo ng Great Britain, ang pagtatangkang magpakamatay ay itinuring na katumbas ng [[pagtangkang pumatay]] at maaaring parusahan ng pagbitay.<ref name=McL2007/> Sa ika-19 na siglo sa Europa, ang pagpapakamatay ay nag-iba ang pagturing mula sa sanhi ng [[kasalanan]] sa sanhi ng [[pagkabaliw]].<ref name=Maris540/> ==Lipunan at kultura== ===Pagsasabatas=== [[File:Wakisashi-sepukku-p1000699.jpg|thumb|Isang ''[[tantō]]'' na kutsilyo na inihahanda para sa''[[seppuku]]''.]] Sa karamihan ng mga Kanluraning bansa, ang pagpapakamatay ay hindi na isang krimen,<ref>{{cite book|last=White|first=Tony|title=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support|year=2010|publisher=Jessica Kingsley Publishers|location=London|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=http://books.google.ca/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12}}</ref> gayunpaman, ito ay krimen sa karamihan ng mga bansa sa karamihan sa Kanlurang bahagi ng Europa mula noong Middle Ages hanggang sa 1800s.<ref>{{cite book|last=Paperno|first=Irina|title=Suicide as a cultural institution in Dostoevsky's Russia|year=1997|publisher=Cornell university press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-8425-4|page=60|url=http://books.google.ca/books?id=m3pqf8f-6bMC&pg=PA60}}</ref> Marami sa mga bansang Islam ang binabansagan ito na isang kriminal na kasalanan.<ref name="Islam2006"/> Sa Australya, ang pagpapakamatay ay hindi isang krimen.<ref>{{cite book|last=al.|first=David Lanham&nbsp;...et|title=Criminal laws in Australia|year=2006|publisher=The Federation Press|location=Annandale, N.S.W.|isbn=978-1-86287-558-6|page=229|url=http://books.google.ca/books?id=D97doQ1iZx4C&pg=PA229}}</ref> Gayunpaman, ito ay isang krimen para pagpayuhan, [[incitement|udyukan]], o tulungan at hikayatin ang isa pa para subukang magpakamatay, at malinaw na pinapahintulutan ng batas ang sinumang tao na gamitin ang “naturang puwersa na tulad ng makatwirang kinakailangan” para maiwasan ang pagpapakamatay ng iba.<ref>{{cite book|last=Duffy|first=Michael Costa, Mark|title=Labor, prosperity and the nineties : beyond the bonsai economy|year=1991|publisher=Federation Press|location=Sydney|isbn=978-1-86287-060-4|page=315|url=http://books.google.ca/books?id=TqZqTHwvCH8C&pg=PA315|edition=2nd ed.}}</ref> Ang Hilagang Teritoryo ng Australya sa maikling panahon ay nagkaroon ng legal na tinulungan ng manggagamot na pagpapakamatay mula 1996 hanggang 1997.<ref>{{cite book|last=Quill|first=Constance E. Putnam ; foreword by Timothy E.|title=Hospice or hemlock? : searching for heroic compassion|year=2002|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-89789-921-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=GmFwa3I7vqMC&pg=PA143}}</ref> Walang bansa sa Europa ang kasalukuyang itinuturing ang pagpapakamatay o pagsubok na magpakamatay na isang krimen.<ref name=McL2007/> Inalis ng Inglatera at Wales ang kaparusahan sa pagpapakamatay sa pamamagitan ng [[Suicide Act 1961 0 Batas sa Pagpapakamatay ng 1961]] at ang Republika ng Ireland noong 1993.<ref name=McL2007/> Ang salitang "commit (o pagsasagawa)" ay ginamit bilang pagtukoy nito bilang labag sa batas gayunapaman, marami sa mga organisasyon ang pumigil dito dahil sa negatibong pakahulugan nito.<ref>Holt, Gerry.[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-14374296 "When suicide was illegal"]. [[BBC News]]. 3 Agosto 2011. Accessed 11 Agosto 2011.</ref><ref name=guardian_style>{{cite web|title=Guardian & Observer style guide|url=http://www.guardian.co.uk/styleguide/s|work=Guardian website|publisher=The Guardian|access-date=29 November 2011}}</ref> Sa India, ang pagpapakamatay ay labag sa batas at ang naiwanang pamilya ay maaaring maharap sa mga legal na problema.<ref>{{cite book|last=Srivastava|first=editors, Nitish Dogra, Sangeet|title=Climate change and disease dynamics in India|publisher=The Energy and Resources Institute|location=New Delhi|isbn=978-81-7993-412-8|page=256|url=http://books.google.ca/books?id=UGrUgX-nKTIC&pg=PA256}}</ref> Sa Germany, ang aktibong euthanasia o pagpatay ng isang tao dahil sa awa ay labag sa batas at ang sinumang nandoon sa oras ng pagpapakamatay ay maaaring mahatulan para sa kabiguang magbigay ng tulong sa isang emerhensiya.<ref>"German politician Roger Kusch helped elderly woman to die"[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece Times Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601051855/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4251894.ece |date=2010-06-01 }} 2 Hulyo 2008</ref> Ang [[Switzerland]] ay kamakailang gumawa ng mga hakbang para gawing legal ang [[tinulungang pagpapakamatay o assisted suicide]] para sa may hindi gumagaling na pangkaisipang karamdaman. Ang mataas na hukuman sa [[Lausanne]], sa pagbigay ng hatol ng hukom noong 2006, ay ipinagkaloob sa isang hindi pinangalanang tao na may matagal nang patuloy na problema sa isipan ang karapatan na kitlin ang kanyang sariling buhay.<ref name=pmid17649899>{{cite journal|author=Appel, JM |title=A Suicide Right for the Mentally Ill? A Swiss Case Opens a New Debate|url=https://archive.org/details/sim_hastings-center-report_may-june-2007_37_3/page/n43 |journal=Hastings Center Report |volume=37 |issue=3 |pages=21–23 |year=2007 |pmid=17649899|doi=10.1353/hcr.2007.0035 |month=May }}</ref> Sa Estados Unidos, ang pagpapakamatay ay hindi labag sa batas nguni’t maaaring samahan ng mga kaparusahan para sa mga susubok nito.<ref name=McL2007>{{cite book|last=McLaughlin|first=Columba|title=Suicide-related behaviour understanding, caring and therapeutic responses|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester, England|isbn=978-0-470-51241-8|page=24|url=http://books.google.ca/books?id=I2FJRbekdC8C&pg=PA24}}</ref> Legal ang pagpapakamatay na tinutulungan ng manggagamot sa estado ng Oregon <ref>{{cite web|url=http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|title=Chapter 127.800–995 The Oregon Death with Dignity Act|publisher=[[Oregon State Legislature]]|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916065501/http://www.leg.state.or.us/ors/127.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916065501/http://www.leg.state.or.us/ors/127.html |date=2013-09-16 }}</ref> at sa Washington.<ref>{{cite news|title=Chapter 70.245 RCW, The Washington death with dignity act|url=http://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=70.245|work=[[Washington State Legislature]]}}</ref> ===Mga panrelihiyong pananaw=== [[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb|Isang nabiyudang [[Hindu]] na sinusunog ang sarili kasama ng bangkay ng kanyang asawa, noong 1820s.]] Sa karamihan ng mga anyo ng Kristiyanismo, ang pagpapakamatay ay itinuturing na [[kasalanan]], na pangunahing ibinabatay sa mga isinulat ng mga maimpluwensiyang tagapag-isip na Kristiyano ng [[Middle Ages]], tulad nina [[St. Augustine]] at [[St. Thomas Aquinas]]; nguni’t ang pagpapakamatay ay hindi itinuring na kasalanan sa ilalim ng [[Byzantine]] ang [[alitintunin ng Justinian]] na Kristiyano, halimbawa.<ref>{{cite web|author=Dr. Ronald Roth, D.Acu.|url=http://www.acu-cell.com/suicide.html|title=Suicide & Euthanasia&nbsp;– a Biblical Perspective|publisher=Acu-cell.com|access-date=2009-05-06|archive-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090418073913/http://acu-cell.com/suicide.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418073913/http://acu-cell.com/suicide.html |date=2009-04-18 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm|title=Norman N. Holland, Literary Suicides: A Question of Style|publisher=Clas.ufl.edu|access-date=2009-05-06|archive-date=2009-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528090133/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090133/http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm |date=2009-05-28 }}</ref> Sa doktrina ng simbahang Katolika, ang argumento ay ibinatay sa [[Sampung Kautusan|kautusan]] "Huwag kang pumatay" (na ginawang naaangkop sa ayon sa [[Bagong Tipan]] ni Hesus sa [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo 19:18]]), pati na rin ang ideyang, ang buhay ay regalong kaloob ng Diyos na hindi dapat tanggihan nang may pagkamuhi, at na ang pagpapakamatay ay laban sa "likas na kaayusan" at kaya humahadlang sa kabuuang plano ng Diyos para sa mundo.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2280 |title=Catechism of the Catholic Church&nbsp;– PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org |date=1941-06-01|access-date=2009-05-06}}</ref> Gayunpaman, pinaniniwalaan na ang karamdamang pangkaisipan o labis na takot sa pagdurusa ang nagpapaliit sa pananagutan ng nagpapakamatay.<ref>{{cite web |url=http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2282|title=Catechism of the Catholic Church&nbsp;– PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5 |publisher=Scborromeo.org|date=1941-06-01 |access-date=2009-05-06}}</ref> Kabilang sa mga pangontra sa argumento ang sumusunod: na ang [[Sampung Kautusan|ikaanim na kautusan]] ay mas wastong naisalin bilang “huwag pumatay”, na hindi kinakailangang tumukoy sa sarili; na ang Diyos ay nagkaloob ng kalayaang magpasiya sa mga tao; na ang pagkitil sa sariling buhay ay hindi hihigit sa paglabag sa Batas ng Diyos kaysa sa paggamot ng sakit; at na ang ilang bilang ng mga pagpapakamatay ng mga sumasampalataya sa Diyos ay nakatala sa Bibliya nang wala kahit man lamang kaunting pag-uusig.<ref>{{cite web |url=http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |title=The Bible and Suicide |publisher=Religioustolerance.org |access-date=2009-05-06 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://archive.today/20140715063310/http://www.religioustolerance.org/sui_bibl.htm |url-status=dead }}</ref> Nakatuon ang Judaism sa kahalagahan ng pagbibigay halaga sa buhay na ito, at kaya naman, ang pagpapakamatay ay katumbas ng pagtanggi sa kabutihan ng Diyos sa mundo. Sa kabila nito, sa ilalim ng malalang sitwasyon kung saan wala nang pagpipilian kundi ang mamatay o sapilitang pagtaksilan ang kanilang relihiyon, ang mga Hudyo ay indibiduwal na nagpakamatay o [[sabay-sabay na nagpakamatay]] (tingnan ang [[Masada]], [[Kasaysayan ng mga Hudyo sa Pransiya#Unang pag-uusig sa mga Hudyo|Ang Unang Pag-uusig ng Pranses sa mga Hudyo]], at [[York Castle]] para sa mga halimbawa) at bilang kasuklam-suklam na paalaala, mayroon pang dasal sa liturya ng Hudyo para sa “kapag ang kutsilyo ay nasa lalamunan”, para sa mga namamatay "para gawing sagrado ang Pangalan ng Diyos" (tingnan ang [[Pagiging Martir]]). Ang mga kilos na ito ay nakatanggap ng mga magkakahalong pagtugon ng mga awtoridad ng Hudyo, itinuring ng ilan bilang mga halimbawa ng pagiging martir na nagpapakita ng kabayanihan, habang ang iba ay nagpahayag na mali para sa kanila na kitlin ang kanilang sariling buhay sa pag-asa ng pagiging martir.<ref>{{cite web |url=http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm |title=Euthanasia and Judaism: Jewish Views of Euthanasia and Suicide |access-date=2008-09-16 |publisher=ReligionFacts.com}}</ref> Ang pagpapakamatay ay hindi pinahihintulutan sa Islam.<ref name="Islam2006"/> Sa [[Hinduismo]], ang pagpapakamatay ay hindi katanggap-tanggap sa pangkalahatan at itinuturing na katumbas ng pagiging makasalanan katulad ng pagpatay sa kapwa sa makabagong lipunan ng Hindu. Isinasaad sa [[Mga teksto ng Hindu|Mga Banal na Kasulatan ng Hindu]] na ang isang taong nagpakamatay ay magiging bahagi ng espirituwal na mundo, na pagala-gala sa daigdig hanggang sa oras na siya’y nakatakdang mamatay kung hindi siya nagpakamatay.<ref>Hindu Website. [http://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_suicide.asp Hinduism and suicide]</ref> Gayunpaman, tinatanggap ng Hinduismo ang [[karapatang mamatay|karapatan ng isang taong kitlin ang sariling buhay]] sa pamamagitan ng hindi marahas na kaugalian ng pag-aayuno hanggang kamatayan na tinatawag na ''[[Prayopavesa]]''.<ref name="hindu">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml|title= Hinduism&nbsp;–Euthanasia and Suicide|date= 2009-08-25|publisher= BBC}}</ref> Nguni’t ang Prayopavesa ay limitado lamang sa mga taong wala nang natitirang hinahangad o ambisyon, at wala nang tungkuling natitira sa buhay na ito.<ref name="hindu" /> Ang [[Jainism]] ay may katulad na kaugalian na tinatawag na ''[[Santhara]]''. Ang [[sati (kaugalian)|Sati]], o ang pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagsunog sa sarili ng mga biyuda ay naging talamak sa lipunan ng Hindu sa panahon ng Middle Ages. ===Pilosopiya=== [[File:The way out.jpg|thumb|''The Way Out, or [[Suicidal ideation|Ang Imahinasyong Pagpapakamatay]]'': [[George Grie]], 2007.]] Ilang mga katanungan ang itinatanong sa loob ng pilosopiya ng pagpapakamatay, kasama na kung ano ang bumubuo sa pagpapakamatay, makatwirang pagpili ba o hindi ang pagpapakamatay, at ang moral na pagpapahintulot sa pagpapakamatay.<ref name="StanfordSuicide">{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/suicide/ |title=Suicide (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |publisher=Plato.stanford.edu |access-date=2009-05-06}}</ref> Ang pilosopikal na argumento ayon sa kung ang pagpapakamatay ay maaaring maging moral na katanggap-tanggap o hindi ay nahahanay mula sa malakas na pagtutol (pagturing sa pagpapakamatay bilang hindi etikal at imoral), hanggang sa mga pananaw sa pagpapakamatay bilang isang [[sacrosanct]] na karapatan para sa kahit na sino (maging siya man ay bata at malusog na tao) na naniniwala na makatwiran at matapat na pinagpasyahan nila na kitlin ang kanilang buhay. Kasama sa mga tumututol sa pagpapakamatay ang mga Kristiyanong dalubhasa sa pilosopiya tulad nina [[Augustine ng Hippo]] at [[Thomas Aquinas]],<ref name="StanfordSuicide" /> [[Immanuel Kant]]<ref>Kant, Immanuel. (1785) ''Kant: The Metaphysics of Morals'', M. Gregor (trans.), Cambridge: Cambridge University Press, 1996. ISBN 978-0-521-56673-5. p177.</ref> at, sa pangangatwiran laban dito, si [[John Stuart Mill]]&nbsp;– ang pagtuon ni Mill sa kahalagahan ng [[kalayaan]] at [[awtonomiya]] ay nangangahulugan na kanyang tinanggihan ang mga pagpipilian na pipigil sa isang taong gumawa ng mga nagsasariling desisyon.<ref>{{cite journal | author = Safranek John P | year = 1998 | title = Autonomy and Assisted Suicide: The Execution of Freedom | url =https://archive.org/details/sim_hastings-center-report_july-august-1998_28_4/page/n34| journal = The Hastings Center Report |volume = 28 | issue = 4| page = 33 }}</ref> Itinuturing ng iba ang pagpapakamatay bilang isang lehitimong bagay ng personal na pagpili. Ang mga tagasuporta ng posisyong ito ay pinapanindigan na walang sinuman ang dapat na piliting magdusa nang labag sa kanilang kalooban, partikular na mula sa mga kondisyon na tulad ng mga hindi na magagamot na karamdaman, karamdamang pangkaisipan, at katandaan na wala nang pag-asang bumuti pa. Kanilang tinatanggihan ang paniniwala na ang pagpapakamatay ay palaging hindi makatwiran, ikinakatwirang ito ay maaaring wastong huling kalutasan para sa mga nagdudusa sa malalang pananakit o trauma.<ref>Raymond Whiting: A natural right to die: twenty-three centuries of debate, pp. 13–17; Praeger (2001) ISBN 0-313-31474-8</ref> Ang mas malakas na paninindigan ay nangangatwiran na ang mga tao ay kailangang mapahintulutan na sariling piliin para mamatay maging sila man ay nagdudusa o hindi. Ang mga kilalang sumusuporta sa [[paniniwala]] na ito ay sina Scottish empiricist na si [[David Hume]]<ref name="StanfordSuicide" /> at ang Amerikanong bioethicist na si [[Jacob M. Appel|Jacob Appel]].<ref name=pmid17649899 /><ref>[[Wesley J. Smith]], Death on Demand: The assisted-suicide movement sheds its fig leaf, ''The Weekly Standard'', 5 Hunyo 2007</ref> ===Pagtatanggol=== [[Image:Alexandre-Gabriel Decamps - The Suicide - Walters 3742.jpg|thumb|Sa ipinintang ito ni Alexandre-Gabriel Decamps, ang palette, pistol, at ang sulat na nakalatag sa sahig ay nagmumungkahing may naganap na isang trahedya; isang pintor na kumitil sa kanyang sariling buhay.<ref>{{cite web|publisher= [[The Walters Art Museum]] |url=http://art.thewalters.org/detail/1589 |title= The Suicide}}</ref>]] Ang pagtatanggol ng pagpapakamatay ay naganap sa maraming kultura at [[pumapangalawang kultura]]. Ang [[Militar na Hapon]] sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay hinikayat at dinakila ang [[kamikaze]] na pag-atake, na mga pagpapakamatay na pag-atake ng mga pilotong militar mula sa [[Imperyo ng Hapon]] laban sa mga sasakyang-pandagat ng Magkaalyadong hukbong-dagat sa mga panahon ng pagwawakas ng kampanya ng Pasipiko para sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang lipunan ng Hapon sa pangkalahatan ay inilarawan bilang "konsintidor" ng pagpapakamatay<ref name="ozawa-desilva">{{cite journal|last=Ozawa-de Silva|first=C|title=Too lonely to die alone: internet suicide pacts and existential suffering in Japan.|url=https://archive.org/details/sim_culture-medicine-and-psychiatry_2008-12_32_4/page/516|journal=Culture, medicine and psychiatry|date=2008 Dec|volume=32|issue=4|pages=516–51|pmid=18800195|doi=10.1007/s11013-008-9108-0}}</ref> (tingnan ang [[Pagpapakamatay sa Hapon]]). Ang [[Pagpapakamatay at ang Internet|Mga paghahanap sa internet ng impormasyon tungkol sa pagpapakamatay]] ay nagbibigay ng mga webpage na 10-30% ng panahon na hinihikayat o pinapadali ang mga pagsubok ng pagpapakamatay.<!-- <ref name=Dur2011/> --> May ilang mga alalahanin na ang mga naturang site ay maaaring udyukan ang mga posibleng magpakamatay.<!-- <ref name=Dur2011/> --> Ang ilang mga tao ay bumubuo ng mga [[suicide pact o kasunduan sa pagpapakamatay]] sa online, ito man ay sa mga dating kaibigan o sa mga taong nakilala lamang kamakailan sa mga [[chat room]] o [[Internet forum|mga message board]].<!-- <ref name=Dur2011/> --> Gayunpaman, ang Internet ay maaari ring makatulong iwasan ang pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagbibigay ng grupong panlipunan para sa mga taong nag-iisa.<ref name=Dur2011>{{cite journal|last=Durkee|first=T|author2=Hadlaczky, G; Westerlund, M; Carli, V|title=Internet pathways in suicidality: a review of the evidence.|journal=International journal of environmental research and public health|date=2011 Oct|volume=8|issue=10|pages=3938–52|pmid=22073021|doi=10.3390/ijerph8103938|pmc=3210590}}</ref> ===Mga Lokasyon=== Ang ilang mga landmark ay naging kilala para sa mga mataas na bilang ng mga tangkang pagpapakamatay.<ref name=Robinson2012/> Kasama na dito ang [[Tulay ng Golden Gate]] ng [[San Francisco, California|San Francisco]], [[Aokigahara|Kagubatang Aokigahara]] ng Hapon,<ref>{{cite book|last=Robinson|first=ed. by Peter|title=Research themes for tourism|year=2010|publisher=CABI|location=Oxfordshire [etc.]|isbn=978-1-84593-684-6|page=172|url=http://books.google.ca/books?id=219aFMSRPqgC&pg=PA172|author2=Heitmann, Sine; Dieke, Peter}}</ref> [[Beachy Head]] ng Inglatera<ref name=Robinson2012>{{cite book|last=Robinson|first=edited by David Picard, Mike|title=Emotion in motion : tourism, affect and transformation|publisher=Ashgate|location=Farnham, Surrey|isbn=978-1-4094-2133-7|page=176|url=http://books.google.ca/books?id=PjuY_4Vy_UUC&pg=PT176}}</ref> at [[Bloor Street Viaduct]] ng [[Toronto]].<ref name=Dennis2008>{{cite book|last=Dennis|first=Richard|title=Cities in modernity : representations and productions of metropolitan space, 1840&nbsp;– 1930|year=2008|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-46841-1|page=20|url=http://books.google.ca/books?id=Gq9_uNNkmKUC&pg=PA20|edition=Repr.}}</ref> Hanggang noong 2010, ang Golden Gate Bridge ay nagkaroon ng mahigit sa 1,300 na pagpapakamatay sa pamamagitan ng pagtalon simula nang ito ay naipatayo noong 1937.<ref name=McDougall2010>{{cite book|last=McDougall|first=Tim|title=Helping children and young people who self-harm : an introduction to self-harming and suicidal behaviours for health professionals|year=2010|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=978-0-415-49913-2|page=23|url=http://books.google.ca/books?id=2VfP1-o0BgcC&pg=PA23|author2=Armstrong, Marie; Trainor, Gemma}}</ref> Ang maraming lugar kung saan karaniwang nangyayari ang pagpapakamtay ay gumawa ng mga harang para iwasan ito.<ref name=Bateson2008>{{cite book|last=Bateson|first=John|title=Building hope : leadership in the nonprofit world|year=2008|publisher=Praeger|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-313-34851-8|page=180|url=http://books.google.ca/books?id=GUzq5qNegkYC&pg=PA180}}</ref> Kasama dito ang [[Luminous Veil]] sa Toronto,<ref name=Dennis2008/> at mga harang sa [[Eiffel Tower]] sa Paris at [[Empire State Building]] sa New York.<ref name=Bateson2008/> Hanggang noong 2011, ang isang harang ay ginagawa para sa Golden Gate Bridge.<ref name=Miller2011>{{cite book|last=Miller|first=David|title=Child and Adolescent Suicidal Behavior: School-Based Prevention, Assessment, and Intervention|year=2011|isbn=978-1-60623-997-1|page=46|url=http://books.google.ca/books?id=bAHcIUDoVEoC&pg=PA46}}</ref> Ang mga ito ay tila napakabisa sa pangkalahatan.<ref name=Miller2011/> ==Iba pang uri== Dahil ang pagpapakamatay ay nangangailangan ng kusang pagsubok na mamatay, sa pakiwari ng iba hindi ito masasabing magaganap sa mga hindi tao.<ref name=Maris2000>{{cite book|last=Maris|first=Ronald|title=Comprehensive textbook of suicidology|year=2000|publisher=Guilford Press|location=New York [u.a.]|isbn=978-1-57230-541-0|pages=97–103|url=http://books.google.ca/books?id=Zi-xoFAPnPMC&pg=PA97}}</ref> Ang mga pagkilos ng pagpapakamatay ay naobserbahan sa [[salmonella]] na naghahangad na malabanan ang kakumpetensiyang bakterya sa pamamagitan ng pagsisimula ng isang pagtugon sa [[immune system o sistema ng resistensiya]] laban sa mga ito.<ref>{{Cite journal|url=http://www.nytimes.com/2008/08/26/science/26obsalm.html?ref=science|title=In Salmonella Attack, Taking One for the Team|author=Chang, Kenneth|date=25 Agosto 2008|publisher=New York Times|postscript=<!--None-->}}</ref> Ang mga pagpapakamatay bilang pangdepensa ng mga manggagawa ay nakita rin sa langgam sa Brazil na ''Forelius pusillus'' kung saan ang isang grupo ng mga langgam ay iniwan ang seguridad ng pugad pagkatapos tinakpan ang pasukan mula sa labas bawa’t gabi.<ref>{{cite journal|title=Preemptive Defensive Self-Sacrifice by Ant Workers|url=http://www.cyf-kr.edu.pl/~rotofils/Tofilski_etal_2008.pdf|format=PDF|author=Tofilski,Adam; Couvillon, MJ;Evison, SEF; Helantera, H; Robinson, EJH; Ratnieks, FLW|year=2008|volume=172|pmid=18928332|issue=5|journal=The American Naturalist|doi=10.1086/591688|pages=E239–E243}}</ref> Ang mga [[Pea aphid]], kapag nanganganib sa isang [[ladybug]], ay maaaring pasabugin ang kanilang sarili, na naghihiwalay sa isa’t-isa at pinoprotekhan ang kanilang mga kauri at kung minsan pa ay pinapatay ang ladybug.<ref>{{Cite journal|url=http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|title=Animal Suicide Sheds Light on Human Behavior|author=Larry O'Hanlon|date=Mar 10, 2010|publisher=Discovery News|postscript=<!--None-->|access-date=31 Enero 2014|archive-date=25 Hulyo 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725200146/http://news.discovery.com/animals/animal-suicide-behavior.html |date=25 Hulyo 2010 }}</ref> Ang ilang uri ng mga [[anay]] ay may mga sundalo na sumasabog, na tumatakip sa kanilang mga kaaway ng malagkit na goo.<ref>{{Cite journal|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/10_october/20/life_horrors.shtml|title=Life In The Undergrowth|publisher=BBC|postscript=<!--None-->|author1=<Please add first missing authors to populate metadata.>}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Suicidal defensive behaviour by frontal gland dehiscence in Globitermes sulphureus Haviland soldiers (Isoptera)|first4=A.|last4=Peppuy|first3=V.|last3=Van Tuyen|volume=44|first2=A.|issue=3|journal=Insectes Sociaux|date=August, 1997|last2=Robert|page=289|doi=10.1007/s000400050049|url=http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|publisher=Birkhäuser Basel|author=Bordereau, C|postscript=<!--None-->|access-date=2014-01-31|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www.springerlink.com/content/m727aywa4mdf04ln/ |date=2020-04-18 }}</ref> Nagkaroon ng mga ulat batay sa mga naobserbahan sa mga aso, kabayo at dolphin na nagpapakamatay, nguni’t may napakaliit na katibayan para maging batayan.<ref>{{Cite journal|title=Do Animals Commit Suicide? A Scientific Debate|date=Mar. 19, 2010|author=Nobel, Justin|publisher=Time|url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|postscript=<!--None-->|access-date=2014-01-31|archive-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817103106/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1973486,00.html |date=2013-08-17 }}</ref> Nagkaroon lamang ng napakaliit na siyentipikong pag-aaral hinggil sa pagpapakamatay ng hayop.<ref>{{Cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1997.tb52352.x|title=Suicide Research|first2=J. John|last2=Mann|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|author=Stoff, David|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|publisher=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=836|issue=Neurobiology of Suicide, The : From the Bench to the Clinic|year=1997|pages=1–11|postscript=<!--None-->|bibcode=1997NYASA.836....1S|access-date=2014-01-31|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418174725/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120752899/abstract |date=2020-04-18 }}</ref> ==Mga Kilalang Kaso== Ang isang halimbawa ng sabay-sabay na pagpapakamatay o mass suicide ay ang 1978 na "[[Jonestown]]" [[pagpapakamatay ng kulto]], kung saan ang 918 miyembro ng [[Peoples Temple]], isang Amerikanong [[kulto]] na pinamunuan ni [[Jim Jones]], ang nagwakas ng kanilang buhay sa pamamagitan ng pag-inom ng ubas na [[Flavor Aid]] na may halong [[Potassium cyanide|cyanide]].<ref>Hall 1987, p.282</ref><ref name="tape">[http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html "Jonestown Audiotape Primary Project."]''Alternative Considerations of Jonestown and Peoples Temple''. San Diego State University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518030445/http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html |date=2013-05-18 }}</ref><ref>"1978:[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/18/newsid_2540000/2540209.stmMassSuicide Leaves 900 Dead]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Retrieved 9 November 2011.</ref> Ang mahigit sa 10,000 mga Hapong sibilyan ang nagpakamatay sa mga huling araw ng [[Digmaan ng Saipan]] noong 1944, ang ilan ay tumalon sa "Suicide Cliff" at "Banzai Cliff".<ref>John Toland, ''The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936–1945'', Random House, 1970, p. 519</ref> Ang [[2008 Irish hunger strike|1981 protesta sa pamamagitan ng hindi pagkain]], na pinamunuan ni [[Bobby Sands]], ay nagbunga ng 10 namatay. Ang sanhi ng kamatayan ay naitala ng [[coroner]] bilang “gutom na kusang ginawa,” sa halip na pagpapakamatay; ito ay binago para lamang maging "gutom" sa mga katibayan ng pagkamatay pagkatapos ng protesta mula sa mga pamilya ng mga namatay na nagprotesta.<ref name="Philosophy59OKeeffe">[http://www.jstor.org/pss/3750951 Suicide and Self-Starvation], Terence M. O'Keeffe, [[Philosophy (journal)|''Philosophy'']], Vol. 59, No. 229 (Jul., 1984), pp. 349–363</ref> Si [[Erwin Rommel]] sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay natuklasang may nalalaman sa simula pa lamang ng [[20 July plot|Hulyo 20 Plot]] sa buhay ni Hitler at pinagbantaan ng [[public trial o paghatol ng publiko]], paghatol ng kamatayan at mga marahas na paghihiganti sa kanyang pamilya maliban na lamang kung kikitlin niya ang sarili niyang buhay.<ref>{{cite book |last=Watson |first=Bruce|title=Exit Rommel: The Tunisian Campaign, 1942–43 |url=https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats |publisher=Stackpole Books |year=2007|page=[https://archive.org/details/exitrommeltunisi0000wats/page/170 170]|isbn=978-0-8117-3381-6}}</ref> [[Talaksan:Akashi Gidayu writing his death poem before committing Seppuku.jpg|thumb|right|Si Heneral [[Akashi Gidayu]] habang naghahanda sa pagsasagawa ng ''[[seppuku]]'' makaraang matalo sa isang digmaang para sa kapakanan ng kaniyang panginoon noong 1552. Isang uri ng pagpapatiwakal sa Sinaunang Hapon ang ''seppuku''. Sa dibuho, katatapos pa lamang isilat ng heneral ang kaniyang tulang pangkamatayan, na makikita sa gawing mataasa na kanan.]] Ang '''pagpapatiwakal''' o '''pagpapakamatay''' ay ang intensiyonal na pagkitil ng isang tao sa kanyang sariling buhay. Ang pagpapatiwakal ay maaaring dulot ng maraming bagay gaya ng [[depresyon]], kahihiyan, pagdurusa, kahirapan sa buhay, o mga di kanais nais na sitwasyon sa buhay ng isang tao. Halos isang milyon kada taon ang namamatay sa pagpapatiwakal na isa sa pangunahing dahilan ng kamatayan ng tao sa buong mundo. Halos 10 hanggang 20 milyon naman ang nagtatangkang magpakamatay kada taon. == Bilang == === Pambansa === Talaan ng mga bansang may pinakamataas na insidente ng pagpapatiwakal: {| class="prettytable sortable" align="center" style="margin-left:1em; margin-right: 0px;" |+ '''Pagpapatiwakal bawat 100,000 tao kada taon'''<ref>[http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/country_reports/en/index.html Country reports and charts available], [[World Health Organization]], accessed on 16 Marso 2008.</ref> |- bgcolor="#ececec" !Ranggo!!Bansa!!Lalake!!Babae!!Kabuuan!!Taon |- | 1 || align="left" | {{flag|Lithuania}} || 70.1 || 14.0 || 40.2 || 2004 |- | 2 || align="left" | {{flag|Belarus}} || 63.3 || 10.3 || 35.1 || 2003 |- | 3 || align="left" | {{flag|Russia}} || 61.6 || 10.7 || 34.3 || 2004 |- | 4 || align="left" | {{flag|Kazakhstan}} || 51.0 || 8.9 || 29.2 || 2003 |- | 5 || align="left" | {{flag|Hungary}} || 44.9 || 12.0 || 27.7 || 2003 |- | 6 || align="left" | {{flag|Guyana}} || 42.5 || 12.1 || 27.2 || 2003 |- | 7 || align="left" | {{flag|South Korea}}<ref>[http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?at_code=390145 Suicide in South Korea Case of Too Little, Too Late] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830054115/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?at_code=390145 |date=2008-08-30 }}, OhmyNews KOREA</ref><ref>[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/158160.html S. Korea has top suicide rate among OECD countries], Seoul, 18 Setyembre 2006 Yonhap News</ref>|| N/A || N/A || 26.1 || 2005 |- | 8 || align="left" | {{flag|Slovenia}} || 37.9 || 13.9 || 25.6 || 2004 |- | 9 || align="left" | {{flag|Latvia}} || 42.9 || 8.5 || 24.3 || 2004 |- | 10 || align="left" | {{flag|Japan}} || 35.6 || 12.8 || 24.0 || 2004 |} == Mga klasipikasyon ng pagpapatiwakal == *[[Eutanasya]]: Ito ang pagpapatiwakal ng isang indibidwal na nagnanais ng wakasan ang sariling buhay sa tulong ng ibang tao. Ito ay maaaring makatulong sa isang indibidwal na wala ng pisikal na kapasidad na isagawa ang pagpapakamatay dahil sa matinding karamdaman. Ang karaniwang tumutulong sa pagsasagawa ng isang euthanasia ay isang miyembro ng pamilya o doktor (kung ito ay legal sa isang bansa). Ang euthanasia ay isang moral at pampolitikang isyu sa maraming bansa, tulad ng kinasangkutang iskandalo ng doktor na si Dr. Jack Kevorkian, isang doktor na tagapagtaguyod ng karapatan ng mga taong nagnanais magpakamatay sa pamamagitan ng euthanasia. Dahil sa pagsasagawa ni Dr. Kevorkian ng euthanasia sa ilang pasyente, siya ay nahatulang mabilanggo sa kulungan. Ang ilang bansa na may batas na pumapayag sa euthanasia ang [[Switzerland]] kung saan ang klinikang ''Dignitas'' sa bansang ito ang dinadayo ng mga indibidwal mula sa ibang bansa na nagnanais magpakamatay sa pamamagitan ng euthanasia. *Murder suicide: Isang pagpatay-pagpapatiwakal kung saan ang isang indibidwal ay pumatay ng isa o higit pang mga tao bago patayin ang kanyang sarili. Ang ilang akto na kabilang sa murder-suicide ang: **Pagpapakamatay ng mga suicide bomber: Ito ang papagpapatiwakal kung saan ang isang indibidwal ay isinakripisyo ang kanyang buhay alang alang sa isang ideolohiya kabilang na ang relihiyon o politika. Ito ay maaring bunsod ng paghihiganti o pagpoprototesta sa mga kalaban ng ideolohikal na ito. **Pagpatay ng mga miembro ng sariling pamilya. Ito ang pagpapatiwakal na ang layunin ay pigilan ang sakit at paghihirap na haharapin ng mga miyembro ng pamilya, tulad ng asawa at mga anak na nakasalaylay lamang sa taong nagpatiwakal. Ang problemang pinansiyal ang karaniwang motibasyon ng mga magulang na pumatay ng kanilang sariling mga anak bago nagpatiwakal. Kabilang din dito ang pagpatay ng isang asawa sa sariling mga anak bilang paghihiganti sa naiwang asawa dulot ng diborsiyo o pangangaliwa ng isang asawa. **Krimen ng pag-ibig: Isang pagpapatiwakal na ginawa ng isang indibidwal matapos patayin ang kanyang kasintahan o asawa bunsod ng biglaang simbuyo ng pagseselos, galit o dalamhati sa taong ito. **Pambabaril sa paaralan: Ito ang pagpapatiwakal ng isa o maraming estudyante pagkatapos isagawa ang pamamaril sa loob ng paaralan. Ito ay karaniwang resulta ng "bullying" (pang aabuso o panliligalig) sa mga estudyante ng iba pang estudyante at ang hindi pagaksiyon ng paaralan dito na naging dahilan upang ang mga estudyanteng ito ay mapoot sa kanyang paaralan at sa mga estudyante nito. Ilang halimbawa nito ang [[Columbine highschool massacre]] noong 1999 at pambabaril-pagpapatiwakal ng estudyanteng si [[Seung-Hui Cho]] sa Virginia Tech noong 2007. **Kasunduang Pagpatiwakal (suicide pact): Isang kasunduan sa pagitan ng dalawa o higit na indibidwal na isagawa ang pagpakamatay ng sama sama sa isang lugar, o hiwalay na lugar ngunit parehong oras. Ang gawaing ito ay karaniwang nangyayari sa Hapon at [[Korea]] kung saan ang mga indibidwal ay naghahanap sa internet o forum ng ilang indibidwal na nagnanais din magpakamatay. Ang karaniwang paraan ng suicide pact ay ang pagpapakamatay ng mga nagkasundong indibidwal sa pamamagitan ng paglanghap ng nakakalasong gas gaya ng Carbon Monoxide o Hydrogen Sulfide sa isang saradong sasakyan o kwarto. *Mass suicide o Pagpapatiwakal sa isang kulto: ito ay pagpapatiwakal kung saan ang isang malaking bilang ng mga tao ay sabay sabay na nagpakamatay dahil sa parehong paniniwalang ideolohikal kabilang na ang relihiyon at politika. Ang isa sa natalang pinakamalaking mass suicide sa kasaysayan ang ginawang pagpapakamatay ng 909 miembro ng kulto ng mangangaral na si [[Jim Jones]] sa Jonestown, [[Guyana]] noong 18 Nobyembre 1978. *Pagpapatiwakal upang takasan ang isang parusa: Ito ang pagpapatiwakal na karaniwang ginagawa ng mga kriminal sanhi ng pagsisisi sa kanilang nagawa o takasan ang pagkakulong sa bilangguan ng mahabang panahon. == Mga Dahilan == Ang ilan sa mga dahilan ng pagpapatiwakal ng isang tao: *[[Sakit sa pag-iisip]]: Ito ay madalas na matatagpuan o umiiral sa 87% hanggang 98% ng mga taong nagpatiwakal. Kabilang sa mga sakit sa pagiisip na makikita sa mga nagpatiwakal ang [[bipolar disorder]] na makikita sa 30% ng mga taong nagpatiwakal, pag-abuso ng mga ilegal na droga sa 18%, [[schizophrenia]] sa 14%, at sa may [[diperensiya ng personalidad]] sa 13% ng mga nagpapatiwakal. Ang panganib sa pagsasagawa ng pagpapatiwakal ng mga taong may karamdamang [[depresyon]] ay humigit-kumulang 15 porsiyento. Ang mga droga at gawain na maaring magsanhi sa isang indibidwal na magpatiwakal ang pagggamit ng drogang [[cocaine]], [[benzodiazepine]], alak, [[methamphetamine]], [[heroin]], paninigarilyo, at pagsusugal. *[[Genetiks]]: Ayon sa pananaliksik, ang mga indibidwal na may magulang o kamag-anak na nagpatiwakal ay nangaganib na magsagawa rin ng pagpapatiwakal. Kung ang magulang ay may sakit sa pag-iisip na maaaring naging sanhi ng pagpapatiwakal nito, ito ay maaaring mamana ng isang anak. *Pagdurusa: Ang pagkakaroon ng sakit na walang lunas tulad ng [[kanser]] at ang kaakibat na pisikal, emosyonal (gaya ng kahihiyan sa kaso ng mga may [[HIV]]), at pinansiyal na pagdudursang idudulot nito ang nagtutulak sa ibang tao na magpatiwakal na lamang. Kabilang din sa pagdurusa ang kahirapan sa buhay, pagkakalubog sa utang at iba pa. *Problema sa paaralan gaya ng pagbagsak sa pagsusulit *Problema sa pag-ibig: Ang hindi kayang pagtanggap sa pakikipaghiwalay ng isang kasintahan o asawa, kawalang interes ng isang minamahal sa taong nagmamahal sa kanya o pagtanggi ng isang indibidwal na maging kasintahan ng isa pang indibidwal ang nagtutulak sa iba na magpatiwakal na lamang. *Diskriminasyon: Ang diskriminasyon na nararanasan ng isang indibidwal batay sa kanyang [[etnisidad]], [[kasarian]], [[Homosekswalidad|orientasyong sekswal]], estado sa buhay ay maaaring magdulot sa mga ito ng kawalan ng kompiyansa (confidence) sa sarili, [[depresyon]] at kawalan ng pag-asa. *Pang aabuso: Ang pang aabuso ay maaring tumukoy sa karahasan, emosyonal, o sekswal na pang aabuso sa isang indibidwal katulad ng mga asawa at mga bata. Ang mga inaabusong indibidwal ay maaaring makaramdam ng kawalan ng kompiyansa sa sarili at [[depresyon]]. == Paraan == Ilan sa karaniwang paraan ng pagpapatiwakal ay: *Pagbaril sa sarili: Ito ang pagpapatiwakal gamit ang isang baril na itinutok sa sentido (temple) o puso ng isang tao. Ito ang karaniwang paraan ng pagpapatiwakal sa Estados Unidos. Ang hindi matagumpay na pagbaril sa sarili ay maaaring maging resulta ng pagkawasak ng mukha, pagkalumpo, coma o paralisis na sanhi ng pagkawala ng ilang bahagi ng utak. [[Talaksan:Giotto - Scrovegni - -47- - Desperation.jpg|upright|200px|thumb|Pagpapatiwakal sa pamamagitan ng pagbibigti]] *Pagbibigti: Ito ang pinakakaraniwang paraan ng pagpapatiwakal dahil sa madaling aksesibilidad ng mga bagay na ginagamit sa pagbibigti gaya ng nylon cord, sinturon, damit at iba pa. Ang mga bagay na ito ay ikinakabit sa leeg upang pigilan ang pagdaloy ng dugo sa utak ng isang tao. Ito ay nagreresulta ng cerebral hypoxia o kawalan ng oxygen sa utak ng tao. Ang kawalan ng malay (unconsciouness) ay maaaring maganap sa loob ng labinlamang segundo o mas matagal pa. Ang kamatayan ay magaganap sa loob ng 15 minuto o mas matagal pa. Ito ang isa sa pinakamatagumpay na paraan ng pagpapatiwakal at halos 70% ng nagbibigti ay nagtatagumpay na makamit ang kamatayan. *Pagtalon mula sa matataas na gusali: Ang paraang ito ang karaniwang paraan ng pagpapatiwakal na ginagawa sa Hongkong. Ang Centre for Suicide Research and Prevention ng Universid ng Hong Kong ay naniniwala na ito ay sanhi ng madaling paghahanap ng mga nagnanais magpakamatay ng mga matataas na gusali na pagtatalunan. Ang hindi matagumpay na pagpapakamatay sa paraang ito ay maaaring magsanhi ng permanenteng pagkalumpo ng isang tao. *Paglalaslas ng pulso o leeg: Isang paraan na ang layunin ay mamatay sa pamamagitan ng pagkaubos ng dugo. Ito ay karaniwang hindi matagumpay na paraan ng pagpapakamatay at ang layunin ng mga gumagawa nito ay marahil isa lamang pagsigaw ng paghingi ng tulong sa kanilang mga problema sa buhay. *Pagpapakalunod: Isang paraan na nagreresulta sa cerebral hypoxia o kawalan ng oxygen sa utak ng tao. *Paglanghap ng nakakalasong gas: Ito ang karaniwang paraan ng pagpapatiwakal sa Hapon ng ilang indibidwal na nagkasundong sabay sabay na magpakamatay. Ang pagpapapatiwakal ay ginagawa sa loob ng isang selyadong sasakyan gamit ang isang hibachi (banga o lutuan na nilalagyan ng uling). Ang bagong paraan ng pagpapatiwakal sa Hapon na pinapaniwalaang mas epektibo at mas mabilis kesa sa carbon monoxide ang hydrogen sulfide sa pamamagitan ng paghahalo ng detergent (panlabang kemikal) at sulfur (bath salts). *Pag inom ng lason: Ang bilis ng pagkamit ng kamatayan sa paraang ito ay depende sa kemikal na ginamit ng isang indibidwal. Sa Pilipinas, ang karaniwang kemikal na iniinom ng mga nagpapakamatay ay "silver cleaner".<ref>{{Cite web |title=Rise in suicides involving silver cleaners alarms cops |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view/20091104-234249/Rise-in-suicides-involving-silver-cleaners-alarms-cops |access-date=2011-09-22 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082259/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view/20091104-234249/Rise-in-suicides-involving-silver-cleaners-alarms-cops |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731082259/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/metro/view/20091104-234249/Rise-in-suicides-involving-silver-cleaners-alarms-cops |date=2013-07-31 }}</ref> *Pagpapasagasa sa tren: Ito ang paraan ng pagpapakamatay kung saan ang isang indibidwal ay humihiga sa riles ng papadating na tren o pagpapabangga sa tumatakbong tren. Ang hindi matagumpay na pagpapakamatay sa paraang ito ay maaaring magresulta ng permanenteng pagkalumpo sa isang tao. *Drug overdose: Ito ang paraan ng pagpapakamatay sa pamamagitan ng paginom ng droga sa sobrang bilang na nagreresulta sa pagkalason ng katawan. == Liham ng nagpatiwakal == Ang liham ng nagpatiwakal (suicide note) ay mensahe na iniwan ng isang nagpatiwakal upang ipaalam ang dahilan ng kanyang pagpapakamatay o ang mga kahilingan sa mga mga naiwang kamag-anak o kakilala. Tinatayang may 12–20% o isa sa bawat anim ng mga pagpapatiwakal ay nag-iiwan ng liham.. == Legalidad ng pagpapatiwakal == May iba't ibang batas ang mga bansa tungkol sa pagpapatiwakal. Sa estado ng Victoria sa Australia, ang isang nakaligtas sa pagpapakamatay ay maaaring kasuhan ng kasong pagpatay (manslaughter). Bukod sa Victoria, ang mga bansang Netherlands at Russia ay may batas na maaaring magkaso ng manslaugther sa isang indibidwal na nagpayo, nagsulsol o nagdulot sa iba na magpatiwakal. Sa India at Singapore, ang pagtatangkang magpakamatay ay isang krimen. Ang mga bansa o estado kung saan legal ang euthanasia ay kinabibilangan ng Oregon, Washington at Switzerland. == Mga pananaw == === Pilosopikal === ==== Mga pabor sa pagpapatiwakal ==== *[[Idealismo]]: Ayon sa historyan na si [[Herodotus]], "Kapag ang buhay ay naging mabigat, ang kamatayan ay nagiging hinahanap na kanlungan ng isang tao". Ito ay inayunan ng pilosopong si [[Arthur Schopenhauer]], "sabihin nila sa amin na ang pagpapakamatay ay isang pinakadakilang pagsasagawa ng kaduwagan...na ang pagpapatiwakal ay mali, gayung maliwanag na walang bagay sa mundo na higit sa kanyang pag-aari kundi ang kanyang buhay at pagkatao. Bukod dito, naniniwala rin si Schopenhauer na ang pagpapakamatay ay hindi isang bagay na imoral ngunit ito'y isang karapatan ng tao na kitilin ang kanyang sariling buhay. Sa isang paghahalintulad, kanyang inahalintulad ang pagtatapos ng sariling buhay ng isang tao sa paggising nito kung ito ay nakararanas ng isang bangungot. *[[Liberalismo]]: Ang Liberalismo ay naghahayag na ang buhay ng isang tao ay pag-aangkin lamang nila, at walang ibang tao ang may karapatan na ipilit ang kanilang mga paniniwala sa ibang tao na ang buhay ng isang tao ay para ipamuhay ito. Sa halip, ang isang indibidwal na nasasangkot dito ang gagawa ng gayung desisyon at ito ay dapat respetuhin. Ayon sa pilosopo at sikayatrist na si Thomas Szasz, ang pagpapakamatay ang pinaka pundamental na karapatan ng lahat ng tao. Kung ang kalayaan ay ang pag-aari ng sariling buhay at katawan, ang pagkitil ng sariling buhay ang pinakapundamental sa lahat ng bagay. Kung ikaw ay pinupuwersang mabuhay ng ibang tao, kung gayun, hindi ikaw ang nabubuhay at hindi mo ito pag-aari kundi pag-aari ng iba. *[[Stoisismo]]: Bagama't ayon kay George Lyman Kittredge ang mga "stoiko ay naniniwalang ang pagpapatiwakal ay kaduwagan at mali", ang mga pinakakilalang stoiko gaya ni Seneca Ang Nakababata, Epictetus, at Marcus Aurelius — ay naniniwala na ang pagpapakamatay ng isang indibidwal ay palaging isang opsiyon at sa maraming pagkakataon ay mas kagalang galang pa kesa sa buhay na puno ng kasawian. *[[Confucianismo]]: Ihinahayag ng Confucianismo na ang pagkabigong sundin ang mahahalagang prinsipyo ay mas masahol pa kaysa kamatayan, kaya ang pagpapakamatay ay maaaring payagan at ito ay kapuri-puri kung ito ay ginawa para sa kapakanan ng mga prinsipyong ito. Ang pagdidiin ng Confucianismo sa katapatan, pagsasakripisyo ng sarili, at karangalan ay parang naghihimok sa isang altruistikong (alang alang sa kapakanan ng iba) papagpakamatay. *[[Libertarianismo]]: Para sa mga libertariano, ang karapatan ng pag-aari ng sarili ay nagbibigay karapatan sa isang tao na wasakin ang kanyang katawan kung kanyang nanaisin. Ang platapormang pampolitika ng U.S. Libertarian Party's noong 1996 ay nagtataguyod na "ipawalang bisa ang lahat ng batas na naghahadlang sa karapatan ng isang indibidwal na kitilin ang sariling buhay at ito ay panghihimasok sa pangunahing karapatan ng isang indibidwal na kitilin ang kanyang sariling buhay." ==== Mga pagtutol sa pagpapatiwakal ==== *[[Plato]]: Ayon sa pilosopong Griego na si [[Plato]], ang pagpapatiwakal ay hindi mali kapag ang pagpapatiwakal ng isang tao ay isang utos ng estado, dulot ng matinding kasawian, nagdurusa ng matinding kahihiyan. Gayunpaman, naniniwala si Plato na ang pagpapatiwakal ay dapat parusahan kung ito ay sanhi ng "kawalan ng pagtitiyaga at kaduwagan". *[[Albert Camus]]: Ang Pranses-Alheryanong absurdistang pilosopo na si Albert Camus ay nakita ang layunin ng [[absurdismo]] sa pangangatwiran kung ang pagpapakamatay ay kinakailangan sa isang mundo na walang Diyos. Para kay Camus, ang pagpapakamatay ay ang pagtanggi ng kalayaan. Ayon kay Camus, ang pagtakas sa kahangalan ng realidad tungo sa relihiyon, mga ilusyon o kamatayan ay hindi ang paraan ng pagtakas dito. Sa halip na takasan ang kahangangalan ng kawalang kahulugan ng buhay, ayon kay Camus, ito ay dapat yakapin ng buong puso. *[[Immanuel Kant]]: Ang pagtutol ng pilosopong si Immanuel Kant sa pagpapakamatay ay mababasa sa kanyang aklat na ''Fundamental Principles of The Metaphysic of Morals'' (Pangunahing Prinsipyo ng metapisiko ng mga moral). Ayon kay Kant, "Siya na nag-iisip magpakamatay ay dapat itanong sa kanyang sarili kung ang kanyang gagawing aksiyon ay alinsunod sa ideya ng sangkatauhan bilang layunin nito. Ang teoryang ito ni Kant ay tumitingin lamang sa pagsasagawa nito at hindi sa kalalabasan at resulta. Para kay Kant, ang isang tao ay nararapat, alinsunod sa etiko na suriin kung ang isang tao ay handang lahatin ang gawaing ito: na ang ang lahat ng tao ay dapat gawin ito. Ikinatwiran ni Kant na ang pagpili ng isang tao na kitilin ang sariling buhay ay nagpapataw sa isang tao na ituring ang kanyang sarili na layunin nito, na itinatakwil ni Kant. Ayon kay Kant, ang tao ay hindi lang dapat maging instrumento ngunit ang lahat ng aksiyon nito ay palaging ituring na layunin nito. Sa gayun hindi etikal na kitilin ng tao ang kanyang buhay para lamang bigyan kasiyahan ang kanyang sarili. *[[Liberalismong Klasiko]]: Ikinatwiran ni John Stuart Mill na dahil ang "sine qua non ng kalayaan" ang kapangyarihan ng isang indibidwal na gumawa ng mga desisyon, ang anumang desisyon na magpipigil sa isang tao na gumawa ng marami pang desisyon ay dapat pigilan. *[[Kontratang Panlipunan]]: Ang kontratang soyal ayon kay Jean-Jacques Rousseau, ay kung saan ang bawat tao ay may karapatang ipanganib ang kanyang buhay upang panatilihin ito. Ayon kay Hobbes at Locke, ang natural na batas ay nagbabawal sa bawat tao na "gawin ang isang bagay na ikawawasak ng kanyang sariling buhay o alisin ang isang bagay na magpapanatili nito". === Relihiyon === ==== Tutol ==== Kabilang ang Hudaismo, Budhismo, Kristiyanismo, Islam sa mga relihiyon na tumuturing sa pagpapatiwakal bilang isang kasalanan. Ayon sa doktrina ng Katolisismo, ang pagpapatiwakal ay isang matinding kasalanan, ngunit sa katekismo ng katoliko numero 2283 ang nakasaad ay: "Hindi tayo dapat mawalan ng pag-asa sa kaligtasan ng mga taong kumitil ng kanilang sariling buhay. Sa pamamagitan ng mga paraan na siya lang ang nakakaalam, ang Diyos ay maaaring magbigay ng pagkakataon sa mga ito para sa pagsisisi. Ang simbahan ay nananalangin para sa mga taong kumitil ng kanilang sariling buhay." Ayon sa Obispong Katoliko ng Westminster sa Inglatera na si Bernard Longley: "Ang pagpapatiwakal ay matinding kasalanan ngunit ang isang indibidwal ay dapat mayroong malusog na pag-isip upang malaman na ang kanyang ginagawa ay kasalanan. Ang mga taong nagpapatiwakal ay karaniwang nababalutan ng kaguluhan sa pag-iisip at kawalang pag-asa na nawawalan ng kontrol sa kanilang pag-iisip. Ang Diyos ay hindi humahatol sa mga taong hindi alam ang kanilang ginagawa. Ang kanyang habag ay walang katapusan." <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/mental_health/article6673319.ece Catholic Church shifts stance on suicides]{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Pabor ==== Ang [[Jainismo]] ay isang relihiyon na nagbibigay permisyon sa tao na magpakamatay ngunit may mga mahigpit na kondisyon. Ang mga Jain munis at nakakatanda ay kilala sa papapagutom sa kanilang sarili hanggang sa makamit ang kamatayan. Ang paraang ito ay tinatawag na Santhara. Ang ibang marahas na paraan ng pagpapatiwakal ay hindi pinapayagan. Ito ay marahil sa aral ng Jainismo ng "hindi paggamit ng karahasan". Ang ilang mga relihiyong kulto ay hindi lamang pinahihintulutan ang pagpapakamatay ngunit kanilang aktibo pang hinihikayat ang kanilang mga miyembro na magpatiwakal dahil sa paniniwalang ang pagapapatiwakal ay paraan ng pagtakas ng kaluluwa sa isang mas mabuting mundo. Ang mga kilalang halimbawa ng pagpapatiwakal sa kulto ang Peoples Temple, Solar Temple at Heaven's Gate. == Silipin din == *[[Buhay]] == Talasangguian == {{reflist}} <!-- Hinihikayat ko po ikaw na maglagay ng mga sanggunian. Kundi mo alam kung paano tanungin mo lamang ako: User:Felipe Aira --> [[Kategorya:Lipunan]] [[Kategorya:Pagpapatiwakal]] 2wogmiuo33lopv8gktyaad7izx7y630 0 65917 2216086 2215970 2026-07-15T02:52:57Z GinawaSaHapon 102500 2216086 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa-->{{About|kabuuang konsepto|pananaw sa relihiyon|Pananampalataya}}'''Paniniwalà''' ang subhetibong [[Ugali|pag-uugali]] ukol sa pagtiwala sa pagiging [[Katotohanan|totoo]] ng isang bagay o pananaw. Ito ang pananalig sa isang opinyon patungkol sa isang bagay, totoo man ito o hindi. Sa [[epistemolohiya]], ginagamit ang katagang ito upang tumukoy sa mga pag-uugali sa mundo na maaaring totoo o hindi. Para masabing naniniwala ang isang tao sa isang bagay, itinuturing niya ito bilang totoo. Halimbawa, sinasabing naniniwala siya sa pagiging bilog ng [[Daigdig]] kung sumasang-ayon siya sa [[Proposisyon|proposisyong]] "bilog ang mundo". Hindi nangangailangan ng [[pagkilatis]] upang maniwala sa isang bagay; halimbawa, konti lamang ang tao na pinag-iisipan talaga kung sisikat ba ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] bukas nang umaga, dahil karamihan sa mga tao ay naniniwala na sisikat ang Araw bukas nang umaga. Hindi rin nangangailangan ang isang paniniwala na maranasan ng isang tao; halimbawa, masasabi pa rin ng isang tao na hindi nakaranas kailanman ng [[niyebe]] na puti ang niyebe dahil alam niyang puti ang niyebe batay sa mga nakaranas nito. Maraming mga [[Pilosopiya|pilosopo]] sa kasaysayan ang sumubok na ilarawan ang paniniwala, mula sa pagiging isang representasyon ng mga maaaring maging ang [[mundo]] ayon kay [[Jerry Fodor]], pagtanggap sa mga bagay bilang totoo ayon kay [[Roderick Chisholm]], isang paraan upang ipaliwanag ang mga gawain ng isang tao ayon naman kina [[Daniel Dennett]] at [[Donald Davidson]], o bilang mga estado ng [[pag-iisip]] upang magawa ang isang bagay ayon naman kay [[Hilary Putnam]]. May mga ilan din na nagmumungkahi na malakihang baguhin ang ibig sabihin ng paniniwala, kabilang na ang pananaw na [[Materyalismong eliminatibo|eliminatibismo]], argumentong nagsasabi na walang katumbas sa [[kalikasan]] ang katutubong konsepto ng paniniwala ayon kay [[Paul Churchland]], at mga pormal na [[Epistemolohiya|epistemologo]] na gustong palitan ang pandalawahang pananaw sa paniniwala (kung naniniwala ka sa isang bagay o hindi) ng isang mas malayang sistema ng antas ng tiwala (maaaring medyo naniniwala ka sa isang bagay, hindi buong buo). == Paglalarawan == Maraming mga paglalarawan sa mga pangunahing katangian ng paniniwala ang iminungkahi, ngunit walang kasunduan ang nabuo kung alin dito ang tama. Tradisyonal na nangungunang pananaw ang ''representasyonalismo'', ang pananaw na ang mga pag-uugali sa mga representasyon na karaniwang iniuugnay sa mga proposisyon ang mga pag-uugali sa isip na kumakatawan sa mga paniniwala. Ito ang bumubuo sa kaisipan ukol sa naturang pag-uugali. Salungat naman dito ang ''punsiyonalismo'', na nagtuturing sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin sa pag-uugali. Ayon naman sa ''disposisyonalismo'', matutukoy ang mga paniniwala sa pag-uugali patungkol sa mga partikular na bagay. Madalas itong hinahanay sa ilalim ng punsiyonalismo dahil sa pagtuturing sa mga paniniwala bilang sanhi sa mga pag-uugali. Nakikilala naman sa modernong pilosopiya ang pananaw na ''interpretasyonismo'', na nagsasabing nakakaapekto o nakadepende ang paniniwala sa isang bagay sa interpretasyon ng iba ukol rito.<ref name="Schwitzgebel">{{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |date=2019 |title=Belief |trans-title=Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/ |archive-date=15 November 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> === Representasyonalismo === Inilalarawan sa representasyonalismo ang mga paniniwala bilang mga [[representasyon ng kaisipan]]. Karaniwan itong itinuturing bilang mga bagay na may mga semantikal na katangian tulad ng pagkakaroon nito ng nilalaman, pagtutukoy sa iba, o pagiging totoo o hindi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt">{{cite web |last1=Pitt |first1=David |date=2020 |title=Mental Representation |trans-title=Representasyon ng Kaisipan |url=https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806134216/https://plato.stanford.edu/entries/mental-representation/ |archive-date=6 August 2019 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Bumubuo ang mga paniniwala ng sarili nitong grupo ng mga representasyon sa kaisipan dahil hindi nito nangangailangan ng [[karanasan]] para kumatawan sa isang bagay, di kagaya ng [[persepsiyon]] o mga [[Alaala|alaalang]] malakabanata.<ref name="Borchert">{{cite book |last1=Borchert |first1=Donald |url=https://philpapers.org/rec/BORMEO |title=Macmillan Encyclopedia of Philosophy |date=2006 |publisher=Macmillan |edition=2 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Macmillan |chapter=Belief |trans-chapter=Paniniwala |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112065913/https://philpapers.org/rec/BORMEO |archive-date=12 January 2021 |url-status=live}}</ref> Dahil dito, itinuturing ang mga paniniwala bilang mga [[pag-uugali sa mga proposisyon]], na pawang walang karanasang kinakailangan. Bilang pag-uugali, malalarawan ang mga paniniwala batay sa nilalaman nito at modo.<ref name="Borchert" /> Nilalalaman ng [[pag-uugaling pangkaisipan]] ang pag-uugaling itinuon sa isang bagay, habang nakadirekta naman ang mga proposisyonal na pag-uugali sa mga [[proposisyon]].<ref name="Pitt" /> Naitatangi ang mga paniniwala mula sa ibang mga proposisyonal na pag-uugali tulad ng [[pagnanais]] sa paraan kung paano ito idinidirekta sa proposisyon. Sinusubukan ng mga paniniwala na kumakatawan sa nangyayari sa mundo, hindi subukan baguhin ito kagaya ng sa pagnanais.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Borchert" /> Halimbawa, kung naniniwala si Juan na magiging maaraw ngayon, may pag-uugaling pangkaisipan siya para sa proposisyong "Magiging maaraw ngayon" na magkukumpirma na tama ang proposisyong ito. Iba ito sa pagnanais ni Jose na maging maaraw ngayon, kahit na pareho sila ni Juan ng pag-uugali sa parehong proposisyon. Minsang inilalarawan ang mga paniniwala bilang nakapokus sa [[katotohanan]].<ref>{{cite web |last1=Fassio |first1=Davide |title=Aim of Belief |trans-title=Hangarin ng Paniniwala |url=https://iep.utm.edu/beli-aim/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211210202/https://iep.utm.edu/beli-aim/ |archive-date=11 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Makikita ang pokus na ito sa tendensiya ng mga tao na [[Pagbabago ng isip|magbago ng isip]] kapag may mga bagong patunay na nagpapatunay na mali ang isang paniniwala. Sa ganitong pananaw, maaaring magbago ng isip si Juan pagkarinig niya na magiging masama ang panahon, ngunit hindi ganito ang kaso ni Jose.<ref name="Schwitzgebel" /> Maraming mga paraan para matukoy kung paano nabubuo ang mga representasyong ito sa kaisipan. Isa sa mga ito ang [[hinuhang wika ng kaisipan]], na nagsasabing parang [[wika]] ang estraktura ng mga representasyon sa kaisipan, na minsang tinatawag na {{Lang|en|mentalese}} sa [[wikang Ingles]].<ref>{{cite web |last1=Katz |first1=Matthew |title=Language of Thought Hypothesis |trans-title=Hinuhang WIka ng Kaisipan |url=https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228211147/https://iep.utm.edu/lot-hypo/ |archive-date=28 February 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Kagaya ng mga regular na wika, nangangailangan ito ng mga simpleng elemento na pinagsasama-sama ayon sa mga tuntunin ng [[sintaksis]] para makabuo ng mas komplikadong mga elemento na gumaganap bilang mga mayhawak ng kahulugan. Sa pananaw na ito, masasabing nagtatabi ang kaisipan ng isang komplikadong elemento kapag may pinaniniwalaan ito. Hiwa-hiwalay bale ang mga paniniwala dahil pawang mga magkakaibang elemento ang mga ito sa isa't isa. Alternatibo sa ganitong pananaw ang tinatawag na ''mala-mapang pag-iisip'', na gumagamit ng metaporikal na mapa para ilarawan ang kalikasan ng mga paniniwala. Ayon sa pananaw na ito, hindi dapat isinasakodigo ang mga paniniwala bilang mga nagkakaibang pangungusap kundi bilang mapa ng impormasyon. Halimbawa, ang pagiging malayo ng isang lugar mula sa iba ay maaaring maipahayag bilang pangungusap sa isang wika gayundin bilang relasyon ng distansiya ng mga lugar sa isa't isa sa kaisipan.<ref name="Schwitzgebel" /> === Punsiyonalismo === Nagkakaiba ang punsiyonalismo sa representasyonalismo sa pagturing nito sa mga paniniwala bilang mga punsiyon o gampanin na ginagawa ng mga ito.<ref name="Levin">{{cite web |last1=Levin |first1=Janet |date=2018 |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418140903/http://plato.stanford.edu/entries/functionalism/ |archive-date=18 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Polger">{{cite web |last1=Polger |first1=Thomas W. |title=Functionalism |trans-title=Punsiyonalismo |url=https://iep.utm.edu/functism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519120233/https://www.iep.utm.edu/functism/ |archive-date=19 May 2019 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Madalas itong isama sa ideya na puwedeng maipagtanto ang parehong paniniwala sa samu't saring paraan kaya hindi mahalaga kung paano ito napagtanto basta parehas itong gumanap bilang ang sanhi.<ref name="Schwitzgebel" /><ref>{{cite web |last1=Bickle |first1=John |date=2020 |title=Multiple Realizability |trans-title=Iba-ibang Pagtanto |url=https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316094454/https://plato.stanford.edu/entries/multiple-realizability/ |archive-date=16 March 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kumbaga, kagamitan sa pag-inom pa rin ang [[baso]] kahit na gawa ito sa [[plastik]] o [[bakal]]. Ganito tinitingnan ng mga punsiyonalista ang mga paniniwala sa isipan.<ref name="Levin" /><ref name="Polger" /> Kabilang sa mga gampanin na mahalaga sa mga paniniwala ang relasyon ng mga ito sa [[persepsiyon]] at [[gawain]]: madalas na nagmumula ang mga paniniwala sa persepsiyon, at dahilan ng mga gawain ang mga paniniwala. Halimbawa, dahil nakita ng isang tao na nakapula na ang [[ilaw-trapiko]] kaya may nabuo ang paniniwala niyang nakapula na ang ilaw-trapiko, kaya hininto niya ang kanyang [[sasakyan]]. Ipinagpapalagay ng mga punsiyonalista na paniniwala ang resulta ng persepsiyon na nagpapabago sa pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /> Iniuugnay minsan bilang isang partikular na anyo ng punsiyonalismo ang pananaw na disposisyonalismo.<ref name="Schwitzgebel" /> Tinitingnan sa pananaw na ito ang mga paniniwala bilang mga dahilan ng pag-uugali o bilang mga [[disposisyon]] upang gumanap.<ref name="Quilty-Dunn">{{cite journal |last1=Quilty-Dunn |first1=Jake |last2=Mandelbaum |first2=Eric |date=1 September 2018 |title=Against dispositionalism: belief in cognitive science |trans-title=Kontra disposisyonalismo: paniniwala sa agham pangkaisipan |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=175 |issue=9 |pages=2353–2372 |doi=10.1007/s11098-017-0962-x |issn=1573-0883 |doi-access=free}}</ref><ref name="Audi">{{cite book |last1=Audi |first1=Robert |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |chapter=Belief |access-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, iniuugnay ang pagkakaroon ng pagkain sa lamesa sa pagkumpirma sa iba na may pagkain sa lamesa kung tanungin at pumunta sa naturang lamesa para kumain kung nagugutom.<ref name="Borchert" /> Bagamat napagkakasunduan ng mga pilosopo na hinuhulma ng mga paniniwala ang pag-uugali, pinagtatalunan sa kasalukuyan kung maaari bang bigyang-kahulugan ang mga paniniwala batay lamang sa gampanin nito upang maganap ang isang partikular na pag-uugali.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Quilty-Dunn" /> === Interpretasyonismo === Ayon sa pananaw na interpretasyonismo, nakadepende ang mga paniniwala ng isang entidad sa interpretasyon ng iba sa naturang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Child1" /> Ipinagpapalagay ng isa sa mga pangunahing pilosopo ng pananaw na ito na si [[Daniel Dennett]] na nilalapatan ng mga tao ang mga entidad ng kani-kanilang paniniwala para mahulaan ang pag-uugali nito. Malalarawan ang mga entidad na may simpleng pag-uugali gamit ang mga pisikal na batas o batay sa gampanin nito. Tinatawag ito ni Dennett bilang ang "pisikal na paninindigan" at "paninindigan sa disenyo". Naiiba ang mga ito sa tinatawag na [[intensiyonal na paninindigan]], na nilalapat sa mga entidad na may mas komplikadong pag-uugali sa pamamagitan ng paglalapat sa mga ito ng mga paniniwala at pagnanais.<ref>{{cite book |last1=Dennett |first1=Daniel |url=https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |title=The Intentional Stance |date=1989 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-04093-8 |language=en |trans-title=Ang Intensiyonal na Paninindigan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415044716/https://mitpress.mit.edu/books/intentional-stance |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dennett |first1=Daniel C. |date=1988 |title=Précis of ''The Intentional Stance'' |trans-title=Presi ng "Ang Intensiyonal na Paninindigan" |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=495–505 |citeseerx=10.1.1.1026.2283 |doi=10.1017/S0140525X00058611 |s2cid=145750868}}</ref> Halimbawa, maaaring mahulaan na susubukan mag-tres ng isang manlalaro ng [[basketbol]] sa mga huling sandali ng isang dikit na laro kung ilalapat ng ibang mga tao ang kanilang pagnanais na manalo ang koponan ng naturang manlalaro at ang paniniwala na ang galaw na ito ang magpapanalo sa kanila. Kumbaga, sumasang-ayon ang isang entidad sa isang paniniwala kung magagamit ang paniniwalang ito para mahulaan ang gagawin nito. Nakadepende sa interpretasyon ang pagkakaroon ng paniniwala dahil maaaring may iba pang kasinggandang paraan para sa mahulaan ang gagawin ng isang entidad.<ref name="Schwitzgebel" /> Sa madaling salita, hindi lamang tres ang posibleng magpanalo sa naturang larong yon; maaaring subukan ng manlalaro na ipasa ang bola sa isang kakamping mas malapit sa basket para subukang tumira ng dos. Bukod sa pananaw ni Dennett, isa ring kilalang anyo ng pananaw na ito ang nagmula kay [[Donald Davidson]],<ref name="Child1">{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Interpretationism |trans-chapter=Interpretasyonalismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> na gumamit ng isang [[palaisipang eksperimento]] na [[radikal na interpretasyon]], kung saan ang layunin ay bigyang-katuwiran ang pag-uugali at wika ng isang tao nang walang impormasyon patungkol sa wika nitong tao. Nasa mananalita ang pokus ng prosesong ito ng paglalapat ng paniniwala at pagnanais. Maaaring masabi na tunay ngang may ganitong paniniwala ang isang tao kung matagumpay na naipakita niya ito batay sa prinsipyo.<ref name="Schwitzgebel" /> Maaaring isama sa interpretasyonismo ang eliminatibismo at instrumentalismo. Ayon sa eliminatibismo, hindi totoo na may paniniwala. Sumasang-ayon sa pananaw na ito ang instrumentalismo, ngunit naniniwala pa rin ito sa kahalagahan ng paglalapat ng paniniwala.<ref name="Schwitzgebel" /> Kumbaga, magagamit pa rin ang mga paniniwala upang mahulaan ang gagawin ng isang entidad kahit na hindi ito totoo. Ipinagpapalagay na magagamit ang interpretasyonismo sa realidad: na naniniwala talaga ang mga entidad sa mga paniniwalang ito kaya nagiging sanhi ito ng mga pag-uugali.<ref>{{cite book |last1=Child |first1=William |url=https://philpapers.org/rec/CHICIA |title=Causality, Interpretation, and the Mind |publisher=Oxford, UK: Oxford University Press |year=1994 |language=en |trans-title=Kasanhian, Interpretasyon, at ang Isip |chapter=Causalism and Interpretationism: The Problem of Compatibility |trans-chapter=Kosalismo at Interpretasyonalismo: Ang Problema ng Kompatibilidad |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505023634/http://philpapers.org/rec/CHICIA |archive-date=5 May 2016 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, maaaring kailanganing tingnan ang interpretasyonismo bilang isang [[pamamaraan]] at hindi [[ontolohiya]] kung ganito nga ang kaso.<ref name="Child1" /> == Uri == Maaaring igrupo ang mga paniniwala batay sa kanilang estadong ontolohikal, antas, o mga katangiang semantikal. === Pinag-iisipan at disposisyonal === Para masabing kasalukuyang pinag-iisipan ang isang paniniwala, kailangang aktibo itong nasa isip ng tao. Tinatawag itong {{Lang|en|occurrent belief}} sa wikang Ingles.<ref name="Schwitzgebel" /> Halimbawa, ang paniniwalang nasa [[Albay]] ang [[bulkang Mayon]] ay masasabing nasa isip ng isang tao kung kasalukuyan niya itong pinag-iisipan, marahil bilang resulta ng pagbabasa niya patungkol sa mga bulkan sa Pilipinas o di kaya dahil nagpaplano siyang pumunta roon. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paniniwala ng isang tao ay aktibong pinag-iisipan; karamihan sa mga ito ay pawang disposisyonal lamang o nasa "likuran" ng isip. Halimbawa, ang paniniwala na mas higit ang bilang na 23 kesa 22 ay disposisyonal para sa karamihan ng mga tao, liban siguro sa mga [[Pagkukuwenta|nagkukuwenta]] sa kasalukuyan na kasama ang bilang na yon.<ref name="Schwitzgebel" /> Minsan iniuugnay ang dalawang uri na ito sa pagtatangi sa pagitan ng may malay na paniniwala sa mga walang malay na paniniwala.<ref name="Bartlett">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |date=2018 |title=Occurrent States |trans-title=Mga Estadong Pinag-iisipan |url=https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |url-status=live |journal=Canadian Journal of Philosophy |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504181849/https://philpapers.org/rec/BAROS-4 |archive-date=4 May 2021 |access-date= |s2cid=220316213}}</ref><ref name="Frise">{{cite journal |last1=Frise |first1=Matthew |date=2018 |title=Eliminating the Problem of Stored Beliefs |trans-title=Pagbubura sa problema ng mga nakatabing paniniwala |url=https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |url-status=live |journal=American Philosophical Quarterly |language=en |volume=55 |issue=1 |pages=63–79 |doi=10.2307/45128599 |jstor=45128599 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042950/https://philpapers.org/rec/FRIETP-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |doi-access=free |s2cid=149057271}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng ilang mga pilosopo na hindi magkatugma ang dalawang klase ng pag-uuri na ito, dahil patuloy pa ring hinuhulma ng mga paniniwala ang gawain ng isang tao kahit na hindi aktibo niyang pinag-iisipan ang mga ito. Sa ganitong kaso, tinatawag itong walang malay na paniniwalang pinag-iisipan.<ref name="Bartlett" /> Sa pananaw na ito, tumutukoy ang pagiging "pinag-iisipan" rito sa pagiging aktibo nito sa isip, mapa-may malay man o wala.<ref name="Frise" /> Hindi pareho ang disposisyonal na paniniwala sa disposisyon para maniwala. Halimbawa, iba ang paniniwalang umuulan ngayon dahil nakita mo mismo na umuulan sa paniniwalang umuulan nang walang kaakibat na karanasan. Masasabi dito na may disposisyon para maniwala ngunit walang tunay na paniniwalang disposisyonal.<ref name="Audi" /> Sa pananaw ng mga disposisyonalista, walang paniniwala na aktibong pinag-iisipan dahil lahat ng mga paniniwala ay pawang mga disposisyon lamang.<ref name="Schwitzgebel" /> === Buo at bahagya === Isa sa mga mahahalagang pagtatalo sa [[epistemolohiya]] ay pumapatungkol sa pagiging "buo" o "bahagya" ng isang paniniwala.<ref name="Genin">{{cite web |last1=Genin |first1=Konstantin |last2=Huber |first2=Franz |date=2021 |title=Formal Representations of Belief |trans-title=Mga Pormal na Representasyon sa Paniniwala |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164951/https://plato.stanford.edu/entries/formal-belief/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Masasabing buo ang paniniwala kung naniniwala o hindi naniniwala ang isang tao sa isang bagay. Karaniwang sapat na ito para maintindihan ang pang-araw-araw na paniniwala batay sa wika, kagaya halimbawa ng paniniwala nang buo sa pagiging mas malaki ng [[Daigdig]] kesa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Gayunpaman, hindi lahat ng paniniwala ay sigurado; halimbawa, mas sigurado ang isang tao na mas malaki ang Daigdig sa Buwan kesa sa pagiging mas malaki ng Daigdig sa [[Benus (planeta)|Benus]]. Mas mailalarawan ang mga ganitong kaso sa pamamagitan ng pagbibigay ng antas ng paniniwala patungkol sa isang bagay, na tinatawag na [[Kredensiya (estadistika)|kredensiya]].<ref name="Genin" /><ref name="Olsson">{{cite book |last1=Olsson |first1=Erik J. |url=https://philpapers.org/rec/OLSBE |title=Introduction to Formal Philosophy |date=2018 |publisher=Springer |pages=431–442 |language=en |trans-title=Panimula sa Pormal na Pilosopiya |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095057/https://philpapers.org/rec/OLSBE |archive-date=16 May 2021 |url-status=live}}</ref> Mas mataas ang antas sa isang paniniwala, mas sigurado ang isang tao tungkol sa paniniwala na yon.<ref name="Hartmann">{{cite book |last1=Hartmann |first1=Stephan |url=https://philpapers.org/rec/BOVSIO |title=The Routledge Companion to Epistemology |last2=Sprenger |first2=Jan |date=2010 |publisher=Routledge |pages=609–620 |language=en |trans-title=Ang Katulong sa Epistemolohiya ng Routledge |chapter=Bayesian Epistemology |trans-chapter=Epistemolohiyang Bayesian |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516095047/https://philpapers.org/rec/BOVSIO |archive-date=16 May 2021 |url-status=live|location=London}}</ref> Karaniwang itong isinusulat sa [[pormal na wika]] bilang isang eskala mula 1 pababa sa 0, kung saan kumakatawan ang 1 sa isang buong paniniwala habang 0 ang buong kawalang-tiwala sa paniniwala. Sa [[Epistemolohiyang bayesian|paraang Bayesian]], inilalarawan ang mga paniniwala batay sa [[subhetibong probabilidad]]:<ref>{{cite web |last1=Hájek |first1=Alan |date=2019 |title=Interpretations of Probability: The Subjective Interpretation |trans-title=Mga Interpretasyon ng Probabilidad: Ang Subhetibong Interpretasyon |url=https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217013520/https://plato.stanford.edu/entries/probability-interpret/#SubPro |archive-date=17 February 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Pettigrew">{{cite journal |last1=Pettigrew |first1=Richard |date=2018 |title=Précis of Accuracy and the Laws of Credence |trans-title=Presi ng Katumpakan at ang mga Batas ng Kredensiya |url=https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=96 |issue=3 |pages=749–754 |doi=10.1111/phpr.12501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601042948/https://philpapers.org/rec/PETPOA-3 |archive-date=1 June 2021 |access-date= |hdl-access=free |hdl=1983/d9f3e1c4-1bc9-4e04-b74c-dba4eb795393}}</ref> halimbawa, kumakatawan ang antas na 0.9 sa paniniwalang "uulan bukas" sa 90% kasiguraduhan ng isang tao sa paniniwalang ito (sa kabaligtaran, 10% siyang hindi sigurado). Ginagamit sa pananaw na ito ang relasyong ito sa pagitan ng paniniwala at probabilidad para bigyang-katuturan ang rasyonalidad gamit ang mga batas ng [[probabilidad]].<ref name="Hartmann" /> Kabilang dito ang mga batas na sinkroniko na nagdidikta sa kung anong dapat paniwalaan ng isang tao sa partikular na panahon na yon, at mga batas na diakroniko na nagdidikta naman sa papaano magbabago ng isip ang isang tao sa harap ng mga bagong patunay na tumataliwas sa kanyang kasalukuyang paniniwala.<ref name="Olsson" /><ref name="Hartmann" /> Sentro sa pagtatalo ukol sa mga buo at bahagyang paniniwala ang tanong na kung tunay nga bang magkahiwalay na uri ang mga ito sa isa't isa o kung kaya bang maipaliwanag ang isang uri gamit ang kabila.<ref name="Genin" /> Isa sa mga tugon para sa tanong na ito ang tinatawag na ''tesis na Locke'' na unang iprinesenta ni [[Richard Foley]] noong 1992.<ref>{{Cite book |last=Hawthorne |first=James |url=https://philpapers.org/rec/HUBDOB |title=Degrees of belief |date=2009 |publisher=Springer |isbn=9781402091971 |editor-last=Huber |editor-first=Franz |location=London |language=en |trans-title=Antas ng paniniwala |chapter=The Lockean Thesis and the Logic of Belief |trans-chapter=Ang Tesis na Locke at ang Lohika ng Paniniwala |editor-last2=Schmidt-Petri |editor-first2=Christopher |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HAWTLT |url-access=subscription}}</ref> Ayon kay Foley, pangunahin ang mga bahagyang paniniwala, at masasabing buo ang isang paniniwala kung lumagpas ito sa isang partikular na antas.<ref name="Genin" /><ref>{{cite journal |last1=Dorst |first1=Kevin |date=2019 |title=Lockeans Maximize Expected Accuracy |trans-title=Minamaksima ng mga Maka-Locke ang Inaasahang Katumpakan |url=https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |url-status=live |journal=Mind |language=en |volume=128 |issue=509 |pages=175–211 |doi=10.1093/mind/fzx028 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020201413/https://philpapers.org/rec/DORLME-2 |archive-date=20 October 2020 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Locke |first1=Dustin Troy |date=2014 |title=The Decision-Theoretic Lockean Thesis |trans-title=Ang Desisyon-Teoretikong Tesis na Locke |url=https://philpapers.org/rec/LOCTDL |url-status=live |journal=Inquiry: An Interdisciplinary Journal of Philosophy |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.1080/0020174x.2013.858421 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705133728/http://philpapers.org/rec/LOCTDL |archive-date=5 July 2016 |access-date= |s2cid=85521556}}</ref> Halimbawa, ang halagang 0.9 pataas ay masasabing buong paniniwala. Sa kabilang banda, maaaring tingnan ang mga bahagyang paniniwala bilang mga buong paniniwala na may probabilidad na kasama.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, ang pagiging 0.9 ng paniniwalang "uulan bukas" ay katumbas ng buong paniniwala sa paniniwalang "90% sigurado na uulan bukas". Tinitingnan naman sa isang pananaw ang mga antas ng paniniwala bilang mga antas ng disposisyon para magbago ng isip ang isang tao patungkol sa isang paniniwala.<ref name="Genin" /> Sa pananaw na ito, parehong buo ang paniniwala na may antas na 0.6 at 0.9; nagkakaiba lamang ito sa posibilidad na magbago ng isip: mas mataas ang tiyansang magbabago ng isip ang antas na 0.6 kesa sa kabila.<ref name="Genin" /> === Paniniwala ''sa'' at paniniwala ''na'' === Tradisyonal na nakapokus ang mga pilosopo sa kanilang mga pagsisiyasat sa mga pananaw na ''paniniwala na'' ({{Lang|en|belief that}}).<ref name="Price">{{cite journal |last1=Price |first1=H. H. |date=1965 |title=Belief 'In' and Belief 'That' |trans-title=Paniniwala Sa at Paniniwala Na |url=https://philpapers.org/rec/PRIBIA |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=5–27 |doi=10.1017/S0034412500002304 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601043007/https://philpapers.org/rec/PRIBIA |archive-date=1 June 2021 |access-date= |s2cid=170731716}}</ref> Maaari itong ilarawan bilang isang proposisyonal na pag-uugali sa isang bagay na maaaring [[totoo]] o [[Kasinungalingan|hindi]]. Samantala, madalas namang tumutukoy ang ''paniniwala sa'' ({{Lang|en|belief in}}) sa mga bagay na tungkol sa pagtiwala o [[pananampalataya]] sa pananaw na madalas itong tumutukoy sa mga pag-uugali ng mga persona.<ref name="Price" /> Malaki ang gampanin ng ''paniniwala sa'' sa maraming mga [[Tradisyong pangrelihiyon|tradisyong panrelihiyon]] kung saan isa sa mga pangunahing [[birtud]] nito sa mga tagasunod ay ang ''paniniwala sa Diyos''.<ref name="Williams">{{cite journal |last1=Williams |first1=John N. |date=1992 |title=Belief-in and Belief in God |trans-title=Paniniwala Sa at Paniniwala sa Diyos |url=https://philpapers.org/rec/WILBAB-3 |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=401–406 |doi=10.1017/s0034412500021740 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519211421/https://philpapers.org/rec/WILBAB-3 |archive-date=19 May 2021 |access-date= |s2cid=170864816}}</ref> Madalas na maliit ang pagkakaiba ng ''paniniwala sa'' at ''paniniwala na'' dahil madalas na maisasalin ang mga pahayag na ''paniniwala sa'' gamit rin ang ''paniniwala na''.<ref name="Macintosh2">{{cite journal |last1=Macintosh |first1=J. J. |date=1994 |title=Belief-in Revisited: A Reply to Williams |trans-title=Pagbisita Muli sa Paniniwala Sa: Tugon kay Williams |url=https://philpapers.org/rec/MACBRA-4 |url-status=live |journal=Religious Studies |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=487–503 |doi=10.1017/S0034412500023131 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929102145/https://philpapers.org/rec/MACBRA-4 |archive-date=29 September 2020 |access-date= |s2cid=170786861}}</ref> Halimbawa, maaaring sabihin ang pahayag na "''paniniwala sa'' multo" sa pahayag na "''paniniwala na'' may multo".<ref name="Williams" /> Sa ganitong kaso, ginagamit ang ''paniniwala sa'' sa mga entidad na hindi totoo, o hindi mapatunayan ang katotohanan. Gayunpaman, hindi lahat ng mga paggamit sa ''paniniwala sa'' ay pumapatungkol sa [[Pag-iral|pagkakaroon]] ng isang bagay, maaari din itong gamitin bilang [[papuri]] sa isang bagay.<ref name="Price" /><ref name="Macintosh">{{cite book |last1=Macintosh |first1=Jack |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |language=en |trans-title=Ang Katulong ng Oxford sa Pilosopiya |chapter=Belief-in |trans-chapter=Paniniwala Sa |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> Maaari rin itong gamitin sa mga ''paniniwala na'', halimbawa, ang ''paniniwala na'' may [[Kasalan|kasal]] ay masasalin bilang ''paniniwala sa'' pagiging mabuti ng kasal.<ref name="Williams" /> Ginagamit ang ''paniniwala sa'' sa ganitong pananaw pagdating sa pagpapahayag ng [[tiwala sa sarili]] o pagtiwala sa kanyang abilidad. Ginagamit ng mga manananggol ng ''paniniwala sa'' ang argumentong ito para ikatuwiran na masusuri ang katagang ''paniniwala sa Diyos'' sa kaparehong paraan, na ang ''paniniwala sa'' [[pagkakaroon ng Diyos]] na may mga katangiang kagaya ng [[omnipotensiya]] at [[omnisiyensiya]]. Sa kabilang banda, bagamat maaaring maisalin ang mga ''paniniwala na'' bilang mga ''paniniwala sa'', ipinagpapalagay ng ilang pilosopo na may mga bagay na ''paniniwala na'' na hindi maisasalin bilang ''paniniwala sa''.<ref name="Macintosh2" /> Halimbawa, ang ''paniniwala na'' may [[mithiin]] ay maaaring magkaroon ng ''paniniwala sa'' kabutihan ng mithiin na ito, ngunit may dagdag itong positibong pag-uugali para makamit ang mithiin na ito na lagpas sa pagiging isang hamak na proposisyonal na pag-uugali na lamang.<ref name="Williams" /> Kung gagamitin ang pananaw na ito sa ''paniniwala sa'' Diyos, maaaring tingnan ito ng mga kontra sa reduktibong pagtingin ang ''paniniwala sa'' Diyos bilang isang kinakailangang kondisyon para sa ''paniniwala na'' may Diyos, ngunit hindi ito sapat.<ref name="Williams" /><ref name="Macintosh2" /> === ''De dicto'' at ''de re'' === {{Main|De dicto at de re}} Pumapatungkol ang pagkakaiba ng mga katagang {{Lang|la|de dicto}} ("kung ano ang sinabi") at {{Lang|la|de re}} ("tungkol sa sinabi") sa mga katangiang semantikal ng mga paniniwala na nilalapat ng mga katagang kagaya ng mga pangalan o pantukoy.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Broackes">{{cite journal |last1=Broackes |first1=Justin |date=1986 |title=Belief de Re and de Dicto |trans-title=Paniniwalang de dicto at de re |url=https://philpapers.org/rec/BROBDR |url-status=live |journal=Philosophical Quarterly |language=en |volume=36 |issue=144 |pages=374–383 |doi=10.2307/2220191 |jstor=2220191 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117193918/http://philpapers.org/rec/BROBDR |archive-date=17 November 2016 |access-date=}}</ref> Sa mga karaniwang konteksto, hindi nagbabago ang [[halaga ng katotohanan]] ng isang pangungusap kapag pinalitan ang mga kaugnay na kataga. Halimbawa, dahil parehas lang naman na tumutukoy sa iisang tao ang mga pangalang "[[Superman]]" at "Clark Kent", puwedeng palitan ang mga katagang ito ng isa't isa sa isang pangungusap; puwedeng maging "malakas si Superman" ang pangungusap na "malakas si Clark Kent" nang hindi nagbabago ang katotohanan o paniniwala ng iba. Gayunpaman, mas komplikado ang kaso sa paglalapat ng mga paniniwala; naniniwala si Lois Lane na malakas si Superman pero hindi si Clark Kent.<ref name="Nelson">{{cite web |last1=Nelson |first1=Michael |title=Propositional Attitude Reports: The De Re/De Dicto Distinction |trans-title=Mga Ulat sa Pag-uugaling Proposisyonal: Ang Pagkakaibang De Re / De Dicto |url=https://plato.stanford.edu/entries/prop-attitude-reports/dere.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413223910/https://plato.stanford.edu/entries/prop-attitude-reports/dere.html |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |language=en}}</ref> Masasabi na ang paniniwalang ito ni Lane ay {{Lang|la|de dicto}} dahil sa pananaw niya, hindi iisa sina Superman at Clark Kent kaya hindi posible na porket malakas si Superman ay malakas rin si Clark Kent. Sa kabilang banda, sa pananaw na {{Lang|la|de re}}, parehong naniniwala si Lane sa pagiging malakas ng dalawa dahil iisang tao lamang sila.<ref name="Broackes" /><ref name="Nelson" /> Tinatawag ang mga kontekstong {{Lang|la|de dicto}} bilang mga [[Malabong konteksto|kontekstong malabo ang tinutukoy]] habang malinaw ang tinutukoy naman sa mga kontekstong {{Lang|la|de re}}.<ref name="Nelson" /> === Paniniwalang pangmasa === Tinatawag na mga paniniwalang pangmasa ang mga paniniwala na kolektibong pinaniniwalaan ng masa.<ref name=":0">{{cite book |last1=Dancy |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Dancy |url=https://books.google.com/books?id=WToMZZoTu_QC |title=A Companion to Epistemology |publisher=Content Technologies Inc. |year=2014 |isbn=978-1-4784-0002-8 |edition=2 |series=Just the Facts101 |language=en |trans-title=Katulong sa Epistemolohiya |quote= |access-date=}}</ref> Ayon sa sosyologong si [[Émile Durkheim]], kagaya ng mga [[panlipunang katotohanan]], pawang mga paniniwala ng mga [[Grupo (sosyolohiya)|panlipunang grupo]] ang mga paniniwalang ito di tulad ng mga pansariling paniniwala, bagamat ang pananaw na ito ay "medyo di-sikat" ayon kay [[Jonathan Dancy]].<ref name=":0" /> Nagpresenta naman si [[Margaret Gilbert]] ng kahalintulad na pananaw ukol sa dami ng mga taong sumasang-ayon bilang isang indibiduwal na tumatanggap ng isang paniniwala. Ayon kay Gilbert, hindi kailangan ng isang tao na personal na maniwala sa isang bagay upang maniwala sa paniniwala ng kanyang grupo.<ref>{{Cite journal |last=Gilbert |first=Margaret |date=1987 |title=Modelling collective belief |trans-title=Pagmomodelo sa paniniwalang pangmasa |journal=Synthese |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=185–204 |doi=10.1007/bf00485446 |issn=0039-7857 |s2cid=46976878}}</ref> Maaaring gumanap ang mga paniniwalang pangmasa bilang paraan ng pagkontrol sa lipunan,<ref>{{cite book |last1=Innes |first1=Martin |url=https://books.google.com/books?id=jwBEBgAAQBAJ |title=Understanding Social Control: Deviance, crime and social order |date=16 December 2003 |publisher=McGraw-Hill Education (UK) |isbn=978-0-335-22588-0 |series=UK Higher Education OUP Humanities & Social Sciences Criminology |publication-place=Maidenhead, Reyno Unido |page=22 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa Pagkontrol sa Lipunan: Pagtaliwas, krimen, at kaayusang panlipunan |chapter=A history of the idea of social control |trans-chapter=Kasaysayan ng ideya ng pagkontrol sa lipunan |quote= |access-date=}}</ref> kagaya ng pagtukoy sa mga taong gumagawa heresiya o tumataliwas sa inaasahan ng lipunan.<ref>{{cite book |last1=Sandkühler |first1=Hans Jörg |url=https://books.google.com/books?id=py412Sy7XpwC |title=Rethinking Epistemology |date=23 December 2011 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-025357-3 |editor-last1=Abel |editor-first1=Günter |editor-link1=Günter Abel |series=Berlin Studies in Knowledge Research |volume=1 |publication-place=Berlin |page=185 |language=en |trans-title=Pag-iisip Muli sa Epistemolohiya |chapter=Critique of Representation: Cultures of Knowledge - Humanly Speaking |trans-chapter=Kritik sa Representasyon: Mga Kultura ng Kaalaman - sa Makataong Pananaw |quote= |access-date= |editor-last2=Conant |editor-first2=James |editor-link2=James F. Conant}}</ref><ref>{{cite book |last1=Visano |first1=L. A. |url=https://books.google.com/books?id=g7ZIAAAAYAAJ |title=Crime and Culture: Refining the Traditions |publisher=Canadian Scholars Press |year=1998 |isbn=978-1-55130-127-3 |publication-place=Toronto |page=51 |language=en |trans-title=Krimen at Kultura: Paghuhulma sa mga Tradisyon |quote= |access-date=}}</ref> === Teorya ng ordinaryo === Tinatawag na mga teorya ng ordinaryo ({{Lang|en|lay theory}}) ang mga impormal na [[Teorya|teoryang]] tungkol sa mga bagay na inaasahang alam na ng mga tao. Madalas na ipinapaliwanag ito gamit ang pansariling [[karanasan]] o [[sentido komun]] na maaaring hindi tumugma sa mga [[empirikal na patunay]], di tulad ng mga pormal na [[maagham na teorya]]. Mahalaga ang mga ito dahil kaya nitong maimpluwensiyahan ang mga paniniwala at pananaw ng mga tao sa mundo, gayundin sa mga desisyon at pag-uugali.<ref>{{Cite book |last=Furnham |first=Adrian |url=https://www.sciencedirect.com/book/monograph/9780080326948/lay-theories?via=ihub%3D |title=Lay Theories |date=1988 |publisher=Elsevier |year=1988 |isbn=978-0-08-032694-8 |series=International Series in Experimental Social Psychology |volume=15 |language=en |trans-title=Mga Teorya ng Ordinaryo |doi=10.1016/c2009-0-14697-4}}</ref><ref>{{cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-57306-9 |title=The Science of Lay Theories |date=2017 |isbn=978-3-319-57305-2 |editor-last=Zedelius |editor-first=Claire M. |language=en |trans-title=Ang Agham ng mga Teorya ng Ordinaryo |doi=10.1007/978-3-319-57306-9 |editor2-last=Müller |editor2-first=Barbara C. N. |editor3-last=Schooler |editor3-first=Jonathan W. |url-access=subscription}}</ref> Ilan sa mga halimbawa nito ang pananalig sa [[tadhana]] at sa konsepto ng "[[bahala na]]". == Nilalaman == Bilang mga [[representasyon sa kaisipan]], may mga nilalaman ang mga paniniwala. Kung ano ang nilalaman ng mga ito ay sentro ng mga pagtatalo sa pilosopiya. Ayon sa pananaw na holismo at molekularismo, nakadepende sa mga paniniwala ng iba ukol sa parehong paksa ang nilalaman ng paniniwala ng isang indibiduwal, na salungat ito sa pananaw na atomismo. Mahalaga rin ang katanungan ng pagdedepende o determinasyon sa pagtatalo ng internalismo at eksternalismo. Ayon sa internalismo, pawang nasa loob lamang ng isang indibiduwal ang nilalaman ng mga paniniwala nito. Sa kabilang banda, dinidiin naman ng eksternalismo ang gampanin ng pumapaligid sa isang indibiduwal sa magiging nilalaman ng mga paniniwala nito. === Atomismo, molekularismo, at holismo === Sentro sa pagtatalo sa mga pananaw na atomismo, molekularismo, at holismo ang tanong kung paano dumedepende ang nilalaman ng mga paniniwala ng isang tao sa mga paniniwala ng iba ukol sa isang paksa.<ref name="Block">{{cite book |last1=Block |first1=Ned |url=https://philpapers.org/rec/BLOMAS |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1996 |publisher=Routledge |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Routledge |chapter=Holism, Mental and Semantic |trans-chapter=Holismo, Mental at Semantikal |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815130429/http://philpapers.org/rec/BLOMAS |archive-date=15 August 2016 |url-status=live}}</ref> Ayon sa atomismo, walang ganitong relasyon ang mga paniniwala sa isa't isa. Sa molekularismo, may mga iilang paniniwala lamang na may ganitong pagdedepende. Maaari namang magkaroon ng pagdedepende ang kahit anong pares ng paniniwala ayon naman sa holismo.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Pitt" /><ref name="Block" /> Halimbawa, parehong naniniwala ang dalawang tao sa pagiging planeta ng [[Hupiter (planeta)|Hupiter]]. Ayon sa atomismo, pareho silang sumasang-ayon sa iisang paniniwala. Gayunpaman, kung naniniwala ang isa na planeta rin ang [[Pluto]] habang kumokontra naman ang isa tungkol rito, masasabing magkaiba sila ng konsepto ng planeta. Ibig sabihin, iba ang pananaw nila sa pagiging planeta ng Hupiter kahit na pareho silang sumasang-ayon sa pagiging planeta nito. Ganito ang pangagatuwiran ng molekularismo at holismo, dahil nakadepende ang nilalaman ng paniniwala sa Hupiter sa paniniwala sa Pluto.<ref name="Schwitzgebel" /><ref name="Block" /> Isa sa mga mahalagang motibasyon para sa posisyon na ito ay ang [[holismong kumpirmasyonal]] ni [[W. V. O. Quine]]. Ayon dito, dahil sa pagiging konektado ng mga paniniwala, hindi makukumpirma ang mga pansariling hinuha dahil tanging magaganap lamang ang kumpirmasyon sa isang teorya sa pangkalahatan.<ref>{{cite journal |last1=Wagner |first1=Steven J. |date=1986 |title=Quine's Holism |trans-title=Holismo ni Quine |journal=Analysis |language=en |volume=46 |issue=1 |pages=1–6 |doi=10.2307/3328733 |issn=0003-2638 |jstor=3328733}}</ref> Isa ring motibasyon ang kalikasan ng pagtuto: karaniwang mahirap matutunan ang isang konsepto kung hindi nauunawaan muna ang mga kaugnay na konsepto. Isang problema para sa holismo ang pagiging bihira o hayagang kawalan ng tunay na pagtatalo dahil sa pagkakaugnay-ugnay ng mga paniniwala sa isa't isa.<ref name="Block" /> === Internalismo at eksternalismo === Nakatuon ang pagtatalo sa pagitan ng internalismo at eksternalismo sa tanong kung ang nilalaman ba ng mga paniniwala ay tanging madedetermina lamang ng isip ng isang tao o kung nakakaapekto din ba ang mga pangyayari sa paligid.<ref name="Rowlands">{{cite web |last1=Rowlands |first1=Mark |last2=Lau |first2=Joe |last3=Deutsch |first3=Max |date=2020 |title=Externalism About the Mind |trans-title=Eksternalismo tungkol sa Isip |url=https://plato.stanford.edu/entries/content-externalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413163023/https://plato.stanford.edu/entries/content-externalism/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref><ref name="Smith">{{cite web |last1=Smith |first1=Basil |title=Internalism and Externalism in the Philosophy of Mind and Language |trans-title=Internalismo at Eksternalismo sa Pilosopiya ng Isip at Wika |url=https://iep.utm.edu/int-ex-ml/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506234940/https://iep.utm.edu/int-ex-ml/ |archive-date=6 May 2021 |access-date= |website=Internet Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Ayon sa internalismo, hindi dumedepende sa paligid ang nilalaman ng mga paniniwala. Pawang pareho ang mga paniniwala ng isang tao at ang eksaktong kopya niya. Kumokontra naman sa pananaw na ito ang mga pilosopo ng eksternalismo kagaya ni [[Hilary Putnam]] gamit ang [[eksperimentong palaisipan]] na [[Kambal na Daigdig (eksperimentong palaisipan)|kambal na Daigdig]]. Ayon dito, kung may kopya ang [[Daigdig]] sa ibang bahagi ng [[Uniberso|sansinukob]] na parehas na parehas sa lahat ng aspeto ng Daigdig ngunit nagkakaiba lamang sa komposisyon ng [[tubig]] kahit na umaakto ito bilang kagaya ng tubig sa Daigdig, maiintindihan ng mga mambabasa ang katagang "basa ang tubig" bilang ang tubig mula sa Daigdig habang maiisip naman ng kahalintulad na mambabasa sa kambal na Daigdig ang parehong kataga bilang ang kanilang bersiyon ng tubig.<ref name="Rowlands" /><ref name="Smith" /> Ganito ang kaso kahit na pawang parehas lamang ang dalawa sa lahat ng aspeto; ibig sabihin, nakakaapekto ang paligid sa paniniwala dahil iba ang pananaw ng dalawa sa kung ano ang tubig. Gayunpaman, may problema ang pananaw na ito: walang ginawang iba ang alinman sa dalawa kahit na may ganitong pagkakaiba; kumbaga, parehong pumasok sa isip nila ang tubig at umakto ayon sa kanilang paniniwala sa tubig. Tinitingnan dito kung may tunay nga bang pagkakaiba sa nilalaman ng mga paniniwala na kailangan munang ipaliwanag.<ref name="Rowlands" /><ref name="Smith" /> == Epistemolohiya == {{See also|Epistemolohiya}} Isa sa mga pokus ng [[epistemolohiya]] ang pagtukoy sa hangganan ng isang makatuwirang paniniwala at [[opinyon]]. Pangunahing problema sa larangan ang [[Kahulugan ng kaalaman|paghahanap sa mga kinakailangan]] upang magkaroon ng [[kaalaman]]. Isa sa mga pangunahing pananaw ang tinatawag na makatuwirang totoong paniniwala ({{Lang|en|justified true belief}}, JTB) , na nagsasabi na may tatlong sangkap ang kaalaman: [[Pangangatuwiran (epistemolohiya)|katuwiran]], [[katotohanan]], at paniniwala. Gayunpaman, simula noong inilatag ni [[Edmund Gettier]] ang mga problema ukol dito noong 1963, na tinatawag na ngayon bilang mga [[problemang Gettier]], kinukuwestiyon na ng mga pilosopo ang naturang pananaw na ito bagamat meron pa rin itong mga tagasuporta na naglalayon lutasin ang problema.<ref name="RoutledgeKnowledge">{{cite book |last=Klein |first=Peter D. |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=9780415250696 |editor1-last=Craig |editor1-first=Edward |location=London; New York |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Routledge |chapter=Knowledge, concept of |trans-chapter=Kaalaman, konsepto ng |doi=10.4324/9780415249126-P031-1 |oclc=38096851 |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/knowledge-concept-of/v-1}}</ref><ref name="Zagzebski1999">{{cite book |last1=Zagzebski |first1=Linda |author1-link=Linda Zagzebski |title=The Blackwell Guide to Epistemology |date=1999 |publisher=Blackwell |isbn=9780631202905 |editor1-last=Greco |editor1-first=John |location=Malden, Estados Unidos |pages=92–116 |language=en |trans-title=Gabay ng Blackwell sa Epistemolohiya |chapter=What Is Knowledge? |trans-chapter=Ano ang Kaalaman? |doi=10.1002/9781405164863.ch3 |oclc=39269507 |editor2-last=Sosa |editor2-first=Ernest |chapter-url=https://philpapers.org/rec/ZAGWIK |s2cid=158886670}}</ref> Bagamat unang sumikat noong [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa Europa, maituturo ang pinagmulan ng makatuwirang totoong paniniwala kay [[Platon]] sa kanyang ''[[Theaetetus]]'' at ''[[Meno]]'', bagamat kontra siya dito.<ref name="Parikh2017">{{cite book |last1=Parikh |first1=Rohit |author1-link=Rohit Jivanlal Parikh |title=Philosophical Explorations of the Legacy of Alan Turing: Turing 100 |last2=Renero |first2=Adriana |date=2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-53280-6 |pages=93–102 |language=en |trans-title=Mga Pilosopikal na Paglalakbay sa Legasiya ni Alan Turing: Turing 100 |chapter=Justified True Belief: Plato, Gettier, and Turing |trans-chapter=Makatuwirang Totoong Paniniwala: Platon, Gettier, at Turing |doi=10.1007/978-3-319-53280-6_4 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4}}</ref><ref name="StanfordTheaetetus">{{cite web |last1=Chappell |first1=Sophie-Grace |author-link=Sophie Grace Chappell |date=2019 |title=Plato on Knowledge in the ''Theaetetus'' |trans-title=Si Platon ukol sa Kaalaman sa ''Theaetetus'' |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-theaetetus/ |access-date= |website=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Ayon dito, kinakailangan ng isang tao ng isang katuwiran kung bakit siya naniniwalang totoo ang isang bagay. Sa pormal na pananalita, masasabi lamang ng [[Ahensiya (pilosopiya)|ahente]] <math>S</math> na [[totoo]] ang <math>P</math> [[kung at tangi kung]]:<ref name="StanfordAnalysis">{{cite web |last1=Ichikawa |first1=Jonathan Jenkins |last2=Steup |first2=Matthias |date=2018 |title=The Analysis of Knowledge |trans-title=Ang Pagsusuri sa Kaalaman |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |access-date= |website=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> * totoo ang <math>P</math>, * naniniwala si <math>S</math> na totoo ang <math>P</math>, at * may katuwiran si <math>S</math> para paniwalaan na totoo ang <math>P</math> Ito ang nangungunang teorya ng kaalaman hanggang noong 1963 sa pag-usbong ng mga problemang Gettier na inihayag ni Edmund Gettier sa isang papel na nilathala niya noong taon na yon. Ipinapakita ng mga problemang Gettier ang ilang mga sitwasyon kung saan tila sumasalungat ito sa ideya ng makatuwirang totoong paniniwala.<ref>{{cite book |last=Chisholm |first=Roderick |author-link=Roderick Chisholm |title=The Foundations of Knowing |publisher=University of Minnesota Press |year=1982 |isbn=978-0-8166-1103-4 |location=Minneapolis, Estados Unidos |language=en |trans-title=Ang mga Haligi ng Pag-alam |chapter=Knowledge as Justified True Belief |trans-chapter=Kaalaman bilang Makatuwirang Totoong Paniniwala}}</ref> Halimbawa, nakita ni Ana ang isang orasan na nagsasabing alas-dos na ng hapon, at totoo ngang alas-dos na ng hapon. Gayunpaman, lingid sa kaalaman niya, sira ang orasan, at nagkataon lang na tumugma ang oras nito sa tunay na oras ngayon. Sa madaling salita, aksidente lang siyang nagkaroon ng makatuwirang totoong paniniwala dahil nagkataon lang na tama ito (sa ibang mga sitwasyon kumbaga, mali ang ipinapakitang oras ng orasan).<ref>{{cite book |last1=Scheffler|first1=Israel|author-link=Israel Scheffler|title=Conditions of Knowledge: An Introduction to Epistemology and Education|url=https://archive.org/details/conditionsofknow00sche|url-access=registration|date=1965|publisher=Scott, Foresman|location=Chicago|isbn=978-0-226-73668-6|language=en|trans-title=Mga Kondisyon ng Kaalaman: Panimula sa Epistemolohiya at Edukasyon}}</ref> May mga iminumungkahing solusyon sa problemang ito: ayon kay [[Robert Nozick]], dapat may paglilinaw sa naturang katuwiran na kung mali ang katuwiran ay mali agad ang kaalaman.<ref>{{Cite book |last1=Nozick |first1=Robert |author-link1=Robert Nozick |url=https://archive.org/details/isbn_9780674664791 |title=Philosophical explanations |date=1981 |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-66448-5 |location=Cambridge, Estados Unidos |language=en |trans-title=Mga paliwanag sa pilosopiya |oclc=7283862}}</ref> Gayunpaman, walang epistemologo mula noong inilatag ni Gettier ang mga problemang ito na seryosong nadepensahan ang tradisyonal na pananaw.<ref>{{cite book |last1=Bernecker |first1=Sven |title=Knowledge. Readings in contemporary epistemology |last2=Dretske |first2=Fred |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-875261-5 |location=Oxford |page=3 |language=en |trans-title=Kaalaman, Mga Babasahin sa kontemporaryong epistemolohiya}}</ref> Sa kabilang banda, tinitingnan naman ang makatuwirang totoong paniniwala bilang ang pamantayang kahulugan ng kaalaman pa rin ayon kay [[Paul Boghossian]] noong 2006.<ref name="Boghossian on Justification">{{Citation |author=Boghossian |first=Paul |title=Fear of Knowledge: Against relativism and constructivism |date=11 October 2007 |url=https://books.google.com/books?id=W2kVKtLN9WQC |page=15 |orig-date=2006 |trans-title=Takot sa Kaalaman: Kontra sa relatibismo at konstruktibismo |trans-chapter=Ang Panlipunang Konstruksiyon ng Kaalaman |chapter=The Social Construction of Knowledge |location=Oxford, UK |publisher=Clarendon Press |language=en |isbn=978-0-19-923041-9 |quote= |access-date=}}</ref> == Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Link sa labas == * {{cite SEP|url-id=belief|title=Belief|last=Schwitzgebel|first=Eric}} * {{IEP|url-id=aim-of-belief-aim|title=The Aim of Belief}} * {{Cite book |last=Russell |first=John |title=An analysis of religious belief |date=1877 |language=en |trans-title=Isang pagsusuri sa paniniwalang relihiyoso |via=Project Gutenburg}} {{Navboxes|list={{Belief systems}} {{Epistemology}} {{Philosophical logic}} {{religion topics}} {{philosophy of religion}}}}{{Authority control}} [[Kategorya:Paniniwala]] [[Kategorya:Sikolohiya]] [[Kategorya:Katotohanan]] c7us2tms9vo288m9px5uxh09lfy1zij 0 87382 2216093 2216028 2026-07-15T04:56:00Z Jojit fb 38 /* Makabagong panahon */ 2216093 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]]. Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa. Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols. Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo. Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]]. Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]]. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rj8m6xpg08enbdsyl7r7j1gwyatkvif 2216100 2216093 2026-07-15T07:40:49Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216100 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] kzzlf6ba3z3804kfcfe6y7fg98820eq 2216102 2216100 2026-07-15T07:42:51Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216102 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 8h5ihkbz2689qjzqsig09q3kdfk4sh0 2216104 2216102 2026-07-15T07:43:29Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216104 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 94j9wx9xy4xtvmrlfh4ru1ihfeemij3 2216105 2216104 2026-07-15T07:44:59Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216105 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 76rs0knk2mo7l1uc2fkgcb3xq9d6zlr 2216109 2216105 2026-07-15T08:02:19Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216109 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]]. Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon, na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista. Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999. Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo. Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] rz0z0ic6azxy0ma920tfxt4ubzgbo0u 2216111 2216109 2026-07-15T08:05:51Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216111 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 October 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 June 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 April 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 June 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 April 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 June 2025}}</ref> == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] d2vrjxlz8qveuw8v47cs7l9dfededsn 2216112 2216111 2026-07-15T08:06:40Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216112 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 April 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 June 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 April 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 June 2025}}</ref> == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 3cxvghzlmcx1tvko72kku4u45v8xh3s 2216113 2216112 2026-07-15T08:07:19Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216113 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 April 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 June 2025}}</ref> == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] t0lv5mcqwebxr94oshnwq24wiecnfal 2216114 2216113 2026-07-15T08:08:03Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216114 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] ezp1whnbx9hfdryjwnilxkzf6zjieim 2216115 2216114 2026-07-15T08:10:11Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216115 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] che1vpxgsyxbv698tefi2nfqeg8zly4 2216116 2216115 2026-07-15T08:11:47Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216116 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] hm4urej561xrtprt5uz8bnoxn9qbo6c 2216125 2216116 2026-07-15T08:27:54Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216125 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo. Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]]. Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]]. == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] dlxmka32tzoefsxxojwqkwh67731dmh 2216128 2216125 2026-07-15T08:29:16Z Jojit fb 38 /* Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig */ 2216128 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 5cwx6keh5rl5outoxg9b82gk1xz0rjt 2216129 2216128 2026-07-15T08:31:00Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216129 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 5egsdyd6wt9ft7zs8ujjt7kbwzvgriu 2216131 2216129 2026-07-15T08:32:20Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216131 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] g6xo7ywk3hyrcko7btzt8ckbmi07cfk 2216142 2216131 2026-07-15T09:08:38Z Jojit fb 38 /* Mga talababa */ 2216142 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}}Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Isinusulong ng anarkismo ang pagpapalit sa estado ng mga lipunang walang estado at mga kusang-loob na malalayang samahan. Inilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapuwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang makabagong anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Gumagamit ang mga anarkista ng iba't ibang pamamaraan upang isulong ang pagbabagong panlipunan, na karaniwang inuuri bilang [[rebolusyonaryo]] o ebolusyonaryo, bagaman madalas na nagsasapawan ang dalawa at naipapakita sa sari-saring taktika. Karaniwang pinapaboran ng mga ebolusyonaryong pamamaraan ang unti-unti at madalas ay di-marahas na pagbabago, samantalang layunin ng mga rebolusyonaryong pamamaraan na wasakin ang mga mapaniil na estado at institusyon. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Anarkismo ni Rizal == Pinaniniwalaan na ang kaalaman ni Jose Rizal sa Anarkismo ay nagmula sa pag-aaral at pamamalagi niya sa Espanya kung saan namulat ang kaniyang mga mata sa kakaibang kultura na hindi niya naranasan sa pamahalaan ng Kolonyang Pilipinas. Malaki ang gampanin nito sa nobela niyang pinamagatang, "[[El Filibusterismo]]". Nakilala umano ni Rizal si [[Francisco Pi y Margall]], isang disipulo ni Proudhon, at naging mentor na nagturo ng pundasyon sa pang-ekonomiya at pulitkal na pananaw nito. Isa na rito ang konseptong pederalismo, [[Paghihiwalay ng simbahan at estado|paghihiwalay ng simbahan at gobyerno]], ang mapayapang paraan ng pagpapalit ng pamamahala, maging ang ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon. Ngunit, pinagdedebatihan pa rin ngayon kung si Rizal nga ba ay anarkista. === La Liga Filipina === Ang [[La Liga Filipina]] ay naglalaman ng ekonomiyang pangkapwa ni Proudhon kung saan makikita sa isa sa mga panukala nito ang pagaambagan na siyang gagamitin nila sa propaganda at pagtulong ng kanilang mga kamiyembro. Kinalaunan ay isinama ang ilan sa mga panukala nito sa paglathala ni [[Andres Bonifacio]] ng [[Katipunan]]. === El Filibusterismo === ''Salin ng salita:'' Ang Pagrerebelde | Ang Pag-aaklas Pagsasalin ng akda sa Ingles: The Reign of Greed Inilarawan si [[El filibusterismo#Mga tauhan|Simoun]], ang pangunahing tauhan ng kwento, bilang isang mayamang negosyante na gumagamit ng marahas na pamamaraan upang labanan ang mga nanunungkulan. Sa unang kabanata ay inilarawan niya ang ''Bapor Tabo'' bilang Barko ng Pamahalaan na sumisimbolo sa katayuan ng buhay ng mga tao, ungasaan ng mga nasa ibabaw ng kubyerta ay puno ng pribilehiyo at kapangyarihan habang ang nasa ilalim ay itinuturing na mababang uri ng tao. Ang tanyag na Eksena sa pagsabog ng Bombang Lampara ang sumisimbolo sa karaniwang "[[Propaganda ng Gawain]]" ng mga Anarkista sa kapanahunan niya. Ang ilan sa mga kaisipan ni Isagani at ni Padre Florentino ay madalas masmalapit sa ideya ng anarkismo kaysa kay Simoun. "''Ang bayan na galit sa pamahalaan ay walang ibang hinihiling kundi bitiwan ang pamamahala''" <small>~Isagani</small> ''"-Espanya man o iba, hindi pa rin sila magbabago, at baka masmalala pa! Anong silbi ng ating kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ang susunod na maniniil kinabukasan?"'' <small>~Padre Florentino</small> == Paglaganap ng Anarkismo sa Pilipinas == Nagsalin si [[Isabelo de los Reyes]] ng mga akdang anarkismo upang palaganapin ang reporma at rebolusyon laban sa mga Espanyol. Isang mahalagang sulatin ay ang ''Fra Contadini'' ni Malatesta at isinalin sa Tagalog bilang ''Dalawang Magbubukid''. Ang madalas na ideyolohiyang nakakabit dito ay ang [[Anarcho-syndicalism|Anarkistang syndikalismo]] at pinalawak ang impluwensiya nito sa pamamagitan ng pagtatatag niya ng organisasyong [[Unión Obrera Democrática Filipina]]. Kasama dito ang tanyag na manunulat na si Lope K. Santos sa kanyang tanyag na librong pinamagatan na "Banaag at Sikat" na siyang nagpalaganap ng kaisipang Mapagpalayang Sosyalismo. Napalitan ito ng [[Marxismo–Leninismo]] sa dekada '30 ng taong lipas 1900 at siyang naging pangunahing sandigan ng rebolusyong Pilipino sa kapanahunan ng pamamalakad ng Amerikano at Imperyong Hapon. Nagbalik ang Anarkismo sa pamamalakad ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] kasama ang kulturang [[Punk]] noong dekada '70. Kaakibat nito ay ang kaganapan ng First Quarter Storm na nakilahok ang mga anarkista at hinihinala na ang Samahan ng Demokratikong Kabataan - Mendiola Chapter (SDKM) ng Komyun sa Diliman ay isang ekslusibong anarkistang grupo na tanyag sa katawagang "utak pulbura" na siyang tanyag sa paggamit ng "pillbox". Ngunit, sa mga sulatin ni Jerry Araos, ang SDKM ay madalas may sentimyento para sa nasyonalismo at kontra-imperyalismo, at hindi pa sapat ang ebidensya at pag-aaral ukol sa paniniwala ng grupong ito para matawag itong anarkista. Sa pag-usbong ng social media at teknolohiyang pagbabago, masnagkaroon ng access ang mga tao sa diskurso sa anarkismo. Si Gary Granada, isang tanyag na musikero ay ipinapakilala ang sarili bilang anarkista at gumawa ng mga kanta na saklaw ang mga pagpapahalaga nito. Ang ilan sa mga iba pang anarkista sa Pilipinas ay si Bas Umali sa kayang libro na "Pangayaw and Decolonizing Resistance in the Philippines". Si Simoun Magsalin, isang iskolar at intelektwal na naglathala ng mga gawa upang talakayin ang anarkismo at isa sa mga tagapangalaga ng distro na "Bandilang itim". Ang propesor na si Erwin Rafael sa kanyang sulatin na "The Promise of an Anarchist Sociological Imagination". At si Adrienne Cacatian na kilala sa kanyang pagpuna sa mga makakaliwang organisasyon, sa isinulat niyang "Di ka naman tunay na aktibista: Reflections on Philippine Leftist Exclusionism". Namataan ang ilan sa mga anarkista sa Luneta at Mendiola sa rally noong Setyembre 21, 2025. == Mga Konsepto == '''Propaganda ng Gawain (Propaganda by Deed)''' Ito ay tinatawag na propaganda ng gawain dahil ito mismo ay nagpapalaganap ng mensahe sa pagkilos at hindi sa pananalita. Ginagamit itong taktika ng mga anarkista upang hikayatin ang mga taong naghihirap na mag-alsa laban sa mga makapangyarihan sa pamamagitan ng pamamaslang o pagbobomba o paninira ng mga imprastraktura. Bagamat may mga bayolenteng pamamaraan, mayroon ding mga mapayapang paraan tulad ng community pantry na sumikat noong 2019 Coronavirus Pandemic. '''Kapwa-Tulungan (Mutual Aid)''' Masnakasanayan ng Pilipino ang salitang bayanihan upang bigyang pakahulugan ang sistema ng pagtutulungan sa kapwa. Halos magkaparehas lamang ang konsepto nito sa bayanihan ngunit nag-iiba ito kapag isinakatuparan ang pahalang na pagsasaayos na hindi hinahaluan ng burukrasya o panukala, at ipamigay ang mga pangangailangan na walang halong kundisyon o kapalit. '''Hindi Mabawas-bawasang Pangangailangan (Irreducible Minimum)''' Ito ay ang paniniwala o kamalayan na ang tao ay nararapat bigyan ng mga pangangailangan na walang halong kapalit o kontribusyon sa lipunan. Ayon kay Bookchin, ang mga sinaunang lipunan ay kahit na hindi naniniwala na pareho dapat ang ipinamimigay na pangangailangan, ay kapantay pa rin nito ang pagtrato sa mga tao. Itong perspektibo na ito ay hahantong sa perspektibo na iba-iba ang pangangailangan ng indibidwal ngunit dapat matugunan pa rin. '''Pagwawakas ng Trabaho (Abolition of Work)''' Kasama din nito ang konsepto ng pagwawakas ng oras ng pagtulog, at pag-ooras. Kasalukuyang pinapaliwanag nito na kahit mawala ang mga trabaho na binibigay ng mga kumpanya at gobyerno ay hahantong sa natural na gawain ng tao ang mga makabuluhang mga bagay tulad ng paglilinis, pag-aaruga ng sanggol, paglikha ng sining, pagiimbento ng teknolohiya, at pagtulong sa kapwa. Pinupuna rin nito ang mga trabahong walang kwenta o maaaring nakasasama at sinasahuran lamang dahil kailangan siya sa mga kumpanya o gobyerno at hindi dahil kailangan ito upang magbigay benepisyo sa lipunan tulad ng mga trabahong call center, abogado, pamumulis, receptionist, mga manager, o kaya tagakolekta ng buwis. '''Pagkakaisa ng Gawain at Layunin (Unity Between Means and Ends)''' Ito ang pangunahing puna ng mga anarkista sa mga nagsusulong ng pagbabago o pag-agaw sa pamahalaan, na upang maisakatuparan ang mga pagbabago ay dapat lamang sa tao mismo manggaling ang pagkukusa na magkaroon ng malayang lipunan. Sinasabi na ang mga rebolusyonaryo ay nasasanay mag-utos at kinakalimutan o binabago ang rebolusyonaryong adhikain sa tuwing maupo sila sa pwesto. Sa banggit ni Malatesta, "Hindi sapat na gustuhin ang isang bagay; kung gusto talagang makamit ay kailangan gumamit ng sapat na pamamaraan upang makamit ito. At itong mga gawain ay hindi sapilitan, pero kumbaga hindi maiiwasang maipluwensyahan nito ang layunin na inaasam natin at ng mga pangyayari na kung saan nagaganap ang pagpupumiglas, dahil kung pinabayaan natin ang pagpili ng kilos ay maaaring humantong tayo sa ibang layunin, at maaaring maging kabaligtaran pa ang resulta, na hindi maiiwasan na epekto ng ating mga gawain. Kung sino man ang maglakbay at namali ng dinaanan ay hindi mapupunta sa kanyang pupuntahan, kundi sa kung saan siya dadalhin ng daanan." '''Kontra-Pagmamakabansa (Anti-Nationalism)''' Ang mga anarkista ay kadalasan hindi naniniwala sa pagmamakabansa o nasyonalismo dahil ito ay ginagamit na propaganda upang palakasin ang konsepto ng pamahalaan, at naniniwala na hindi dapat ikinukulong at binubukod ang mga tao sa pamamagitan ng teritoryo, dugo, o lugar ng kapanganakan. Bagamat, hindi nito ipinagbabawal ang pagkakaroon ng kinabibilangang pangkat, pagkakakilanlan, at damdaming paunlarin ang kapakanan ng bayan, ay tinututulan nito ang pagpapasimple na tayo ay may iisang kultura at pagkakakilanlan. Ang mga anarkista ay makamundo, at nais nitong wakasan ang mga harang, bakod, pag gegeneralize, pagkaekslusibo at pagbubuklod-buklod ng mga tao hindi lamang sa konteksto ng lupain at bansa, kundi sa mga aspeto ng pagkatao tulad ng pangkasarian, lahi, edad, relihiyon, trabaho at iba pa. '''Lahat ng pulis ay tarantado''' (All Cops Are Bastards, a.k.a. '''ACAB''') Bukod sa ideya na ang pulis ay hindi tugma sa pagbibigay ng kalayaan sa mga tao sa pamamagitan ng pagtulong sa gobyerno na monopolyohin ang paggamit ng karahasan at ang mismong pagbibilanggo, ang mga pulis din ay sangkot sa pagprotekta ng mga kasama nitong pulis na abusado, nagiging tuta ng makapangyarihan, nasusuhulan at siyang unang umaabuso sa kapangyarihan at titulo nito sa pamamagitan ng pagsisinungaling, power-tripping, at pagmamanipula gamit ang mga batas at kautusan. Sa malalim na diskurso, ang konsepto ng pamumulis ay tutol sa konsepto ng kalayaan na siyang nagbabanta mga kilos ng tao sa pamamagitan ng panghuhusga. '''Pagbuwag sa bilangguan (Prison Abolition)''' Ang pagbuwag ng bilangguan ay isang sistematikong pagbuwag ng pagbibilanggo mula sa kapulisan, hukuman, at pagbabatas ng pagbibilanggo. Malaki ang pang-unawa na walang krimen sa anarkiya dahil walang batas na siyang nagdidikta kung ano ang hindi dapat gawin at kung ano ang tamang gawin, ngunit hindi ibig sabihin na wala nang alitan at wala nang pagkakasala na nangyayari, o pinababayaan lang. Kumbaga, ang mga problemang ito ay sinosolusyunan sa iba't ibang kaparaanan at aspeto na siyang direktang kakaharapin ng lipunan imbes na pinababayaan ang mga tao na mabulok sa kulungan, maparusahan o piliting magbago ang mga kaaway nila. Maaring sa pamamagitan ng masinsinang pag-babati, pakikipag-areglo, pagpapalayas, ekspropriyasyon, o minsan pagkitil depende sa kalubhaan ng paggamit ng kapangyarihan. Sinasabi na ang karamihan ng krimen tulad ng pagnanakaw ay nangyayari dahil sa sistema at istruktura na humihikayat upang pagtibayin ito, kaya nararapat lamang na baguhin o wakasan ang sistemang umiiral upang magkaroon ng malawak na pagbabago sa aspeto ng krimen. '''Pagpapalaya sa Kabataan (Child Liberation)''' Madalas ang talakayan sa aspeto ng kabataan ang naipatayong agwat ng kapangyarihan at ang pagkontrol sa kanila. Sinasabi na ang mga bata ay ang pinakamadaling mauto at pinakamadaling pagsamantalahan dahil sa kakulangan niya sa kamalayan at lakas. Bagkus, kailangan niya at umaasa siya sa mga nakatatanda na bumuhay at ipahiram ang kapangyarihan sa kanya. Maspopular ang tinatawag na mapagpalayang pagpapalaki sa kabataan kung saan binibigyan sila ng kalayaan na may kasamang paggagabay at matuto sa mga tama at kamalian sa pamamagitan ng karanasan at walang humpay na pananaliksik nang sa gayon ay madala niya ito sa pagtanda hanggang sa tuluyan siyang maging malaya. Kadalasan, ang buong sistema natin ngayon ay hindi pabor sa bata, mapaekonomikal o panlipunang sitwasyon. Ilan sa mga tampok na isyu ay tulad ng pagroromantisa ng child labor, pilit na pagpapakasal, pananamantala sa pagtatalik, maagang pagbuntis o pagbubuntis, kalayaan sa pagpili ng relihiyon, juvenile justice, paggamit ng po at opo, at ang utang na loob sa magulang o nagpalaki sa kanya. '''Pagkakaiba-iba ng utak (Neurodivergence)''' Mahalaga sa aspeto ng anarkismo na ang utak natin ay hindi magkakapareho at minsan ang iba ay talagang kakaiba mag-isip, o nahihirapang mag-isip, o walang interes imbes na hinuhusgahan bilang may sakit sa utak, may sayad, sinapian, walang alam, matanda na, o kaya tamad. Mahalaga sa kaisipan nito na ang mga kakaiba mag-isip lalong-lalo na ang mga may kapansanan ay masnahihirapang makipagsabayan sa kasalukuyang sistema ng pag-aaral at pagtratrabaho para magtagumpay. Sumasalamin din sa talakayan nito ang panghuhusga ng tao sa mga kapansanan na hindi nakikita sa labas ng katawan. Kadalasan, ang mga kakaibang mag-isip ay naaakit sa anarkismo dahil malawak ang pagtanggap nito sa mga itinuturing na abnormal, pasaway, at itinakwil ng lipunan. Binibigyang linaw na ang sanhi ng kanilang pagkabigo ay hindi dahil sa kanilang pansariling depekto at kamalian, kundi ang sistemang panlipunan na nagpapahirap sa kanila. '''Anarkiyang Pagrerelasyon (Relationship Anarchy)''' Kadalasan ang isang relasyon ay ikinukulong ang malalim na pagsasamahan sa mga kadugo, kapamilya, o kasintahan na tipong pati ang konsepto ng pagmamay-ari ay idinudugtong dito. Ang anarkiyang pagrerelasyon ay winawakasan ang ganitong kaayusan. Sinasabi nito na malaya dapat tayong gumawa ng istrukturang pamilya base sa mga relasyon natin sa ibang tao. Bukod sa malayang pumili ng iba't ibang kasintahan, at katalik gamit ang tapat na pagkakasunduan ng mga napapabilang sa relasyon, ay maaaring bigyan din nito ng extensyon ang mga kaibigan o kapwa na samahang hubugin ang mga anak sa pagpapalaki. == Perspektibong Pangekonomiya == === Komunismo (Communism) === Ang Komunismo ay isang pilosopiyang pangekonomiya kung saan gumagamit ng pag gugrupo-grupo upang maisaayos ang ekonomiya. Maraming klase ng komunismo, ngunit ang diwa ng komunismo ayon kay Karl Marx ay magkaroon ng mundo na hindi gumagamit ng pera, walang mahirap at mayaman, walang ekslusibong pagmamay-ari ng produksyon, at gobyernong nagkokontrol dito. Ang Anarkistang Komunismo ay maaaring gawin sa maraming paraan, ngunit ang karaniwan na komunistang anarkismo ay kadalasan nagpapalaganap ng Syndikalismo, o ang pagtatag ng mga [[unyon ng mga manggagawa]] o trabahador at sila ang mismong mangangasiwa at magdedesisyon sa produksyon ng isang lipunan. Ang kaibahan nito sa Marxismo-Leninismo ay hindi ito gumagamit ng estado, ngunit binubuo ang malawakang kilusan sa pamamagitan ng desentralisadong organisasyon o ilalim-pataas na pag-oorganisa imbes na gumagamit ng partidong sentral. === Ekonomiyang Kapwaan (Mutualism) === Ang ekonomiyang kapwaan ay isa ring malawakang pilosopiyang pangekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay '''nagtutulungan''' para sa benepisyo ng isa't isa. Ayon sa isang tanyag na anarkistang si [[Peter Kropotkin]], ipinapaliwanag nito na likas makipagtulungan ang iba't ibang klase ng hayop at hindi lamang dahil mayroong isang species na nakalalamang sa iba pang uri ng hayop para makaligtas sa daloy ng kalikasan. Sa ekonomiyang kapwaan ni Proudhon na hinahaluan ng merkadong pananaw, ito ay gumagamit ng konseptong '''patas na pakikipagpalitan''' at pagtatatag ng "bangko ng mga tao" kung saan nag-aambag ang mga miyembro nito para sa kolektibong kilusan. Tulad ng komunismo, ang konseptong ito ay tutol sa pagpaparami ng pera na hahantong sa panlalamang ng isa sa kanyang kapwa at ang pagkamkam ng ari-ariang ipinasasapribado na siyang dapat ilaan sa personal o pampublikong paggamit. === Regaluhang Ekonomiya (Gift Economy) === Ang regaluhang ekonomiya ay isang makalumang ekonomiya kung saan ang lahat ng tao ay libreng nagpapamigay ng kaniyang mga produkto o trabaho na walang halong kapalit. Ang ekonomiyang ito ay nakasalalay sa malawakang pag-unawa at pagsaasakatuparan ng mga kakailanganing '''birtud at mabuting pagrerelasyon''', nang sa gayon ay naiiwasan nito ang pag-aaksaya ng produkto at maipagpatuloy ang kaugalian na totoong pagbibigayan na hindi hinahaluan ng pangongontrata, o direktang pagpapalitan ng serbisyo o produkto. Kung tutuusin, ang Pilipinas ay sanay sa konsepto ng "utang na loob" na siyang isang mahalagang ikonteksto sa pagbibigayan. Madalas talakayin ang utang na loob sa kontekstong sapilitan imbes na natural na birtud na nabubuo kapag maayos ang relasyon ng mga tao sa isa't isa. === Aklatang Ekonomiya (Library Economy) === Kumpara sa regaluhang ekonomiya, ang aklatang ekonomiya ay isang paraan ng pamimigay kung saan hindi kailangang paigtingin ang relasyon ng mga tao at bagkus ginagamit ang konsepto ng aklatan upang ipamigay o ipahiram ang mga produkto. Sa panahon ng pandemya, itong klaseng ekonomiya ay naging talamak noong nauso ang mga "community pantry" na libreng nakabalandra ang mga produkto para sa kapakanan ng mga naghihirap at sa mga nag-aantay ng mga ayuda ng gobyerno o sweldo sa kumpanya. === Counter-Economics === Ayon kay Samuel Konkin III, ang Counter-Economics o "Agorismo" ay ang pag-aaral at pagsasapraktika ng mga hindi bayolenteng gawain lalong lalo na ang ipinagbabawal ng pamahalaan at bumuo ng malayang merkado na hindi nahahaluan ng pananamantala, pagnanakaw, at karahasan. Ilan sa mga diskurso na pumapalibot dito ay ang serbisyong pagtatalik, pagbebenta ng mga ipinagbabawal na droga at armas, pagsusugal, pagseserbisyo ng mga hindi lisensyadong trabahador, o pagbebenta ng diploma sa mga hindi nakapagtapos upang magkaroon ng maayos na pakikipagpalitan. Kung tutuusin, ang pagsasapraktika nito ay maaari ding sumaklaw kasama ang ibang mga ipinagbabawal na gawain na nakaayon batay sa moralidad at pangangailangan ng tao o lipunan, tulad ng pagpapalaglag. == Halimbawa ng Anarkistang Pamayanan == === '''Rebolusyon sa Catalonia''' === Isa sa tinitingalang anarkistang pamayanan ay ang Rebolusyon sa Catalonia ng Espanya sa gitna ng digmaang sibil noong taong 1936 hanggang 1937. Sa pamayanang ito isinagawa ang pagkawala ng kontrol ng gobyerno, simbahan, at pribadong pagmamay-ari upang maisakatuparan ang Syndikalismong lipunan. Dito nagkaroon ng malawakang pagbabago sa ekonomiya at kulturang pananaw na pinamumunuan ng mga trabahador imbes na mga negosyante. Ilan sa mga mahahalagang naisakatuparan ay ang purong libreng edukasyon na may kaakibat na malayang pagpili ng aaralin ng estudyante, ang purong libreng atensyong medikal, ang libreng pamimigay ng lupa at direktang kontrol nito sa merkado, o kaya naman ang kolektibong pag-oorganisa ng mga tao sa agrikultura, at industriya. Tinulungan ito ng iba pang sosyalista upang ipalaganap ito sa bansa. Ilan sa mga karatig nitong mga lugar na sumabay dito ay ang Andalusia, Barcelona, at Zaragoza. Maaaring maraming kontrobersiya at problemang kinaharap nito tulad ng kawalan ng maayos na militar upang labanan ang mga Pasista, at pagsali ng mga kasamahan sa gobyerno na siyang naging pangunahing rason ng alitan. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Manchuria ay matatagpuan sa hilagang silangang bahagi ng Tsina ngayon. Ang komunidad sa Manchuria ay binubuo ng iba't ibang lahi at tao, ngunit ang karamihan nito ay mga Koreanong dayo. Pinamahalaan ito ng isang dakilang militar na lider na si Kim Chwa-Chin na siyang kasamang nagorganisa sa mga anarkistang koreano na tumakas mula sa Korea noong lumusob ang mga Hapon. Sa pamamahala ni Kim-Chwa Chin ay itinatag niya ang "Shinmin Prefecture" o maskilala bilang "Korean People's Association in Manchuria" (KPAM). Dahil sa palpak na pag-oorganisa ng mga nasyonalista ay napilitan silang magsanib-pwersa kasama ang mga anarkista upang tutulan ang mga Marxismo-Leninismo ng bansang USSR at mga Pasista ng Hapon. Sa kanilang pamamahala ay nagtatag sila ng mga konseho na gumagamit ng direktang demokrasya, nagpalaganap ng edukasyon at atensyong medikal gamit ang mga komunidad na tutuligsa sa mga Imperyalistang Hapon at mga Marxismo-Leninismo at paitingin ang relasyon ng mga Koreano at Intsik. Nasira ang eksperimentong ito noong namatay ang dakilang lider nito na siyang pinagawayan ng mga miyembro nito sa pamumuno ng militar hanggang sa magkawatak-watak at lusubin ng Imperyong Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang kilusang Makhno ay nagsimula sa Hulyaipole ng Ukraine at nagtatag ng kilusang anarkista upang labanan ang mga Rusong Puti at organisahin ang mga magsasaka upang labanan ang kilusang puti. Sa pamumuno ni Nestor Makhno ay napagtagumpayan nilang labanan ang mga Rusong Puti kasama ang mga Bolshevik noong kapanahunan nito. Ngunit, kinalaunan ay trinaydor sila ng mga Komunista sa abiso ni Leon Trotsky at pamumuno ni Vladimir Lenin. Natalo ang hukbo ni Makhno at tumakas siya papuntang Romania, Poland, hanggang mapadpad sa Pransiya. === Zomia === Bagamat hindi sadyang anarkista, ang Zomia ay isang malawak na bulubundukin sa Timog, Silangan, at Timog-Silangang Asya na saklaw ang iba't ibang bansa tulad ng Malaysia, Vietnam, Thailand, Tsina, Bhutan, Nepal, Bangladesh, Laos, Cambodia, at Myanmar. Ayon kay James C. Scott, kadalasan ang mga naninirahan dito ay tinawag na barbaro ng mga pamahalaan, ngunit ipinaglaban niya na ito ay ang tanging natitirang espasyo para sa mga itinuring na tulisan ng pamahalaan, mga umiiwas sa buwis, biktima ng pangaalipin at dito bumuo ng pamayanan na pantay-pantay at magkakaibang pamayanan na tutuligsa sa impluwensiya ng estado. === Exarcheia ng Greece === Isang maliit na lugar kung saan ang mga anarkista ay talamak. Makikita sa lugar na ito ang labis na graffiti at bandalismo na talamak sa lugar laban sa gentripikasyon o pagpapalayas ng mga naninirahan sa lugar. Isang grupo, ang Rouvikona na militanteng anarkistang grupo na tanyag sa paninira ng mga ari-arian. == Oposisyon ng Anarkismo sa iba't ibang pulitikal na pananaw == === Liberalismo === Bagamat may pagkakapareho sa liberal na pananaw nito, ang anarkismo ay pinupuna nito ang karamihan ng konsepto nito tulad ng paghahari ng batas, striktong indibidwalismo, eleksyon, at pribadong pagmamay-ari. Ngunit, parehong sang-ayon ito sa pagpapalawak ng kalayaan at mga karapatan upang pagandahin ang buhay ng mga ordinaryong tao, at minsan, ang paggamit ng merkado upang malayang makipagpalitan ang mga tao. Magkaiba ang liberalismo na naipatayo noong panahon ng pagmumulat kumpara sa liberalismo na pinapalaganap ngayon. Maisasakonteksto ito kapag ikinumpara natin ito sa panahon ng mga kaharian ng mga hari at reyna na may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan at may banal na karapatan upang pagtibayin ang pamumuno nila. Dahil sa hindi makataong pagtrato ng mga kaharian at ang hindi epektibo nitong pamumuno, naisip nitong gumawa ng demokratikong gobyerno na mayroong pagbabalanse ng kapangyarihan gamit ang tatlong sangay: ang tagapagpatupad, tagapagbatas, at tagapaghukom. Isinasaalang-alang nito ang karapatan hindi ng hari na mamuno kundi ang karapatan ng lahat ng tao na ibinigay sa atin ng Diyos. At ang pinakahuli ay ang pagsasagrado ng ari-arian bilang parte ng karapatan ng tao upang siya ay mamuhay nang may dignidad. Ang kritisismo ng anarkismo ay kinekwestyon ang pagkaepektibo at praktikalidad ng mga ideya nito sa pagpapalawak ng kalayaan at pag-usbong ng malayang lipunan. Dahil kung tutuusin, ang karamihan sa paniniwala nito ay nalipasan na ng panahon. Ang ilan sa mga liberal ay inuusad ang kritisismo sa pamahalaan at matatawag na kalahating anarkista, dahil sa hindi nito mabitawang pagsasagrado ng pribadong ari-arian. Kadalasan, ang liberal ay yinayakap ang sistema ng kapitalismo na siyang tinututulan ng mga anarkista. Ngunit, mayroong mga liberal na may anarkistang pananaw, kadalasan ang ilan sa mga indibidwalistang amerikano at mga nagsusulong ng ekonomiyang pangkapwa, ay may layon na magkaroon ng lubos na hustisyang pangekonomiya na siyang magpapanumbalik sa access ng publiko sa lugar ng produksyon, kasamang nagdedesisyon sa kanyang pinagtratrabahuhan, ang pagtutol sa mga oligarko, at ang iwasan ang paglawak ng agwat ng kayamanan ng mga tao. === Pasismo at Pagmamakabansa === Ang pasismo ay salungat sa kaisipan ng anarkismo sa maraming paraan. Ginagamit nito ang iba't ibang paraan upang kumamkam ng kapangyarihan at hikayatin na magkaroon ng mga angat at ideyal na klase ng tao, pagkakaroon ng kulto ng pagkakabayani, labis na pagmamakabansa, at kontrolin at pag-isahin ang lipunan sa pamamagitan ng pagpapalakas sa pamahalaan. Ang pasismo ay ibinabaling ang sisi sa isang pangkat ng mga tao ang mga problema ng lipunan. Minsan, pinapatay na walang awa maging ang mga inosente, sa kaso ng Nazi Germany ay pinagpapatay nito ang mga maiitim, matatanda, heswita, komunsita, bakla, at mga may kapansanan, dahil itinuturing silang pabigat o kalaban ng pamahalaan o lipunan. Kilala din ang ilan sa mga awtoritaryang komunista bilang pulang pasista dahil sa kapareho nitong tendensiya na puksain ang mga kritiko ng pamahalaan, supilin ang kalayaan ng indibidwal, sambahin ang lider at bansa, pagsuporta sa mga awtoritaryang mga pinuno, pagpapalaganap ng imperyalismo, at kapalit nito ang pagpuksa sa mga kalaban nitong mga burgis at kabansaang kapitalista. Isang magandang halimbawa ng pulang pasistang bansa ngayon ay ang North Korea. Mayroong imbensyon ang mga pasista na tinatawag na Pambansang Anarkismo (National-Anarchism) na siyang dalawang magkabaliktad na pananaw dahil binubukod ang mga tao batay sa lahi at nagpapaangatan kahit na itinatakwil nito ang pamahalaan, na siyang kabaliktaran na isinusulong na prinsipyo ng anarkismo. Ngunit, kaiba ito sa Makabansang Anarkista (Nationalist Anarchist) na talamak noong ika-19 at 20 na siglo na nagsusulong ng mga prinsipyo ng anarkismo, na siyang layunin na bumuo ng pambansang pagkakakilanlan na pantay-pantay ang paggalang sa lahat ng tao, pagpapausbong ng kalayaan, dekolonisasyon, pagkamit ng hustisya laban sa abusadong mga pamahalaan, pagtatatag ng mga pahalang o kaya naman ilalim-paangat na istrukturang panlipunan, at pagdepensa mula sa mga pananakop at pananamantala ng ibang bansa. Kadalasan ang mga anarkista ay tinututulan ang konsepto ng pagmamakabansa (nationalismo) sa kadahilanan na ang pagmamakabansa ay kaakibat lagi nito ang pagtatatag ng pamahalaan at ikinukulong ang pag-unlad sa isang lugar o kabansaan imbes na magkaroon ng makamundong pananaw. === Sosyalistang Pamahalaan === Ang sosyalistang pamahalaan ay tinututulan ng mga anarkista dahil sa madalas na brutal na pamumuno lalong lalo na sa mga kritiko nito tulad ng Soviet Union, o kaya naman ang pagsasanay ng tao na sumalalay sa gobyerno. Bagkus, isa sa mga mahahalagang puna nito ay ang puna sa paglanta ng pamahalaan (withering state) dahil hindi mabubuwag ang pamahalaan sa pamamagitan ng pag-agaw ng kapangyarihan. Ibinabadya din ng anarkismo na ang mga kilos ng mga progresibo ay nababalisa sa tuwing nagpapaloko sila sa mga proseso ng gobyerno, at nababaling ang atensyon ng masa sa pagsamba ng mga pulitikong may plataporma sa paglaganap ng sosyalismo. Sinasabi ng mga anarkista, sa daloy ng panahon, itinuturing ang Estado (o pamahalaan) na isang kontra-rebolusyonaryong istruktura na minomonopolyo ang desisyong panlipunan, at bigyan ng pribilehiyo ang mga nasa posisyon, na siyang pangunahing pakay ay panatilihin ang pag-iral ng pamamahala at ang kapangyarihan nito. Inaakit ang mga indibidwal na sakim sa kapangyarihan at kalaunan ay pupuksa sa rebolusyon. === Teokrasya === Tinututulan ng anarkismo ang paghahari ng mga paniniwala ng relihiyon at ang pamumuno ng pastor, prayle, pari, imam, dalai lama o anumang klase ng pinuno ng relihiyon sapagkat hindi lamang ito maaaring abusuhin ng pinuno ng relihiyon, kundi nagtataguyod ito ng pang-aalipin sa kamalayan ng tao. Nagsisilbing kasangkapan ng mga pinuno ang ispiritual na paniniwala upang palaganapin ang kamangmangan ng tao at magtago sa kurtina ng pananampalataya at sobrenatural (faith and supernatural) upang panatilihin ang kanilang kapangyarihan, pribilehiyo, at pananamantala sa ibang tao. Ang mga teokrasyang bansa tulad ng mga Taliban sa Afghanistan, ang Republikang islam ng Iran, at ang dating pamumuno ng mga prayle sa Pilipinas ay halimbawa ng teokrasya. Kadalasan humahantong ang mga pamumuno na ito sa mga brutal na pagpaparusa at paghihirap ng mga tao na umunlad ang kalidad ng buhay lalong-lalo na para sa mga kababaihan. === Pangmaramihang Demokrasya === Bagamat naniniwala ang mga anarkista na hindi nararapat maghari ang kakaunting tao sa lipunan, ay hindi rin nito pinapayagang maghari ang marami sa kakaunting tao. Binibigyang diin nito ang prinsipyo ng malayang pakikisalamuha ng mga tao, kabuuang konsensus, at pakikipag-areglo upang makakuha ng masorganisadong pagkilos sa lipunan. === Kapitalismo at Merkadong Lipunan === Ang kapitalismo ay matagal nang tinututulan ng mga anarkista. Kahit ang mga anarkistang bersyon ng kapitalismo ay hindi katanggap-tanggap dahil pinapanatili nito ang hirarkiya sa pamamagitan ng boluntaryong pang-aalipin at pagpreserba ng pribadong pagmamay-ari ng produksyon na siyang lilikha ng mga taong alipin. Nakasalalay ang buhay sa mga may-ari ng negosyo lalong lalo na sa mga korporasyon at malalaking negosyo. Binansagan itong Makabagong Pyudalismo dahil sa pagkakapareho nitong tema sa pyudal na lipunan na pinamahalaan ng mga panginoong-maylupa. Tinututulan din nito ang pagpapalawak ng merkado na siyang hahantong sa pagbebenta ng bawat katiting ng aspeto ng buhay, kung saan ang pera ang magiging ultimo-sentro ng kapangyarihan sa lipunan. === Awtoritaryang Komunismo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Malaki ang pagkakaiba ng mga anarkista sa mga komunista. Unang una ay hindi ito sang-ayon sa paggamit ng estado upang makamit ang komunistang lipunan. Tinututulan din nito ang ilan pang mga konsepto tulad ng pagsesentro, diktadurya ng partido, pagmamakabansa, at ang pagsasagrado ng dayalektikong materyal. Sa kasaysayan ng awtoritaryang komunismo at anarkismo, matagal na ang hidwaan nito hindi lamang sa pananaw ngunit pati na sa totoong labanan, sinasabing tinatraydor ng mga komunista ang mga anarkista at pinipigilan ang mga rebolusyon ng mga komyun na kumawala sa pamumuno ng sentral na partido. === Meritokrasya at Kakistokrasya === Ang anarkismo ay hindi naniniwala sa konsepto ng meritokrasya, na dapat pamahalaan ng magagaling ang mga tao, dahil hindi rin pakasiguradong maibibigay nito ang pangakong pag-unlad at maaaring gamitin ang talino sa pagpapanatili sa kanilang pangaabuso sa posisyon at gamitin itong rason para pagtakpan ang korupsyon. Sinasabi na ang paglaganap ng meritokrasyang sistema ay nangyayari sa mga kapitalistang bansa, na siyang sanhi ng lubos na pagod at pagbaba ng tingin ng mag-aaral at trabahador sa kanyang sarili para lang makamit ang karangalan o kita. Minsan nagiging sanhi pa ng malawakang pagpapatiwakal. Sa kaakibat nitong sistema, ang kakistokrasya, ay minsan umuusbong ang realidad nito sa ating sistema na pamumunuan tayo ng mga pinuno na siyang nagpapanggap na magaling ngunit wala palang alam, o hindi marunong sa aspeto ng pamamahala. Minsan, hinahaluan ng iba't ibang klaseng pandurugas at pananamantala hanggang mabulok ang sistema sa pawang na kasinungalingan at ipagpatuloy ang bulok na sistemang ito sa pamamagitan ng pagmamana ng posisyon sa kamag-anak nila gamit ang panlilinlang na pati ang galing at talino nila ay namana o kaparehas din. === Minarkismo === Kahit na ang maliit na impluwensiya ng pamamahala ay tinututulan ng anarkismo sapagkat pinagdududahan nito ang pagkaepektibo nito upang makamit ang ninanais na anarkiya. Ngunit, maspinapaboran ito kaysa sa ibang klaseng pulitikang pananaw lalo na kung ito ay gumagamit ng mga konseptong anarkismo tulad ng Demokratikong Munisipalismo at Demokratikong Kumpederalismo na siyang gumagamit ng ilalim-paangat na pagoorganisa at desisyon. Isang halimbawa ay ang Zapatista ng Chiapas Mexico o kaya naman ang Rojava sa Syria. Ngunit, hindi sapat para sa mga anarkista na basta lamang magkaroon ng pamahalaan na konti ang impluwensiya o pangingielam sa lipunan dahil maaaring umusbong ang sentimyento na palakasin ang pamahalaan, o kaya naman ay magkaroon ng malawakang pagusbong ng panibagong mga abusado sa kapangyarihan na hindi saklaw sa miyembro ng pamahalaan tulad ng mga Mafia, Warlord, Kartel, Oligarko, at mga Gangster. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |journal=Journal of Black Studies|language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405}} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}}}} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey}} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331|language=en}} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism]] |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |publisher=AK Press|language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7}} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |publisher=PM Press|language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute|language=en|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=385–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc|language=en}} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011}} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709|language=en}} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing|language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter | language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1|language=en}} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 | language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204}} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley|language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live|language=en}} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en|url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465|language=en |orig-date=1873}} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal|language=en}} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live|language=en}} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en}} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration|language=en}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en}} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022|language=en}} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press|language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review|language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription}} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372}} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020|language=en |url-status=live}} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2|title=The Russian Anarchists}} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7}} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers|language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham}} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=1–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022|language=em}} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] keltqxju71pcchjk76xidacoedvsbzx 0 106443 2216050 2191253 2026-07-14T15:34:13Z Amherst99 14634 /* */ 2216050 wikitext text/x-wiki {{Infobox pepper | name = Siling Kayena | image = Large Cayenne.jpg | caption = Isang malaking pulang kayena | alt = | heat = Hot | scoville = 30,000–50,000 }} [[File:Thai peppers.jpg|thumb|Mga [[Thai pepper|siling Thai]], isang uri ng siling kayena]] Ang '''siling kayena''' ''(cayenne pepper)'' — tinatawag ding ''Guinea spice'',<ref name="ncch">{{cite book | last = Culpeper | first = Nicholas | authorlink = Nicholas Culpeper | chapter-url = http://www.complete-herbal.com/culpepper/guineapepper.htm | chapter = Guinea Pepper | title = ''Culpeper's Complete Herbal'' | publisher = David Hand (Web publication) | year = 1814 | origyear = 1653 | accessdate = 2011-07-13 | archive-date = 2017-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170331110728/http://www.complete-herbal.com/culpepper/guineapepper.htm | url-status = dead }}</ref> ''cow-horn pepper'', ''aleva'', ''bird pepper'',<ref name="TRF_2009">{{cite book | author = Therapeutic Research Faculty | chapter-url = http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-945-Cayenne%20Pepper%20%28CAPSICUM%29.aspx?activeIngredientId=945&activeIngredientName=Cayenne%20Pepper%20%28CAPSICUM%29 | chapter = Capiscum | title = ''Natural Medicines Comprehensive Database (Consumer Version)'' | publisher = [[WebMD]] | year = 2009 | accessdate = 2011-07-13 }}</ref> o pulang paminta ''(red pepper)'' pag pinulbos — ay isang [[siling maanghang]], kulay pula kapag hinog na ngunit maaari ring kainin habang kulay berde pa. Isa itong kultibar ng ''[[Capsicum annuum]]'', na kamag-anak ng [[siling kampana]], halapenyo, [[paprika]] at iba pa. Ang saring ''[[Capsicum]]'' ay kabilang sa pamilya ng halamang ''nightshade'' ''(Solanaceae)''. Ipinangalan ang siling ito sa lungsod ng [[Cayenne]] sa French Guiana. Karaniwang pinapatuyo ang siling ito at dinudurog, o kaya'y minamasa at niluluto sa [[hurno]], saka dudurugin at sinasala para maging pinulbos na pampalasa na tinatawag din sa parehong pangalan. Ginagamit ang siling itong pampaanghang sa mga lutuin, buo man o pulbos (gaya sa lutuing Koreano, Sichuan at iba pang lutuing Asyano). May sukat itong mula 30,000 hanggang 50,000 yunit sa ''Scoville scale'', mas mababa ang anghang kumpara sa [[siling labuyo]]. Ginagamit din ito bilang halamang gamot, nabanggit pa nga ito ng botanikong Ingles na si Nicholas Culpeper sa kanyang librong ''Complete Herbal'' (1653), bilang ''"guinea pepper"''.<ref>''The pepper from Guinea is Aframomum melegueta, "Malagueta pepper".''</ref> isang maling tawag sa ''"guiana pepper"''.<ref name="ncch"/> ==Kasaysayan== Dumating sa Kanlurang Mundo ang kayena mula sa [[Indiya]] noong 1548. Dating nakikilala ito bilang '''siling Ginnie''' o '''pamintang Ginnie''' (''Ginnie pepper'' sa Ingles). Dating ginagamit ito, batay sa mungkahi ni Gerard, na panlunas para sa [[Scrofula|Iskropula]] o "Kasamaan ng Hari" ("Kabuktutan ng Hari", ''King's Evil'' sa Ingles), na isang impeksiyong limpatiko sa lalamunan at sa balat. Noong ika-19 daang taon, ginagamit din ng mga [[physiomedicalist|pisyomedikalista]] ang kayena para sa mga panlalamig o ginaw, [[rayuma]], at [[panlulumo]], dahil sa katangian nitong nakapagpapainit.<ref name=TCMH>{{cite-TCMH|''Cayenne'', ''Capsicum frutescens''}}, pahina 46.</ref> ==Bilang yerba== Isang mabisang pampasigla ng buong katawan ang kayena. Nakapagpapataas ito ng daloy ng dugo, nakapagpapasigla ng [[sistemang nerbyos]], nakapagpapagana sa pagkain, nakatatanggal ng [[indihestiyon]] o [[impatso]], nakapagpapasigla ng mga enerhiyang ''[[yang]]'', at nakapanghihikayat ng pagpapawis. Bilang antibakteryal, mainam ito para sa mga may sipon at panlalamig o ginaw. Mainam ito para sa mga suliraning panglalamunan, katulad ng [[tonsilitis]], [[laringhitis]], at [[pagkamalat]]. May makabagong mga pananaliksik na nagpapakitang nakapagpapaampat ito ng hapding nararanasan sa [[singles|buni]] (''[[herpes zoster]]'') at mga [[migraine|megrima]] ([[migranya]]) o matinding pananakit ng ulo.<ref name=TCMH/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Tingnan din== *[[Siling-labuyo]] [[Kategorya:Sili]] [[Kategorya:Gulay]] [[Kategorya:Prutas]] [[Kategorya:Solanales]] [[Kategorya:Solanaceae]] {{stub|Halaman}} acyyijiooroxazrq0retfqqr6voj0bz 0 135994 2216084 2026427 2026-07-15T02:39:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Montignoso|elevation_footnotes=|area_total_km2=16.74|population_footnotes=|population_total=10289|population_as_of=30 Nobyembre 2017<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|pop_density_footnotes=|population_demonym=Montignosini, Monceri|elevation_m=131|mayor=Gianni Lorenzetti|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=54038|area_code=0585|website={{official website|http://www.comune.montignoso.ms.it/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Montignoso|image_map=|native_name=|image_skyline=MontignosoPanorama.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Montignoso-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|frazioni=Capanne, Cerreto, Cervaiolo, Cinquale, Corsanico, Debbia, Palatina, Pasquilio, Piazza, Porta (lago), Prato, Renella, Rifugio Pasquilio, Sant'Eustachio, San Vito, Serra, Vietina|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|1|N|10|10|E|type:city(10,143)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Toscana]]|province=[[Lalawigan ng Massa at Carrara|Massa at Carrara]] (MS)|footnotes=}}Ang '''Montignoso''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Massa at Carrara|Lalawigan ng Massa at Carrara]] sa rehiyon ng [[Toscana]] ng [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Florencia]] at mga {{Convert|3|km|mi}} timog-silangan ng [[Massa]]. Ang Montignoso ay hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Forte dei Marmi]], [[Massa]], [[Pietrasanta]], at [[Seravezza]]. == Teritoryo == Ang Montignoso ay walang karaniwang sentro, ngunit ang bawat nayon ay may sariling partikular na kalayaan mula sa iba. Matatagpuan ang Munisipyo sa Piazza, ngunit ang nayon na may pinakamaraming naninirahan at nakakakita ng pinakamalaking presensiya ng mga komersiyal na establisimyento ay ang sa Capanne. Ang Cinquale ay ang nayon kung saan tinatanaw ng Montignoso ang [[Dagat Tireno]]; dito sa loob ng ilang taon ay mayroong modernong pantalan panturista (porticciolo del Cinquale). Kinakatawan ni Renella ang "citadel ng sport" ng munisipyo; sa ''[[frazione]]'' na ito nandito sa katunayan ang estadyo ng munisipyo. Ang bayan ay bahagi ng [[Pamayanang Pambundok ng Alta Versilia]]. == Mga ''frazione'' == Ang mga ''frazione'' ng Montignoso ay ang mga sumusunod * Cervaiolo * [[Cinquale]] * Lago di Porta * Renella * Capanne * Piazza * Prato * San Eustachio (Montagne) * Cerreto * Pasquilio * Rosoleto * Palmenzone * S. Croce * Serra * Corsanico * Vietina * Bordonaschio * Debbia == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{reflist}}{{reflist}}{{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.montignoso.ms.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110061835/http://www.comune.montignoso.ms.it/ |date=2008-01-10 }} {{Clear}}{{Province of Massa and Carrara}}{{Authority control}} grrn28p1ytkwz723p580kaocl6f6w4g 0 136680 2216177 2039421 2026-07-15T10:12:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216177 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca Grimalda|official_name=Comune di Rocca Grimalda|native_name=|image_skyline=Rocca Grimalda-panorama generale.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|40|21|N|8|38|58|E|region:IT_type:city(1,474)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Alessandria|Alessandria]] (AL)|frazioni=San Giacomo|mayor_party=|mayor=Giancarlo Subbrero|area_footnotes=|area_total_km2=15.64|population_footnotes=|population_demonym=Rocchesi|elevation_footnotes=|elevation_m=280|saint=[[Santiago, anak ni Zebedeo]]|day=Hulyo 25|postal_code=15078|area_code=0143|website={{official website|http://www.comuneroccagrimalda.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Rocca Grimalda''' (''Ra Roca'' sa diyalekto) ay isang nayon at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Alessandria]], rehiyon ng [[Piamonte]], hilagang [[Italya]]. Matatagpuan ito sa Mataas na Montferrato, isang makasaysayang rehiyon ng Piamonte, at itinayo ito sa isang mabatong burol sa kaliwang pampang ng [[Orba (ilog)|Orba]], napakalapit sa [[Ovada]]. Ang pinakamalapit na paliparan ay ang [[Paliparang Cristoforo Colombo]] sa [[Genova]]. == Kasaysayan == Ang populasyon na nanirahan dito bago ang mga [[Kahariang Romano|Romano]], ang tinatawag na [[Mga Ligur|Ligur]], ay nag-iwan ng ilang bakas sa maraming lugar sa lambak ng [[Orba (ilog)|Orba]], kabilang ang sa Rocca Grimalda: ang ilog ay palaging may ginto sa buhangin nito at noong panahon ng mga Romano, ang isang bayan ay itinayo sa kapatagan sa ilalim ng burol upang mapagsamantalahan ang yamang ito. Ang mga lumang dokumento ay nag-uulat tungkol sa sentrong ito, na tinatawag na '''Rondinaria''', na isang mayamang maliit na bayan sa gitna ng makapal na kagubatan at malamang na may isang uri ng estrukturang pangdepensa, marahil sa burol ni Rocca Grimalda, na nangingibabaw pa rin sa buong kapatagan sa paligid at sa pasukan ng lambak. Sa mismong kapatagan ay natagpuan ang isang lumang nekropolis noong 1980s ngunit sa kabilang panig ng lupain ng nayon ay natagpuan ang isa pang mataas na mabatong burol na hinubog bilang isang uri ng kastilyo na may malalim na kanal at matataas na palisade, marahil mula sa panahon ng pamamahalang [[Mga Lombardo|Lombardo]]: ang parehong lugar, na tinatawag na "Trionzo", ay nauugnay sa mga lumang alamat ng mga mangkukulam, sayaw, at masasamang espiritu. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comuneroccagrimalda.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120001910/http://www.comuneroccagrimalda.it/ |date=2008-01-20 }} * [http://www.isral.it/web/web/culturapopolare/museodellamaschera.htm Museo della Maschera di Rocca Grimalda] {{Lalawigan ng Alessandria}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] blz7o190c0fawu8522o2n7gys8ql4u2 0 138344 2216110 2027261 2026-07-15T08:04:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216110 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Petritoli|official_name=Comune di Petritoli|native_name=|image_skyline=Petritoli.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Petritoli-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|43|4|N|13|39|E|type:city(2,509)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Marche]]|province=[[Lalawigan ng Fermo|Fermo]] (FM)|frazioni=Moregnano, Valmir|mayor_party=|mayor=Luca Pezzani|area_footnotes=|area_total_km2=23.8|population_footnotes=|population_total=2494|population_as_of=31 Oktubre 2009<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|pop_density_footnotes=|population_demonym=Petritolesi|elevation_footnotes=|elevation_m=358|twin1=|twin1_country=|istat=|saint=San Juan Bautista|day=Hunyo 24|postal_code=63027|area_code=0734|website=|footnotes=}}Ang '''Petritoli''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Fermo]] sa rehiyon ng [[Marche]] ng [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} timog ng [[Ancona]] at mga {{Convert|50|km|mi}} hilaga ng [[Ascoli Piceno]] . Ang Petritoli ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Carassai]], [[Monte Giberto]], [[Monte Vidon Combatte]], [[Montefiore dell'Aso]], [[Monterubbiano]], at [[Ponzano di Fermo]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pangalang Petritoli ay nagmula sa pagsasanib ng tatlong kastilyo ng Petrose, Petrania, at Petrollavia, ngunit ang etimolohiya ay kontrobersiyal, dahil ang mga pangalang ito ay tumutukoy sa tatlong nayon at mga kaugnay na kalye, na itinayo sa labas ng mga pader ng kastilyo. == Mga monumento at natatanging tanawin == Sa pamamagitan ng tatlong ikalabinsiyam na siglong matulis na mga arko, na nakapaloob sa loob ng dalawang ikalabinlimang siglong tore, nakapasok ang sinuman sa sinaunang bayan. == Ekonomiya == Mula noong 2012, ang bayan ng Marche ay umunlad salamat sa turismo sa Europa: Pinili ng mga mag-asawang Pranses, Aleman, at Dutch ang Petritoli bilang setting para sa kanilang kasal, na lubos na pinapaboran ang muling pagkabuhay ng lokal na ekonomiya. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Vidor]], Italyaa == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Cite web |title=Official site - Petritoli |url=http://www.comune.petritoli.fm.it }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Fermo}} cn5qozkkgco3eueuveay0s081hn4w3u 0 140583 2216043 2032805 2026-07-14T13:29:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216043 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Grandola ed Uniti|official_name=Comune di Grandola ed Uniti|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|2|N|9|13|E|type:city(1,281)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=17.3|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=22010|area_code=0344|website=|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Grandola ed Uniti''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Como]] sa rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi|0}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|25|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Como, Lombardia|Como]] . Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 1,281 at isang lugar na 17.3&nbsp;km².<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Grandola ed Uniti ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bene Lario]], [[Carlazzo]], [[Cusino]], [[Garzeno]], [[Lenno]], [[Menaggio]], [[Mezzegra]], [[Plesio]], at [[Tremezzo]]. == Pisikal na heograpiya == Ang munisipalidad, na bubuo sa pagitan ng isang altitud na 350 at 2,075 m, ay umaabot ng 17.5 km² sa isang lugar na mayaman sa kakahuyan at tinatawid ng lambak ng sapa ng Senagra, isang protektadong naturalistikong pook bunga ng pagtatatag ng isang park supra-munisipal na interes.<ref name=":3">{{Cita web |url=https://www.halleyweb.com/c013111/zf/index.php/storia-comune |titolo=Comune di Grandola ed Uniti (CO) |accesso=2020-04-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406030651/https://www.halleyweb.com/c013111/zf/index.php/storia-comune |date=2023-04-06 }}</ref> == Pinagmulan ng pangalan == Ang unang bahagi ng pangalan ay maaaring hango sa ''Gandrola'', mula sa salitang [[Wikang Lombardo|Lombardong]] ''ganda''. Ang pagtutukoy ay tumutukoy sa mga bayang nagkakaisa sa pagbuo ng munisipalidad. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:1613 bar:1871 from: 0 till:1590 bar:1881 from: 0 till:1527 bar:1901 from: 0 till:1450 bar:1911 from: 0 till:1532 bar:1921 from: 0 till:1538 bar:1931 from: 0 till:1447 bar:1936 from: 0 till:1216 bar:1951 from: 0 till:1203 bar:1961 from: 0 till:1090 bar:1971 from: 0 till:1113 bar:1981 from: 0 till:1143 bar:1991 from: 0 till:1179 bar:2001 from: 0 till:1267 PlotData= bar:1861 at:1613 fontsize:XS text: 1613 shift:(-8,5) bar:1871 at:1590 fontsize:XS text: 1590 shift:(-8,5) bar:1881 at:1527 fontsize:XS text: 1527 shift:(-8,5) bar:1901 at:1450 fontsize:XS text: 1450 shift:(-8,5) bar:1911 at:1532 fontsize:XS text: 1532 shift:(-8,5) bar:1921 at:1538 fontsize:XS text: 1538 shift:(-8,5) bar:1931 at:1447 fontsize:XS text: 1447 shift:(-8,5) bar:1936 at:1216 fontsize:XS text: 1216 shift:(-8,5) bar:1951 at:1203 fontsize:XS text: 1203 shift:(-8,5) bar:1961 at:1090 fontsize:XS text: 1090 shift:(-8,5) bar:1971 at:1113 fontsize:XS text: 1113 shift:(-8,5) bar:1981 at:1143 fontsize:XS text: 1143 shift:(-8,5) bar:1991 at:1179 fontsize:XS text: 1179 shift:(-8,5) bar:2001 at:1267 fontsize:XS text: 1267 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> {{Province of Como}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] buszvuu4d52e8xi4oihkksujsm6dcyi 0 140597 2216072 2024860 2026-07-14T22:08:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216072 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lipomo|official_name=Comune di Lipomo|native_name={{native name|lmo|Lipòmm}}|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|48|N|9|7|E|type:city(5,758)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Como|Como]] (CO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=2.5|population_footnotes=|population_demonym=Lipomesi|elevation_footnotes=|elevation_m=384|saint=|day=|postal_code=22030|area_code=031|website={{official website|http://www.comune.lipomo.co.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Lipomo''' ([[Diyalektong Brianzolo|Brianzöö]]: {{Lang|lmo|Lipòmm}} [liˈpɔm]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Como]] sa rehiyon ng [[Lombardia|Lombardy]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|35|km|mi|0}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|3|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Como, Lombardia|Como]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 5,758 at may lawak na {{Convert|2.5|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Lipomo ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Capiago Intimiano]], [[Como, Lombardia|Como]], [[Montorfano]], at [[Tavernerio]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pinakatiyak na hinuha sa pinagmulan ng toponimong "Lipomo" ay nagmula sa sampung taong digmaan sa pagitan ng Como at Milan. Sa loob ng tula ng tinatawag na "Anonimo Cumano", na tumpak na umaawit ng dekada ng digmaan, ang teksto (na-edit ng ama ng Somascan na si Giuseppe Maria Stampa) ay tumutukoy sa «Lepomum» at "Leppomum", kahit na ito ay malamang na isang pagkakamali. ng pagsulat sa pag-uulat ng orihinal na "Leponium". Ang huli ay tila nagmula sa "Laeponius", i.e. ang pangalan ng isang kumander ng post ng militar sa mga outpost ng Como na itatalaga sana sa isang villa o lupain sa lugar ng kasalukuyang Munisipalidad ng Lipomo.<ref name=":4">{{Cita web |url=http://www.halleyweb.com/c013129/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/100 |titolo=Comune di Lipomo |accesso=2019-12-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406094827/http://www.halleyweb.com/c013129/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/100 |date=2023-04-06 }}</ref> == Kasaysayan == Ang isang tagapagpauna ng modernong-panahong Lipomo ay ipinapalagay na itinatag noong panahon ng mga Romano, noong panahong sinakop ni Julio Caesar ang Como. Sa buong panahong imperyal, ang Lipomo, dahil sa kalapitan nito sa Como at sa isang burol, ay maaaring isang kanlungan mula sa mga pagsalakay ng mga barbarikong populasyon na nagmumula sa lugar ng Lario. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:481 bar:1871 from: 0 till:503 bar:1881 from: 0 till:455 bar:1901 from: 0 till:451 bar:1911 from: 0 till:398 bar:1921 from: 0 till:358 bar:1931 from: 0 till:579 bar:1936 from: 0 till:600 bar:1951 from: 0 till:695 bar:1961 from: 0 till:924 bar:1971 from: 0 till:2586 bar:1981 from: 0 till:5240 bar:1991 from: 0 till:5784 bar:2001 from: 0 till:5523 PlotData= bar:1861 at:481 fontsize:XS text: 481 shift:(-8,5) bar:1871 at:503 fontsize:XS text: 503 shift:(-8,5) bar:1881 at:455 fontsize:XS text: 455 shift:(-8,5) bar:1901 at:451 fontsize:XS text: 451 shift:(-8,5) bar:1911 at:398 fontsize:XS text: 398 shift:(-8,5) bar:1921 at:358 fontsize:XS text: 358 shift:(-8,5) bar:1931 at:579 fontsize:XS text: 579 shift:(-8,5) bar:1936 at:600 fontsize:XS text: 600 shift:(-8,5) bar:1951 at:695 fontsize:XS text: 695 shift:(-8,5) bar:1961 at:924 fontsize:XS text: 924 shift:(-8,5) bar:1971 at:2586 fontsize:XS text: 2586 shift:(-8,5) bar:1981 at:5240 fontsize:XS text: 5240 shift:(-8,5) bar:1991 at:5784 fontsize:XS text: 5784 shift:(-8,5) bar:2001 at:5523 fontsize:XS text: 5523 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.lipomo.co.it www.comune.lipomo.co.it] {{Clear}}{{Province of Como}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 9pah5cmt0416itm7uwvcyl7q6jlkv3k 0 140759 2216073 2100851 2026-07-14T22:10:52Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216073 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Livraga|official_name=Comune di Livraga|native_name=|image_skyline=Livraga chiesa parrocchiale.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=Map - IT - Lodi - Livraga.png|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|12|N|9|34|E|type:city(2,589)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lodi|Lodi]] (LO)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=12.2|population_footnotes=|population_total=2589|population_as_of=Disyembre 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=26814|area_code=0377|website={{official website|http://www.comune.livraga.lo.it}}|footnotes=}} Ang '''Livraga''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lodi]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} timog-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} timog-silangan ng [[Lodi, Lombardia|Lodi]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 2,589 at may lawak na {{Convert|12.2|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> May hangganan ang Livraga sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Brembio]], [[Borghetto Lodigiano]], [[San Colombano al Lambro]], [[Ospedaletto Lodigiano]], at [[Orio Litta]]. == Kasaysayan == Ang mga unang bakas ng matatag na mga pamayanan ng tao sa kasalukuyang teritoryo ng Livraga ay maaaring masubaybayan pabalik sa Unang siglo BK, isang panahon kung saan nagsimulang mabuhay ang mga Romano kasama ang mga Selta sa palidong higaan ng Lambro sa lugar ng Pantigliate-Ca' de' Mazzi at ang Corso ng Venus. Nobyembre 24, 1484: Ang Simbahan ng San Bassiano at Martino ay isang benepisyo ni Fra Bernardo, na siya ring rektor nito. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:4000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:3374 bar:1871 from: 0 till:3429 bar:1881 from: 0 till:3389 bar:1901 from: 0 till:3465 bar:1911 from: 0 till:3404 bar:1921 from: 0 till:3419 bar:1931 from: 0 till:3234 bar:1936 from: 0 till:3143 bar:1951 from: 0 till:3263 bar:1961 from: 0 till:3025 bar:1971 from: 0 till:2697 bar:1981 from: 0 till:2448 bar:1991 from: 0 till:2449 bar:2001 from: 0 till:2508 PlotData= bar:1861 at:3374 fontsize:XS text: 3374 shift:(-8,5) bar:1871 at:3429 fontsize:XS text: 3429 shift:(-8,5) bar:1881 at:3389 fontsize:XS text: 3389 shift:(-8,5) bar:1901 at:3465 fontsize:XS text: 3465 shift:(-8,5) bar:1911 at:3404 fontsize:XS text: 3404 shift:(-8,5) bar:1921 at:3419 fontsize:XS text: 3419 shift:(-8,5) bar:1931 at:3234 fontsize:XS text: 3234 shift:(-8,5) bar:1936 at:3143 fontsize:XS text: 3143 shift:(-8,5) bar:1951 at:3263 fontsize:XS text: 3263 shift:(-8,5) bar:1961 at:3025 fontsize:XS text: 3025 shift:(-8,5) bar:1971 at:2697 fontsize:XS text: 2697 shift:(-8,5) bar:1981 at:2448 fontsize:XS text: 2448 shift:(-8,5) bar:1991 at:2449 fontsize:XS text: 2449 shift:(-8,5) bar:2001 at:2508 fontsize:XS text: 2508 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.livraga.lo.it www.comune.livraga.lo.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206112807/http://www.comune.livraga.lo.it/ |date=2010-02-06 }} {{Lalawigan ng Lodi}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] fxecr8secf8ress1rly9ktj3gk8cjra 0 142738 2216040 2053947 2026-07-14T12:43:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216040 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Gavirate|official_name=Comune di Gavirate|native_name=|image_skyline=Gavirate dall'alto.jpg|image_alt=|image_caption=Gavirate|image_shield=Gavirate-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|51|N|8|43|E|type:city(9,438)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[lalawigan ng Varese|Varese]] (VA)|frazioni=Oltrona al Lago, Voltorre|mayor_party=Independent|mayor=Silvana Alberio|area_footnotes=|area_total_km2=13.3|population_footnotes=|population_total=9438|population_as_of=Disyembre 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=Gaviratesi|elevation_footnotes=|elevation_m=261|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=21026|area_code=0332|website={{official website|http://www.comune.gavirate.va.it/}}|footnotes=}}Ang '''Gavirate''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Varese]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], matatagpuan mga {{Convert|60|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|10|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Varese]]. Noong Disyembre 31 2004, may populasyon ito ng 9,438 at sakop ng {{Convert|13.3|km2|mi2}}.<ref name="istat2">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Naglalaman ang munisipalidad ng Gavirate ng mga ''[[Frazione|frazioni]]'' (nayon) ng Oltrona al Lago, Voltorre and other mainly villages: Groppello, Le Vigne, Fignano, Forte di Orino, Fienile delle Pianezze, Armino, Pozzuolo, Cual, Ca'de Monti, Ronco, at Benedetto. May hangganan ang Gavirate sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Barasso]], [[Bardello kasama si Malgesso at Bregano|Bardello con Malgesso e Bregano]], [[Besozzo]], [[Biandronno]], [[Casciago]], [[Cocquio-Trevisago]], [[Comerio]], [[Cuvio]], at [[Varese]]. == Demograpikong ebolusyon == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:2700 bar:1871 from: 0 till:2839 bar:1881 from: 0 till:3268 bar:1901 from: 0 till:3901 bar:1911 from: 0 till:4172 bar:1921 from: 0 till:4344 bar:1931 from: 0 till:4174 bar:1936 from: 0 till:4108 bar:1951 from: 0 till:5084 bar:1961 from: 0 till:6542 bar:1971 from: 0 till:8271 bar:1981 from: 0 till:9119 bar:1991 from: 0 till:9108 bar:2001 from: 0 till:9400 PlotData= bar:1861 at:2700 fontsize:XS text: 2700 shift:(-8,5) bar:1871 at:2839 fontsize:XS text: 2839 shift:(-8,5) bar:1881 at:3268 fontsize:XS text: 3268 shift:(-8,5) bar:1901 at:3901 fontsize:XS text: 3901 shift:(-8,5) bar:1911 at:4172 fontsize:XS text: 4172 shift:(-8,5) bar:1921 at:4344 fontsize:XS text: 4344 shift:(-8,5) bar:1931 at:4174 fontsize:XS text: 4174 shift:(-8,5) bar:1936 at:4108 fontsize:XS text: 4108 shift:(-8,5) bar:1951 at:5084 fontsize:XS text: 5084 shift:(-8,5) bar:1961 at:6542 fontsize:XS text: 6542 shift:(-8,5) bar:1971 at:8271 fontsize:XS text: 8271 shift:(-8,5) bar:1981 at:9119 fontsize:XS text: 9119 shift:(-8,5) bar:1991 at:9108 fontsize:XS text: 9108 shift:(-8,5) bar:2001 at:9400 fontsize:XS text: 9400 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.gavirate.va.it/ www.comune.gavirate.va.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006042409/http://www.comune.gavirate.va.it/ |date=2008-10-06 }} {{Lalawigan ng Varese}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 683vu857u1d9jquw4fvzf01v18gtdh6 0 143188 2216081 2171733 2026-07-15T02:27:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216081 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Momoiro Clover Z | image = Momoiro Clover Z LIVE 1.png | alt = | caption = Ang Momoclo sa isang pagtatanghal noong Agosto 6, 2011 | landscape = yes | background = group_or_band | alias = | origin = Japan | genre = [[J-pop]], [[Pop music|pop]] | years_active = {{Start date|2008}}–kasalukuyan | label = | associated_acts = | website = {{official website|http://evilline.com/momoclo/global/}} {{in lang|en}}<br />[http://www.youtube.com/user/stardustdigital/videos?live_view=500&flow=list&sort=p&view=0 YouTube] | current_members = Kanako Momota<br />Shiori Tamai<br />Ayaka Sasaki<br />Reni Takagi | past_members = Akari Hayami<br />Momoka Ariyasu<br />Para sa karagdagan, tignan ang [[Momoiro Clover Z#Miyembro|Mga dating miyembre]] }} Ang {{nihongo|'''Momoiro Clover Z'''|ももいろクローバーZ|Momoiro Kurōbā Zetto|sal. "Pink Clover Z"}} ay isang pangkat ng mga babaeng [[Japanese idol|idolo]] sa Hapon. Kasalukuyan mayroon itong 5 miyembro. Orihinal na pinangalanan ang pangkat ng Momoiro Clover at tinatawag ding {{nihongo|'''Momoclo'''|ももクロ|Momokuro}} para sa pagpapaikli. Kadalasan din silang tinatawag na {{nihongo|"Weekend Heroines"|週末ヒロイン}} dahil nagtatanghal lang sila tuwing sabado at linggo (kapag lunes hanggang biyernes, ang mga miyembro ay nasa paaralan). == Miyembro == Mayroon kanya kanyang kulay ang bawat miyembro na makikina naman sa kanilang mga damit at asesoryo kapag nagtatanghal. Sa ilang kanta at bidyong pangkanta, kaunti sa mga kanta ng Momoiro Clover Z ang ginagamit sa mga [[Sentai#Super Sentai|sentai]] na tema at palabas. {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Pangalan ! Kulay ! Petsa ng kapanganakan ! Edad ! Komentaryo |- | {{nihongo|Kanako Momota|百田 夏菜子}} |align="center" style="background-color:#f66;"| '''Pula''' |align="right"| {{birth date|1994|7|12}} |align="center"| {{age|1994|7|12}} | Pinuno |- | {{nihongo|Shiori Tamai|玉井 詩織}} |align="center" style="background-color:#ff6;"| '''Dilaw''' |align="right"| {{birth date|1995|6|4}} |align="center"| {{age|1995|6|4}} | Palayaw: Shiorin |- | {{nihongo|Ayaka Sasaki|佐々木 彩夏}} |align="center" style="background-color:#ff99cc"| '''Rosas''' |align="right"| {{birth date|1996|6|11}} |align="center"| {{age|1996|6|11}} | Palayaw: Ārin |- | {{nihongo|Reni Takagi|高城 れに}} |align="center" style="background-color:#c6f; white-space:nowrap"| '''Lila''' |align="right"| {{birth date|1993|6|21}} | align="center"| {{age|1993|6|21}} | Dating pinuno |} === Dating miyembro === {|class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Pangalan ! Kulay ! Petsa ng kapanganakan ! Edad ! Komentaryo |- | {{nihongo|Akari Hayami|早見 あかり}} |align="center" style="background-color:#6cf;"| '''Asul''' |align="right"| {{birth date|1995|3|17}} |align="center"| {{age|1995|3|17}} | Palayaw: Akarin |- | {{nihongo|Momoka Ariyasu|有安 杏果}} |align="center" style="background-color:#6f6;"| '''Berde''' |align="right"| {{birth date|1995|3|15}} |align="center"| {{age|1995|3|15}} | Ang pinakamaliit na miyembro |} '''Other''' * {{nihongo|Runa Yumikawa|弓川留奈||ipinanganak noong {{start date|1994|2|4}}}} * {{nihongo|Tsukina Takai|高井 つき奈||ipinanganak noong {{start date|1995|7|6}}}} * {{nihongo|Miyū Wagawa|和川 未優||ipinanganak noong {{start date|1993|12|19}}}} * {{nihongo|Manami Ikura|伊倉 愛美||ipinanganak noong {{start date|1994|2|4}}}} * {{nihongo|Sumire Fujishiro|藤白 すみれ||ipinanganak noong {{start date|1994|5|8}}}} * {{nihongo|Yukina Kashiwa|柏 幸奈||ipinanganak noong {{start date|1994|8|12}}}} == Kasaysayan == Nabuo ang pangkat noong Mayo 17, 2008 habang nagkakaroon ng audisyon ang [[Stardust Promotion|Stardust Agency]] para sa 3-B Jr. Pagkatapos ng maraming pagbabago sa kalahok, naganap ang unang pagtatanghal ng Momoiro Clover noong Agosto 5, 2009 na kung saan ay itinanghal nila ang kauna-unahan nilang tanging indie na "Momoiro Punch". Makailang sandali lamang, nadagdag sa pangkat si Momoka Ariyasu. Sa pagpasok ng 2010, pumirma ang Momoiro Clover sa pangunahing label ng Universal Records subalit kinalaunan umalis din. Sa ikalawang bahagi ng taon, pumirma na sila sa King Records (Japan). Noong 2011, sinabi ng pangalawang pinuno na si Akari Hayami (asul) na nakapagdesisyon na siyang matapos sa pangkat at umalis.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://grooveasia.com/news/28502/Momoiro-Clover-39-s-Akari-Hayami-to-quit-idol-career |access-date=2012-12-28 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313031317/http://grooveasia.com/news/28502/Momoiro-Clover-39-s-Akari-Hayami-to-quit-idol-career |url-status=dead }}</ref> Nagtapos siya sa pangkat noong Abril 10. Nagbago ang pangalan ng pangkat sa Momoiro Clover Z pagkatapos ng paglisan niya.<ref>{{cite news|url=http://natalie.mu/music/news/67615|title=ももクロ+たかみな「ミュージャック」でおバカ頂上決戦|publisher=[[Natalie (website)|Natalie]]|date=2012-04-11|accessdate=2012-12-09|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623165104/http://natalie.mu/music/news/67615|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://natalie.mu/music/news/64021|title=ももクロ、爆笑あり涙あり「試練の七番勝負」で完全勝利|publisher=[[Natalie (website)|Natalie]]|date=2012-02-07|accessdate=2012-12-09|language=Japanese|archive-date=2012-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419085744/http://natalie.mu/music/news/64021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.excite.co.jp/News/entertainment_g/20120413/Techinsight_20120413_62840.html|title=【エンタがビタミン♪】「悲しみでいっぱいだった」。"ももクロ"から"ももクロZ"になり1年。早見あかりの脱退を高城れにが語った。(TechinsightJapan) - エキサイトニュース|date=2012-04-13|accessdate=2012-12-10|language=Japanese|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421043146/http://www.excite.co.jp/News/entertainment_g/20120413/Techinsight_20120413_62840.html|url-status=dead}}</ref> Noong Pasko, Disyembre 25, 2011, nagtanghal ang Momoiro Clover Z sa Saitama Super Arena para maubos ang kanilang tiket sa 10,000, na sa kasalukuyan ay pinakamalaki sa kasaysayan nila.<ref>{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/news/music/2005067/full/|title=ももクロZ、Xマスライブに大感激 単独初公演から1年で1万席完売|publisher=[[Oricon]]|date= 2011-12-26|accessdate = 2012-12-09|language=Japanese}}</ref> Kinumpirma na kakanta ang Momoiro Clover Z sa temang pangkanta ng bagong Sailor Moon na ipapalabas sa Tag-init ng 2013. == Diskograpiya == === Isahan === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2"| # ! rowspan="2"| Pamagat ! rowspan="2"| Petsa ng pagpapalabas ! colspan="2"| Posisyon sa talaan ! rowspan="2"| Pagpapatunay<br /><small>([[RIAJ]])</small> ! rowspan="2"| Plaka |- |- ! <small>Lingguhang<br />Talaang<br />Pangisahan<br />ng [[Oricon]]</small> ! <small>''[[Billboard Japan|Billboard<br />Japan]]''<br />Hot 100</small> |- ! colspan="9"| Malayang etiketa |- | 1 |align="left"| {{nihongo|"Momoiro Punch"|ももいろパンチ}} |align="right"| {{start date|2009|8|5}} | 23 | | |rowspan="2"| |- | 2 |align="left"| {{nihongo|"Mirai e Susume!"|未来へススメ！}} |align="right"| {{start date|2009|11|11}} | 11 | | |- ! colspan="9"| Pangunahing etiketa |- | 1 |align="left"| {{nihongo|"Ikuze! Kaitō Shōjo"|行くぜっ！怪盗少女}} |align="right"| {{start date|2010|5|5}} | 3 | 19 | |rowspan="5" style="white-space:nowrap" |''Battle and Romance'' |- | 2 |align="left"| {{nihongo|"Pinky Jones"|ピンキージョーンズ}} |align="right"| {{start date|2010|11|10}} | 8 | | |- | 3 |align="left"| {{nihongo|"Mirai Bowl / Chai Maxx"|ミライボウル/Chai Maxx}} |align="right"| {{start date|2011|3|7}} | 3 | 12 | |- | 4 |align="left"| {{nihongo|"Z Densetsu: Owarinaki Kakumei"|Z伝説 ～終わりなき革命～}} |rowspan="2" align="right"| {{start date|2011|7|6}} | 5 | 22 | |- | 5 |align="left"| {{nihongo|"D' no Junjō"|D'の純情}} | 6 | 59 | |- | 6 |align="left"| {{nihongo|"Rōdō Sanka"|労働賛歌}} |align="right"| {{start date|2011|11|23}} | 7 | | |rowspan="3" style="white-space:nowrap" |''5th Dimension'' |- | 7 |align="left"| {{nihongo|"Mōretsu Uchū Kōkyōkyoku Dai 7 Gakushō "Mugen no Ai"|猛烈宇宙交響曲・第七楽章「無限の愛」}} |align="right"| {{start date|2012|3|7}} | 5 | 2 | |- | 8 |align="left"| {{nihongo|"Otome Sensō"|Z女戦争}} |align="right"| {{start date|2012|6|27}} | 3 | 3 | Gold<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201206.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|language=Japanese|accessdate=2012-08-26|archive-date=2012-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120813170633/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201206.html|url-status=dead}}</ref> |- | — |align="left"| {{nihongo|"Nippon Egao Hyakkei"|ニッポン笑顔百景}}<br /><small> * inilabas sa ilalim ng pangalang {{nihongo|Momoclo Tē Ichimon|桃黒亭一門}}</small> |align="right"| {{start date|2012|9|5}} | 6 | | | - |- | - |align="left"| {{nihongo|"Ikuze! Kaitō Shōjo (Special Edition)"|行くぜっ！怪盗少女 ～Special Edition～}}<br /><small> * re-release</small> |align="right"| {{start date|2012|9|26}} | 7 | | | - |- | 9 |align="left"| {{nihongo|"Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo"|サラバ、愛しき悲しみたちよ}} |align="right"| {{start date|2012|11|21}} | 2 | 1 | |rowspan="1" style="white-space:nowrap" |''5th Dimension'' |- | 10 |align="left"| {{nihongo|"Gounn"|GOUNN}} |align="right"| {{start date|2013|11|6}} | 2 | 2 | | - |- | 11 |align="left"| {{nihongo|"Naite mo Iin Da yo"|泣いてもいいんだよ}} |align="right"| {{start date|2014|5|8}} | 1 | 2 | | ''Amaranthus'' |- | 12 |align="left"| {{nihongo|"Moon Pride"|MOON PRIDE}} |align="right"| {{start date|2014|7|30}} | 3 | 3 | |rowspan="2" style="white-space:nowrap" |{{nihongo|''Hakkin no Yoake''|白金の夜明け}} |- | 13 |align="left"| {{nihongo|"Yume no Ukiyo ni Saite Mi na"|夢の浮世に咲いてみな}} * Kolaborasyon na single ay inilabas sa ilalim ng pangalang Momoiro Clover Z vs. Kiss |align="right"| {{start date|2015|1|28}} | 2 | - | |- | 14 |align="left"| {{nihongo|"Seishunfu"|青春賦}} |align="right"| {{start date|2015|3|11}} | 4 | 4 | | ''Amaranthus'' |- | 15 |align="left"| {{nihongo|"Z no Chikai"|「Z」の誓い}} |align="right"| {{start date|2015|4|29}} | 4 | 5 | | {{nihongo|''Hakkin no Yoake''|白金の夜明け}} |- | 16 |align="left"| {{nihongo|"The Golden History"|ザ・ゴールデン・ヒストリー}} |align="right"| {{start date|2016|9|7}} | 2 | 4 | |rowspan="3" style="white-space:nowrap" | - |- | 17 |align="left"| {{nihongo|"Blast"|BLAST}} |align="right"| {{start date|2017|08|02}} | 3 | - | |- | 18 |align="left"| {{nihongo|"Xiao Yi Xiao"|笑一笑　～シャオイーシャオ～}} |align="right"| {{start date|2018|04|11}} | TBA | TBA | |} === Mga Plaka === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! # ! Pamagat ! Petsa ng pagpapalabas ! <small>Lingguhang<br />Talaang<br />Pangisahan<br />ng [[Oricon]]</small> ! Pagpapatunay<br /><small>([[RIAJ]])</small> |- | 1 |align="left"| {{nihongo|''Battle and Romance''|バトル アンド ロマンス}} |align="right"| {{start date|2011|7|27}} | 3 | Gold<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2012-12-13|language=Japanese|archive-date=2012-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213025429/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201211.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2 |align="left"| ''5th Dimension''<ref name="natalie20130203">{{cite news|url=http://natalie.mu/music/news/84228|title=ももクロ2ndアルバム「5TH DIMENSION」で異次元に突入|newspaper=ナタリー|date=2012-02-03|accessdate=2013-02-05|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530235131/http://natalie.mu/music/news/84228|url-status=dead}}</ref> |align="right"| {{start date|2013|4|10}} | 1 | Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201304.html|title=一般社団法人 日本レコード協会｜各種統計|publisher=[[RIAJ]]|accessdate=2013-05-17|language=Japanese|archive-date=2013-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614035842/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201304.html|url-status=dead}}</ref> |- | 3 |align="left"| ''Amaranthus'' |rowspan="2" align="right"| {{start date|2016|2|17}} | 2 | - |- | 4 |align="left"| {{nihongo|''Hakkin no Yoake''|白金の夜明け}} | 1 | - |} === Bidyong pangkanta === [[File:Shrimp Jump.jpg|thumb|"Ikuze! Kaitō Shōjo"]] {| class="wikitable" style="text-align:left" |- ! No. ! Pamagat ! Opisyal na bidyo |- !colspan="3"| Indie singles |- | align="center"| 1 | {{nihongo|"Momoiro Punch"|ももいろパンチ}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=L5w6Q7TeLSE Music video] |- | align="center"| 2 | {{nihongo|"Mirai e Susume!"|未来へススメ！}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=yOX0u6ns3Zs Music video] |- !colspan="3"| Major-label singles |- | align="center"| 1 | {{nihongo|"Ikuze! Kaitō Shōjo"|行くぜっ！怪盗少女}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=u7z9M0vFPbI Music video] |- | rowspan="2" align="center"| 2 | {{nihongo|"Pinky Jones"|ピンキージョーンズ}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=qVn3_qeIrBA Music video] |- | {{nihongo|"Coco Natsu"|ココ☆ナツ}} | align="center"| <!--[https://www.youtube.com/watch?v=jCwI7y0Oy5Q Live]--> |- | rowspan="2" align="center"| 3 | {{nihongo|"Mirai Bowl"|ミライボウル}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=KUoy582ePlQ Music video] |- | Chai Maxx" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=kI429sOiQ3w Music video] |- | align="center"| 4 | {{nihongo|"Z Densetsu: Owarinaki Kakumei"|Z伝説 ～終わりなき革命～}} | align="center"| <!--[https://www.youtube.com/watch?v=cgvWkn8f_ME Live]<br />-->[https://www.youtube.com/watch?v=oCRlKdMnPLI Music video] |- | align="center"| 5 | {{nihongo|"D' no Junjō"|D'の純情}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=UVKHgXoqyuc Music video] |- | rowspan="2" align="center"| 6 | {{nihongo|"Rōdō Sanka"|労働賛歌}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=GDhFNdmVR5U Music video] |- | {{nihongo|"Santa-san"|サンタさん}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=LwMuHy8t_Vk Music video] |- | align="center"| 7 | {{nihongo|"Mōretsu Uchū Kōkyōkyoku Dai 7 Gakushō "Mugen no Ai"<br />|猛烈宇宙交響曲・第七楽章「無限の愛」}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=TIokp4MonxE Music video] |- | rowspan="3" align="center"| 8 | {{nihongo|"Otome Sensō"|Z女戦争}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=-72Lje6nwg0 Music video] |- | "PUSH" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=5degcfbioz4 Music video] |- | {{nihongo|"Mite Mite Kocchichi"|みてみて☆こっちっち}} (choreography video) | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=xmKFs6NWTDA Music video] |- | rowspan="2" align="center"| 9 | {{nihongo|"Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo"|サラバ、愛しき悲しみたちよ}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=OWSbfCPkTBk Music video] |- | "Wee-Tee-Wee-Tee" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=01cKliHh2sM Music video] |- | rowspan="1" align="center"| 10 | {{nihongo|"Gounn"|GOUNN}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=XlbrTlhX_Ww Music video] |- | rowspan="1" align="center"| 11 | {{nihongo|"Naite mo Iin Da yo"|泣いてもいいんだよ}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=TC1Q7DuNKfw Music video] |- | rowspan="1" align="center"| 12 | "Moon Pride" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=c0Va228UhRs Music video] |- | rowspan="1" align="center"| 13 | "Yume no Ukiyo ni Saite Mi na" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=ivJZljEostE Music Video] |- | rowspan="1" align="center"| 14 | "Seishunfu" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=Ns05Cyj2v2s Music Video] |- | rowspan="1" align="center"| 15 | Z no Chikai | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=xYYhAryLnHY Music Video] |- | rowspan="1" align="center"| 16 | The Golden History | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=5u7M6ffcRDI Music Video] |- | rowspan="1" align="center"| 17 | BLAST | align="center" | [https://www.youtube.com/watch?v=OlJ2IBf_Im8&t Music Video] |- !colspan="3"| Albums |- <!-- | align="center"| 1 | {{nihongo|"Ame-no-tajikarao"|天手力男}} | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=OlIe-ljS5d8 Live] |- --> | rowspan="2" align="center"| 2 | "Neo Stargate" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=tiX22vnR-SU Music video] |- | "Birth Ø Birth" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=TddL31RBOZo Music video] |- | align="center"| 4 | "Hakkin no Yoake" | align="center"| [https://www.youtube.com/watch?v=oIMNVlde4nw Music Video] |} == Talababa== {{Reflist|2}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category|Momoiro Clover Z}} * [http://www.youtube.com/user/stardustdigital/videos?live_view=500&flow=list&sort=p&view=0 Opisyal na websyat (YouTube)] * {{official website|http://www.momoclo.net/}} {{in lang|ja}} * {{official website|http://evilline.com/momoclo/global/}} {{in lang|en}} {{Momoiro Clover Z}} [[Kategorya:Momoiro Clover Z| ]] a7chtho6b356saxojqca3jp6pb91asn 0 143831 2216176 2099904 2026-07-15T10:10:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216176 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Robecco sul Naviglio|official_name=Comune di Robecco sul Naviglio|native_name={{native name|lmo|Robecch sul Niviri}}|image_skyline=RobeccoSN VillaGaia.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Robecco_sul_Naviglio-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|26|N|8|53|E|type:city(6,438)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Milan|Milan]] (MI)|frazioni=Casterno, Cascinazza, Castellazzo de' Barzi, Carpenzago|mayor_party=|mayor=Fortunata Barni|area_footnotes=|area_total_km2=19.79|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=6716|population_as_of=Disyembre 31, 2020|pop_density_footnotes=|population_demonym=Robecchesi|elevation_footnotes=|elevation_m=120|twin1=|twin1_country=|saint=San Juan Bautista|day=Unang Linggo ng Setyembre|postal_code=20087|area_code=02|website={{official website|http://www.comune.robeccosulnaviglio.mi.it/}}|footnotes=}} Ang '''Robecco sul Naviglio''' ([[Diyalektong Milanes|Milanes]]: {{Lang|lmo|Robecch sul Niviri}} [rubˈbɛk syl niˈʋiːri]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Milan]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|20|km|mi}} sa kanluran ng [[Milan]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang teritoryo ng munisipyo ay may pinahabang hugis at hangganan ang Magenta sa hilaga, Corbetta sa silangan, Abbiategrasso sa timog, at ang Ilog Ticino at Piamonte sa kanluran. Ang Robecco sul Naviglio ay humigit-kumulang 25 kilometro sa kanluran ng kabesera ng Lombardia. == Ekonomiya == Sa Robecco sul Naviglio, 94.5% ng mga residenteng nasa edad ng pagtatrabaho ay nagtrabaho noong 2021.<ref name="ISTAT">[https://italia.indettaglio.it/ita/lombardia/vittuone.html Dati ISTAT]</ref> == Kultura == === Edukasyon === Sa munisipyo ay may mga paaralan ng iba't ibang uri at antas. Simula sa mga pribadong paaralang nursery at pampublikong elementarya, posibleng maabot ang pagtatapos ng pampublikong mababang sekondaryang edukasyon. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|BEL}} [[Fosses-la-Ville]], [[Belhika]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.robeccosulnaviglio.mi.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012205257/http://www.comune.robeccosulnaviglio.mi.it/ |date=2006-10-12 }} {{Lalawigan ng Milan}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] qpxjoxbmt7lxnd1xbse5gk0v5mdksuu 0 143903 2216085 2096586 2026-07-15T02:47:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Motteggiana|official_name=Comune di Motteggiana|native_name={{lang|egl|Munticìana}}, {{native name|egl|Moteciàna}}|image_skyline=Motteggiana-Corte Ghirardina.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=[[Corte Ghirardina]], obra ni [[Luca Fancelli]] (1470)|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|2|N|10|46|E|type:city(2,492)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Mantua|Mantua]] (MN)|frazioni=Torricella, Villa Saviola|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=24.6|population_footnotes=|population_demonym=Motteggianesi|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=46020|area_code=0376|website={{official website|http://www.comune.motteggiana.mn.it/}}|footnotes=}}Ang '''Motteggiana''' ([[Wikang Emiliano|Mababang Mantovano]]: {{Lang|egl|Munticìana}} o {{Lang|egl|Moteciàna}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Mantua]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|130|km|mi}} timog-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog ng [[Mantua]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 2,629 at may lawak na {{Convert|24.6|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: [[Istituto Nazionale di Statistica]] (Istat).</ref> Ang munisipalidad ng Motteggiana ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga nayon at nayon) ng Torricella at Villa Saviola. Ang Motteggiana ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Borgo Virgilio]], [[Pegognaga]], [[San Benedetto Po]], [[Suzzara]], at [[Viadana (MN)|Viadana]]. == Kasaysayan == Ang gitnang bahagi ng Austriakong Muog ng Motteggiana ay nakikita pa rin ngayon; noong 1873 ito ay ginamit bilang isang "rampa ng pagpunta" sa teraplen ng Po, sa pamamagitan ng bagong riles ng Modena-Suzzara-Mantua.<ref>{{cita web|http://www.fortificazioni.net/|Forte Noyeau - Motteggiana}}</ref> Noong 1887, sa sangang-daan ng Sailetto, isang monumento (naroroon pa rin) ang itinayo upang gunitain ang halos nakalimutang yugto ng Italyanong Risorgimento. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:5000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:0 bar:1871 from: 0 till:2994 bar:1881 from: 0 till:3043 bar:1901 from: 0 till:3431 bar:1911 from: 0 till:3820 bar:1921 from: 0 till:4061 bar:1931 from: 0 till:4032 bar:1936 from: 0 till:4019 bar:1951 from: 0 till:3799 bar:1961 from: 0 till:2777 bar:1971 from: 0 till:2328 bar:1981 from: 0 till:2013 bar:1991 from: 0 till:1812 bar:2001 from: 0 till:1960 PlotData= bar:1861 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1871 at:2994 fontsize:XS text: 2994 shift:(-8,5) bar:1881 at:3043 fontsize:XS text: 3043 shift:(-8,5) bar:1901 at:3431 fontsize:XS text: 3431 shift:(-8,5) bar:1911 at:3820 fontsize:XS text: 3820 shift:(-8,5) bar:1921 at:4061 fontsize:XS text: 4061 shift:(-8,5) bar:1931 at:4032 fontsize:XS text: 4032 shift:(-8,5) bar:1936 at:4019 fontsize:XS text: 4019 shift:(-8,5) bar:1951 at:3799 fontsize:XS text: 3799 shift:(-8,5) bar:1961 at:2777 fontsize:XS text: 2777 shift:(-8,5) bar:1971 at:2328 fontsize:XS text: 2328 shift:(-8,5) bar:1981 at:2013 fontsize:XS text: 2013 shift:(-8,5) bar:1991 at:1812 fontsize:XS text: 1812 shift:(-8,5) bar:2001 at:1960 fontsize:XS text: 1960 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Kakambal na bayan == Ang Motteggiana ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|Israel}} [[Tur'an]], Israel, simula 2012 == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.motteggiana.mn.it/ www.comune.motteggiana.mn.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705175333/http://www.comune.motteggiana.mn.it/ |date=2008-07-05 }} * http://lombardia.indettaglio.it/eng/comuni/mn/motteggiana/motteggiana.html {{Lalawigan ng Mantua}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] grwlxs63b7ll9gynpyrofe4wxgwhlyy 0 151871 2216089 2137285 2026-07-15T03:36:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216089 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{Infobox animanga/Header | name = Nichijou | image = Nichijou manga volume 1 cover.jpg | caption = Pabalat ng unang bolyum ng ''Nichijou'', inilathala ng Kadokawa Shoten. | ja_kanji = 日常 | ja_romaji = Nichijō | genre = [[Komedya]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = Keiichi Arawi | publisher = [[Kadokawa Shoten]] | demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' | magazine = Shōnen Ace <br /> Comptiq | first = Disyembre 2006 | last = | volumes = 5 | volume_list = }} {{Infobox animanga/OVA | director = Tatsuya Ishihara | producer = | writer = | music = | studio = Kyoto Animation | episodes = 1 | episode_list = | released = Enero 2011 | runtime = 24 minuto }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Tatsuya Ishihara | producer = {{ubl|Atsushi Itō|Hideaki Hatta}} | writer = Jukki Hanada | music = Yūji Nomi | studio = Kyoto Animation | network = | first = Abril 3, 2011 | last = Setyembre 25, 2011 | episodes = 26 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Nichijou'''''|日常|Nichijō}} ay isang [[komedya]]ng [[manga]] ni Keiichi Arawi. Nilisensiyahan ang manga noong Disyembre 2006&nbsp;ng magasin na manga ng [[Kadokawa Shoten]] na ''Shōnen Ace'', at nilisensiyahan rin ito sa ''Comptiq'' mula Marso 2007 hanggang Hulyo 2008. Iaanunsiyo ang adapsiyong [[anime]] ng Kyoto Animation.<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-05-22/nichijou-manga-gets-anime-by-kyoto-animation|title=''Nichijou'' Manga Gets Anime by Kyoto Animation|publisher=[[Anime News Network]]|date=22 Mayo 2010|accessdate=22 Mayo 2010}}</ref> Kalaunan ay inilathala ng Kadokawa Shoten ang lahat ng mga kabanata ng paunang pagtakbo ng serye sa sampung volume na ''[[tankōbon]]'' mula Hulyo 2007 hanggang Disyembre 2015. Pagkatapos ng anim na taong pahinga, nagsimulang muli ang manga sa serialization noong 2021.<ref>{{Cite web|title=「日常」が帰ってきた！連載再開の少年エース12月号は本日発売|url=https://natalie.mu/comic/news/450889|access-date=2021-11-17|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|language=ja|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029163741/https://natalie.mu/comic/news/450889|url-status=dead}}</ref><ref name="ANIRADIO">{{Cite web|first=Jei|last=Beltrano|url=https://www.aniradioplus.com/post/nichijou-manga-series-returns-after-6-years?fbclid=IwAR1aLwfc8BaAtvUS_u3Haq9ghAcBb-m_lX0SgSCp4A1tODdB21beQ9ZAD50|title="Nichijou" manga series returns after 6 years|date=20 October 2021|access-date=17 November 2021|website=AniRadio Plus|language=en-ph|location=[[Manila]], Philippines|archive-date=17 Nobiyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117065519/https://www.aniradioplus.com/post/nichijou-manga-series-returns-after-6-years?fbclid=IwAR1aLwfc8BaAtvUS_u3Haq9ghAcBb-m_lX0SgSCp4A1tODdB21beQ9ZAD50|url-status=dead}}</ref> Makikita sa isang suburban na bayan ng Japan, ang '' Nichijou '' ay pinamumunuan ng isang grupo ng mga karakter, na nagtatampok ng mga sandali mula sa kanilang pang-araw-araw na buhay na nagpapalit-palit sa pagitan ng makamundong at kakaiba, nang walang sapat na pagtuon sa isang salaysay. Isang 26-episode na [[anime]] adaptation na idinirek ni [[Tatsuya Ishihara]] at ginawa ng [[Kyoto Animation]] ay na-broadcast sa [[Aichi Television Broadcasting|TV Aichi]] sa Japan mula Abril hanggang Setyembre 2011, pagkatapos ng mas maagang [[orihinal na animation ng video]] (OVA) ay inilabas noong Marso. Isang [[PlayStation Portable]] na laro ng Vridge at Kadokawa Shoten ang inilabas noong Hulyo 28, 2011, na pinamagatang '' Nichijou: Uchuujin ''. Ang serye ng manga at anime ay unang binigyan ng lisensya sa Hilagang Amerika ng [[Bandai Entertainment]] noong Hulyo 2011, ngunit nakansela ang parehong paglabas dahil sa pagbaba ng kumpanya. Ang serye ng manga ay kalaunan ay lisensyado para sa paglalathala sa Ingles ng [[Vertical (company)|Vertical]], na may unang volume na inilabas noong Marso 2016. Inilabas ng Funimation ang anime sa North America na may mga subtitle sa Blu-ray Disc at DVD noong Pebrero 7, 2017. Isang English dub ang kalaunan ay ginawa para sa Blu-ray na muling pagpapalabas noong Hulyo 23, 2019. Lisensyado ng [[Madman Entertainment]] ang serye ng anime noong 2011 para sa pamamahagi ng Australia at New Zealand, na inilabas ang mga DVD noong Abril at Mayo 2013 . Ang anime adaptation sa una ay nakatanggap ng nakalaan na papuri mula sa mga kritiko ng Kanluranin, na pinuri ang kalidad ng animation ngunit nakitang kulang ito sa pare-parehong katatawanan at sangkap. Gayunpaman, ang mga retrospective review, ay nagbigay sa serye ng mataas na kritikal na papuri para sa puso at kakaiba na komedya nito, na may isang kritiko na itinuturing itong kabilang sa isa sa mga "finest anime comedies of all time". ==Balangkas== Ang ''Nichijou'' ay tungkol sa pang-araw-araw na buhay ng iba't ibang tao sa bayan ng Tokisadame.<ref>{{cite web|script-title=ja:「日常」京アニサイト|url=https://www.kyotoanimation.co.jp/nichijou/|publisher=[[Kyoto Animation]]|access-date=November 17, 2021|language=ja|quote=時定市MAP|archive-date=Nobiyembre 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124071807/http://www.kyotoanimation.co.jp/nichijou/|url-status=dead}}</ref> Nakasentro ito sa masiglang Yūko Aioi, ang maliwanag at masayahin na si Mio Naganohara, ang tahimik at walang ekspresyon na si Mai Minakami, ang sabik na android na si Nano Shinonome, ang kanyang batang creator na si Propesor, at isang nagsasalitang pusa na nagngangalang Sakamoto, kasama ang isang grupo ng mga tauhan. Regular na nagaganap ang mga walang tiyak na layunin at/o kakaibang kaganapan sa buong serye, pangunahin sa pamamagitan ng mga makamundong sitwasyong pinagdadaanan ng bawat karakter. Sa serye ng anime, natatanggap ni Nano ang pinakakilalang story arc sa lahat ng karakter; ang unang kalahati ng ''Nichijou'' ay nagsasangkot ng kanyang pagnanais na maging isang mag-aaral sa mataas na paaralan, habang ang ikalawang kalahati ay tumatalakay sa kanyang takot na malantad bilang isang [robot]habang nasa paaralan. Ang mga vignette na halos walang kaugnayan sa pangunahing pokus ng serye ay inilalagay sa bawat yugto, ang ilan sa mga ito ay hinango mula sa isa pang manga ni Arawi, ang ''Helvetica Standard''. ==Mga tauhan== ===Mga pangunahing tauhan=== ; {{nihongo|{{vanchor|Yūko Aioi}}|相生 祐子|Aioi Yūko}} : {{voiced by|Mariko Honda|Morgan Garrett}}<ref name=":0">{{cite web |first=Jennifer|last=Sherman|title=Funimation Reveals Nichijou Anime's Full English Dub Cast |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-06-07/funimation-reveals-nichijou-anime-full-english-dub-cast/.147604 |website=Anime News Network |date=7 June 2019|access-date=17 November 2021}}</ref> : Si Yūko ay isang masiglang 16 na taong gulang na high school na babae na may maikling kayumangging buhok. Ang pangunahing hangarin ni Yūko sa buhay ay gawing mas masaya at kawili-wili ang bawat araw kaysa sa karaniwan, madalas sa iba o sa kanyang sariling gastos. Dahil madalas siyang tamad na gumawa ng sariling takdang-aralin, palagi siyang nangongopya sa alinman sa Mio o Mai sa halip. Bagama't siya ay karaniwang madaling pakisamahan, ang kanyang kalooban ay agad na nagbabago kapag siya ay iniinsulto. Madalas niyang binabati ang mga tao gamit ang kanyang catchphrase na "''selamat pagi''" (Malay at Indonesian para sa "magandang umaga") sa hangarin na gawing mas kawili-wili ang mga simpleng pagbati. ; {{nihongo|{{vanchor|Mio Naganohara}}|長野原 みお|Naganohara Mio}} : {{voiced by|Mai Aizawa|Leah Clark}}<ref name=":0" /> : Si Mio ay isang maliwanag at masayang babae, naka-sports na mapusyaw na asul na buhok na naka-pigtail at hawak ng dalawang maliliit na cube na gawa sa kahoy. May crush siya kay Kojiro Sasahara. Kahit na ordinaryo ang hitsura kumpara sa kanyang mga kaibigan na sina Yūko at Mai, si Mio ay may napakaikling init ng ulo, madaling mag-tantrums at mga gawa ng karahasan upang maiwasan ang kahihiyan; kahit ang pag-atake sa isang pulis para hindi matuklasan ang kanyang [[yaoi]] manuskrito. Madalas ay kailangan niyang patawarin si Yūko para mapasaya siya. Bilang isang mahuhusay na artista, paminsan-minsan ay gumuhit siya ng mga homoerotic na larawan ni Kojiro sa kanyang mga notebook at, sa ilalim ng isang pangalang lalaki, ay nakapasok sa ilang erotikong manga sa mga paligsahan na nangangako ng serialization sa nanalo. Malapit sa pagtatapos ng manga, sa wakas ay nanalo si Mio sa isa sa mga paligsahan na kanyang sinalihan, kahit na hindi alam kung tinanggap niya ba o hindi ang alok ng publisher dahil sa kanyang paranoia tungkol sa kanyang sining. Siya ay 16 taong gulang. ; {{nihongo|{{vanchor|Mai Minakami}}|水上 麻衣|Minakami Mai}} : {{voiced by|Misuzu Togashi|Brittany Lauda}}<ref name=":0" /> : Si Mai ay isang tahimik at matalinong babae na nagsusuot ng salamin. Bago ang mga kaganapan sa serye ng manga, si Mai ay nanirahan sa [[Alaska]] at lumipat sa [[Japan]] dahil sa trabaho ng kanyang ama. Malamang bilang resulta nito, si Mai ay nabighani sa mga [[Shinto]] shrines at palaging bibisita sa tuwing makakakita siya nito. Siya ay mahusay sa isang malawak na hanay ng mga aktibidad, kabilang ang pangingisda, wood carving, at arm wrestling. Sa kabila ng kanyang kalmado at medyo hindi emosyonal na pag-uugali, mayroon siyang sira-sirang sense of humor at madalas niyang pukawin si Yūko sa iba't ibang gags upang masukat ang isang reaksyon mula sa kanya, na labis na ikinagagalit ni Yūko. Mayroon siyang dalawang alagang aso na pinangalanang Oguri Cap at Pyon. ; {{nihongo|{{vanchor|Nano Shinonome}}|東雲 なの|Shinonome Nano}} : {{voiced by|Shizuka Furuya|Monica Rial}}<ref name=":0" /> : Si Nano ay isang android schoolgirl, na binuo ng Propesor. Sa kabila ng pagiging isang taong gulang, siya ay may tangkad at hitsura ng isang karaniwang binatilyo. Nag-aalala siya tungkol sa pagpapanatili ng kanyang pagkakakilanlan bilang isang robot mula sa ibang mga tao, kahit na ang malaking wind-up key sa kanyang likod ay medyo halata. Ang kanyang mga limbs ay minsan ay malaglag, na nagpapakita ng mga item na inilagay ng Propesor sa kanyang sistema nang hindi niya napapansin, mula sa beam-firing weapons hanggang sa Swiss roll. Siya ay kumikilos tulad ng tagapag-alaga ng Propesor at ginugugol ang kanyang mga araw sa pagtulong sa kanya at paggawa ng lahat ng mga gawaing bahay. Ang pangunahing layunin ni Nano sa buhay ay pumasok sa paaralan, na sa kalaunan ay ipinagkaloob ng Propesor, na nagresulta sa pakikipagkaibigan niya sa grupo ng mga kaibigan ni Yūko. Bagama't hindi siya ipinanganak, ang kanyang "kaarawan" ay Marso 7. ; {{nihongo|{{vanchor|Propesor}}|はかせ|Hakase}} : {{voiced by|Hiromi Konno|Jad Saxton}}<ref name=":0" /> : Ang Propesor ay isang matalinong walong taong gulang na siyentipiko. Siya mismo ang nagtayo ng Nano at madalas na gumagawa ng iba't ibang pagsasaayos sa kanya, ngunit mariing tumanggi na tanggalin ang wind-up key sa kanyang likod dahil sa tingin niya ay maganda ito. Ang kanyang paboritong hayop ay ang pating. Hindi siya pumapasok sa paaralan, dahil nakapagtapos na siya, at sa halip ay ginugugol ang kanyang mga araw sa paglalaro sa bahay. Sa kabila ng kanyang katalinuhan, siya ay kumikilos na parang layaw na bata sa halos lahat ng oras, habang siya ay nagtatampo upang makuha ang gusto niya. Mahilig siyang magmeryenda, maglaro sa paligid, at pating. Nasisiyahan din siyang gumugol ng oras kasama ang mga kaibigan ni Nano, partikular si Yūko dahil sa kanyang pag-apruba sa "mga cool na bagay" at si Mai dahil binibigyan niya siya ng mga tsokolate at drawing na may temang pating. Hindi niya gusto si Mai noong una dahil hinayaan niya ang kanyang mga aso na makorner siya at si Sakamoto sa kalye, ngunit nainitan siya kapag si Mai ay gumuhit ng pating para sa kanya. ; {{nihongo|{{vanchor|Sakamoto}}|阪本}} : {{voiced by|Minoru Shiraishi|Anthony Bowling}}<ref name=":0" /> : Si Sakamoto ay isang itim na pusa. Nakasuot siya ng pulang scarf na ginawa ng Propesor, na nagpapahintulot sa kanya na magsalita. Siya ay orihinal na pinangalanang Taisho at naging alagang hayop ni Kana Nakamura hanggang sa mahulog siya sa bintana ng kanyang bahay, at siya ay natagpuan ng Propesor bago misteryosong dumating sa tahanan ng Shinonome. Nagpasya siyang manatili kasama si Nano at ang Propesor dahil sa kanyang kamag-anak na karangyaan sa bahay na taliwas sa patuloy na hindi sinasadyang pagpapabaya ni Nakamura. Sa edad ng mga pusa, siya ay 20 taong gulang, mas matanda kaysa kay Nano at sa Propesor, at sinusubukang kumilos tulad ng nasa hustong gulang ng bahay, ngunit sa kanyang kahihiyan, paminsan-minsan ay sumusuko siya sa kanyang mga ugali na parang pusa. Ang isang running-gag ay ang kanyang ugali na tiisin ang katawa-tawa na kasuklam-suklam na pisikal na pang-aabuso ng Propesor, kadalasan sa anyo ng isang parang bata na booby-trap o ang lubid na silo na ginagamit niya sa paglalakad sa kanya. ===Mga guro=== ; {{nihongo|Izumi Sakurai|桜井 泉|Sakurai Izumi}} : {{voiced by|Mami Kosuge|Tabitha Ray}}<ref name=":0" /> : Si Izumi Sakurai ay isang dalagang guro na palaging naguguluhan at madaling matakot. Sinusubukan niyang ipatupad ang mga alituntunin ng paaralan ngunit kadalasan ay hindi niya magawa ang marami dahil sa kanyang pagiging pasibo. Kahit na siya ay madalas na kinakabahan at isang pushover sa paaralan, siya ay bahagyang mas matapang pagdating sa kanyang nakababatang kapatid na lalaki (Makoto Sakurai), na minsan ay nakaharap sa kanya tungkol sa isang erotikong magasin na natagpuan sa kanyang silid. ; {{nihongo|Manabu Takasaki|高崎 学|Takasaki Manabu}} : {{voiced by|Tetsu Inada|Shawn Gann}}<ref name=":0" /> : Si Manabu Takasaki ay isang lalaking guro na may romantikong damdamin para kay Izumi ngunit hindi niya masabi sa kanya dahil masyado siyang nag-iisip at nahihiya siyang aminin ito. Ang mga damdaming ito ay humantong sa kanya upang maging tagapayo ng club para sa go-soccer club pagkatapos na suhulan siya ni Makoto ng mga larawan ng kanyang kapatid na babae. ; {{nihongo|Principal Shinonome|校長先生 (東雲)|Kōchō-sensei (Shinonome)}} : {{voiced by|Chō|Francis Henry}}<ref name=":0" /> : Si Principal Shinonome ay ang nasa katanghaliang kalbo na punong-guro ng Tokisadame High, kung saan itinakda ang bahagi ng kuwento. Habang kilala sa kanyang mga lumang biro at puns, hindi alam ng karamihan, siya ay isang mahuhusay na wrestler. Tinukoy siya bilang "Principal Shinonome" na nagpapahiwatig na maaaring siya ang ama o kamag-anak ng Propesor, ngunit hindi ito kailanman ipinahayag sa serye. ; {{nihongo|Vice Principal Kōsuke Ōra|教頭先生 (邑楽 耕介)|Kyōtō-sensei (Ōra Kōsuke)}} : {{voiced by|Hiroshi Naka|Charles C. Campbell}}<ref name=":0" /> : Kilala sa pagsusuot ng salamin at dilaw na kurbata, galit siya sa Principal at hindi itinatago ang mga masamang bagay na ginagawa nito sa kanya. Siya ang dating punong-guro ng paaralan at hindi kapani-paniwalang mapait sa kanyang pagbabawas ng tungkulin, kaya't nagsimula siyang uminom nang husto at magpadala ng araw-araw na sumpa sa kamatayan kay Principal Shinonome. Ang kanyang patuloy na pag-inom at stress ay lubos na nasira ang kanyang katawan, at inilarawan niya ang kanyang sarili bilang isang inumin na malayo sa pagkabigo sa atay sa lahat ng oras. ; {{nihongo|Kana Nakamura|中村 かな|Nakamura Kana}} : {{voiced by|Kaoru Mizuhara|Lydia Mackay}}<ref name=":0" /> : Si Kana Nakamura ay isang guro sa agham na nakatuon sa robotic na kalikasan ni Nano. Palagi niyang binabalak na kunin si Nano para sa pag-aaral, ngunit ang kanyang mga machinations ay palaging bumabagal, tulad ng pag-inom ng kape mula sa parehong tranquilizer-spiked jug na pinanggalingan ng kape para kay Nano. Dahil dito, ito ay isang tumatakbong biro na wala siya doon upang kumuha ng mga klase nang madalas, na nahimatay sa isa sa kanyang mga escapade, na nagresulta sa maraming mga estudyante na nagtatanong, 'Nag-collapse na ba si Bb. Nakamura?'. ===Mga estudyante=== ; {{nihongo|Kōjirō Sasahara|笹原 幸治郎|Sasahara Kōjirō}} : {{voiced by|Yoshihisa Kawahara|Seth Magill}}<ref name=":0" /> : Isang poging binata ng high school na kumikilos na parang isang maharlikang abogado. Sa totoo lang, magsasaka lang ang pamilya niya. Mahilig siyang sumakay sa kanyang kambing {{nihongo|Kojirō Sasahara|笹原 コジロウ|Sasahara Kojirō}} papunta sa paaralan at madalas siyang nakikita kasama ng kanyang mayordomo. Siya ay napaka banayad at sikat, ngunit kumikilos tulad ng ibang binatilyo, na sadyang binabalewala ng karamihan sa mga babae upang mapanatili ang kanilang "Prince Charming" na imahe sa kanyang isip. ; {{nihongo|Misato Tachibana|立花 みさと|Tachibana Misato}} : {{voiced by|Chika Horikawa|Madeleine Morris}}<ref name=":0" /> : Isang dalagita sa high school na may buhok na peach na karaniwang nagsisilbing [[:en:Glossary of owarai terms#tsukkomi|tsukkomi]] kay Kojiro sa tuwing gagawa siya ng anumang bagay na makakainis sa kanya. Gayunpaman, ginagawa ito ni Misato sa pamamagitan ng pagbaril sa kanya gamit ang iba't ibang baril at mabibigat na armas na , na siya ay nakaligtas dahil sa mga bala ng mga sandata na kadalasan ay alinman sa mga bala ng goma o mga blangko na puno ng harina. Sa katotohanan, si Misato ay may nararamdaman para kay Kojiro, ngunit dahil sa kanyang ''[[tsundere]]'' na ugali, palagi niyang tinatanggihan ang kanyang nararamdaman o binabaril si Kojiro kung iniinis siya nito. ; {{nihongo|Tsuyoshi Nakanojō|中之条 剛|Nakanojō Tsuyoshi}} : {{voiced by|Kazutomi Yamamoto|Kyle Igneczi}}<ref name=":0" /> : Isang 15-taong-gulang na estudyante na may mga simpleng mata at isang natural na blonde na mohawk na kinasusuklaman niya. Nais ni Tsuyoshi na maging isang siyentipiko sa hinaharap at sa gayon ay hindi naniniwala sa supernatural, ngunit ang kanyang mga pagtatangka na pabulaanan ang mga supernatural na phenomena ay kadalasang nauuwi sa paniniwala niya sa mga ito. ; {{nihongo|Haruna Annaka|安中 榛名|Annaka Haruna}} : {{voiced by|Kaori Sadohara|Kristen McGuire}}<ref name=":0" /> : Isang batang babae na may malaking laso sa kanyang ulo. Sa kasamaang palad, kung minsan ay nakakasagabal siya sa mga nakatutuwang indibidwal na labis sa kanyang pagkalito. Mahilig siyang magbasa ng manga. ; {{nihongo|Kenzaburō Daiku|大工 健三郎|Daiku Kenzaburō}} : {{voiced by|Ryota Yoshizaki|Stephen Fu}}<ref name=":0" /> : Isang batang may kayumanggi ang buhok na presidente ng [[go (game)|go]]-soccer club, na itinatag niya nang walang anumang kaalaman na ito ay isang aktwal na isport. Ang club sa kalaunan ay naging isang lehitimong koponan dahil sa biglaang pagdagsa ng mga mahuhusay na manlalaro at mula noon ay nanalo sa prefectural tournament at patungo na sa mga pambansang kampeonato, ngunit si Kenzaburo ngayon ay nagtataka kung bakit siya nananatili sa koponan, dahil ang club ay napakalayo na. mula sa orihinal na layunin ng pagiging isang lugar upang makapagpahinga. Ang kanyang mayamang ama ay ang presidente ng Daiku Industries, na nagmamay-ari ng marami sa mga negosyong binisita ng mga pangunahing tauhan. ; {{nihongo|Yuria Sekiguchi|関口 ユリア|Sekiguchi Yuria}} : {{voiced by|Ai Hirosaka|[[Apphia Yu]]}}<ref name=":0" /> : Isang tahimik na babae na miyembro ng go-soccer club. May crush siya kay Daiku Kenzaburo, ang presidente ng club at nananatili siya sa club para hindi siya malungkot. Tulad ni Tsuyoshi, mayroon din siyang mga simplistic na mata. ; {{nihongo|Makoto Sakurai|桜井 誠|Sakurai Makoto}} : {{voiced by|Takahiro Hikami|[[Dallas Reid]]}}<ref name=":0" /> : Si Makoto ay nakababatang kapatid ni Izumi, na sumali sa go-soccer club. Siya ay napakahusay sa isport at tinutulungan ang club na lumago sa pamamagitan ng panunuhol kay Takasaki upang maging kanilang tagapayo ng mga larawan ng kanyang kapatid na babae sa kanyang mga taon sa high school. ; {{nihongo|Tanaka|田中}} : {{voiced by|Kota Yamaguchi|Tyson Rinehart}}<ref name=":0" /> : Isang batang lalaki na nakasuot ng malaking itim na afro wig. Kaibigan niya si Tsuyoshi Nakanojo. ; {{nihongo|Weboshī|ウェボシー|Weboshī}} : {{voiced by|Yoko Tamaoki|Kathryn Taylor Rose}}<ref name=":0" /> : Si Weboshī ay kaklase ni Misato na may berdeng buhok, na nakapusod. Hindi alam ang tunay niyang pangalan. ; {{nihongo|Fe|フェっちゃん}} : {{voiced by|Yumi Higuchi|[[Kara Edwards]]}}<ref name=":0" /> : Kaklase ni Misato si Fe. Tinatapos niya ang kanyang mga pangungusap sa "fe". Hindi alam ang tunay niyang pangalan. ; {{nihongo|Mihoshi Tachibana|立花 みほし|Tachibana Mihoshi}} : {{voiced by|Manami Honda|[[Emily Neves]]}}<ref name=":0" /> : Si Mihoshi ay nakababatang kapatid ni Misato at isang estudyante ng kendo. Naiinggit siya sa kanyang nakatatanda, si Yoshino (nakatatandang kapatid na babae ni Mio), dahil sa pagiging sobrang talino habang bihirang nagsasanay. ; {{nihongo|Yoshino Naganohara|長野原 よしの|Naganohara Yoshino}} : {{voiced by|Motoko Kobayashi|[[Maxey Whitehead]]}}<ref name=":0" /> : Si Yoshino ay nakatatandang kapatid ni Mio na madaling pakisamahan at nag-aaral sa kolehiyo. Mahilig siyang magsuot ng costume at madalas makipaglaro sa iba. Siya rin ang nakatatanda nina Misato at Mihoshi sa [[kendo]], isang isport na likas na galing sa kanya, ngunit hindi madalas magsanay sa dojo. ==Media== === Manga === Nagsimula ang ''Nichijou'' bilang isang [[manga]] na serye na isinulat at inilarawan ni [[Keiichi Arawi]]. Gumagamit ito ng kumbinasyon ng normal na format ng komiks at [[Yonkoma|four-panel]] [[comic strip]]. Sa orihinal, ang manga ay sinadya upang maging isang maikli, stand-alone na serye na na-serye sa [[Kadokawa Shoten]]'s ''[[Shōnen Ace]]'' magazine sa pagitan ng Mayo at Oktubre 2006 na mga isyu.<ref name=10th >{{cite news|title=Nichijō Manga na Magtatapos sa Disyembre With 10th Volume|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-08-24/nichijo-manga-to-end-in-december-with-10th-volume/.92044|access-date=17 November 2021|work=[[Anime News Network]]|date=Agosto 24, 2015}}</ref> ===Anime=== ====Production credits==== {{Col div}} *Direktor ng serye: [[Tatsuya Ishihara]]<ref name="Promos">{{cite news|last=Loo|first=Egan|title=Nichijou, Freezing, Ashita no Joe, Mitsudomoe 2 Promos Streamed (Updated)|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-26/nichijou-freezing-ashita-no-joe-mitsudomoe-2-promos-streamed |access-date=17 November 2021|work=[[Anime News Network]]|date=November 26, 2010}}</ref> *Manunulat ng serye: [[Jukki Hanada]]<ref name="Promos"/> *Prodyuser: Atsushi Itō<ref name="kyotoani">{{cite web|title=日常|url=http://www.kyotoanimation.co.jp/works/nichijou/|website=Kyoto Animation|access-date=17 November 2021|language=ja|quote=プロデューサー: 伊藤 敦・八田英明}}</ref> *Prodyuser: Hideaki Hatta<ref name="kyotoani"/> *Superbisor ng produksyon: Takeshi Yasuda<ref name="Staff cast">{{cite web|title=スタッフ・キャスト [Staff cast]|url=https://www.kyotoanimation.co.jp/nichijou/staff_cast.html|website=「日常」京アニサイト|access-date=17 November 2021|language=ja|archive-date=24 Nobiyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124072120/http://www.kyotoanimation.co.jp/nichijou/staff_cast.html|url-status=dead}}</ref> *Taga-disenyo ng Karakter: [[Futoshi Nishiya]]<ref name="Promos"/> *Direktor ng Sining: Joji Unoguchi<ref name="Staff cast"/> *Kompositor: [[Yuji Nomi|Yūji Nomi]]<ref name="Staff cast"/> *Prodyuser ng musika: Shigeru Saitō (of [[Lantis (company)|Lantis]])<ref name="Staff cast"/> *Direktor ng potograpiya: Kazuya Takao<ref name="Staff cast"/> *Editor: Kengo Shigemura (of Studio Gong)<ref name="Staff cast"/> *Direktor ng tunog: Yota Tsuruoka<ref name="Staff cast"/> *Sound effects: Eiko Morikawa *Kooperasyon sa pagsulat ng serye: Keiichi Arawi<ref name="Staff cast"/> {{Col div end}} ====Mga theme song ==== ; Opening themes *{{nihongo|"Hyadain no Kakakata Kataomoi - C"<ref name=Lab>{{cite web|script-title=ja:「日常」オフイシャルサイト|url=https://www.shinonome-lab.com/goods/cd_OPED.html|website=Shinonome Lab|publisher=Keiichi Arawi, Kadokawa Shoten/Shinonome Lab|access-date=17 November 2021|language=ja|archive-date=15 Abril 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415072055/http://shinonome-lab.com/goods/cd_OPED.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415072055/http://shinonome-lab.com/goods/cd_OPED.html |date=15 Abril 2021 }}</ref>|[[:ja:ヒャダインのカカカタ☆カタオモイ-C|ヒャダインのカカカタ☆カタオモイ-C]]||"Hyadain's U-u-u-u☆unrequited Love - C"}} ni [[Kenichi Maeyamada|Hyadain]] (episodes 1–6, 8–13) *{{nihongo|"Hyadain no Jōjō Yūjō"<ref name=Lab/>|[[:ja:ヒャダインのじょーじょーゆーじょー|ヒャダインのじょーじょーゆーじょー]]||"Hyadain's Amazing Friendship"}} ni Hyadain (episodes 14–16, 18-23, 25) ; Ending themes {| class="collapsible wikitable collapsed" style="width: 100%; border: #999 solid 1px; text-align: center; margin-bottom: 0;" ! colspan="5" style="background: #ccc;"| Ending themes |- ! style="width: 60px;"| Episode ! Pamagat ! Kompositor ! Mga notes ! style="width: 220px;" | Mga kumanta |- | 1, 3–5 | "Zzz" <small>([[:ja:Zzz|ja]])</small> | rowspan="3"|[[Kenichi Maeyamada]] | rowspan="3"| Original song | rowspan="4"| [[Sayaka Sasaki]] |- | 2, 10–13 | "Zzz (Bossa Nova Version)" |- | 6–9 | "Zzz (A cappella version)" |- | 14 | {{nihongo|"[[Tsubasa o Kudasai]]"|[[:ja:翼をください|翼をください]]||"Give us Wings"}}<ref name=billboard>{{cite web|script-title=ja:（アニメーション）「新エンディング主題歌集 日常の合唱曲」|url=https://www.billboard-japan.com/goods/detail/26477|website=Billboard Japan|publisher=Hanshin Contents Link Corporation, Plantech Co., Ltd., Prometheus Global Media, LLC.|access-date=17 November 2021|language=ja}}</ref> | {{Interlanguage link multi|Murai Kunihiko|ja|3=村井邦彦}} | Musikang pangbayan<br />(Cover ng kanta ni {{Interlanguage link multi|Akai Tori|ja|3=赤い鳥 (フォークグループ)}}, 1971) |- | 15 | {{nihongo|"Kikyū ni Notte Doko made mo"|[[:ja:気球にのってどこまでも|気球にのってどこまでも]]||"On a Balloon to Anywhere"}}<ref name=billboard/> | [[Takekuni Hirayoshi]] | Koro ng mga mag-aaral sa elementarya<br />(The 41st [[NHK]] All-Japan School Music Competition noong 1974, isang set piece ng bahagi ng elementarya) | Nano (Shizuka Furuya)<br />Professor (Hiromi Konno)<br />Sakamoto (Minoru Shiraishi) |- | 16 |{{nihongo|"My Ballad"|[[:ja:マイバラード|マイバラード]]|Mai Barādo}}<ref name=billboard/> | {{Interlanguage link multi|Takao Matsui|ja|3=松井孝夫}} | Koro ng mga mag-aaral sa junior high school<br />(inilathala noong 1987) | Sayaka Sasaki |- | 17 | {{nihongo|"Kaijū no Ballad"|[[:ja:怪獣のバラード|怪獣のバラード]]|Kaijū no Barādo|"Monster's Ballad"}}<ref name=billboard/> | {{Interlanguage link multi|Osamu Shōji|ja|3=東海林修}} | Koro ng mga mag-aaral sa elementarya at junior high school<br />(Cover ng isang kanta ng Young 101 sa programa ng NHK TV ''[[Stage 101]]'' <small>([[:ja:ステージ101|ja]])</small> , 1972) | Yūko (Mariko Honda)<br />Mio (Mai Aizawa)<br />Mai (Misuzu Togashi) |- | 18 | {{nihongo|"[[Green, Green (song)|Green, Green]]"|[[:ja:グリーングリーン|グリーングリーン]]|Gurīn Gurīn}}<ref name=billboard/> | [[Barry McGuire]], [[Randy Sparks]] | Musikang pangbayan<br />(Isang cover ng kanta ng [[The New Christy Minstrels]], 1963) | Sayaka Sasaki |- | 19 | {{nihongo|"Yasei no Uma"|野生の馬||"Wild Horse"}}<ref name=billboard/> | {{Interlanguage link multi|Saburō Iwakawa|ja|3=岩河三郎}} | Koro ng mga mag-aaral sa junior high school | G. Takasaki (Tetsu Inada)<br />Bb. Sakurai (Mami Kosuge)<br />Bb. Nakamura (Kaoru Mizuhara)<br />Makoto Sakurai (Takahiro Hikami)<br />Yuria Sekiguchi (Ai Hirosaka)<br />Haruna Annaka (Kaori Sadohara)<br />Ogi (Ryōta Takeuchi) |- | 20 | {{nihongo|"Ano Subarashii Ai o Mō Ichido"|[[:ja:あの素晴しい愛をもう一度|あの素晴しい愛をもう一度]]||"That Wonderful Love Once Again"}}<ref name=billboard/> | [[Kazuhiko Katō]] | Musikang pangbayan<br />(cover ng isang kanta ni {{Interlanguage link multi|Osamu Kitayama|ja|3=北山修}} at [[Kazuhiko Katō]], 1971) | Sayaka Sasaki |- | 21 | {{nihongo|"Sudachi no Uta"|[[:ja:巣立ちの歌|巣立ちの歌]]||"Song of Leaving the Nest"}}<ref name=billboard/> | Saburō Iwakawa | Awit ng pagtatapos<br />(Inilathala noong 1965) | Sasahara (Yoshihisa Kawahara)<br />Misato (Chika Horikawa)<br />Nakanojo (Kazutomi Yamamoto)<br />Weboshī (Yōko Tamaoki)<br />Fe-chan (Yumi Higuchi) |- | 22 |{{nihongo|"[[Aogeba Tōtoshi]]"|仰げば尊し||"With an Eternally Grateful Heart"}}<ref name=billboard/> | hindi kilalang kompositor na kinomisyon ng Ministeryo ng Edukasyon (Hapon) | Awit ng pagtatapos<br />(mula sa libro ng mga kanta na inilathala ng Ministeryo ng Edukasyon noong 1884 para sa mga mag-aaral ng elementarya) | Sayaka Sasaki |- | 23 | {{nihongo|"Sora ga Konna ni Aoi to wa"|[[:ja:空がこんなに青いとは|空がこんなに青いとは]]||"The Sky is So Blue"}}<ref name=billboard/> | {{Interlanguage link multi|Teruyuki Noda|ja|3=野田暉行}} | Koro ng mga mag-aaral sa elementarya<br />(The 37th NHK All-Japan School Music Competition noong 1970, isang set piece ng bahagi ng elementarya) | Professor (Hiromi Konno)<br />Mai (Misuzu Togashi) |- | 24 |{{nihongo|"Yūki Hitotsu o Tomo ni Shite"|[[:ja:勇気一つを友にして|勇気一つを友にして]]||"With One Courage as a Friend"}}<ref name=billboard/> | {{Interlanguage link multi|Nobuyoshi Koshibe|ja|3=越部信義}} | Koro ng mga mag-aaral sa elementarya<br />(Cover ng kanta ni {{Interlanguage link multi|Miyako Yamada|ja|3=山田美也子}} kasama ang [[NHK Tokyo Children's Choir|Tokyo Broadcasting Children's Chorus Group]] aa programang telebisyon at radyo ng NHK, ''[[Minna no Uta]]'', noong 1975) | Sayaka Sasaki |- | 25 | "Let's Search for Tomorrow" <small>([[:ja:Let's search for Tomorrow|ja]])</small><ref name=billboard/> | {{Interlanguage link multi|Akinori Ōsawa|ja|3=大澤徹訓}} | Koro ng mga mag-aaral sa junior high school<br />(inilathala noong 1989) | Yūko (Mariko Honda)<br />Mio (Mai Aizawa)<br />Mai (Misuzu Togashi) |- | 26 | {{nihongo|"Tabidachi no Hi ni"|[[:ja:旅立ちの日に|旅立ちの日に]]||"On a Day of the Departure"}}<ref name=billboard/> | Hiromi Sakamoto | Awit ng pagtatapos<br />(inilathala noong 1991) | Yūko (Mariko Honda)<br />Mio (Mai Aizawa)<br />Mai (Misuzu Togashi)<br />Nano (Shizuka Furuya)<br />Professor (Hiromi Konno)<br />Sakamoto (Minoru Shiraishi) |} ; Insert songs: *{{nihongo|"[[Earthly Stars (Unsung Heroes)|Headlight, Taillight]]"|ヘッドライト・テールライト|Heddoraito Tēruraito}}, isinulat at kinanta ni [[Miyuki Nakajima]] (episode 19) == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://kumomadori.jugem.jp/index.html Keiichi Arawi's blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403015354/http://kumomadori.jugem.jp/index.html |date=2009-04-03 }} {{in lang|ja}} * {{ann|manga|11586}} [[Kategorya:Anime ng 2011]] [[Kategorya:Komedyang anime at manga]] [[Kategorya:Manga ng 2006]] [[Kategorya:Shōnen manga]] [[Kategorya:Anime OVAs]] n48fcs4tf5nllg7uokeyvnaoey5tqsf 0 154563 2216178 2114536 2026-07-15T10:14:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216178 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rognano|official_name=Comune di Rognano|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=Map of comune of Rognano (province of Pavia, region Lombardy, Italy).svg|map_alt=|map_caption=Rognano sa Lalawigan ng Pavia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|17|N|9|5|E|type:city(308)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Pavia|Pavia]] (PV)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=9.2|population_footnotes=|population_demonym=Rognanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=95|saint=|day=|postal_code=27012|area_code=0382|website={{official website|http://www.comune.rognano.pv.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Rognano''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Pavia]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|20|km|mi}} timog-kanluran ng [[Milan]] at mga {{Convert|12|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Pavia, Lombardia|Pavia]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 308 at isang lugar na {{Convert|9.2|km2|sqmi}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Rognano ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Battuda]], [[Casarile]], [[Giussago]], [[Trovo]], [[Vellezzo Bellini]], at [[Vernate (MI)|Vernate]]. == Kasaysayan == Kilala mula noong ika-12 siglo bilang Rognanum, kabilang ito sa kanayunan ng Soprana Pavia. Ito ay bahagi ng teritoryo ng [[Marcignago]], na kabilang sa pamilya [[Pallavicino]] mula 1539 hanggang 1717, pagkatapos ay ipinapasa sa pamilyang De Portugal. Noong 1841 ang mga binuwag na munisipalidad ng [[Soncino (Rognano)|Soncino]] at [[Villarasca]] ay isinanib sa Rognano.<ref>{{collegamento interrotto|1=[http://civita.lombardiastorica.it/index.php?s=contenuti&page=view_profilo&&id_toponimo=9000280&lettera=R&num_page=1&id_profili%5B%5D=9000311 vedi]|data=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ng munisipyo ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng dekreto ng Pangulo ng Republika noong 2008.<ref>{{cita web|titolo=Rognano (Pavia) D.P.R. 14.02.2008 concessione di stemma e gonfalone|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2008/comuni/rognano.html|accesso=9 agosto 2022}}</ref> == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:789 bar:1871 from: 0 till:777 bar:1881 from: 0 till:783 bar:1901 from: 0 till:752 bar:1911 from: 0 till:668 bar:1921 from: 0 till:704 bar:1931 from: 0 till:526 bar:1936 from: 0 till:531 bar:1951 from: 0 till:548 bar:1961 from: 0 till:366 bar:1971 from: 0 till:154 bar:1981 from: 0 till:134 bar:1991 from: 0 till:107 bar:2001 from: 0 till:194 PlotData= bar:1861 at:789 fontsize:XS text: 789 shift:(-8,5) bar:1871 at:777 fontsize:XS text: 777 shift:(-8,5) bar:1881 at:783 fontsize:XS text: 783 shift:(-8,5) bar:1901 at:752 fontsize:XS text: 752 shift:(-8,5) bar:1911 at:668 fontsize:XS text: 668 shift:(-8,5) bar:1921 at:704 fontsize:XS text: 704 shift:(-8,5) bar:1931 at:526 fontsize:XS text: 526 shift:(-8,5) bar:1936 at:531 fontsize:XS text: 531 shift:(-8,5) bar:1951 at:548 fontsize:XS text: 548 shift:(-8,5) bar:1961 at:366 fontsize:XS text: 366 shift:(-8,5) bar:1971 at:154 fontsize:XS text: 154 shift:(-8,5) bar:1981 at:134 fontsize:XS text: 134 shift:(-8,5) bar:1991 at:107 fontsize:XS text: 107 shift:(-8,5) bar:2001 at:194 fontsize:XS text: 194 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.rognano.pv.it/ www.comune.rognano.pv.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927032631/http://www.comune.rognano.pv.it/ |date=2007-09-27 }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Pavia}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] omdvwh2p3v2k3vbapnfg90lo4501bfn 0 155378 2216094 2004558 2026-07-15T05:00:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216094 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Pago Veiano|elevation_min_m=|province=[[lalawigan ng Benevento|Benevento]] (BN)|established_title=|established_date=|frazioni=|mayor=Mauro De Ieso|mayor_party=|area_total_km2=23.7|area_footnotes=|elevation_m=485|elevation_max_m=|elevation_footnotes=|region=[[Campania]]|population_total=2363|population_as_of=1 Enero 2020|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=20 July 2021 |archive-date=31 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |date=31 Agosto 2021 }}</ref>|population_demonym=Pagoveianesi|postal_code=82020|area_code=0824|istat=062046|saint=[[Donato ngf Arezzo]]<ref>{{cite web |url=http://www.comuni-italiani.it/062/046/index.html |title=Comune di Pago Veiano |publisher=Comuni di Italia |accessdate=20 July 2021}}</ref>|day=Agosto 7|website={{official website|http://www.comune.pagoveiano.bn.it/}}|metropolitan_city=|coordinates_footnotes=|official_name=Comune di Pago Veiano|shield_size=|native_name=|settlement_type=|image_skyline=|image_caption=|image_size=|image_alt=|image_flag=|flag_size=|flag_alt=|image_shield=|shield_alt=|coordinates={{coord|41|15|N|14|52|E|type:city(2,617)_region:IT|display=inline,title}}|nickname=|motto=|map=|map_caption=|mapsize=|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_mapsize=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|footnotes=}}Ang '''Pago Veiano''' ([[Wikang Napolitano|Campano]]: {{Lang|nap|Pào}}) ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Benevento]] sa rehiyon ng [[Campania]] ng [[Italya]], na matatagpuan mga 70&nbsp;km hilagang-silangan ng [[Napoles]] at mga 15&nbsp;km hilagang-silangan ng [[Benevento]]. Ang Pago Veiano ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Paduli]], [[Pesco Sannita]], [[Pietrelcina]], [[San Giorgio La Molara]], at [[San Marco dei Cavoti]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.pagoveiano.bn.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606172704/http://www.comune.pagoveiano.bn.it/ |date=2017-06-06 }} {{Lalawigan ng Benevento}}{{Clear}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 2wcy2sesh5evolnk6lyltvwec7uxll5 0 156033 2216138 2027930 2026-07-15T09:00:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216138 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Prignano Cilento|province=[[Lalawigan ng Salerno|Salerno]] (SA)|website={{official website|http://www.comune.prignanocilento.sa.it}}|area_code=0974|postal_code=84060|day=Disyembre 6|saint=[[Saint Nicholas|San Nicolas ng Bari]]|elevation_m=415|elevation_footnotes=|population_demonym=Prignanesi|population_footnotes=<ref name="istat">{{in lang|it}} [http://demo.istat.it/pop2017/index.html Source]: [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]] 2017</ref>|area_total_km2=11|area_footnotes=|mayor=Giovanni Cantalupo|mayor_party=|frazioni=[[Melito (Prignano Cilento)|Melito]], [[San Giuliano (Prignano Cilento)|San Giuliano]]|region=[[Campania]]|official_name=Comune di Prignano Cilento|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|20|N|15|04|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=Prignano Cilento sa loob ng Lalawigan ng Salerno|map_alt=|image_map=Prignano Cilento pos SA.gif|shield_alt=|image_shield=Prignano Cilento Scudo.jpg|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=File:Prignano Cilento (panorama).jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Prignano Cilento''' ay isang [[komuna]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. Noong 2017 ang populasyon nito ay 1,035. == Heograpiya == === Lokasyon === Ang Prignano ay matatagpuan sa hilagang [[Cilento]] at nasa hangganan ng mga munisipalidad ng [[Agropoli]] (10&nbsp;km kanluran), [[Cicerale]], [[Ogliastro Cilento]] (4&nbsp;km hilaga), [[Perito]], [[Rutino]], at [[Torchiara]].<ref>{{OSM|r|40433|Prignano Cilento}}</ref> Sa silangang gilid ng teritoryo nito ay matatagpuan ang [[Alento (Campania)|Ilog Alento]] na may prinsa at reserba, na ibinahagi sa Perito at Cicerale sa mga munisipal na teritoryo.<ref>{{OSM|r|40395|Perito}}</ref><ref>{{OSM|r|40448|Cicerale}}</ref> === Mga ''frazione'' === Binibilang nito ang mga nayon (mga ''[[frazione]]'') ng [[Melito (Prignano Cilento)|Melito]] at [[San Giuliano (Prignano Cilento)|San Giuliano]]; at ang mga rural na lokalidad ng Acquabona, Alento, Selva, at Serre. Hanggang sa katapusan ng ika-16 na siglo, umiral ito na isa pang nayon na pinangalanang Poglisi (o Puglisi).<ref>{{In lang|it}} [http://www.webcilento.com/paesi-del-cilento/prignano-cilento.html Some info about Prignano and its ''frazioni''] (webcilento.com)</ref> == Tingnan din == * [[Wikang Cilentano|Diyalekto ng Cilentan]] * [[Cilento at Vallo di Diano National Park|Pambansang Liwasan ng Cilento at Vallo di Diano]] == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga panlabas na link == * {{In lang|it}} [http://www.comune.prignanocilento.sa.it/ Opisyal na website ng Prignano Cilento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612224619/http://www.comune.prignanocilento.sa.it/ |date=2009-06-12 }} * [https://www.tuttocitta.it/mappa/prignano-cilento Prignano Cilento sa tuttocitta.it] {{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 5ktz1tw64nr1k4jcwky1t1bh7jg0tn4 5 165385 2216054 2215569 2026-07-14T16:35:18Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2216054 wikitext text/x-wiki == New real time list of missing articles == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> I suggest that you give a look to the [[m:Mix'n'match|Mix'n'match]] tool by Magnus Manske, and that you recommend it from this page. Thanks to Wikidata, it's able to tell you in real time what articles you're missing out of several reliable lists of relevant persons. --[[m:user:Nemo_bis|Nemo]] 17:06, 10 Oktubre 2014 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Nemo bis@metawiki using the list at http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk:Mix%27n%27match&oldid=10158766 --> :Ha? [[Tagagamit:OmegaAndromedae|OmegaAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:OmegaAndromedae|kausapin]]) 12:39, 18 Agosto 2025 (UTC) ::''Automatic message delivery'' ito kaya parang walang ''sense''. Tingnan mo ang orihinal na ''message delivery'' [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Talaan_ng_mga_artikulong_kailangang_mayroon_ang_bawat_Wikipedia&oldid=1445796 dito]. Ipinadala ang mensahe na 'yan para i-''suggest'' na puwede gumawa ng tala tulad nung nasa baba. [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia%3ATalaan_ng_mga_artikulong_kailangang_mayroon_ang_bawat_Wikipedia&diff=1670548&oldid=1445796 Si Bluemask ang gumawa ng talang 'yan], siya 'yun isa pang aktibong admin dito sa Wikipediang Tagalog. ''Hope'' na naliwanagan ka. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:04, 23 Oktubre 2025 (UTC) :::Ah, pero bakit may kulang? Ano ba nangyari sa Q6 hanggang Q14 at bakit nawala ang Q47, at kung na delete lang sila bakit wala ang Q613? Pero di ko man iyata magagamit ito, pero salamat nalang! [[Tagagamit:OmegaAndromedae|OmegaAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:OmegaAndromedae|kausapin]]) 04:37, 23 Oktubre 2025 (UTC) == Wikidata list == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P5008 wd:Q5460604. } |columns=number:bilang,item:aytem,label/en:artikulo,label,P18 |section= |min_section=3 |sort=label |links=red |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! bilang ! aytem ! artikulo ! label ! larawan |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q9181|Q9181]] | Abraham | [[Abraham]] | [[Talaksan:PikiWiki Israel 47514 Samaritan museum on mount Grizim - Left.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q91|Q91]] | Abraham Lincoln | [[Abraham Lincoln]] | [[Talaksan:Abraham Lincoln 1846 47 interpreted Gemini.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q5670|Q5670]] | Abu Nuwas | [[Abu Nuwas]] | [[Talaksan:Abu Nuwas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q9381|Q9381]] | Adam Smith | [[Adam Smith]] | [[Talaksan:AdamSmith.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q12029|Q12029]] | addiction | [[adiksiyon]] | [[Talaksan:Alcoholism is a Prision.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q352|Q352]] | Adolf Hitler | [[Adolf Hitler]] | [[Talaksan:Adolf Hitler cropped restored 3x4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q889|Q889]] | Afghanistan | [[Apganistan|Afghanistan]] | [[Talaksan:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q336|Q336]] | science | [[agham]] | [[Talaksan:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus (encircled).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q11451|Q11451]] | agriculture | [[agrikultura]] | [[Talaksan:Unload wheat by the combine Claas Lexion 584.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q8018|Q8018]] | Augustine of Hippo | [[Agustin ng Hipona]] | [[Talaksan:Saint Augustine by Philippe de Champaigne.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q2102|Q2102]] | snake | [[ahas]] | [[Talaksan:A snake coiled in the cavity of a tree.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q718|Q718]] | chess | [[ahedres]] | [[Talaksan:Chess game Staunton No. 6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q12199|Q12199]] | HIV/AIDS | [[AIDS]] | [[Talaksan:Human Immunodeficency Virus - stylized rendering.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q8597|Q8597]] | Akbar | [[Akbar ang Dakila]] | [[Talaksan:Contemporary seated portrait of Akbar, 1605.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q8006|Q8006]] | Akira Kurosawa | [[Akira Kurosawa]] | [[Talaksan:Akirakurosawa-onthesetof7samurai-1953-page88.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q571|Q571]] | book | [[aklat]] | [[Talaksan:Americanstudbookvolume2open.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q7075|Q7075]] | library | [[aklatan]] | [[Talaksan:Austria - Göttweig Abbey - 2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q9546|Q9546]] | Al-Ghazali | [[Al-Ghazali]] | [[Talaksan:Al Ghazali.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q282|Q282]] | wine | [[alak]] | [[Talaksan:Red and white wine 12-2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q7251|Q7251]] | Alan Turing | [[Alan Turing]] | [[Talaksan:Alan Turing (1951) (crop).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q937|Q937]] | Albert Einstein | [[Albert Einstein]] | [[Talaksan:Albert Einstein Head cleaned.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q5580|Q5580]] | Albrecht Dürer | [[Albrecht Dürer]] | [[Talaksan:Dürer Alte Pinakothek.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q188|Q188]] | German | [[Wikang Aleman|Aleman]] | [[Talaksan:Legal status of German in the world.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q183|Q183]] | Germany | [[Alemanya]] | [[Talaksan:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q7318|Q7318]] | Nazi Germany | [[Alemanyang Nazi]] | |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q7374|Q7374]] | Alfred Hitchcock | [[Alfred Hitchcock]] | [[Talaksan:Hitchcock, Alfred 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q37868|Q37868]] | algae | [[algae]] | [[Talaksan:Wlas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q262|Q262]] | Algeria | [[Algeria]] | [[Talaksan:Algeria - Location Map (2013) - DZA - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q8366|Q8366]] | algorithm | [[algoritmo]] | [[Talaksan:Flowchart procedural programming.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q3968|Q3968]] | algebra | [[alhebra]] | [[Talaksan:Quadratic formula.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q156|Q156]] | alcohols | [[alkohol]] | [[Talaksan:Lukastest etoh tbutoh.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q8216|Q8216]] | Greek alphabet | [[alpabetong Griyego]] | [[Talaksan:Richtungsschild auf der Insel Ikaria, 2005.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q8229|Q8229]] | Latin script | [[Sulat Latin|alpabetong Latin]] | [[Talaksan:Abecedarium.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q8209|Q8209]] | Cyrillic script | [[alpabetong Siriliko]] | [[Talaksan:Cyrillic alternates.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q1286|Q1286]] | Alps | [[Alpes]] | [[Talaksan:Alps 2007-03-13 10.10UTC 1px-250m.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q663|Q663]] | aluminium | [[aluminyo]] | [[Talaksan:Aluminium-4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q10908|Q10908]] | Amphibia | [[Amphibia]] | [[Talaksan:Fire salamander (Salamandra Salamandra).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q727|Q727]] | Amsterdam | [[Amsterdam]] | [[Talaksan:Amsterdam airphoto.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q6199|Q6199]] | anarchism | [[anarkismo]] | [[Talaksan:Graffiti "No Gods, No Masters" and anarchy symbol at central bus station ZOB in Munich, Germany.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q514|Q514]] | anatomy | [[anatomiya]] | [[Talaksan:Leonardo da vinci, Drawing of a Woman's Torso.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q5456|Q5456]] | Andes | [[Andes]] | [[Talaksan:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q5603|Q5603]] | Andy Warhol | [[Andy Warhol]] | [[Talaksan:Andy Warhol at the Jewish Museum (by Bernard Gotfryd) – LOC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q8258|Q8258]] | One Thousand and One Nights | [[Ang Isang Libo't Isang Gabi|Ang Isanglibo't Isang mga Gabi]] | [[Talaksan:Sughrat.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q8269|Q8269]] | The Tale of Genji | [[Ang Kuwento ni Genji]] | [[Talaksan:Genji emaki 01003 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q8251|Q8251]] | The Art of War | [[Sining ng Pakikidigma|Ang Sining ng Pakikidigma]] | [[Talaksan:Bamboo book - closed - UCR.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q11352|Q11352]] | angle | [[anggulo]] | [[Talaksan:Coord Angle.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q12117|Q12117]] | cereal | [[angkak]] | [[Talaksan:Various grains edit2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q43473|Q43473]] | Angkor Wat | [[Angkor Wat]] | [[Talaksan:Angkor wat temple.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q11425|Q11425]] | animation | [[animasyon]] | [[Talaksan:Animated GIF from the 1919 Feline folies by Pat Sullivan.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q51|Q51]] | Antarctica | [[Antartika|Antarctica]] | [[Talaksan:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q12187|Q12187]] | antibiotic | [[antibiyotiko]] | [[Talaksan:How do different antibiotics work?.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q5685|Q5685]] | Anton Chekhov | [[Anton Chekhov]] | [[Talaksan:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q1340|Q1340]] | Antonio Vivaldi | [[Antonio Vivaldi]] | [[Talaksan:Onbekend - Antonio Vivaldi - Bologna Museo Internationale e biblioteca della musica di bologna 28-04-2012 9-21-050.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q7298|Q7298]] | Antonín Dvořák | [[Antonín Dvořák]] | [[Talaksan:Dvorak.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q3196|Q3196]] | fire | [[apoy]] | [[Talaksan:FIRE 01.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q15|Q15]] | Africa | [[Aprika]] | [[Talaksan:Africa satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q1828555|Q1828555]] | Arabic script | [[Arabic script]] | [[Talaksan:Tawqi' script - Qur'anic verses - 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q8669|Q8669]] | Arab–Israeli conflict | [[Arab–Israeli conflict]] | [[Talaksan:Arab-Israeli Map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q1357|Q1357]] | | [[Gagamba|Araneae]] | [[Talaksan:Spiders Diversity.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q11376|Q11376]] | acceleration | [[arangkada]] | |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q11464|Q11464]] | plough | [[araro]] | [[Talaksan:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q525|Q525]] | Sun | [[Araw (astronomiya)|Araw]] | [[Talaksan:The Sun in white light.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q573|Q573]] | day | [[Araw (panahon)|araw]] | [[Talaksan:GreenwUhrWelt.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q10872|Q10872]] | | [[Arkeya|Archaea]] | [[Talaksan:Archaea.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q8739|Q8739]] | Archimedes | [[Arkimedes|Archimedes]] | [[Talaksan:Retrato de un erudito (¿Arquímedes?), por Domenico Fetti.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q11500|Q11500]] | area | [[Sukat|area]] | |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q414|Q414]] | Argentina | [[Arhentina]] | |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q868|Q868]] | Aristotle | [[Aristoteles]] | [[Talaksan:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q11205|Q11205]] | arithmetic | [[aritmetika]] | [[Talaksan:Basic arithmetic operators.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q12271|Q12271]] | architecture | [[arkitektura]] | [[Talaksan:Ray and Maria Stata Center (MIT).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q12277|Q12277]] | arch | [[arko]] | [[Talaksan:Arch (PSF).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q1360|Q1360]] | arthropod | [[Arthropoda]] | [[Talaksan:Asian forest scorpion in Khao Yai National Park.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q11660|Q11660]] | artificial intelligence | [[artipisyal na katalinuhan]] | [[Talaksan:Dall-e 3 (jan '24) artificial intelligence icon.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q11427|Q11427]] | steel | [[asero]] | [[Talaksan:Kaltbandcoils.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q11158|Q11158]] | acid | [[asido]] | |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q11254|Q11254]] | table salt | [[asin]] | [[Talaksan:Salt shaker on white background.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q12370|Q12370]] | salt | [[Asin (kimika)|asin]] | [[Talaksan:Ammonium-cerium(IV)-sulfate-sample.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q144|Q144]] | dog | [[aso]] | [[Talaksan:Greenland 467 (35130903436) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q3863|Q3863]] | asteroid | [[asteroyd]] | [[Talaksan:Asteroidsscale.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q333|Q333]] | astronomy | [[astronomiya]] | [[Talaksan:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q11002|Q11002]] | sugar | [[asukal]] | [[Talaksan:Sugar 2xmacro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q48|Q48]] | Asia | [[Asya]] | [[Talaksan:Asia satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q12152|Q12152]] | myocardial infarction | [[atake sa puso]] | [[Talaksan:Heart attack diagram.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q9368|Q9368]] | liver | [[atay]] | [[Talaksan:Leber Schaf.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q7066|Q7066]] | atheism | [[ateismo]] | [[Talaksan:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q1524|Q1524]] | Athens | [[Atenas]] | [[Talaksan:Akropolis 2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q542|Q542]] | athletics | [[Atletiks|atletika]] | [[Talaksan:Naisten 400 m aidat.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q9121|Q9121]] | atom | [[atomo]] | [[Talaksan:Helium atom QM.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q408|Q408]] | Australia | [[Australya]] | [[Talaksan:Australia satellite plane.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q40|Q40]] | Austria | [[Austria]] | [[Talaksan:Austria - Location Map (2019) - AUT - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q8011|Q8011]] | Avicenna | [[Avicenna]] | [[Talaksan:Pursina.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q12542|Q12542]] | Aztec | [[Aztec]] | [[Talaksan:Reconstruction of Tenochtitlan2006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q467|Q467]] | woman | [[babae]] | [[Talaksan:Woman.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q787|Q787]] | pig | [[baboy]] | [[Talaksan:Sow with piglet.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q11411|Q11411]] | backgammon | [[Bakgamon|backgammon]] | [[Talaksan:Backgammon lg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q10876|Q10876]] | bacteria | [[Bakterya|bacteria]] | [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q1530|Q1530]] | Baghdad | [[Baghdad]] | [[Talaksan:Bagdad collage.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q8092|Q8092]] | tropical cyclone | [[bagyo]] | [[Talaksan:Dramatic Views of Hurricane Florence from the International Space Station From 9 12 (42828603210) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q8068|Q8068]] | flood | [[baha]] | [[Talaksan:KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q7343|Q7343]] | Great Barrier Reef | [[Bahura ng Gran Barrera]] | [[Talaksan:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q830|Q830]] | cattle | [[baka]] | [[Talaksan:Cow female black white.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q677|Q677]] | iron | [[bakal]] | [[Talaksan:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q8091|Q8091]] | grammar | [[balarila]] | |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q1074|Q1074]] | skin | [[Balat (anatomiya)|balat]] | [[Talaksan:Komodo dragon skin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q321|Q321]] | Milky Way | [[Ariwanas|Balatas]] | [[Talaksan:Artist’s impression of the Milky Way.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q12548|Q12548]] | Holy Roman Empire | [[Banal na Imperyong Romano]] | |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q1861|Q1861]] | Bangkok | [[Bangkok]] | [[Talaksan:Temple of the Emerald of buddha or Wat Phra Kaew (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q7164|Q7164]] | World Bank | [[Bangkong Pandaigdig]] | [[Talaksan:World Bank building at Washington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q9610|Q9610]] | Bangla | [[Wikang Bengali|Bangla]] | [[Talaksan:Bengali letters.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q902|Q902]] | Bangladesh | [[Bangladesh]] | |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q11446|Q11446]] | ship | [[barko]] | [[Talaksan:DANA 2004 ubt.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q11193|Q11193]] | base | [[base]] | [[Talaksan:Sodium hydroxide solution.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q12512|Q12512]] | St. Peter's Basilica | [[Basilika ni San Pedro]] | [[Talaksan:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q5372|Q5372]] | basketball | [[basketbol]] | [[Talaksan:Dream Team at the 1992 Summer Olympics.JPEG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[:d:Q11475|Q11475]] | vacuum | [[basyo]] | [[Talaksan:Kolbenluftpumpe hg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[:d:Q7569|Q7569]] | child | [[bata]] | [[Talaksan:Little girl of Don Som.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[:d:Q12111|Q12111]] | Sorghum | [[batad]] | [[Talaksan:Sorghum bicolor - geograph.org.uk - 1070429.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[:d:Q7748|Q7748]] | law | [[batas]] | [[Talaksan:JMR-Memphis1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[:d:Q8063|Q8063]] | rock | [[Bato (heolohiya)|bato]] | [[Talaksan:Balanced Rock.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[:d:Q11421|Q11421]] | magnet | [[batubalani]] | [[Talaksan:Bar magnet crop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[:d:Q956|Q956]] | Beijing | [[Beijing]] | [[Talaksan:Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[:d:Q11465|Q11465]] | velocity | [[Tulin|belosidad]] | [[Talaksan:Vector snelheid-Plain.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[:d:Q313|Q313]] | Venus | [[Benus (planeta)|Benus]] | [[Talaksan:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[:d:Q64|Q64]] | Berlin | [[Berlin]] | [[Talaksan:Cityscape Berlin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[:d:Q5369|Q5369]] | baseball | [[beysbol]] | [[Talaksan:Zack Greinke on July 29, 2009.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[:d:Q11563|Q11563]] | number | [[bilang]] | [[Talaksan:Numbers grid in NY.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[:d:Q2111|Q2111]] | speed of light in vacuum | [[bilis ng liwanag]] | |- | style='text-align:right'| 128 | [[:d:Q11442|Q11442]] | bicycle | [[bisikleta]] | [[Talaksan:00 8327 Historisches Fahrrad.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[:d:Q523|Q523]] | star | [[bituin]] | [[Talaksan:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[:d:Q7094|Q7094]] | biochemistry | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Fat triglyceride shorthand formula.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[:d:Q290|Q290]] | sex | [[biyolohikal na kasarian]] | [[Talaksan:Cromosomas X-Y y gametos.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[:d:Q420|Q420]] | biology | [[biyolohiya]] | [[Talaksan:Biology-0001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[:d:Q7108|Q7108]] | biotechnology | [[biyoteknolohiya]] | [[Talaksan:Biotecnologia Fase3.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[:d:Q8355|Q8355]] | violin | [[biyulin]] | [[Talaksan:Violin VL100.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[:d:Q9759|Q9759]] | blues | [[blues]] | [[Talaksan:B.B. King, 2006-06-26.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[:d:Q2841|Q2841]] | Bogotá | [[Bogotá|Bogota]] | [[Talaksan:Centro internacional.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[:d:Q441|Q441]] | botany | [[botanika]] | [[Talaksan:Diversity of plants image version q.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 138 | [[:d:Q202943|Q202943]] | Brahmagupta | [[Brahmagupta]] | |- | style='text-align:right'| 139 | [[:d:Q155|Q155]] | Brazil | [[Brasil|Brazil]] | [[Talaksan:Cidade Maravilhosa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[:d:Q9530|Q9530]] | breathing | [[breathing]] | [[Talaksan:Diaphragmatic breathing.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 141 | [[:d:Q8680|Q8680]] | British Empire | [[Imperyong Britaniko|Britanikong Imperyo]] | |- | style='text-align:right'| 142 | [[:d:Q7391|Q7391]] | bee | [[bubuyog]] | [[Talaksan:(MHNT) Apis mellifera (female) - on viburnum tinus flowers.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[:d:Q748|Q748]] | Buddhism | [[Budismo|Buddadamma]] | [[Talaksan:Large Gautama Buddha statue in Buddha Park of Ravangla, Sikkim.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[:d:Q8081|Q8081]] | tornado | [[buhawi]] | [[Talaksan:F5 tornado Elie Manitoba 2007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[:d:Q3|Q3]] | life | [[buhay]] | [[Talaksan:HumanNewborn.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[:d:Q11457|Q11457]] | cotton | [[bulak]] | [[Talaksan:Cotton - പരുത്തി 03.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[:d:Q506|Q506]] | flower | [[bulaklak]] | [[Talaksan:Flores.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[:d:Q8072|Q8072]] | volcano | [[bulkan]] | [[Talaksan:Mount St. Helens erupting blue.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[:d:Q12214|Q12214]] | smallpox | [[bulutong]] | [[Talaksan:Child with Smallpox Bangladesh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[:d:Q8502|Q8502]] | mountain | [[bundok]] | [[Talaksan:Himalayas, Ama Dablam, Nepal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[:d:Q513|Q513]] | Mount Everest | [[Bundok Everest]] | [[Talaksan:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 152 | [[:d:Q1364|Q1364]] | fruit | [[bunga]] | [[Talaksan:(MHNT) Geum urbanum - Fruit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 153 | [[:d:Q405|Q405]] | Moon | [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] | [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 154 | [[:d:Q8161|Q8161]] | tax | [[buwis]] | [[Talaksan:Pieter Brueghel the Younger, 'Paying the Tax (The Tax Collector)' oil on panel, 1620-1640. USC Fisher Museum of Art.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 155 | [[:d:Q85|Q85]] | Cairo | [[Cairo]] | [[Talaksan:Cairo Skyline (2020).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[:d:Q16|Q16]] | Canada | [[Canada]] | [[Talaksan:Canada - Location Map (2013) - CAN - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[:d:Q12284|Q12284]] | canal | [[canal]] | [[Talaksan:0283 Ribeauvillé (Haut-Rhin - Elsass).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[:d:Q5465|Q5465]] | Cape Town | [[Lungsod ng Cabo|Cape Town]] | [[Talaksan:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 159 | [[:d:Q11358|Q11358]] | carbohydrate | [[Karbohidrata|carbohydrate]] | [[Talaksan:Carbohydrates.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[:d:Q6722|Q6722]] | Carl Friedrich Gauss | [[Carl Friedrich Gauss]] | [[Talaksan:Carl Friedrich Gauss.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[:d:Q1043|Q1043]] | Carl Linnaeus | [[Carl Linnaeus]] | [[Talaksan:Carl von Linné.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[:d:Q3044|Q3044]] | Charlemagne | [[Carlomagno]] | [[Talaksan:Charlemagne denier Mayence 812 814.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[:d:Q1405|Q1405]] | Augustus | [[Cesar Augusto]] | [[Talaksan:Augustus of Prima Porta (inv. 2290).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[:d:Q160|Q160]] | Cetacea | [[Cetacea]] | [[Talaksan:Graywhale MMC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[:d:Q9045|Q9045]] | Chanakya Kautilya | [[Chanakya]] | [[Talaksan:Chanakya artistic depiction.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[:d:Q1035|Q1035]] | | [[Charles Darwin]] | [[Talaksan:Charles Darwin portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[:d:Q2042|Q2042]] | Charles de Gaulle | [[Charles de Gaulle]] | [[Talaksan:General Charles de Gaulle in 1945.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[:d:Q5686|Q5686]] | Charles Dickens | [[Charles Dickens]] | [[Talaksan:Dickens Gurney head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[:d:Q882|Q882]] | Charlie Chaplin | [[Charlie Chaplin]] | [[Talaksan:Charlie Chaplin portrait Getty 1739411952.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[:d:Q5809|Q5809]] | Che Guevara | [[Che Guevara]] | [[Talaksan:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[:d:Q8201|Q8201]] | Chinese characters | [[Chinese characters]] | [[Talaksan:Hanzi.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[:d:Q7322|Q7322]] | Christopher Columbus | [[Christopher Columbus]] | [[Talaksan:Ridolfo del Ghirlandaio - Ritratto di Cristoforo Colombo (1520).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[:d:Q8423|Q8423]] | Cyrus the Great | [[Dakilang Ciro|Ciro ang Dakila]] | [[Talaksan:Great Men and Famous Women Volume 1 - Cyrus the Great.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[:d:Q81513|Q81513]] | Citrus | [[Citrus]] | [[Talaksan:Mandarin tree closeup.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[:d:Q8683|Q8683]] | Cold War | [[Digmaang Malamig|Cold War]] | [[Talaksan:US Army tanks face off against Soviet tanks, Berlin 1961.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[:d:Q739|Q739]] | Colombia | [[Colombia]] | |- | style='text-align:right'| 177 | [[:d:Q4604|Q4604]] | Confucius | [[Confucio|Confucius]] | [[Talaksan:Confucius, fresco from a Western Han tomb of Dongping County, Shandong province, China.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[:d:Q11382|Q11382]] | conservation of energy | [[conservation of energy]] | [[Talaksan:Blocked-pendulum-strobe.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[:d:Q8413|Q8413]] | Constantine the Great | [[Dakilang Constantino|Constantino I]] | [[Talaksan:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[:d:Q753|Q753]] | copper | [[Tanso (elemento)|copper]] | [[Talaksan:Cuivre Michigan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[:d:Q241|Q241]] | Cuba | [[Cuba]] | [[Talaksan:Santa Clara (Cuba).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[:d:Q165|Q165]] | sea | [[dagat]] | [[Talaksan:Paracas National Reserve, Ica, Peru-3April2011.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 183 | [[:d:Q545|Q545]] | Baltic Sea | [[Dagat Baltiko]] | [[Talaksan:SvetlogorskRauschen 05-2017 img11 beach.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[:d:Q5484|Q5484]] | Caspian Sea | [[Dagat Kaspiyo|Dagat Caspian]] | [[Talaksan:Caspian Sea from orbit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[:d:Q1693|Q1693]] | North Sea | [[Dagat Hilaga]] | [[Talaksan:North Sea 02 ubt.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[:d:Q166|Q166]] | Black Sea | [[Dagat Itim]] | [[Talaksan:Black Sea Nasa May 25 2004.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[:d:Q1247|Q1247]] | Caribbean Sea | [[Dagat Karibe]] | [[Talaksan:50 Shades Of Blue (187611681).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[:d:Q37660|Q37660]] | South China Sea | [[Dagat Timog Tsina|Dagat Luzon]] | [[Talaksan:Mar de China Meridional - BM WMS 2004.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 189 | [[:d:Q4918|Q4918]] | Mediterranean Sea | [[Dagat Mediteraneo]] | [[Talaksan:Mediterranean Sea political map-en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[:d:Q2|Q2]] | Earth | [[Daigdig]] | [[Talaksan:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[:d:Q8409|Q8409]] | Alexander the Great | [[Alejandrong Dakila|Dakilang Aleksander]] | [[Talaksan:Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[:d:Q8698|Q8698]] | Great Depression | [[Malawakang Depresyon|Dakilang Depresyon]] | [[Talaksan:Lange-MigrantMother02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 193 | [[:d:Q11652|Q11652]] | frequency | [[dalasan]] | [[Talaksan:FrequencyAnimation.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[:d:Q11651|Q11651]] | electric current | [[daloy ng kuryente]] | [[Talaksan:Magnetic field of a steady current.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[:d:Q12323|Q12323]] | dam | [[dam]] | [[Talaksan:RappbodeLufts.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[:d:Q3766|Q3766]] | Damascus | [[Damasco|Damascus]] | [[Talaksan:Damascus coll.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 197 | [[:d:Q9415|Q9415]] | emotion | [[damdamin]] | [[Talaksan:Plutchik-wheel in arabic.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[:d:Q1067|Q1067]] | Dante Alighieri | [[Dante Alighieri]] | [[Talaksan:Portrait de Dante.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 199 | [[:d:Q1653|Q1653]] | Danube | [[Danubio]] | [[Talaksan:Budapest from Gellert Hill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 200 | [[:d:Q41585|Q41585]] | David Hilbert | [[David Hilbert]] | [[Talaksan:Hilbert.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[:d:Q1353|Q1353]] | Delhi | [[Delhi]] | [[Talaksan:Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[:d:Q7174|Q7174]] | democracy | [[demokrasya]] | [[Talaksan:Election MG 3455.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[:d:Q974|Q974]] | Democratic Republic of the Congo | [[Demokratikong Republika ng Congo]] | |- | style='text-align:right'| 204 | [[:d:Q8514|Q8514]] | desert | [[desyerto]] | [[Talaksan:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[:d:Q1354|Q1354]] | Dhaka | [[Dhaka]] | [[Talaksan:Dhaka skyline1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[:d:Q297|Q297]] | Diego Velázquez | [[Diego Velázquez]] | [[Talaksan:Diego Velázquez Autorretrato 45 x 38 cm - Colección Real Academia de Bellas Artes de San Carlos - Museo de Bellas Artes de Valencia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 207 | [[:d:Q198|Q198]] | war | [[digmaan]] | [[Talaksan:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[:d:Q2487|Q2487]] | Thirty Years' War | [[Tatlumpung Taong Digmaan|Digmaan ng Tatlumpung Taon]] | [[Talaksan:Magdeburg 1631.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 209 | [[:d:Q8740|Q8740]] | Vietnam War | [[Digmaang Biyetnam]] | [[Talaksan:VietnamMural.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 210 | [[:d:Q8465|Q8465]] | civil war | [[digmaang sibil]] | [[Talaksan:Battle of Gettysburg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[:d:Q8676|Q8676]] | American Civil War | [[Digmaang Sibil ng Amerika|Digmaang Sibil ng Estados Unidos]] | [[Talaksan:CivilWarUSAColl.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[:d:Q317|Q317]] | dictatorship | [[diktadura]] | [[Talaksan:Hitler Nürnberg 1935.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[:d:Q9106|Q9106]] | Dmitri Mendeleev | [[Dimitri Mendeleyev]] | [[Talaksan:Dmitri Mendeleev.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[:d:Q12536|Q12536]] | Abbasid Caliphate | [[Kalipatong Abasida|Dinastiyang Abasida]] | [[Talaksan:Abbasid Caliphate-ar.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[:d:Q7209|Q7209]] | Han dynasty | [[Dinastiyang Han]] | [[Talaksan:Summer Vacation 2007, 263, Watchtower In The Morning Light, Dunhuang, Gansu Province.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[:d:Q9903|Q9903]] | Ming dynasty | [[Dinastiyang Ming]] | [[Talaksan:Ming Empire cca 1580 (en).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[:d:Q8733|Q8733]] | Qing dynasty | [[Dinastiyang Qing]] | |- | style='text-align:right'| 218 | [[:d:Q9683|Q9683]] | Tang dynasty | [[Dinastiyang Tang]] | [[Talaksan:Tang Dynasty circa 700 CE.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 219 | [[:d:Q430|Q430]] | dinosaur | [[dinosauro]] | [[Talaksan:Various dinosaurs2.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 220 | [[:d:Q11656|Q11656]] | diode | [[Diodo|diode]] | [[Talaksan:Diode-closeup.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[:d:Q1889|Q1889]] | diplomacy | [[diplomasya]] | [[Talaksan:2024-11-18-Headquarters of the United Nations-0605.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[:d:Q4439|Q4439]] | hard disk | [[Hard disk drive|diskong matigas]] | [[Talaksan:Western Digital WD2500BB Hard Disk A.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 223 | [[:d:Q12206|Q12206]] | diabetes | [[diyabetes]] | [[Talaksan:Blue circle for diabetes.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[:d:Q9453|Q9453]] | dialectic | [[Diyalektika]] | [[Talaksan:Georg Pencz, Dialectic, NGA 33130.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[:d:Q5283|Q5283]] | diamond | [[diyamante]] | [[Talaksan:Rough Diamond.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[:d:Q190|Q190]] | God | [[Diyos]] | [[Talaksan:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 001.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[:d:Q7430|Q7430]] | deoxyribonucleic acid | [[DNA]] | [[Talaksan:DNA animation.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[:d:Q4917|Q4917]] | United States dollar | [[dolyar ng Estados Unidos]] | [[Talaksan:USDnotes.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[:d:Q11395|Q11395]] | domestication | [[domestikasyon]] | [[Talaksan:Domestication Timeline.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[:d:Q612|Q612]] | Dubai | [[Dubai]] | [[Talaksan:Dubai Skyline mit Burj Khalifa (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[:d:Q7873|Q7873]] | blood | [[dugo]] | [[Talaksan:Blood Test (15575812743).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[:d:Q7953|Q7953]] | Zen | [[Zen|Dzen]] | [[Talaksan:Eiheiji gate.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[:d:Q1063|Q1063]] | evolution | [[ebolusyon]] | [[Talaksan:L'origine de l'évolution.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[:d:Q8434|Q8434]] | education | [[edukasyon]] | [[Talaksan:1887 Bettannier Der Schwarze Fleck anagoria.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[:d:Q79|Q79]] | Egypt | [[Ehipto]] | [[Talaksan:All Gizah Pyramids.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 236 | [[:d:Q7150|Q7150]] | ecology | [[ekolohiya]] | [[Talaksan:Grib skov.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[:d:Q8134|Q8134]] | economics | [[ekonomika]] | [[Talaksan:Economics circular flow cartoon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[:d:Q11214|Q11214]] | differential equation | [[ekwasyong diperensiyal]] | [[Talaksan:Exemple d'eqüacion diferenciala.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[:d:Q7939|Q7939]] | El Niño | [[El Niño]] | [[Talaksan:ENSO - El Niño.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 240 | [[:d:Q849919|Q849919]] | electromagnetic interaction | [[electromagnetic interaction]] | [[Talaksan:Feynmann Diagram Coulomb.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[:d:Q9778|Q9778]] | electronic music | [[electronic music]] | [[Talaksan:1st commercial Moog synthesizer (1964, commissioned by the Alwin Nikolai Dance Theater of NY) @ Stearns Collection (Stearns 2035), University of Michigan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 242 | [[:d:Q12725|Q12725]] | electricity | [[elektrisidad]] | [[Talaksan:Lightning simulator questacon04.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 243 | [[:d:Q11650|Q11650]] | electronics | [[elektronika]] | [[Talaksan:Arduino ftdi chip-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[:d:Q11344|Q11344]] | chemical element | [[Elemento (kimika)|elemento]] | [[Talaksan:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 245 | [[:d:Q7207|Q7207]] | Elizabeth I of England | [[Elizabeth I ng Inglatera]] | [[Talaksan:Elizabeth1England.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 246 | [[:d:Q303|Q303]] | Elvis Presley | [[Elvis Presley]] | [[Talaksan:Elvis Presley Publicity Photo for The Trouble with Girls 1968.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 247 | [[:d:Q613|Q613]] | Emirate of Dubai | [[Emirate of Dubai]] | [[Talaksan:UAE Dubai Marina img1 asv2018-01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 248 | [[:d:Q11379|Q11379]] | energy | [[enerhiya]] | [[Talaksan:Electric power transmission.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 249 | [[:d:Q12739|Q12739]] | nuclear power | [[Enerhiyang nukleyar|enerhiyang nuklear]] | [[Talaksan:Nuclear Power Plant Cattenom.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 250 | [[:d:Q8753|Q8753]] | Enrico Fermi | [[Enrico Fermi]] | [[Talaksan:Enrico Fermi 1943-49.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 251 | [[:d:Q5292|Q5292]] | encyclopedia | [[ensiklopedya]] | [[Talaksan:Bertelsmann Lexikothek.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 252 | [[:d:Q8047|Q8047]] | enzyme | [[ensima]] | [[Talaksan:Enzyme inhibition.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 253 | [[:d:Q8272|Q8272]] | Epic of Gilgamesh | [[Epiko ni Gilgamesh]] | [[Talaksan:GilgameshTablet.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 254 | [[:d:Q41571|Q41571]] | epilepsy | [[epilepsiya]] | [[Talaksan:Spike-waves.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 255 | [[:d:Q9471|Q9471]] | epistemology | [[epistemolohiya]] | [[Talaksan:4 Pramanas, epistemology according to ancient Nyayasutras.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 256 | [[:d:Q9123|Q9123]] | Ernest Rutherford | [[Ernest Rutherford]] | [[Talaksan:Ernest Rutherford LOC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 257 | [[:d:Q9130|Q9130]] | Erwin Schrödinger | [[Erwin Schrödinger]] | [[Talaksan:Erwin Schrödinger - Narodowe Archiwum Cyfrowe (1-E-939).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 258 | [[:d:Q29|Q29]] | Spain | [[Espanya]] | [[Talaksan:Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 259 | [[:d:Q143|Q143]] | Esperanto | [[Esperanto]] | [[Talaksan:Flag of Esperanto.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 260 | [[:d:Q42527|Q42527]] | spice | [[Pampalasa|espesya]] | [[Talaksan:Spices1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 261 | [[:d:Q11455|Q11455]] | special relativity | [[Teorya ng natatanging relatibidad|espesyal na teoriya ng relatibidad]] | [[Talaksan:Gedankenexperiment Zeitdilitation.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 262 | [[:d:Q7432|Q7432]] | species | [[espesye]] | [[Talaksan:Heliconius mimicry.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 263 | [[:d:Q12483|Q12483]] | statistics | [[estadistika]] | [[Talaksan:Standard Normal Distribution-en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 264 | [[:d:Q7275|Q7275]] | state | [[estado]] | [[Talaksan:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 265 | [[:d:Q30|Q30]] | United States | [[Estados Unidos|Estados Unidos ng Amerika]] | [[Talaksan:United States - Location Map (2013) - USA - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 266 | [[:d:Q9202|Q9202]] | Statue of Liberty | [[Estatwa ng Kalayaan]] | [[Talaksan:Statue of Liberty and a sightseeing boat, Liberty Island, New York.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 267 | [[:d:Q153|Q153]] | ethanol | [[etanol]] | [[Talaksan:Sample of Absolute Ethanol.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 268 | [[:d:Q115|Q115]] | Ethiopia | [[Ethiopia]] | [[Talaksan:Ethiopia in its region.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 269 | [[:d:Q9465|Q9465]] | ethics | [[etika]] | [[Talaksan:Rage-and-anger-fresco.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 270 | [[:d:Q8747|Q8747]] | Euclid | [[Euclides|Euclid]] | [[Talaksan:Euklid2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 271 | [[:d:Q4916|Q4916]] | euro | [[Euro]] | [[Talaksan:Euro Series Banknotes (2019) - centered.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 272 | [[:d:Q46|Q46]] | Europe | [[Europa]] | [[Talaksan:Europe satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 273 | [[:d:Q7371|Q7371]] | Federico Fellini | [[Federico Fellini]] | [[Talaksan:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 274 | [[:d:Q1496|Q1496]] | Ferdinand Magellan | [[Fernando de Magallanes]] | [[Talaksan:Retrato de Hernando de Magallanes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 275 | [[:d:Q9764|Q9764]] | flamenco | [[flamenco]] | [[Talaksan:Sargent John Singer Spanish Dancer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 276 | [[:d:Q12748|Q12748]] | fossil fuel | [[fossil fuel]] | [[Talaksan:Combustibles fossiles.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 277 | [[:d:Q5432|Q5432]] | Francisco Goya | [[Francisco de Goya]] | [[Talaksan:Vicente López Portaña - el pintor Francisco de Goya.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 278 | [[:d:Q5604|Q5604]] | Frank Lloyd Wright | [[Frank Lloyd Wright]] | [[Talaksan:Frank Lloyd Wright LC-USZ62-36384.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 279 | [[:d:Q8007|Q8007]] | Franklin Delano Roosevelt | [[Franklin D. Roosevelt]] | [[Talaksan:FDR 1944 Color Portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 280 | [[:d:Q905|Q905]] | Franz Kafka | [[Franz Kafka]] | [[Talaksan:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 281 | [[:d:Q7312|Q7312]] | Franz Schubert | [[Franz Schubert]] | [[Talaksan:Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875 larger version.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 282 | [[:d:Q1268|Q1268]] | Frédéric Chopin | [[Frederic Francois Chopin]] | [[Talaksan:Frederic Chopin photo.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 283 | [[:d:Q5588|Q5588]] | Frida Kahlo | [[Frida Kahlo]] | [[Talaksan:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 284 | [[:d:Q9358|Q9358]] | Friedrich Nietzsche | [[Friedrich Nietzsche]] | [[Talaksan:Nietzsche187a.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 285 | [[:d:Q764|Q764]] | fungi | [[Halamang-singaw|Fungus]] | [[Talaksan:2006-08-09 Amanita citrina 46465 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 286 | [[:d:Q2736|Q2736]] | association football | [[futbol]] | [[Talaksan:Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 287 | [[:d:Q125851781|Q125851781]] | Fâtih Sultan Mehemmed Han | [[Fâtih Sultan Mehemmed Han]] | |- | style='text-align:right'| 288 | [[:d:Q991|Q991]] | Fyodor Dostoyevsky | [[Feodor Dostoyevsky|Fëdor Dostoevskij]] | [[Talaksan:Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 289 | [[:d:Q5878|Q5878]] | | [[Gabriel García Márquez]] | [[Talaksan:Gabriel Garcia Marquez.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 290 | [[:d:Q318|Q318]] | galaxy | [[Galaksiya|galaxy]] | [[Talaksan:NGC 4414 (NASA-med).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 291 | [[:d:Q8778|Q8778]] | Galen | [[Galen]] | [[Talaksan:Galenus.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 292 | [[:d:Q307|Q307]] | Galileo Galilei | [[Galileo Galilei]] | [[Talaksan:Galileo.arp.300pix.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 293 | [[:d:Q7191|Q7191]] | Nobel Prize | [[Gantimpalang Nobel]] | [[Talaksan:Marie Skłodowska-Curie's Nobel Prize in Chemistry 1911.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 294 | [[:d:Q11432|Q11432]] | gas | [[gas]] | [[Talaksan:Kinetic theory of gases.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 295 | [[:d:Q156103|Q156103]] | gastroenteritis | [[gastroenteritis]] | [[Talaksan:Gastroenteritis viruses.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 296 | [[:d:Q8495|Q8495]] | milk | [[gatas]] | [[Talaksan:Glass of Milk (33657535532).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 297 | [[:d:Q720|Q720]] | Genghis Khan | [[Genghis Khan]] | [[Talaksan:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 298 | [[:d:Q5683|Q5683]] | Geoffrey Chaucer | [[Geoffrey Chaucer]] | [[Talaksan:Portrait of Geoffrey Chaucer (4671380) (cropped) 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 299 | [[:d:Q7302|Q7302]] | George Frideric Handel | [[George Frideric Handel]] | [[Talaksan:George Frideric Handel by Balthasar Denner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 300 | [[:d:Q9235|Q9235]] | Georg Wilhelm Friedrich Hegel | [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] | [[Talaksan:Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 301 | [[:d:Q5679|Q5679]] | Lord Byron | [[George Byron, Ika-6 na Barong Byron]] | [[Talaksan:Byron 1813 by Phillips.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 302 | [[:d:Q23|Q23]] | | [[George Washington]] | [[Talaksan:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 303 | [[:d:Q7311|Q7311]] | Giacomo Puccini | [[Giacomo Puccini]] | [[Talaksan:GiacomoPuccini.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 304 | [[:d:Q897|Q897]] | gold | [[ginto]] | [[Talaksan:Gold-crystals.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 305 | [[:d:Q179277|Q179277]] | Giovanni Pierluigi da Palestrina | [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] | [[Talaksan:Giovanni Pierluigi da Palestrina.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 306 | [[:d:Q6607|Q6607]] | guitar | [[gitara]] | [[Talaksan:Classical Guitar two views.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 307 | [[:d:Q12554|Q12554]] | Middle Ages | [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] | [[Talaksan:Friedrich-barbarossa-und-soehne-welfenchronik 1-1000x1540.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 308 | [[:d:Q7204|Q7204]] | Middle East | [[Gitnang Silangan]] | [[Talaksan:Colorful shaded map of Middle East.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 309 | [[:d:Q7317|Q7317]] | Giuseppe Verdi | [[Giuseppe Verdi]] | [[Talaksan:Giuseppi Verdi by Ferdinand Mulnier c1870.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 310 | [[:d:Q7181|Q7181]] | globalization | [[globalisasyon]] | |- | style='text-align:right'| 311 | [[:d:Q11413|Q11413]] | go | [[Go (laro)|go]] | [[Talaksan:Go board.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 312 | [[:d:Q5377|Q5377]] | golf | [[golf]] | [[Talaksan:Golfer swing.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 313 | [[:d:Q9047|Q9047]] | Gottfried Wilhelm Leibniz | [[Gottfried Leibniz]] | [[Talaksan:Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 314 | [[:d:Q11412|Q11412]] | gravity | [[grabedad]] | [[Talaksan:Solar sys.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 315 | [[:d:Q7347|Q7347]] | Great Lakes | [[Mga Malalaking Lawa|Gran Lagos]] | [[Talaksan:ISS-43 the Great Lakes of North America.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 316 | [[:d:Q4421|Q4421]] | forest | [[gubat]] | [[Talaksan:Brussels Zonienwoud.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 317 | [[:d:Q11004|Q11004]] | vegetable | [[gulay]] | [[Talaksan:Kleinmarkthalle Frankfurt Gemüsestand.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 318 | [[:d:Q446|Q446]] | wheel | [[gulong]] | [[Talaksan:Hub (PSF).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 319 | [[:d:Q9188|Q9188]] | Empire State Building | [[Gusaling Empire State]] | [[Talaksan:Empire State Building (aerial view).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 320 | [[:d:Q7304|Q7304]] | Gustav Mahler | [[Gustav Mahler]] | [[Talaksan:Photo of Gustav Mahler by Moritz Nähr 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 321 | [[:d:Q6240|Q6240]] | Hafez | [[Hafez]] | [[Talaksan:Anselm Feuerbach Hafis vor der Schenke (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 322 | [[:d:Q12506|Q12506]] | Hagia Sophia | [[Hagia Sophia]] | [[Talaksan:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 323 | [[:d:Q9232|Q9232]] | Jainism | [[Hainismo]] | [[Talaksan:Shravanbelgola Gomateshvara feet prayer1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 324 | [[:d:Q756|Q756]] | plant | [[halaman]] | [[Talaksan:Thanh Long ở Ninh Thuận.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 325 | [[:d:Q8094|Q8094]] | wind | [[hangin]] | [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-1990-0206-324, Berlin, Passanten im Wind.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 326 | [[:d:Q8222|Q8222]] | Hangul | [[Hangul]] | [[Talaksan:Hangeul-basic.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 327 | [[:d:Q5673|Q5673]] | Hans Christian Andersen | [[Hans Christian Andersen]] | [[Talaksan:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 328 | [[:d:Q17|Q17]] | Japan | [[Hapon]] | [[Talaksan:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 329 | [[:d:Q5287|Q5287]] | Japanese | [[Wikang Hapones|Hapones]] | [[Talaksan:Nihongo.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 330 | [[:d:Q729|Q729]] | animal | [[hayop]] | [[Talaksan:Animal diversity.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 331 | [[:d:Q5589|Q5589]] | Henri Matisse | [[Henri Matisse]] | [[Talaksan:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 332 | [[:d:Q8768|Q8768]] | Henry Ford | [[Henry Ford]] | [[Talaksan:Henry ford 1919.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 333 | [[:d:Q1071|Q1071]] | geography | [[heograpiya]] | [[Talaksan:OrteliusWorldMap.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 334 | [[:d:Q1069|Q1069]] | geology | [[heolohiya]] | [[Talaksan:Mapa litológico de Genicera.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 335 | [[:d:Q8087|Q8087]] | geometry | [[heometriya]] | [[Talaksan:Westerner and Arab practicing geometry 15th century manuscript.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 336 | [[:d:Q7326|Q7326]] | Hernán Cortés | [[Hernán Cortés]] | [[Talaksan:Retrato de Hernán Cortés.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 337 | [[:d:Q1218|Q1218]] | Jerusalem | [[Herusalem]] | [[Talaksan:Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 338 | [[:d:Q302|Q302]] | Jesus Christ | [[Hesus]] | [[Talaksan:Spas vsederzhitel sinay (cropped1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 339 | [[:d:Q556|Q556]] | hydrogen | [[Idrohino|hidroheno]] | [[Talaksan:Hydrogen discharge tube.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 340 | [[:d:Q49|Q49]] | North America | [[Hilagang Amerika]] | [[Talaksan:North America satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 341 | [[:d:Q934|Q934]] | North Pole | [[Hilagang Polo]] | [[Talaksan:Noaa3-2006-0602-1206 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 342 | [[:d:Q8690|Q8690]] | Cultural Revolution | [[Himagsikang Pangkalinangan|Himagsikan sa Kultura]] | [[Talaksan:1967-02 1967年的红卫兵.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 343 | [[:d:Q6534|Q6534]] | French Revolution | [[Himagsikang Pranses]] | [[Talaksan:LouisXVIExecutionBig.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 344 | [[:d:Q8729|Q8729]] | Russian Revolution | [[Himagsikang Ruso (1917)|Himagsikang Ruso noong 1917]] | [[Talaksan:Revolución-marzo-rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 345 | [[:d:Q5451|Q5451]] | Himalayas | [[Himalaya]] | [[Talaksan:Himalayas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 346 | [[:d:Q9089|Q9089]] | Hinduism | [[Hinduismo]] | [[Talaksan:A Hindu wedding ritual in progress b.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 347 | [[:d:Q2763|Q2763]] | The Holocaust | [[Holokausto|Holocaust]] | [[Talaksan:Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1b.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 348 | [[:d:Q6691|Q6691]] | Homer | [[Homer]] | [[Talaksan:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 349 | [[:d:Q8646|Q8646]] | Hong Kong | [[Hong Kong]] | [[Talaksan:Hong Kong from Victoria Peak1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 350 | [[:d:Q11364|Q11364]] | hormone | [[hormona]] | |- | style='text-align:right'| 351 | [[:d:Q9268|Q9268]] | Judaism | [[Hudaismo]] | [[Talaksan:Menorah 0307.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 352 | [[:d:Q11420|Q11420]] | judo | [[Judo|hudo]] | [[Talaksan:KOCIS Korea Judo Kim Jaebum London 36 (7696361164).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 353 | [[:d:Q8473|Q8473]] | military | [[hukbo]] | [[Talaksan:Composite images — Military - animated.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 354 | [[:d:Q12551|Q12551]] | Hundred Years' War | [[Digmaang Daang Taon|Hundred Years' War]] | [[Talaksan:Battle of crecy froissart.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 355 | [[:d:Q319|Q319]] | Jupiter | [[Hupiter (planeta)|Hupiter]] | [[Talaksan:Jupiter OPAL 2024.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 356 | [[:d:Q7331|Q7331]] | Ibn Battuta | [[Ibn Battuta]] | [[Talaksan:Bust of Ibn Battuta at Ibn Battuta museum.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 357 | [[:d:Q9294|Q9294]] | Ibn Khaldun | [[Ibn Khaldun]] | [[Talaksan:Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 358 | [[:d:Q5113|Q5113]] | bird | [[ibon]] | [[Talaksan:Bird Diversity 2011.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 359 | [[:d:Q7257|Q7257]] | ideology | [[ideolohiya]] | [[Talaksan:War2.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 360 | [[:d:Q7314|Q7314]] | Igor Stravinsky | [[Igor Stravinsky]] | [[Talaksan:Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 361 | [[:d:Q362|Q362]] | World War II | [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] | [[Talaksan:Infobox collage for WWII.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 362 | [[:d:Q8275|Q8275]] | Iliad | [[Iliada]] | [[Talaksan:P. Oxy. 221.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 363 | [[:d:Q4022|Q4022]] | river | [[ilog]] | [[Talaksan:White Nile Fishermen (18156464842).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 364 | [[:d:Q3783|Q3783]] | Amazon | [[Ilog Amasona]] | [[Talaksan:Amazon CIAT (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 365 | [[:d:Q7355|Q7355]] | Yellow River | [[Ilog Dilaw]] | [[Talaksan:Yellow River - panoramio.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 366 | [[:d:Q5089|Q5089]] | Ganges | [[Ilog Ganges]] | [[Talaksan:View of Ghats across the Ganges, Varanasi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 367 | [[:d:Q7348|Q7348]] | Indus River | [[Ilog Indo]] | [[Talaksan:Indus near Skardu.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 368 | [[:d:Q3503|Q3503]] | Congo | [[Ilog Congo|Ilog Konggo]] | [[Talaksan:Sunrise near Mossaka (Congo).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 369 | [[:d:Q1497|Q1497]] | Mississippi River | [[Ilog Mississippi]] | [[Talaksan:Efmo View from Fire Point.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 370 | [[:d:Q3542|Q3542]] | Niger River | [[Ilog Niger]] | [[Talaksan:Niger River View, Djenne (6861797).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 371 | [[:d:Q3392|Q3392]] | Nile | [[Ilog Nilo]] | [[Talaksan:Cairo skyline, Panoramic view, Egypt.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 372 | [[:d:Q584|Q584]] | Rhine | [[Ilog Rin]] | [[Talaksan:Loreleyblick Maria Ruh 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 373 | [[:d:Q626|Q626]] | Volga | [[Ilog Volga]] | [[Talaksan:Вид на Кинешемский мост из села Воздвиженье.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 374 | [[:d:Q5413|Q5413]] | Yangtze | [[Ilog Yangtze]] | [[Talaksan:Qutang Gorge on Changjiang.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 375 | [[:d:Q7363|Q7363]] | nose | [[ilong]] | [[Talaksan:Dog nose.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 376 | [[:d:Q9312|Q9312]] | Immanuel Kant | [[Immanuel Kant]] | [[Talaksan:Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 377 | [[:d:Q7260|Q7260]] | imperialism | [[imperyalismo]] | [[Talaksan:China imperialism cartoon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 378 | [[:d:Q11774|Q11774]] | Gupta Empire | [[Imperyong Gupta]] | |- | style='text-align:right'| 379 | [[:d:Q28573|Q28573]] | Inca Empire | [[Imperyong Inka|Imperyong Incaico]] | [[Talaksan:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 380 | [[:d:Q184536|Q184536]] | Mali Empire | [[Imperyong Mali]] | [[Talaksan:Catalan Atlas BNF Sheet 6 Western Sahara.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 381 | [[:d:Q12557|Q12557]] | Mongol Empire | [[Imperyong Monggol]] | |- | style='text-align:right'| 382 | [[:d:Q12560|Q12560]] | Ottoman Empire | [[Imperyong Otomano]] | [[Talaksan:Rise of Ottoman empire.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 383 | [[:d:Q2277|Q2277]] | Roman Empire | [[Imperyong Romano]] | [[Talaksan:Inscription Theatre Leptis Magna Libya.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 384 | [[:d:Q11028|Q11028]] | information | [[impormasyon]] | [[Talaksan:Structure of the Universe.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 385 | [[:d:Q5325|Q5325]] | inductor | [[Panawit|indaktor]] | [[Talaksan:Electronic component inductors.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 386 | [[:d:Q668|Q668]] | India | [[Indiya|India]] | [[Talaksan:India-locator-map-blank.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 387 | [[:d:Q252|Q252]] | Indonesia | [[Indonesya|Indonesia]] | [[Talaksan:Indonesian Culture.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 388 | [[:d:Q11051|Q11051]] | Hindustani | [[Indostaniko]] | [[Talaksan:Hindustani.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 389 | [[:d:Q8148|Q8148]] | industrial sector | [[industriya]] | [[Talaksan:Valero Three Rivers Refinery Texas 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 390 | [[:d:Q11388|Q11388]] | infrared radiation | [[infrared]] | [[Talaksan:Ir girl.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 391 | [[:d:Q1860|Q1860]] | English | [[Wikang Ingles|Ingles]] | [[Talaksan:William Shakespeare - Sonnet XXX - Rapenburg 30, Leiden (cropped).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 392 | [[:d:Q7546|Q7546]] | Ingmar Bergman | [[Ingmar Bergman]] | [[Talaksan:Ingmar Bergman (1966).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 393 | [[:d:Q11023|Q11023]] | engineering | [[inhenyeriya]] | [[Talaksan:PIA19664-MarsInSightLander-Assembly-20150430.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 394 | [[:d:Q11418|Q11418]] | weak interaction | [[interaksiyong mahina]] | [[Talaksan:PiPlus muon decay.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 395 | [[:d:Q11415|Q11415]] | strong interaction | [[interaksiyong malakas]] | [[Talaksan:Nuclear Force anim smaller.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 396 | [[:d:Q12757|Q12757]] | internal combustion engine | [[internal combustion engine]] | [[Talaksan:Diesel Engine (4 cycle running).gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 397 | [[:d:Q7801|Q7801]] | International Court of Justice | [[Pandaigdigang Hukumang Pangkatarungan|Internasyonal na Hukuman ng Katarungan]] | [[Talaksan:Friedenspalast Den Haag (100MP).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 398 | [[:d:Q75|Q75]] | Internet | [[Internet]] | [[Talaksan:Internet users per 100 and GDP per capita.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 399 | [[:d:Q794|Q794]] | Iran | [[Iran]] | [[Talaksan:Iran - Location Map (2013) - IRN - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 400 | [[:d:Q796|Q796]] | Iraq | [[Iraq]] | [[Talaksan:View of Sulaymaniyah (Slemani) City in Winter - Snow 2015.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 401 | [[:d:Q935|Q935]] | Isaac Newton | [[Isaac Newton]] | [[Talaksan:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 402 | [[:d:Q152|Q152]] | fish | [[isda]] | [[Talaksan:Fish-coll002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 403 | [[:d:Q450|Q450]] | mind | [[Isip]] | [[Talaksan:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 404 | [[:d:Q432|Q432]] | Islam | [[Islam]] | [[Talaksan:Mosque.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 405 | [[:d:Q801|Q801]] | Israel | [[Israel]] | [[Talaksan:Часовая башня султана Абдул Хамида II - panoramio.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 406 | [[:d:Q406|Q406]] | Istanbul | [[Istanbul]] | [[Talaksan:Istanbul Montage 2016.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 407 | [[:d:Q38|Q38]] | Italy | [[Italya]] | [[Talaksan:Colosseo 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 408 | [[:d:Q589|Q589]] | black hole | [[itim na butas]] | [[Talaksan:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 409 | [[:d:Q7321|Q7321]] | Jacques Cartier | [[Jacques Cartier]] | [[Talaksan:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 410 | [[:d:Q3630|Q3630]] | Jakarta | [[Jakarta]] | [[Talaksan:Jakarta.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 411 | [[:d:Q9095|Q9095]] | James Clerk Maxwell | [[James Clerk Maxwell]] | [[Talaksan:James-Clerk-Maxwell-1831-1879.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 412 | [[:d:Q7324|Q7324]] | James Cook | [[James Cook]] | [[Talaksan:Captainjamescookportrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 413 | [[:d:Q6882|Q6882]] | James Joyce | [[James Joyce]] | [[Talaksan:James Joyce by Alex Ehrenzweig, 1915 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 414 | [[:d:Q8962|Q8962]] | James Prescott Joule | [[James Prescott Joule]] | [[Talaksan:SS-joule.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 415 | [[:d:Q9041|Q9041]] | James Watt | [[James Watt]] | [[Talaksan:James Watt by Henry Howard.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 416 | [[:d:Q36322|Q36322]] | Jane Austen | [[Jane Austen]] | [[Talaksan:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810) hires.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 417 | [[:d:Q1047|Q1047]] | Jawaharlal Nehru | [[Jawaharlal Nehru]] | [[Talaksan:Jawaharlal Nehru, circa 1925.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 418 | [[:d:Q8341|Q8341]] | jazz | [[jazz]] | [[Talaksan:Louis Armstrong restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 419 | [[:d:Q6527|Q6527]] | Jean-Jacques Rousseau | [[Jean-Jacques Rousseau]] | [[Talaksan:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 420 | [[:d:Q9364|Q9364]] | Jean-Paul Sartre | [[Jean-Paul Sartre]] | [[Talaksan:Flickr - Government Press Office (GPO) - Jean Paul Sartre and Simone De Beauvoir welcomed by Avraham Shlonsky and Leah Goldberg (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 421 | [[:d:Q1339|Q1339]] | Johann Sebastian Bach | [[Johann Sebastian Bach]] | [[Talaksan:Johann Sebastian Bach.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 422 | [[:d:Q5879|Q5879]] | Johann Wolfgang von Goethe | [[Johann Wolfgang von Goethe]] | [[Talaksan:Goethe (Stieler 1828).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 423 | [[:d:Q7294|Q7294]] | Johannes Brahms | [[Johannes Brahms]] | [[Talaksan:JohannesBrahms.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 424 | [[:d:Q8958|Q8958]] | Johannes Gutenberg | [[Johannes Gutenberg]] | [[Talaksan:Gutenberg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 425 | [[:d:Q8963|Q8963]] | Johannes Kepler | [[Johannes Kepler]] | [[Talaksan:Johannes Kepler by Hans von Aachen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 426 | [[:d:Q9353|Q9353]] | John Locke | [[John Locke]] | [[Talaksan:JohnLocke.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 427 | [[:d:Q9317|Q9317]] | John Maynard Keynes | [[John Maynard Keynes]] | [[Talaksan:Keynes 1933.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 428 | [[:d:Q909|Q909]] | Jorge Luis Borges | [[Jorge Luis Borges]] | [[Talaksan:Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern (full).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 429 | [[:d:Q7349|Q7349]] | Joseph Haydn | [[Joseph Haydn]] | [[Talaksan:Joseph Haydn, målning av Thomas Hardy från 1792.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 430 | [[:d:Q855|Q855]] | Joseph Stalin | [[Joseph Stalin]] | [[Talaksan:StalinCropped1943.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 431 | [[:d:Q7226|Q7226]] | Joan of Arc | [[Juana ng Arko]] | [[Talaksan:Contemporaine afb jeanne d arc.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 432 | [[:d:Q1048|Q1048]] | Julius Caesar | [[Julio Cesar]] | [[Talaksan:Retrato de Julio César (26724093101) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 433 | [[:d:Q9081|Q9081]] | knowledge | [[kaalaman]] | [[Talaksan:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 434 | [[:d:Q726|Q726]] | horse | [[kabayo]] | [[Talaksan:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 435 | [[:d:Q8432|Q8432]] | civilization | [[Kabihasnan]] | [[Talaksan:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 436 | [[:d:Q28567|Q28567]] | Maya civilization | [[Kabihasnang Maya]] | [[Talaksan:El Castillo, Chichén Itzá.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 437 | [[:d:Q7242|Q7242]] | beauty | [[Kagandahan]] | [[Talaksan:A Japanese Beauty (OAW).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 438 | [[:d:Q10294|Q10294]] | poverty | [[Kahirapan]] | [[Talaksan:Thomas Benjamin Kennington - Orphans.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 439 | [[:d:Q287|Q287]] | wood | [[kahoy]] | [[Talaksan:Arquitectura en madera.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 440 | [[:d:Q601401|Q601401]] | trade | [[Kalakalan]] | [[Talaksan:Fredmeyer edit 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 441 | [[:d:Q500|Q500]] | Citrus × limon | [[Lemon|kalamansî (punò)]] | [[Talaksan:Citrus x limon - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-041.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 442 | [[:d:Q7881|Q7881]] | skeleton | [[Kalansay]] | [[Talaksan:Skeletons.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 443 | [[:d:Q10856|Q10856]] | Columbidae | [[Kalapati]] | [[Talaksan:2019-03-17 Columba oenas, Jesmond Dene 8.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 444 | [[:d:Q12132|Q12132]] | calendar system | [[kalendaryo]] | [[Talaksan:Revolution kalendar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 445 | [[:d:Q12138|Q12138]] | Gregorian calendar | [[Kalendaryong Gregoryano]] | [[Talaksan:Ewiger Kalender gregorianisch.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 446 | [[:d:Q7011|Q7011]] | Kalidasa | [[Kalidasa]] | [[Talaksan:Kalidas.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 447 | [[:d:Q12681|Q12681]] | calligraphy | [[kaligrapiya]] | [[Talaksan:Calligraphy word.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 448 | [[:d:Q7860|Q7860]] | nature | [[kalikasan]] | [[Talaksan:Desert Electric.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 449 | [[:d:Q11042|Q11042]] | culture | [[Kultura|Kalinangan]] | [[Talaksan:Fastnachtsumzug, Rottweil, Süddeutschland.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 450 | [[:d:Q9165|Q9165]] | soul | [[kaluluwa]] | [[Talaksan:Meister von Heiligenkreuz 001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 451 | [[:d:Q12147|Q12147]] | health | [[Kalusugan]] | [[Talaksan:Star of life2.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 452 | [[:d:Q4|Q4]] | death | [[kamatayan]] | [[Talaksan:Dead dog in Ulaanbaatar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 453 | [[:d:Q7375|Q7375]] | Camelus | [[Kamelyo]] | [[Talaksan:Chameau de bactriane.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 454 | [[:d:Q7350|Q7350]] | Panama Canal | [[Kanal ng Panama|Kanal Panama]] | [[Talaksan:Panama Canal Gatun Locks.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 455 | [[:d:Q899|Q899]] | Suez Canal | [[Kanal ng Suez|Kanal Suez]] | [[Talaksan:Suez Canal, Egypt (31596166706).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 456 | [[:d:Q12078|Q12078]] | cancer | [[kanser]] | [[Talaksan:Breast cancer cell (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 457 | [[:d:Q7366|Q7366]] | song | [[Awitin|kanta]] | [[Talaksan:Ademareuil1.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 458 | [[:d:Q12131|Q12131]] | disability | [[Kapansanan]] | [[Talaksan:MUTCD D9-6.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 459 | [[:d:Q5322|Q5322]] | capacitor | [[Kapasitor]] | [[Talaksan:JVC MX-J950R - power module-1112 (cropped) - Elna Silmic electrolytic capacitors.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 460 | [[:d:Q454|Q454]] | peace | [[Kapayapaan]] | [[Talaksan:Peace dove.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 461 | [[:d:Q8486|Q8486]] | coffee | [[kape]] | [[Talaksan:A small cup of coffee.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 462 | [[:d:Q6206|Q6206]] | capitalism | [[Kapitalismo]] | [[Talaksan:Anti-capitalism color.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 463 | [[:d:Q8660|Q8660]] | Karachi | [[Karachi]] | [[Talaksan:Karachi from above.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 464 | [[:d:Q9430|Q9430]] | ocean | [[karagatan]] | [[Talaksan:Ocean beach at low tide against the sun.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 465 | [[:d:Q788|Q788]] | Arctic Ocean | [[Karagatang Artiko]] | [[Talaksan:Arctic Ocean.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 466 | [[:d:Q97|Q97]] | Atlantic Ocean | [[Karagatang Atlantiko]] | [[Talaksan:Atlantic Ocean.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 467 | [[:d:Q1239|Q1239]] | Indian Ocean | [[Karagatang Indiyo|Karagatang Indiyano]] | [[Talaksan:Indian Ocean-CIA WFB Map.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 468 | [[:d:Q98|Q98]] | Pacific Ocean | [[Karagatang Pasipiko]] | [[Talaksan:Pacific Ocean.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 469 | [[:d:Q12136|Q12136]] | disease | [[Sakit|karamdaman]] | [[Talaksan:Mycobacterium tuberculosis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 470 | [[:d:Q12125|Q12125]] | common cold | [[Karaniwang sipon]] | [[Talaksan:Rhinovirus isosurface.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 471 | [[:d:Q8458|Q8458]] | human rights | [[Karapatang pantao]] | [[Talaksan:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 472 | [[:d:Q11419|Q11419]] | karate | [[Karatedo|Karate]] | [[Talaksan:WKF-Karate-World-Championships 2012 Paris 263.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 473 | [[:d:Q623|Q623]] | carbon | [[Karbon]] | [[Talaksan:Coal anthracite.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 474 | [[:d:Q9061|Q9061]] | Karl Marx | [[Karl Marx]] | [[Talaksan:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 475 | [[:d:Q10990|Q10990]] | meat | [[karne]] | [[Talaksan:FoodMeat.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 476 | [[:d:Q309|Q309]] | history | [[kasaysayan]] | [[Talaksan:Nikolaos Gyzis - Historia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 477 | [[:d:Q1321|Q1321]] | Spanish | [[Wikang Kastila|Kastila]] | [[Talaksan:Eñe on keyboard - grey.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 478 | [[:d:Q12453|Q12453]] | measurement | [[Kasukatan]] | [[Talaksan:Taking measurements.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 479 | [[:d:Q11460|Q11460]] | clothing | [[kasuotan]] | [[Talaksan:Clothes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 480 | [[:d:Q12174|Q12174]] | obesity | [[Labis na katabaan|Katabaan]] | [[Talaksan:Obesity-waist circumference.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 481 | [[:d:Q8492|Q8492]] | juice | [[Katas (inumin)|katas]] | [[Talaksan:Juicing the lemons (6027988479).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 482 | [[:d:Q8253|Q8253]] | fiction | [[kathang-isip]] | [[Talaksan:Alice par John Tenniel 30.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 483 | [[:d:Q7354|Q7354]] | Southern Ocean | [[Katimugang Karagatan]] | [[Talaksan:Location Southern Ocean.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 484 | [[:d:Q7949|Q7949]] | truth | [[Katotohanan]] | |- | style='text-align:right'| 485 | [[:d:Q5586|Q5586]] | Katsushika Hokusai | [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] | [[Talaksan:Hokusai as an old man.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 486 | [[:d:Q205|Q205]] | infinity | [[Kawalang-hanggan|Kawalang hangganan]] | [[Talaksan:Infinite.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 487 | [[:d:Q10943|Q10943]] | cheese | [[keso]] | [[Talaksan:Hartkaese HardCheeses.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 488 | [[:d:Q7296|Q7296]] | Mount Kilimanjaro | [[Kilimanjaro]] | [[Talaksan:Mt. Kilimanjaro 12.2006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 489 | [[:d:Q11570|Q11570]] | kilogram | [[kilogramo]] | [[Talaksan:CGKilogram.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 490 | [[:d:Q7178|Q7178]] | International Red Cross and Red Crescent Movement | [[Kilusang Pandaigdig ng Krus na Pula at Gasuklay na Pula]] | [[Talaksan:Medilunaroja.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 491 | [[:d:Q2329|Q2329]] | chemistry | [[kimika]] | [[Talaksan:Chemicals in flasks.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 492 | [[:d:Q11165|Q11165]] | inorganic chemistry | [[kimikang inorganiko]] | |- | style='text-align:right'| 493 | [[:d:Q11372|Q11372]] | physical chemistry | [[kimikang makapisika]] | [[Talaksan:Lomonosov Chymiae Physicae 1752.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 494 | [[:d:Q11351|Q11351]] | organic chemistry | [[kimikang organiko]] | [[Talaksan:Organic synthesis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 495 | [[:d:Q3838|Q3838]] | Kinshasa | [[Kinshasa]] | [[Talaksan:Vue Kinshasa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 496 | [[:d:Q11397|Q11397]] | classical mechanics | [[Klasikong mekanika|klasikong mekaniks]] | [[Talaksan:Newtons cradle animation book.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 497 | [[:d:Q7937|Q7937]] | climate | [[klima]] | [[Talaksan:Köppen-Geiger Climate Classification Map (1980–2016) no borders.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 498 | [[:d:Q10285|Q10285]] | Colosseum | [[Koliseo]] | [[Talaksan:Colosseo 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 499 | [[:d:Q1348|Q1348]] | Kolkata | [[Kolkata]] | [[Talaksan:Ketan donate4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 500 | [[:d:Q7167|Q7167]] | colonialism | [[kolonyalismo]] | [[Talaksan:RomanEmpire 117.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 501 | [[:d:Q3559|Q3559]] | comet | [[kometa]] | [[Talaksan:C2022 E3 (ZTF)- Alessandro Bianconi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 502 | [[:d:Q1004|Q1004]] | comic | [[komiks]] | [[Talaksan:Krazy Kat 1918-09-07.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 503 | [[:d:Q11173|Q11173]] | chemical compound | [[Kompuwestong pangkimika|kompuwesto]] | |- | style='text-align:right'| 504 | [[:d:Q68|Q68]] | computer | [[kompyuter]] | [[Talaksan:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 505 | [[:d:Q11024|Q11024]] | communication | [[Pakikipagtalastasan|Komunikasyon]] | |- | style='text-align:right'| 506 | [[:d:Q6186|Q6186]] | communism | [[Komunismo]] | [[Talaksan:Comunismo.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 507 | [[:d:Q9581|Q9581]] | Confucianism | [[Confucianismo|Konpusyanismo]] | [[Talaksan:Jiangyin wenmiao dachengdian.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 508 | [[:d:Q7169|Q7169]] | conservatism | [[Konserbatismo]] | [[Talaksan:Conservatism - K. LCCN2011647256 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 509 | [[:d:Q5107|Q5107]] | continent | [[kontinente]] | [[Talaksan:Continentes Wikipedia.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 510 | [[:d:Q9176|Q9176]] | Korean | [[Wikang Koreano|Koreano]] | [[Talaksan:Hangugeo-Chosonmal.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 511 | [[:d:Q1420|Q1420]] | car | [[kotse]] | [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 183-J0711-0001-003, Warnemünde, Stau.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 512 | [[:d:Q5375|Q5375]] | cricket | [[Kriket]] | [[Talaksan:Muralitharan bowling to Adam Gilchrist.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 513 | [[:d:Q5043|Q5043]] | Christianity | [[Kristiyanismo]] | [[Talaksan:Jerusalem Holy-Sepulchre Jesus-Detail-01.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 514 | [[:d:Q12546|Q12546]] | Crusades | [[Mga Krusada|Krusada]] | [[Talaksan:Combat deuxième croisade.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 515 | [[:d:Q1075|Q1075]] | color | [[kulay]] | [[Talaksan:Colouring pencils.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 516 | [[:d:Q1390|Q1390]] | insect | [[Insekto|Kulisap]] | [[Talaksan:Insekter.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 517 | [[:d:Q8620|Q8620]] | Kwame Nkrumah | [[Kwame Nkrumah]] | [[Talaksan:Kwame Nkrumah - The National Archives UK - CO 1069-50-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 518 | [[:d:Q11402|Q11402]] | force | [[Puwersa|lakas]] | [[Talaksan:Force examples.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 519 | [[:d:Q8441|Q8441]] | man | [[lalaki]] | [[Talaksan:Pioneer plaque line-drawing of a human male.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 520 | [[:d:Q7367|Q7367]] | mosquito | [[Lamok]] | [[Talaksan:Mosquito on human skin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 521 | [[:d:Q7386|Q7386]] | Formicidae | [[langgam]] | [[Talaksan:Meat eater ant feeding on honey02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 522 | [[:d:Q9333|Q9333]] | Laozi | [[Lao-Tse|Laozi]] | [[Talaksan:Zhang Lu-Laozi Riding an Ox (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 523 | [[:d:Q11410|Q11410]] | game | [[Laro]] | [[Talaksan:Les joueurs de cartes de P. Cézanne (Fondation Vuitton, Paris) (33568651718).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 524 | [[:d:Q11422|Q11422]] | toy | [[Laruan]] | [[Talaksan:Child playing with a toy cart and horse. -front- (9726037522).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 525 | [[:d:Q41670|Q41670]] | Latin alphabet | [[Latin alphabet]] | |- | style='text-align:right'| 526 | [[:d:Q5513|Q5513]] | Lake Baikal | [[Lawa ng Baikal]] | [[Talaksan:Olkhon Island and Lake Baikal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 527 | [[:d:Q5511|Q5511]] | Lake Tanganyika | [[Lawa ng Tanganyika]] | [[Talaksan:Lake Tanganyika.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 528 | [[:d:Q5505|Q5505]] | Lake Victoria | [[Lawa ng Victoria]] | [[Talaksan:Getting out to fish at dusk.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 529 | [[:d:Q4724|Q4724]] | Le Corbusier | [[Le Corbusier]] | [[Talaksan:Le Corbusier (1964).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 530 | [[:d:Q7243|Q7243]] | Leo Tolstoy | [[Leo Tolstoy]] | [[Talaksan:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 531 | [[:d:Q762|Q762]] | Leonardo da Vinci | [[Leonardo da Vinci]] | [[Talaksan:Francesco Melzi - Portrait of Leonardo.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 532 | [[:d:Q7604|Q7604]] | Leonhard Euler | [[Leonhard Euler]] | [[Talaksan:Leonhard Euler.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 533 | [[:d:Q7071|Q7071]] | Li Bai | [[Li Bai]] | [[Talaksan:李白.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 534 | [[:d:Q6216|Q6216]] | liberalism | [[liberalismo]] | [[Talaksan:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 535 | [[:d:Q7172|Q7172]] | League of Arab States | [[Ligang Arabe|Ligang Arabo]] | [[Talaksan:Arab Leage HQ 977.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 536 | [[:d:Q8065|Q8065]] | natural disaster | [[Likas na sakuna]] | [[Talaksan:Pinatubo91eruption plume.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 537 | [[:d:Q11435|Q11435]] | liquid | [[likido]] | [[Talaksan:Water drop 001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 538 | [[:d:Q7944|Q7944]] | earthquake | [[Lindol]] | [[Talaksan:Valdivia after earthquake, 1960.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 539 | [[:d:Q82571|Q82571]] | linear algebra | [[Alhebrang linyar|linear algebra]] | |- | style='text-align:right'| 540 | [[:d:Q8162|Q8162]] | linguistics | [[lingguwistika]] | |- | style='text-align:right'| 541 | [[:d:Q11367|Q11367]] | lipid | [[Lipido|Lipid]] | |- | style='text-align:right'| 542 | [[:d:Q8425|Q8425]] | society | [[Lipunan]] | [[Talaksan:Каменный век (1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 543 | [[:d:Q8236|Q8236]] | literacy | [[Literasi]] | |- | style='text-align:right'| 544 | [[:d:Q11582|Q11582]] | litre | [[litro]] | [[Talaksan:CubeLitre.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 545 | [[:d:Q9128|Q9128]] | light | [[liwanag]] | [[Talaksan:Emanation.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 546 | [[:d:Q11197|Q11197]] | logarithm | [[logaritmo]] | [[Talaksan:Mplwp log2e10.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 547 | [[:d:Q8078|Q8078]] | logic | [[lohika]] | [[Talaksan:Discourse-into-the-night.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 548 | [[:d:Q84|Q84]] | London | [[Londres]] | [[Talaksan:London Skyline (125508655).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 549 | [[:d:Q65|Q65]] | Los Angeles | [[Los Angeles]] | [[Talaksan:Los Angeles with Mount Baldy.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 550 | [[:d:Q1779|Q1779]] | Louis Armstrong | [[Louis Armstrong]] | [[Talaksan:Louis Armstrong restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 551 | [[:d:Q529|Q529]] | Louis Pasteur | [[Louis Pasteur]] | [[Talaksan:Louis Pasteur (1822 - 1895), microbiologist and chemist Wellcome V0026980.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 552 | [[:d:Q7742|Q7742]] | Louis XIV of France | [[Luis XIV ng Pransiya|Louis XIV ng Pransya]] | [[Talaksan:Louis XIV of France.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 553 | [[:d:Q255|Q255]] | Ludwig van Beethoven | [[Ludwig van Beethoven]] | [[Talaksan:Beethoven.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 554 | [[:d:Q9391|Q9391]] | Ludwig Wittgenstein | [[Ludwig Wittgenstein]] | [[Talaksan:Ludwig Wittgenstein.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 555 | [[:d:Q12493|Q12493]] | dome | [[Lungaw]] | [[Talaksan:Spb 06-2017 img07 Trinity Cathedral.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 556 | [[:d:Q515|Q515]] | city | [[lungsod]] | [[Talaksan:NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 557 | [[:d:Q237|Q237]] | Vatican City | [[Lungsod ng Vaticano|Lungsod ng Batikano]] | [[Talaksan:0 Basilique Saint-Pierre - Rome (1).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 558 | [[:d:Q239|Q239]] | Brussels | [[Bruselas|Lungsod ng Bruselas]] | [[Talaksan:Brussels view from Mont des Arts, Brussels, Belgium (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 559 | [[:d:Q1486|Q1486]] | Buenos Aires | [[Lungsod ng Buenos Aires]] | [[Talaksan:Vista aérea de la Plaza del Congreso 10.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 560 | [[:d:Q8673|Q8673]] | Lagos | [[Lagos|Lungsod ng Lagos]] | [[Talaksan:Skywater.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 561 | [[:d:Q1489|Q1489]] | Mexico City | [[Lungsod ng Mehiko]] | [[Talaksan:Sobrevuelos CDMX HJ2A5091 (40386338731).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 562 | [[:d:Q60|Q60]] | New York City | [[Lungsod ng New York]] | [[Talaksan:NYC Downtown Manhattan Skyline seen from Paulus Hook 2019-12-20 IMG 7347 FRD (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 563 | [[:d:Q2807|Q2807]] | Madrid | [[Madrid]] | [[Talaksan:Madrid (38624991251).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 564 | [[:d:Q8436|Q8436]] | family | [[Pamilya|mag-anak]] | [[Talaksan:Inupiat Family from Noatak, Alaska, 1929, Edward S. Curtis (restored).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 565 | [[:d:Q11408|Q11408]] | magnetic field | [[magnetic field]] | [[Talaksan:DipolMagnet.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 566 | [[:d:Q12501|Q12501]] | Great Wall of China | [[Mahabang Muog ng Tsina]] | [[Talaksan:The Great Wall of China at Jinshanling-edit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 567 | [[:d:Q8276|Q8276]] | Mahabharata | [[Mahabharata]] | [[Talaksan:Kurukshetra.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 568 | [[:d:Q1001|Q1001]] | Mahatma Gandhi | [[Mahatma Gandhi]] | [[Talaksan:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 569 | [[:d:Q11575|Q11575]] | maize | [[Mais]] | [[Talaksan:Corn ready to produce.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 570 | [[:d:Q11019|Q11019]] | machine | [[Makina]] | [[Talaksan:Bonsack machine.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 571 | [[:d:Q12760|Q12760]] | steam engine | [[Makinang pinasisingawan]] | [[Talaksan:Горизонтальная стационарная паровая машина.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 572 | [[:d:Q11083|Q11083]] | large intestine | [[Malaking bituka]] | [[Talaksan:Blausen 0603 LargeIntestine Anatomy.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 573 | [[:d:Q323|Q323]] | Big Bang | [[Big Bang|Malaking Pagsabog]] | [[Talaksan:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 574 | [[:d:Q12156|Q12156]] | malaria | [[malarya]] | [[Talaksan:Histopathology of malaria exoerythrocytic forms in liver 07G0024 lores.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 575 | [[:d:Q9476|Q9476]] | free will | [[Malayang kalooban]] | [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 576 | [[:d:Q11090|Q11090]] | small intestine | [[Maliit na bituka]] | [[Talaksan:Tractus intestinalis intestinum tenue.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 577 | [[:d:Q12167|Q12167]] | malnutrition | [[Malnutrisyon]] | [[Talaksan:Kwashiorkor 6180.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 578 | [[:d:Q7377|Q7377]] | mammal | [[Mamalya]] | |- | style='text-align:right'| 579 | [[:d:Q382441|Q382441]] | marine mammal | [[Mamalyang pandagat]] | [[Talaksan:Ursus maritimus 4 1996-08-04.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 580 | [[:d:Q11009|Q11009]] | nut | [[Nuwes|mani]] | [[Talaksan:Fancy raw mixed nuts macro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 581 | [[:d:Q780|Q780]] | chicken | [[Manok]] | [[Talaksan:Kruppert Cubalaya cropped.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 582 | [[:d:Q89|Q89]] | apple | [[mansanas]] | [[Talaksan:Honeycrisp.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 583 | [[:d:Q5816|Q5816]] | Mao Zedong | [[Mao Zedong]] | [[Talaksan:Mao Tse Tung.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 584 | [[:d:Q2346|Q2346]] | analytical chemistry | [[Mapanuring kimika]] | [[Talaksan:Gas Chromatography Laboratory.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 585 | [[:d:Q7199|Q7199]] | Marcel Proust | [[Marcel Proust]] | [[Talaksan:Marcel Proust 1895.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 586 | [[:d:Q6101|Q6101]] | Marco Polo | [[Marco Polo]] | [[Talaksan:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 587 | [[:d:Q7186|Q7186]] | Marie Curie | [[Marie Curie]] | [[Talaksan:Marie Curie (1900) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 588 | [[:d:Q4616|Q4616]] | Marilyn Monroe | [[Marilyn Monroe]] | [[Talaksan:Marilyn Monroe in How to Marry a Millionaire.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 589 | [[:d:Q7245|Q7245]] | Mark Twain | [[Mark Twain]] | [[Talaksan:MarkTwain.LOC.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 590 | [[:d:Q4612|Q4612]] | Marlene Dietrich | [[Marlene Dietrich]] | [[Talaksan:Marlene Dietrich Ross-Verlag 0875(crop).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 591 | [[:d:Q111|Q111]] | Mars | [[Marte]] | [[Talaksan:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 592 | [[:d:Q48301|Q48301]] | Martin Heidegger | [[Martin Heidegger]] | [[Talaksan:Heidegger 2 (1960).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 593 | [[:d:Q9554|Q9554]] | Martin Luther | [[Martin Luther]] | [[Talaksan:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 594 | [[:d:Q8027|Q8027]] | Martin Luther King Jr. | [[Martin Luther King, Jr.]] | [[Talaksan:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 595 | [[:d:Q7264|Q7264]] | Marxism | [[Marxismo]] | [[Talaksan:Marx and Engels.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 596 | [[:d:Q11423|Q11423]] | mass | [[Masa]] | [[Talaksan:2kg Gewicht freigeschnitten.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 597 | [[:d:Q11567|Q11567]] | complex number | [[Komplikadong bilang|masalimuot na bilang]] | |- | style='text-align:right'| 598 | [[:d:Q7365|Q7365]] | muscle | [[Kalamnan|Masel]] | [[Talaksan:Skeletal muscle.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 599 | [[:d:Q12800|Q12800]] | machine gun | [[Masinggan]] | [[Talaksan:De Mitrailleur 7.62mm MAG geplaatst op een grondaffuit (2009 D050713-X1083).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 600 | [[:d:Q7364|Q7364]] | eye | [[Mata]] | [[Talaksan:201405 eye.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 601 | [[:d:Q395|Q395]] | mathematics | [[matematika]] | [[Talaksan:Mathematics.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 602 | [[:d:Q7081|Q7081]] | materialism | [[Materyalismo]] | |- | style='text-align:right'| 603 | [[:d:Q5676|Q5676]] | Matsuo Bashō | [[Matsuo Bashō]] | [[Talaksan:Basho by Buson.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 604 | [[:d:Q9021|Q9021]] | Max Planck | [[Max Planck]] | [[Talaksan:Max Planck.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 605 | [[:d:Q9387|Q9387]] | Max Weber | [[Max Weber]] | [[Talaksan:Max Weber in 1918.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 606 | [[:d:Q12140|Q12140]] | medication | [[medication]] | [[Talaksan:VariousPills.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 607 | [[:d:Q11190|Q11190]] | medicine | [[medisina]] | [[Talaksan:Physical examination.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 608 | [[:d:Q96|Q96]] | Mexico | [[Mehiko]] | [[Talaksan:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 609 | [[:d:Q5806|Q5806]] | Mecca | [[Meka]] | [[Talaksan:Makkah Montage.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 610 | [[:d:Q944|Q944]] | quantum mechanics | [[Mekanikang quantum|mekaniks na kwantum]] | [[Talaksan:Ondaparticula.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 611 | [[:d:Q308|Q308]] | Mercury | [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]] | [[Talaksan:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 612 | [[:d:Q11767|Q11767]] | Mesopotamia | [[Mesopotamya|Mesopotamia]] | [[Talaksan:Statue Gudea Met 59.2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 613 | [[:d:Q1057|Q1057]] | metabolism | [[Metabolismo]] | [[Talaksan:Metabolism-en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 614 | [[:d:Q11426|Q11426]] | metal | [[metal]] | [[Talaksan:Métal Hurlant (84368201).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 615 | [[:d:Q11467|Q11467]] | metallurgy | [[Metalurhiya]] | [[Talaksan:VysokePece1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 616 | [[:d:Q11573|Q11573]] | metre | [[metro]] | [[Talaksan:Platinum-Iridium meter bar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 617 | [[:d:Q1065|Q1065]] | United Nations | [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] | [[Talaksan:Secretary Kerry Addresses Delegates Before Signing the COP21 Climate Change Agreement on Earth Day in New York (26514585581).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 618 | [[:d:Q8750|Q8750]] | Michael Faraday | [[Michael Faraday]] | [[Talaksan:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 619 | [[:d:Q2831|Q2831]] | Michael Jackson | [[Michael Jackson]] | [[Talaksan:Michael Jackson 1983 (3x4 cropped) (contrast).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 620 | [[:d:Q5592|Q5592]] | Michelangelo | [[Michelangelo Buonarroti]] | [[Talaksan:Michelangelo Daniele da Volterra (dettaglio).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 621 | [[:d:Q5682|Q5682]] | Miguel de Cervantes | [[Miguel de Cervantes]] | [[Talaksan:Cervantes Jáuregui.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 622 | [[:d:Q5600|Q5600]] | Mimar Sinan | [[Mimar Sinan]] | [[Talaksan:Mimar Sinan, architecte de Soliman le Magnifique.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 623 | [[:d:Q7946|Q7946]] | mineral | [[mineral]] | [[Talaksan:Amethyst sceptre2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 624 | [[:d:Q9134|Q9134]] | mythology | [[mitolohiya]] | [[Talaksan:Michel Corneille the Younger - Iris and Jupiter.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 625 | [[:d:Q12684|Q12684]] | fashion | [[moda]] | [[Talaksan:E1266601 (5398889640).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 626 | [[:d:Q9077|Q9077]] | Moses | [[Moises]] | [[Talaksan:Michelangelo's Moses in San Pietro in Vincoli.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 627 | [[:d:Q11369|Q11369]] | molecule | [[Molekula]] | |- | style='text-align:right'| 628 | [[:d:Q687|Q687]] | Molière | [[Molière]] | [[Talaksan:Pierre Mignard - Portrait de Jean-Baptiste Poquelin dit Molière (1622-1673) - Google Art Project (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 629 | [[:d:Q25326|Q25326]] | | [[Mollusca]] | [[Talaksan:Mollusca.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 630 | [[:d:Q7269|Q7269]] | monarchy | [[monarkiya]] | [[Talaksan:Heraldic Royal Crown (Common).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 631 | [[:d:Q9159|Q9159]] | monotheism | [[monoteismo]] | |- | style='text-align:right'| 632 | [[:d:Q649|Q649]] | Moscow | [[Mosku]] | [[Talaksan:Saint Basil's Cathedral and the Red Square.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 633 | [[:d:Q9458|Q9458]] | Muhammad | [[Muhammad]] | [[Talaksan:Mohammed.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 634 | [[:d:Q9038|Q9038]] | Muḥammad ibn Musa al-Khwarizmi | [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī]] | [[Talaksan:Al-Khwarizmi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 635 | [[:d:Q1156|Q1156]] | Mumbai | [[Mumbai]] | [[Talaksan:Panoramic view of Taj Palace Hotel and Taj Tower with the iconic Gateway of India in the background (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 636 | [[:d:Q11401|Q11401]] | hip-hop | [[Musikang hip hop]] | [[Talaksan:Afrika Bambaataa and DJ Yutaka (2004).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 637 | [[:d:Q9730|Q9730]] | classical music | [[musikang klasiko]] | |- | style='text-align:right'| 638 | [[:d:Q11399|Q11399]] | rock music | [[Musikang rock]] | [[Talaksan:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 639 | [[:d:Q5152|Q5152]] | Mustafa Kemal Atatürk | [[Mustafa Kemal Atatürk]] | [[Talaksan:Atatürk Kemal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 640 | [[:d:Q12705|Q12705]] | renewable energy | [[Nababagong enerhiya]] | |- | style='text-align:right'| 641 | [[:d:Q7176|Q7176]] | Naguib Mahfouz | [[Naguib Mahfouz]] | [[Talaksan:Nagib Mahfouz.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 642 | [[:d:Q171195|Q171195]] | Nagarjuna | [[Nagarjuna|Nagëddzunë]] | [[Talaksan:Nagarjuna at Samye Ling Monastery.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 643 | [[:d:Q3870|Q3870]] | Nairobi | [[Nairobi]] | [[Talaksan:Nairobi, view from KICC.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 644 | [[:d:Q11394|Q11394]] | endangered species | [[Espesyeng nanganganib|nanganganib na mga uri]] | [[Talaksan:Ostafrikanisches Spitzmaulnashorn.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 645 | [[:d:Q11468|Q11468]] | nanotechnology | [[Nanoteknolohiya]] | [[Talaksan:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 646 | [[:d:Q517|Q517]] | Napoleon | [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleon I ng Pransya]] | [[Talaksan:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 647 | [[:d:Q7184|Q7184]] | NATO | [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]] | [[Talaksan:НАТО Самит 2021 NATO Summit 2021 -14.06.2021- (51245988182).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 648 | [[:d:Q1615|Q1615]] | Neil Armstrong | [[Neil Armstrong]] | [[Talaksan:Neil Armstrong pose.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 649 | [[:d:Q13217298|Q13217298]] | Giza Necropolis | [[Nekropolis ng Giza]] | [[Talaksan:All Gizah Pyramids.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 650 | [[:d:Q8023|Q8023]] | Nelson Mandela | [[Nelson Mandela]] | [[Talaksan:Nelson Mandela 1994.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 651 | [[:d:Q5185|Q5185]] | Nematoda | [[Nematode]] | [[Talaksan:Soybean cyst nematode and egg SEM.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 652 | [[:d:Q332|Q332]] | Neptune | [[Neptuno]] | [[Talaksan:Neptune Voyager2 color calibrated.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 653 | [[:d:Q9620|Q9620]] | nerve | [[nerve]] | [[Talaksan:Nerves of the left upper extremity.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 654 | [[:d:Q55|Q55]] | Netherlands | [[Netherlands]] | |- | style='text-align:right'| 655 | [[:d:Q1399|Q1399]] | Niccolò Machiavelli | [[Niccolò Machiavelli]] | [[Talaksan:Portrait of Niccolò Machiavelli by Santi di Tito.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 656 | [[:d:Q619|Q619]] | Nicolaus Copernicus | [[Nicolaus Copernicus]] | [[Talaksan:Nikolaus Kopernikus MOT.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 657 | [[:d:Q1033|Q1033]] | Nigeria | [[Nigeria]] | [[Talaksan:The City Gate of Abuja.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 658 | [[:d:Q9036|Q9036]] | Nikola Tesla | [[Nikola Tesla]] | [[Talaksan:Tesla circa 1890.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 659 | [[:d:Q627|Q627]] | nitrogen | [[Nitroheno]] | [[Talaksan:Fluessiger Stickstoff.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 660 | [[:d:Q7561|Q7561]] | snow | [[Niyebe]] | [[Talaksan:Düsseldorf Hofgarten 2009.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 661 | [[:d:Q9049|Q9049]] | Noam Chomsky | [[Noam Chomsky]] | [[Talaksan:Noam Chomsky portrait 2015.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 662 | [[:d:Q8261|Q8261]] | novel | [[nobela]] | |- | style='text-align:right'| 663 | [[:d:Q83201|Q83201]] | Non-Aligned Movement | [[Non-Aligned Movement]] | [[Talaksan:2019-10-25 Non-Aligned Movement in Baku 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 664 | [[:d:Q11216|Q11216]] | numerical analysis | [[Pagsusuring pambilang|numerikal na analisis]] | |- | style='text-align:right'| 665 | [[:d:Q12104|Q12104]] | Avena sativa | [[Obena]] | [[Talaksan:Avena sativa L.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 666 | [[:d:Q629|Q629]] | oxygen | [[Oksiheno]] | [[Talaksan:Liquid oxygen in a beaker 4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 667 | [[:d:Q8467|Q8467]] | Umar ibn Al-Khattāb | [[Umar|Omar]] | [[Talaksan:Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 668 | [[:d:Q1344|Q1344]] | opera | [[Opera]] | [[Talaksan:Giovanni Paolo Pannini - Fête musicale - 1747.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 669 | [[:d:Q9135|Q9135]] | operating system | [[operating system]] | |- | style='text-align:right'| 670 | [[:d:Q376|Q376]] | clock | [[orasan]] | [[Talaksan:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 671 | [[:d:Q7795|Q7795]] | Organization of the Petroleum Exporting Countries | [[Organisasyon ng mga Bansang Nagluluwas ng Langis]] | [[Talaksan:Wien - OPEC-Zentrale (a).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 672 | [[:d:Q7825|Q7825]] | World Trade Organization | [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|Organisasyon ng Pandaigdigang Pangangalakal]] | [[Talaksan:Fourth Global Review of Aid for Trade 1691 (9237986689).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 673 | [[:d:Q7239|Q7239]] | organism | [[organismo]] | [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 674 | [[:d:Q55643|Q55643]] | Oceania | [[Oseaniya]] | [[Talaksan:Oceania satellite.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 675 | [[:d:Q8442|Q8442]] | Otto von Bismarck | [[Otto von Bismarck]] | [[Talaksan:Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 676 | [[:d:Q7198|Q7198]] | Ovid | [[Ovidio|Ovid]] | [[Talaksan:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 677 | [[:d:Q5593|Q5593]] | Pablo Picasso | [[Pablo Picasso]] | [[Talaksan:1973 Dokfilm Picasso de Lucien Clergue Condor Films.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 678 | [[:d:Q8445|Q8445]] | marriage | [[pag-aasawa]] | [[Talaksan:Marriage symbol.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 679 | [[:d:Q316|Q316]] | love | [[pag-ibig]] | [[Talaksan:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 680 | [[:d:Q9420|Q9420]] | thought | [[pag-iisip]] | [[Talaksan:Herkulaneischer Meister 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 681 | [[:d:Q11034|Q11034]] | printing | [[Paglilimbag|Pag-imprenta]] | [[Talaksan:Close up of Block Printing at Halasur village, Karnataka.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 682 | [[:d:Q7942|Q7942]] | global warming | [[Pag-init ng daigdig]] | [[Talaksan:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 683 | [[:d:Q11398|Q11398]] | biological classification | [[Pag-uuring pambiyolohiya]] | |- | style='text-align:right'| 684 | [[:d:Q11995|Q11995]] | human pregnancy | [[Pagdadalantao|Pagdadalangtao]] | [[Talaksan:Pregnant asian woman.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 685 | [[:d:Q12128|Q12128]] | dentistry | [[Pagdedentista]] | [[Talaksan:Dental surgery aboard USS Eisenhower, January 1990.JPEG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 686 | [[:d:Q7935|Q7935]] | avalanche | [[Pagguho ng yelo|Pagguho]] | [[Talaksan:Laviin MAL-Pamir 85 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 687 | [[:d:Q12133|Q12133]] | deafness | [[pagkabingi]] | [[Talaksan:Criança com problema auditivo.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 688 | [[:d:Q10874|Q10874]] | blindness | [[pagkabulag]] | [[Talaksan:Blinde man zoekt zijn weg in de straten van de Joodse volkswijk, Bestanddeelnr 190-0054.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 689 | [[:d:Q2095|Q2095]] | food | [[pagkain]] | [[Talaksan:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 690 | [[:d:Q6235|Q6235]] | nationalism | [[Pagkamakabansa]] | |- | style='text-align:right'| 691 | [[:d:Q5916|Q5916]] | spaceflight | [[Paglipad sa kalawakan]] | [[Talaksan:Sputnik asm.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 692 | [[:d:Q8452|Q8452]] | abortion | [[pagpapalaglag]] | [[Talaksan:23 674673M 001-detail.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 693 | [[:d:Q11642|Q11642]] | pottery | [[pagpapalayok]] | [[Talaksan:Pottenbakkersschijf.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 694 | [[:d:Q8707|Q8707]] | Meiji restoration | [[Pagpapanumbalik ng Meiji]] | [[Talaksan:MeijiJoukyou.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 695 | [[:d:Q11990|Q11990]] | reproduction | [[Pagpaparami]] | |- | style='text-align:right'| 696 | [[:d:Q10737|Q10737]] | suicide | [[pagpapatiwakal]] | [[Talaksan:Edouard Manet - Le Suicidé.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 697 | [[:d:Q81041|Q81041]] | water cycle | [[pagpapaulit-ulit ng tubig]] | |- | style='text-align:right'| 698 | [[:d:Q11629|Q11629]] | painting | [[Pinta|pagpinta]] | [[Talaksan:Adriaen van Ostade 006.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 699 | [[:d:Q7553|Q7553]] | translation | [[Pagsasalin|Pagsasalinwika]] | [[Talaksan:Rosetta Stone.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 700 | [[:d:Q7754|Q7754]] | mathematical analysis | [[pagsusuring matematikal]] | |- | style='text-align:right'| 701 | [[:d:Q169207|Q169207]] | discrimination | [[Pagtatangi]] | |- | style='text-align:right'| 702 | [[:d:Q11978|Q11978]] | digestion | [[Pagtunaw ng pagkain]] | [[Talaksan:Blausen 0316 DigestiveSystem.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 703 | [[:d:Q11032|Q11032]] | newspaper | [[pahayagan]] | [[Talaksan:2011 newspapers Tehran 6030393078.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 704 | [[:d:Q843|Q843]] | Pakistan | [[Pakistan]] | [[Talaksan:Blue Hour at Pakistan Monument.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 705 | [[:d:Q349|Q349]] | sport | [[palakasan]] | [[Talaksan:Youth-soccer-indiana.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 706 | [[:d:Q5389|Q5389]] | Olympic Games | [[Palarong Olimpiko]] | [[Talaksan:Olympic flag.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 707 | [[:d:Q5090|Q5090]] | rice | [[palay]] | [[Talaksan:White, Brown, Red & Wild rice.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 708 | [[:d:Q219060|Q219060]] | Palestine | [[Estado ng Palestina|Palestina]] | [[Talaksan:Palestine - 20190204-DSC 0007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 709 | [[:d:Q9158|Q9158]] | email | [[palihamang elektroniko]] | |- | style='text-align:right'| 710 | [[:d:Q7188|Q7188]] | government | [[pamahalaan]] | [[Talaksan:De ministers die deel uitmaken van het derde kabinet Van Agt op de trappen van Paleis Huis ten Bosch in 's-Gravenhage. D - SFA001009248.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 711 | [[:d:Q11030|Q11030]] | journalism | [[pamamahayag]] | [[Talaksan:CBC journalists in Montreal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 712 | [[:d:Q12870|Q12870]] | explosive chemicals | [[Pampasabog]] | [[Talaksan:C4 plastic explosive.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 713 | [[:d:Q11471|Q11471]] | time | [[panahon]] | [[Talaksan:MontreGousset001.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 714 | [[:d:Q11663|Q11663]] | weather | [[Panahon (meteorolohiya)|panahon]] | [[Talaksan:Wikinews weather.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 715 | [[:d:Q11764|Q11764]] | Iron Age | [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]] | [[Talaksan:HMB Keltengrab Münsingen-Rain Grab 91.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 716 | [[:d:Q11759|Q11759]] | Stone Age | [[Panahong Bato|Panahon ng Bato]] | [[Talaksan:Ggantija Temples (1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 717 | [[:d:Q12539|Q12539]] | Age of Enlightenment | [[Panahon ng Kaliwanagan]] | |- | style='text-align:right'| 718 | [[:d:Q11761|Q11761]] | Bronze Age | [[Panahong Bronse|Panahon ng Tansong Pula]] | [[Talaksan:Minoan copper ingot from Zakros, Crete.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 719 | [[:d:Q8142|Q8142]] | currency | [[Pananalapi (yunit ng palitan)|pananalapi]] | [[Talaksan:Billets de 5000.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 720 | [[:d:Q7813|Q7813]] | Universal Declaration of Human Rights | [[Pandaigdig na Pagpapahayag ng Karapatang Pantao|Pandaigdig na Pagpapahayag ng mga Karapatan ng Tao]] | [[Talaksan:Eleanor Roosevelt UDHR.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 721 | [[:d:Q7804|Q7804]] | International Monetary Fund | [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|Pandaigdigang Pondong Pananalapi]] | [[Talaksan:IMF building HR.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 722 | [[:d:Q12457|Q12457]] | International System of Units | [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit]] | [[Talaksan:International prototype of the kilogram aka Le Grand K.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 723 | [[:d:Q12184|Q12184]] | pandemic | [[pandemya]] | [[Talaksan:The plague of Florence in 1348, as described in Boccaccio's Wellcome L0004057.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 724 | [[:d:Q8463|Q8463]] | slavery | [[Pang-aalipin]] | [[Talaksan:Official medallion of the British Anti-Slavery Society (1795).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 725 | [[:d:Q11538|Q11538]] | mathematical proof | [[Patibay pangmatematika|Pang-matematikang patibay]] | |- | style='text-align:right'| 726 | [[:d:Q8265|Q8265]] | Dream of the Red Chamber | [[Pangarap ng Pulang Silid]] | [[Talaksan:Hongloumeng2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 727 | [[:d:Q11033|Q11033]] | mass media | [[Midyang panlahat|pangmadlang media]] | [[Talaksan:Diarioeluniverso.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 728 | [[:d:Q8242|Q8242]] | literature | [[panitikan]] | [[Talaksan:Old book bindings.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 729 | [[:d:Q11634|Q11634]] | art of sculpture | [[Lilok|Panlililok]] | [[Talaksan:Discobolus in National Roman Museum Palazzo Massimo alle Terme.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 730 | [[:d:Q8188|Q8188]] | syllable | [[pantig]] | |- | style='text-align:right'| 731 | [[:d:Q482|Q482]] | poetry | [[Panulaan]] | [[Talaksan:LeidenWallPoemYeats (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 732 | [[:d:Q11472|Q11472]] | paper | [[papel]] | [[Talaksan:Paperball 2.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 733 | [[:d:Q90|Q90]] | Paris | [[Paris]] | [[Talaksan:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 734 | [[:d:Q10288|Q10288]] | Parthenon | [[Partenon|Parthenon]] | [[Talaksan:The Parthenon in Athens.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 735 | [[:d:Q7278|Q7278]] | political party | [[Partidong pampolitika|partidong politikal]] | |- | style='text-align:right'| 736 | [[:d:Q8454|Q8454]] | capital punishment | [[parusang kamatayan]] | [[Talaksan:ASC Leiden - F. van der Kraaij Collection - The Hanging of the Harper Seven, Liberia - 16 February 1979 - 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 737 | [[:d:Q6223|Q6223]] | fascism | [[Pasismo]] | [[Talaksan:Mussolini and Hitler 1940 (retouched).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 738 | [[:d:Q10998|Q10998]] | potato | [[patatas]] | [[Talaksan:234 Solanum tuberosum L.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 739 | [[:d:Q7372|Q7372]] | shark | [[Pating]] | [[Talaksan:Great white shark south africa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 740 | [[:d:Q11453|Q11453]] | agricultural irrigation | [[patubig]] | [[Talaksan:PivotIrrigationOnCotton.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 741 | [[:d:Q8479|Q8479]] | Peter the Great | [[Pedro ang Dakila ng Rusya]] | [[Talaksan:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 742 | [[:d:Q11424|Q11424]] | film | [[Pelikula]] | [[Talaksan:Muybridge race horse animated.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 743 | [[:d:Q7252|Q7252]] | feminism | [[Peminismo]] | [[Talaksan:Feminist Suffrage Parade in New York City, 1912.jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 744 | [[:d:Q1368|Q1368]] | money | [[pera]] | [[Talaksan:Euro coins and banknotes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 745 | [[:d:Q5599|Q5599]] | Peter Paul Rubens | [[Peter Paul Rubens]] | [[Talaksan:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 746 | [[:d:Q167|Q167]] | pi | [[Pi]] | [[Talaksan:Pi-unrolled-720.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 747 | [[:d:Q1090|Q1090]] | silver | [[pilak]] | [[Talaksan:Silver crystal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 748 | [[:d:Q928|Q928]] | Philippines | [[Pilipinas]] | [[Talaksan:Manila Bay, Roxas Boulevard buildings with navy fleet (Ermita and Malate, Manila)(2017-12-31).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 749 | [[:d:Q5891|Q5891]] | philosophy | [[pilosopiya]] | [[Talaksan:Hortus Deliciarum, Philosophy and the seven liberal arts (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 750 | [[:d:Q12516|Q12516]] | pyramid | [[Piramide]] | [[Talaksan:Great Pyramid of Giza - Pyramid of Khufu.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 751 | [[:d:Q413|Q413]] | physics | [[pisika]] | [[Talaksan:CollageFisica.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 752 | [[:d:Q11429|Q11429]] | nuclear fission | [[Pisyong nukleyar]] | [[Talaksan:Kernspaltung -- induced nuclear fission.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 753 | [[:d:Q5994|Q5994]] | piano | [[Piyano]] | [[Talaksan:Steinway & Sons concert grand piano, model D-274, manufactured at Steinway's factory in Hamburg, Germany.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 754 | [[:d:Q634|Q634]] | planet | [[planeta]] | [[Talaksan:Montage of Our Solar System.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 755 | [[:d:Q10251|Q10251]] | plasma | [[plasma]] | [[Talaksan:Plasma-lamp.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 756 | [[:d:Q11474|Q11474]] | plastic | [[Plastik]] | [[Talaksan:Plastic objects.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 757 | [[:d:Q7950|Q7950]] | plate tectonics | [[Tektonikong plato|plate tectonics]] | [[Talaksan:Plates tect2 en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 758 | [[:d:Q859|Q859]] | Plato | [[Platon|Plato]] | [[Talaksan:Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 759 | [[:d:Q11405|Q11405]] | flute | [[Bansi|plawta]] | [[Talaksan:Fluiers.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 760 | [[:d:Q9163|Q9163]] | polytheism | [[politeismo]] | [[Talaksan:Jacopo Zucchi - The Assembly of the Gods - WGA26036.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 761 | [[:d:Q7163|Q7163]] | politics | [[politika]] | |- | style='text-align:right'| 762 | [[:d:Q933|Q933]] | South Pole | [[Timog Polo|Polong Timog]] | [[Talaksan:Geographic Southpole crop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 763 | [[:d:Q36|Q36]] | Poland | [[Polonya]] | [[Talaksan:Warsaw Old Town Market Square 10.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 764 | [[:d:Q12195|Q12195]] | poliomyelitis | [[Polio|Polyo]] | [[Talaksan:Polio sequelle.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 765 | [[:d:Q8183|Q8183]] | phoneme | [[ponema]] | |- | style='text-align:right'| 766 | [[:d:Q45|Q45]] | Portugal | [[Portugal]] | [[Talaksan:Carte du Portugal.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 767 | [[:d:Q11633|Q11633]] | photography | [[potograpiya]] | [[Talaksan:Winterswijk (NL), Woold, Boven Slinge -- 2014 -- 3170.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 768 | [[:d:Q11982|Q11982]] | photosynthesis | [[potosintesis]] | [[Talaksan:Leaves in iran برگ گلها و گیاهان ایرانی 32.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 769 | [[:d:Q150|Q150]] | French | [[Wikang Pranses|Pranses]] | [[Talaksan:JO199411392.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 770 | [[:d:Q142|Q142]] | France | [[Pransiya]] | [[Talaksan:Paris from the Arc de Triomphe, 17 October 2019.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 771 | [[:d:Q11756|Q11756]] | prehistory | [[Prehistorya|Prehistorikong kasaysayan]] | [[Talaksan:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 772 | [[:d:Q7380|Q7380]] | primate | [[Primates|Primate]] | [[Talaksan:Primates - some families.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 773 | [[:d:Q12514|Q12514]] | Three Gorges Dam | [[Prinsa ng Tatlong Bangin]] | [[Talaksan:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 774 | [[:d:Q9492|Q9492]] | probability | [[Probabilidad]] | [[Talaksan:Nuvola apps atlantik.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 775 | [[:d:Q7281|Q7281]] | propaganda | [[propaganda]] | [[Talaksan:Affiche émigration JP au BR-déb. XXe s..jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 776 | [[:d:Q23540|Q23540]] | Protestantism | [[Protestantismo]] | [[Talaksan:Lutherbibel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 777 | [[:d:Q8054|Q8054]] | protein | [[protina]] | [[Talaksan:Estruturas de proteínas.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 778 | [[:d:Q10892|Q10892]] | protist | [[Protista]] | [[Talaksan:DysnectesBrevis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 779 | [[:d:Q8137|Q8137]] | capital | [[Kapital (ekonomika)|Puhunan]] | [[Talaksan:Cleveland Steel Mill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 780 | [[:d:Q12861|Q12861]] | gunpowder | [[pulbura]] | [[Talaksan:2023 Czarny proch Vesuvit LC (3).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 781 | [[:d:Q12192|Q12192]] | pneumonia | [[Pulmonya]] | [[Talaksan:Pneumonia, mixed patterns, lobar and bronchopneumonia (3679096639).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 782 | [[:d:Q10987|Q10987]] | honey | [[Pulot-pukyutan|pulot]] | [[Talaksan:Runny hunny.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 783 | [[:d:Q9149|Q9149]] | fundamentalism | [[pundamentalismo]] | |- | style='text-align:right'| 784 | [[:d:Q10884|Q10884]] | tree | [[puno]] | [[Talaksan:Alnus glutinosa 011.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 785 | [[:d:Q11348|Q11348]] | function | [[Punsiyon (matematika)|punsiyon]] | [[Talaksan:Exp re.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 786 | [[:d:Q146|Q146]] | cat | [[pusa]] | [[Talaksan:Cat grooming.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 787 | [[:d:Q1072|Q1072]] | heart | [[Puso (anatomiya)|puso]] | [[Talaksan:Heart numlabels.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 788 | [[:d:Q11518|Q11518]] | Pythagorean theorem | [[Teorema ni Pitagoras|Pythagorean theorem]] | [[Talaksan:Pythagorean.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 789 | [[:d:Q7315|Q7315]] | Pyotr Ilyich Tchaikovsky | [[Peter Ilyich Tchaikovsky|Pëtr Čajkovskij]] | [[Talaksan:Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 790 | [[:d:Q7241|Q7241]] | Rabindranath Tagore | [[Rabindranath Tagore]] | [[Talaksan:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 791 | [[:d:Q11448|Q11448]] | radioactivity | [[radioactivity]] | [[Talaksan:Alpha Decay.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 792 | [[:d:Q12969754|Q12969754]] | electromagnetic radiation | [[radyasyong elektromagnetiko]] | [[Talaksan:EM spectrumrevised.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 793 | [[:d:Q872|Q872]] | radio | [[Radyo]] | [[Talaksan:Biblis RFE RL 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 794 | [[:d:Q5597|Q5597]] | Raphael | [[Rafael Sanzio]] | [[Talaksan:Raffaello Sanzio.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 795 | [[:d:Q8461|Q8461]] | racism | [[rasismo]] | [[Talaksan:1943 Colored Waiting Room Sign.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 796 | [[:d:Q9510|Q9510]] | reality | [[reality]] | |- | style='text-align:right'| 797 | [[:d:Q2269|Q2269]] | Industrial Revolution | [[Rebolusyong Industriyal]] | [[Talaksan:Mémoires de la Société géologique de France (IA meymoiresdelaso00socig).pdf|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 798 | [[:d:Q128593|Q128593]] | reincarnation | [[reengkarnasyon]] | [[Talaksan:Reincarnation AS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 799 | [[:d:Q9794|Q9794]] | reggae | [[reggae]] | [[Talaksan:Buju Banton.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 800 | [[:d:Q9174|Q9174]] | religion | [[relihiyon]] | [[Talaksan:16 religionist symbols.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 801 | [[:d:Q5598|Q5598]] | Rembrandt | [[Rembrandt]] | [[Talaksan:Rembrandt van Rijn - Self-Portrait - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 802 | [[:d:Q4692|Q4692]] | Renaissance | [[Renasimiyento]] | [[Talaksan:'David' by Michelangelo JBU04.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 803 | [[:d:Q9191|Q9191]] | René Descartes | [[René Descartes]] | [[Talaksan:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 804 | [[:d:Q12562|Q12562]] | Protestant Reformation | [[Repormang Protestante]] | [[Talaksan:95Thesen facsimile colour.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 805 | [[:d:Q10811|Q10811]] | Reptilia | [[Reptilya]] | [[Talaksan:Extant reptilia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 806 | [[:d:Q7270|Q7270]] | republic | [[Republika]] | [[Talaksan:Forms of government.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 807 | [[:d:Q148|Q148]] | People's Republic of China | [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] | [[Talaksan:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 808 | [[:d:Q5321|Q5321]] | resistor | [[resistor]] | [[Talaksan:Electronic-Axial-Lead-Resistors-Array.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 809 | [[:d:Q472287|Q472287]] | respiration | [[Paghinga|Respirasyon]] | [[Talaksan:Bubble Blowing 15.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 810 | [[:d:Q1511|Q1511]] | Richard Wagner | [[Richard Wagner]] | [[Talaksan:RichardWagner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 811 | [[:d:Q8678|Q8678]] | Rio de Janeiro | [[Rio de Janeiro]] | [[Talaksan:Cidade Maravilhosa.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 812 | [[:d:Q926|Q926]] | Roald Amundsen | [[Roald Amundsen]] | [[Talaksan:Amundsen in fur skins.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 813 | [[:d:Q11012|Q11012]] | robot | [[robot]] | [[Talaksan:Artaic Mosaic Fabrication Robot.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 814 | [[:d:Q5463|Q5463]] | Rocky Mountains | [[Bulubunduking Rocky|Rocky Mountains]] | [[Talaksan:Moraine Lake 17092005.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 815 | [[:d:Q10850|Q10850]] | Rodentia | [[Rodentia]] | [[Talaksan:Tamias striatus CT.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 816 | [[:d:Q220|Q220]] | Rome | [[Roma]] | [[Talaksan:Rome Skyline (8012016319).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 817 | [[:d:Q12544|Q12544]] | Byzantine Empire | [[Silangang Imperyong Romano|Romanong Imperyo sa Silangan]] | |- | style='text-align:right'| 818 | [[:d:Q7231|Q7231]] | | [[Rosa Luxemburg]] | [[Talaksan:Rosa Luxemburg.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 819 | [[:d:Q5378|Q5378]] | rugby | [[Rugbi]] | [[Talaksan:USO - Saracens - 20151213 - Maro Itoje attacking.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 820 | [[:d:Q159|Q159]] | Russia | [[Rusya]] | [[Talaksan:Kremlin Moscow.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 821 | [[:d:Q503|Q503]] | banana | [[saging]] | [[Talaksan:Banana on whitebackground.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 822 | [[:d:Q6583|Q6583]] | Sahara | [[Sahara]] | [[Talaksan:Sahara real color.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 823 | [[:d:Q11081|Q11081]] | Alzheimer's disease | [[Sakit na Alzheimer]] | [[Talaksan:Auguste D aus Marktbreit.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 824 | [[:d:Q12198|Q12198]] | sexually transmitted infection | [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] | [[Talaksan:Captain Condom and Lady Latex comic cover.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 825 | [[:d:Q86|Q86]] | headache | [[sakit ng ulo]] | [[Talaksan:The Headache (caricature) RMG PW3879.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 826 | [[:d:Q12135|Q12135]] | mental disorder | [[sakit sa pag-iisip]] | [[Talaksan:Gautier - Salpetriere.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 827 | [[:d:Q8581|Q8581]] | Saladin | [[Saladin]] | [[Talaksan:Al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). AH 564-589 (1169-1193 CE) Æ Dirham (30.1mm, 13.28 g, 6h). Without mint-name. Dated AH 586 (AD 1190-91). Sultan sitting facing, cross-legged, on high-backed throne (obverse).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 828 | [[:d:Q11469|Q11469]] | glass | [[Salamin (materyales)|salamin]] | [[Talaksan:Drinkware.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 829 | [[:d:Q7755|Q7755]] | constitution | [[saligang batas]] | [[Talaksan:A Carta Constitucional e a família real.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 830 | [[:d:Q8171|Q8171]] | word | [[salita]] | [[Talaksan:Codex claromontanus latin (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible - Plate XXVIII).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 831 | [[:d:Q5577|Q5577]] | Salvador Dalí | [[Salvador Dalí]] | [[Talaksan:Salvador Dalí 1939.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 832 | [[:d:Q7768|Q7768]] | Association of Southeast Asian Nations | [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] | [[Talaksan:ASEAN HQ 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 833 | [[:d:Q7817|Q7817]] | World Health Organization | [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]] | [[Talaksan:World Health Organisation headquarters, Geneva, north and west sides 2007.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 834 | [[:d:Q11403|Q11403]] | samba | [[samba]] | [[Talaksan:Funchal, Cortejo Alegórico de Carnaval (2026) 07.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 835 | [[:d:Q7785|Q7785]] | Commonwealth of Nations | [[Komonwelt ng mga Bansa|Sampamahalaan ng mga Bansa]] | [[Talaksan:Marlborough House.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 836 | [[:d:Q656|Q656]] | Saint Petersburg | [[San Petersburgo]] | [[Talaksan:Peter & Paul fortress in SPB 03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 837 | [[:d:Q728|Q728]] | weapon | [[sandata]] | [[Talaksan:Sabre bayonette carabine.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 838 | [[:d:Q12802|Q12802]] | nuclear weapon | [[Sandatang nukleyar|Sandatang nuklear]] | [[Talaksan:Nagasakibomb.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 839 | [[:d:Q12796|Q12796]] | firearm | [[Sandatang pumuputok]] | [[Talaksan:Gun from upper west region.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 840 | [[:d:Q1|Q1]] | universe | [[Uniberso|sansinukob]] | [[Talaksan:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 841 | [[:d:Q12171|Q12171]] | menstruation | [[Regla|Sapanahon]] | [[Talaksan:MenstrualCycle2 es.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 842 | [[:d:Q4605|Q4605]] | Sarah Bernhardt | [[Sarah Bernhardt]] | [[Talaksan:Face detail, Sarah Bernhardt as Doña Sol in Hernani (cropped).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 843 | [[:d:Q11436|Q11436]] | aircraft | [[Sasakyang panghimpapawid]] | [[Talaksan:Collection of military aircraft.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 844 | [[:d:Q193|Q193]] | Saturn | [[Saturno (planeta)|Saturno]] | [[Talaksan:8423 20181 1saturn2016.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 845 | [[:d:Q8873|Q8873]] | Satyajit Ray | [[Satyajit Ray]] | [[Talaksan:Satyajit Ray in New York (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 846 | [[:d:Q851|Q851]] | Saudi Arabia | [[Saudi Arabia]] | [[Talaksan:Saudi Arabia - Location Map (2013) - SAU - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 847 | [[:d:Q11639|Q11639]] | dance | [[sayaw]] | [[Talaksan:Dance-At-Bougival.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 848 | [[:d:Q11577|Q11577]] | Hordeum vulgare | [[Sebada]] | [[Talaksan:Champ d'Orge carrée (Hordeum vulgare).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 849 | [[:d:Q12099|Q12099]] | Secale cereale | [[Secale cereale]] | [[Talaksan:Ear of rye.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 850 | [[:d:Q11574|Q11574]] | second | [[segundo]] | |- | style='text-align:right'| 851 | [[:d:Q7868|Q7868]] | cell | [[Selula]] | [[Talaksan:Ventricaria ventricosa.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 852 | [[:d:Q11456|Q11456]] | semiconductor | [[Semikonduktor]] | [[Talaksan:Capteurs CCD et CMOS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 853 | [[:d:Q5300|Q5300]] | central processing unit | [[CPU|sentral na nagpoprosesong unit]] | [[Talaksan:2023 Intel Core i7 12700KF (3).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 854 | [[:d:Q8684|Q8684]] | Seoul | [[Seoul]] | [[Talaksan:경복궁 전경.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 855 | [[:d:Q44|Q44]] | beer | [[serbesa]] | [[Talaksan:NCI Visuals Food Beer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 856 | [[:d:Q8003|Q8003]] | Sergei Eisenstein | [[Sergei Eisenstein]] | [[Talaksan:Sergei Eisenstein 03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 857 | [[:d:Q8686|Q8686]] | Shanghai | [[Shanghai]] | [[Talaksan:20191222陆家嘴.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 858 | [[:d:Q7192|Q7192]] | Qin Shi Huang | [[Qin Shi Huang|Shih Huang Ti]] | [[Talaksan:Qinshihuang.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 859 | [[:d:Q9585|Q9585]] | Shia Islam | [[Shiismo]] | |- | style='text-align:right'| 860 | [[:d:Q812767|Q812767]] | Shinto | [[Shinto]] | [[Talaksan:Hakone Shrine Haiden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 861 | [[:d:Q8279|Q8279]] | Shahnameh | [[Shāhnāmeh]] | [[Talaksan:The Court of Gayumars (Cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 862 | [[:d:Q9441|Q9441]] | The Buddha | [[Gautama Buddha|Siddharta Gautama Buddha]] | [[Talaksan:Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 863 | [[:d:Q9215|Q9215]] | Sigmund Freud | [[Sigmund Freud]] | [[Talaksan:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 864 | [[:d:Q9316|Q9316]] | Sikhism | [[Sikhismo]] | [[Talaksan:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 865 | [[:d:Q9418|Q9418]] | psychology | [[sikolohiya]] | [[Talaksan:Greek uc psi icon.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 866 | [[:d:Q9372|Q9372]] | Sima Qian | [[Sima Qian]] | [[Talaksan:Si maqian.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 867 | [[:d:Q9592|Q9592]] | Catholic Church | [[Simbahang Katoliko|Simbahang Katolika Romana]] | [[Talaksan:Saint Peter's Basilica facade, Rome, Italy.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 868 | [[:d:Q12485|Q12485]] | symmetry | [[simetriya]] | [[Talaksan:Brügge-Liebfrauenkirche-Prunkgräber DSC0166.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 869 | [[:d:Q7197|Q7197]] | Simone de Beauvoir | [[Simone de Beauvoir]] | [[Talaksan:Simone de Beauvoir2.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 870 | [[:d:Q8605|Q8605]] | Simón Bolívar | [[Simón Bolívar]] | [[Talaksan:Simón Bolívar by Acevedo Bernal, 1922.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 871 | [[:d:Q11768|Q11768]] | Ancient Egypt | [[Sinaunang Ehipto]] | [[Talaksan:Egypt.Giza.Sphinx.02 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 872 | [[:d:Q11772|Q11772]] | Ancient Greece | [[Sinaunang Gresya]] | [[Talaksan:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 873 | [[:d:Q334|Q334]] | Singapore | [[Singapura|Singapore]] | [[Talaksan:Raffles Place.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 874 | [[:d:Q735|Q735]] | art | [[sining]] | [[Talaksan:Sebastiano Ricci 002.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 875 | [[:d:Q11417|Q11417]] | martial arts | [[sining pandigma]] | [[Talaksan:Martial arts - Fragrant Hills.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 876 | [[:d:Q11210|Q11210]] | coordinate system | [[sistema ng koordinado]] | [[Talaksan:Coordinate-system-in-mirror.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 877 | [[:d:Q8192|Q8192]] | writing system | [[Sistema ng pagsulat|sistema sa pagsulat]] | [[Talaksan:World alphabets & writing systems.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 878 | [[:d:Q11078|Q11078]] | endocrine system | [[Sistemang endokrina]] | [[Talaksan:Endocrine English.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 879 | [[:d:Q1059|Q1059]] | immunity | [[Sistemang inmune|sistemang immuno]] | |- | style='text-align:right'| 880 | [[:d:Q9404|Q9404]] | nervous system | [[Sistemang nerbiyos]] | [[Talaksan:Nervous System (PSF).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 881 | [[:d:Q11101|Q11101]] | sensory nervous system | [[Sistemang pandama]] | |- | style='text-align:right'| 882 | [[:d:Q544|Q544]] | Solar System | [[Sistemang Solar|Sistemang Pang-araw]] | [[Talaksan:Solar System true color.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 883 | [[:d:Q124794|Q124794]] | taste | [[Lasa|sistemang panlasa]] | [[Talaksan:Tongue-bitter.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 884 | [[:d:Q9649|Q9649]] | human digestive system | [[Sistemang panunaw]] | [[Talaksan:Digestive system diagram en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 885 | [[:d:Q7895|Q7895]] | reproductive system | [[Sistemang reproduktibo]] | |- | style='text-align:right'| 886 | [[:d:Q7891|Q7891]] | respiratory system | [[Sistemang respiratoryo]] | [[Talaksan:Respiratory system complete en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 887 | [[:d:Q11068|Q11068]] | circulatory system | [[sistemang sirkulatoryo]] | [[Talaksan:Blutkreislauf.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 888 | [[:d:Q681949|Q681949]] | SM Sultan | [[SM Sultan]] | |- | style='text-align:right'| 889 | [[:d:Q913|Q913]] | Socrates | [[Sokrates|Socrates]] | [[Talaksan:Socrates Louvre.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 890 | [[:d:Q7397|Q7397]] | software | [[software]] | [[Talaksan:Kmail.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 891 | [[:d:Q11438|Q11438]] | solid | [[solido]] | [[Talaksan:Different minerals.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 892 | [[:d:Q12143|Q12143]] | time zone | [[sona ng oras]] | [[Talaksan:World Time Zones Map.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 893 | [[:d:Q7235|Q7235]] | Sophocles | [[Sopokles]] | [[Talaksan:Ny Carlsberg Glyptothek - Sophokles.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 894 | [[:d:Q332062|Q332062]] | Sorghum bicolor | [[Sorghum bicolor]] | [[Talaksan:Sorghum bicolor03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 895 | [[:d:Q9601|Q9601]] | Zoroastrianism | [[Zoroastrianismo|Soroastrismo]] | [[Talaksan:Faravahar.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 896 | [[:d:Q7272|Q7272]] | socialism | [[sosyalismo]] | |- | style='text-align:right'| 897 | [[:d:Q2001|Q2001]] | Stanley Kubrick | [[Stanley Kubrick]] | [[Talaksan:Stanley Kubrick (1949 portrait by Phillip Harrington - cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 898 | [[:d:Q11430|Q11430]] | state of matter | [[state of matter]] | [[Talaksan:Phase change - en.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 899 | [[:d:Q8877|Q8877]] | Steven Spielberg | [[Steven Spielberg]] | [[Talaksan:Steven Spielberg 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 900 | [[:d:Q12202|Q12202]] | stroke | [[stroke]] | [[Talaksan:MCA-Stroke-Brain-Humn-2A.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 901 | [[:d:Q2811|Q2811]] | submarine | [[Submarino]] | [[Talaksan:Submarine dive.gif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 902 | [[:d:Q1049|Q1049]] | Sudan | [[Sudan]] | [[Talaksan:Western Deffufa - Kerma.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 903 | [[:d:Q9603|Q9603]] | Sufism | [[Sufismo]] | [[Talaksan:Tomb of Abdul Qadir Jilani, Baghdad.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 904 | [[:d:Q11416|Q11416]] | gambling | [[sugal]] | [[Talaksan:Gambling image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 905 | [[:d:Q8196|Q8196]] | Arabic alphabet | [[Alpabetong Arabe|sulat Arabo]] | [[Talaksan:Arabic-script.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 906 | [[:d:Q8474|Q8474]] | Suleiman the Magnificent | [[Suleiman I]] | [[Talaksan:Suleyman (enthroned, receiving Barbarossa in 1533). Süleymanname (1558).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 907 | [[:d:Q35355|Q35355]] | Sumer | [[Sumerya|Sumeria]] | [[Talaksan:Orientmitja2300aC.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 908 | [[:d:Q8573|Q8573]] | Sun Yat-sen | [[Sun Yat-sen|Sun Yat Sen]] | [[Talaksan:孙中山肖像.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 909 | [[:d:Q8070|Q8070]] | tsunami | [[Sunami]] | [[Talaksan:Tsunami by hokusai 19th century.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 910 | [[:d:Q483654|Q483654]] | Sunni Islam | [[Sunismo]] | [[Talaksan:رسم تعبيري للفظ الجلالة ومن يجلهم أهل السنة.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 911 | [[:d:Q9103|Q9103]] | female breast | [[Suso]] | [[Talaksan:Breasts close-up (4).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 912 | [[:d:Q39|Q39]] | Switzerland | [[Suwisa]] | |- | style='text-align:right'| 913 | [[:d:Q6388|Q6388]] | swimming | [[swimming]] | [[Talaksan:Two people swimming outdoors.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 914 | [[:d:Q3130|Q3130]] | Sydney | [[Sidney|Sydney]] | [[Talaksan:00 3178 Sydney, Australia.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 915 | [[:d:Q9734|Q9734]] | symphony | [[symphony]] | [[Talaksan:Ninth Symphony original.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 916 | [[:d:Q174|Q174]] | São Paulo | [[São Paulo]] | [[Talaksan:Sao Paulo Skyline in Brazil.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 917 | [[:d:Q12791|Q12791]] | sword | [[tabak]] | [[Talaksan:Albion Hospitaller Medieval Sword 1 (6092737619) (II).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 918 | [[:d:Q1566|Q1566]] | tobacco | [[tabako]] | [[Talaksan:Tabak 9290019.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 919 | [[:d:Q3947|Q3947]] | house | [[Bahay|tahanan]] | [[Talaksan:Ranch style home in Salinas, California.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 920 | [[:d:Q7362|Q7362]] | ear | [[tainga]] | [[Talaksan:Closeup of a human ear.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 921 | [[:d:Q10693|Q10693]] | periodic table | [[Talahanayang peryodiko|talaang peryodiko]] | [[Talaksan:Periodic table (32-col, enwiki), black and white.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 922 | [[:d:Q199804|Q199804]] | chronic obstructive pulmonary disease | [[Talamak na nakakahawang sakit sa baga]] | [[Talaksan:Centrilobular emphysema 865 lores.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 923 | [[:d:Q11404|Q11404]] | drum | [[Tambol]] | [[Talaksan:DrumMozartRegiment.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 924 | [[:d:Q11635|Q11635]] | theatre | [[tanghalan]] | [[Talaksan:Ana Maria Ventura como Altisidora en "La enamorada del rey" (1988).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 925 | [[:d:Q12876|Q12876]] | tank | [[Tangke]] | [[Talaksan:Char T 34 noBG.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 926 | [[:d:Q924|Q924]] | Tanzania | [[Tanzania]] | [[Talaksan:Tanzania - Location Map (2013) - TZA - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 927 | [[:d:Q5|Q5]] | human | [[tao]] | [[Talaksan:Akha cropped hires.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 928 | [[:d:Q577|Q577]] | year | [[taon]] | [[Talaksan:Analemma fishburn.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 929 | [[:d:Q9598|Q9598]] | Taoism | [[Taoismo|Tawismo]] | [[Talaksan:Taoist ceremony at Xiao ancestral temple in Chaoyang, Shantou, Guangdong (daoshi) (1).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 930 | [[:d:Q3616|Q3616]] | Tehran | [[Teheran|Tehrān]] | [[Talaksan:North of tehran.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 931 | [[:d:Q11016|Q11016]] | technology | [[teknolohiya]] | [[Talaksan:Technologie.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 932 | [[:d:Q11661|Q11661]] | information technology | [[Teknolohiyang pang-impormasyon]] | [[Talaksan:Papertape3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 933 | [[:d:Q289|Q289]] | television | [[telebisyon]] | [[Talaksan:LG smart TV.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 934 | [[:d:Q11035|Q11035]] | telephone | [[Telepono]] | [[Talaksan:Telefon BW 2012-02-18 13-44-32.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 935 | [[:d:Q11466|Q11466]] | temperature | [[temperatura]] | [[Talaksan:Pakkanen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 936 | [[:d:Q847|Q847]] | tennis | [[Tennis|tenis]] | [[Talaksan:Roger Federer 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 937 | [[:d:Q12479|Q12479]] | number theory | [[Teorya ng bilang|teoriya ng bilang]] | [[Talaksan:Euclid's Orchard (large).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 938 | [[:d:Q12482|Q12482]] | set theory | [[Teorya ng pangkat|teoriya ng hanay]] | |- | style='text-align:right'| 939 | [[:d:Q11452|Q11452]] | general relativity | [[Teorya ng pangkalahatang relatibidad|teoriya ng pangkalahatang relatibidad]] | [[Talaksan:EinsteinLeiden4.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 940 | [[:d:Q11473|Q11473]] | thermodynamics | [[termodinamika]] | [[Talaksan:Heat engine summary.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 941 | [[:d:Q7283|Q7283]] | terrorism | [[terorismo]] | [[Talaksan:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 942 | [[:d:Q869|Q869]] | Thailand | [[Taylandiya|Thailand]] | [[Talaksan:Temple of the Emerald of buddha or Wat Phra Kaew (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 943 | [[:d:Q1299|Q1299]] | The Beatles | [[The Beatles]] | [[Talaksan:Beatles Trenter 1963.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 944 | [[:d:Q8743|Q8743]] | Thomas Edison | [[Thomas Edison]] | [[Talaksan:Thomas Edison2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 945 | [[:d:Q80|Q80]] | Tim Berners-Lee | [[Tim Berners-Lee]] | [[Talaksan:LS3 4919 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 946 | [[:d:Q18|Q18]] | South America | [[Timog Amerika]] | [[Talaksan:South America satellite orthographic.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 947 | [[:d:Q258|Q258]] | South Africa | [[Timog Aprika]] | [[Talaksan:South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 948 | [[:d:Q11409|Q11409]] | apartheid | [[Aparteid|Timog Aprika sa ilalim ng apartheid]] | [[Talaksan:DurbanSign1989.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 949 | [[:d:Q884|Q884]] | South Korea | [[Timog Korea]] | [[Talaksan:South Korea - Location Map (2013) - KOR - UNOCHA.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 950 | [[:d:Q8462|Q8462]] | Timur | [[Tamerlan|Timur]] | [[Talaksan:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 951 | [[:d:Q1096|Q1096]] | tin | [[Lata|tin]] | [[Talaksan:Cín.PNG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 952 | [[:d:Q7802|Q7802]] | bread | [[tinapay]] | [[Talaksan:Assorted bread.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 953 | [[:d:Q1490|Q1490]] | Tokyo | [[Tokyo]] | [[Talaksan:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 954 | [[:d:Q9438|Q9438]] | Thomas Aquinas | [[Tomas ng Aquino]] | [[Talaksan:St-thomas-aquinasFXD.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 955 | [[:d:Q12518|Q12518]] | tower | [[Tore]] | [[Talaksan:Tour Eiffel Wikimedia Commons (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 956 | [[:d:Q243|Q243]] | Eiffel Tower | [[Toreng Eiffel]] | [[Talaksan:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 957 | [[:d:Q11022|Q11022]] | screw | [[Tornilyo]] | [[Talaksan:Black wood screw with flat Phillips head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 958 | [[:d:Q2840|Q2840]] | influenza | [[trangkaso]] | [[Talaksan:H1N1 Influenza Virus Particles (8411599236).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 959 | [[:d:Q5339|Q5339]] | transistor | [[Transistor]] | [[Talaksan:Transistors.agr.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 960 | [[:d:Q11658|Q11658]] | transformer | [[transpormador]] | [[Talaksan:Philips N4422 - power supply transformer-2098.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 961 | [[:d:Q7590|Q7590]] | transport | [[Transportasyon]] | [[Talaksan:PL Mirandola Czem chciał zostać Janek mały 1925 page19.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 962 | [[:d:Q8736|Q8736]] | Treaty of Versailles | [[Tratado sa Versalles (1919)|Tratado ng Versailles]] | [[Talaksan:Treaty of Versailles, English version.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 963 | [[:d:Q870|Q870]] | train | [[tren]] | [[Talaksan:UBTZ 2TE116UM-022 Cagaan Had - Sumangijn Zoo.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 964 | [[:d:Q15645384|Q15645384]] | wheat | [[trigo]] | [[Talaksan:Wheat close-up.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 965 | [[:d:Q8084|Q8084]] | trigonometry | [[trigonometriya]] | [[Talaksan:Fotothek df tg 0000230 Geometrie ^ Trigonometrie.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 966 | [[:d:Q9595|Q9595]] | Trimurti | [[Trimurti]] | [[Talaksan:UgrataraTemple2 (cropped).jpeg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 967 | [[:d:Q8338|Q8338]] | trumpet | [[Trumpeta]] | [[Talaksan:Trumpet 1.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 968 | [[:d:Q6097|Q6097]] | tea | [[Tsaa]] | [[Talaksan:Tea in different grade of fermentation.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 969 | [[:d:Q195|Q195]] | chocolate | [[tsokolate]] | [[Talaksan:Cocoa Powder and Chocolate on Marble Background.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 970 | [[:d:Q9397|Q9397]] | Zhu Xi | [[Zhu Xi|Tsʻang-chou-ping-sou,]] | [[Talaksan:Zhu xi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 971 | [[:d:Q12204|Q12204]] | tuberculosis | [[tuberkulosis]] | [[Talaksan:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 972 | [[:d:Q283|Q283]] | water | [[tubig]] | [[Talaksan:Ice water vapor.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 973 | [[:d:Q638|Q638]] | music | [[tugtugin]] | [[Talaksan:Op27 1 seg mov.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 974 | [[:d:Q12280|Q12280]] | bridge | [[tulay]] | [[Talaksan:Yavuz Sultan Selim Bridge Istanbul.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 975 | [[:d:Q676|Q676]] | prose | [[Tuluyan]] | [[Talaksan:Prose and Verse on one page.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 976 | [[:d:Q11345|Q11345]] | equation | [[Ekwasyon|tumbasan]] | [[Talaksan:First Equation Ever.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 977 | [[:d:Q11461|Q11461]] | sound | [[tunog]] | [[Talaksan:Utbredning av ljudvågor -- Onda sonora se propagando (mul).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 978 | [[:d:Q7368|Q7368]] | sheep | [[tupa]] | [[Talaksan:Berå Tirehaline x Timhadite.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 979 | [[:d:Q43|Q43]] | Turkey | [[Turkiya]] | [[Talaksan:Ankara (16290014657).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 980 | [[:d:Q9141|Q9141]] | Taj Mahal | [[Tāj Mahal]] | [[Talaksan:Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 981 | [[:d:Q10978|Q10978]] | grape | [[Ubas (prutas)|ubas]] | [[Talaksan:Wine grapes03.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 982 | [[:d:Q9332|Q9332]] | behavior | [[Ugali]] | [[Talaksan:Adams and Westlake (3092762993).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 983 | [[:d:Q212|Q212]] | Ukraine | [[Ukranya]] | [[Talaksan:Maidan Nezalezhnosti view.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 984 | [[:d:Q7925|Q7925]] | rain | [[Ulan]] | [[Talaksan:08152 Bukowsko (powiat sanocki).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 985 | [[:d:Q8074|Q8074]] | cloud | [[ulap]] | [[Talaksan:Cumulus cloud.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 986 | [[:d:Q11391|Q11391]] | ultraviolet radiation | [[ultrabiyoleta]] | [[Talaksan:Ozone altitude UV graph.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 987 | [[:d:Q1110560|Q1110560]] | Umm Kulthum | [[Umm Kulthum]] | [[Talaksan:Umm Kulthum as Fatimah.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 988 | [[:d:Q361|Q361]] | World War I | [[Unang Digmaang Pandaigdig]] | [[Talaksan:WWImontage.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 989 | [[:d:Q7809|Q7809]] | UNESCO | [[UNESCO]] | |- | style='text-align:right'| 990 | [[:d:Q145|Q145]] | United Kingdom | [[United Kingdom]] | [[Talaksan:Palace of Westminster from the dome on Methodist Central Hall.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 991 | [[:d:Q7159|Q7159]] | African Union | [[Unyong Aprikano]] | [[Talaksan:Map of the African Union with Suspended States.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 992 | [[:d:Q15180|Q15180]] | Soviet Union | [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] | |- | style='text-align:right'| 993 | [[:d:Q324|Q324]] | Uranus | [[Urano]] | [[Talaksan:Uranus Voyager2 color calibrated.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 994 | [[:d:Q1073|Q1073]] | brain | [[utak]] | [[Talaksan:Chimp Brain in a jar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 995 | [[:d:Q11006|Q11006]] | soybean | [[Balatong|utaw]] | [[Talaksan:Soybean.USDA.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 996 | [[:d:Q134808|Q134808]] | vaccine | [[vaccine]] | [[Talaksan:Smallpox vaccine.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 997 | [[:d:Q7328|Q7328]] | Vasco da Gama | [[Vasco da Gama]] | [[Talaksan:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 998 | [[:d:Q717|Q717]] | Venezuela | [[Venezuela]] | [[Talaksan:Embalse la Vueltosa 2022.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 999 | [[:d:Q1398|Q1398]] | Virgil | [[Virgilio|Vergilius]] | [[Talaksan:Parco della Grotta di Posillipo5 (crop).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1000 | [[:d:Q535|Q535]] | | [[Victor Hugo]] | [[Talaksan:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1001 | [[:d:Q7889|Q7889]] | video game | [[Larong bidyo|video game]] | [[Talaksan:ArcadeGames.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1002 | [[:d:Q1741|Q1741]] | Vienna | [[Viena]] | [[Talaksan:Wien katedra sw Szczepana widok z wiezy 6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1003 | [[:d:Q881|Q881]] | Vietnam | [[Vietnam]] | [[Talaksan:Hanoi Temple of Literature.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1004 | [[:d:Q12567|Q12567]] | Vikings | [[Mga Viking|Viking]] | |- | style='text-align:right'| 1005 | [[:d:Q5582|Q5582]] | Vincent van Gogh | [[Vincent van Gogh]] | [[Talaksan:Self-portrait - Vincent van Gogh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1006 | [[:d:Q808|Q808]] | virus | [[Birus|virus]] | [[Talaksan:Сoronavirus. SARS-CoV-2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1007 | [[:d:Q1394|Q1394]] | Vladimir Lenin | [[Vladimir Lenin]] | [[Talaksan:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1008 | [[:d:Q9068|Q9068]] | Voltaire | [[Voltaire]] | [[Talaksan:Nicolas de Largillière - Portrait de Voltaire (1694-1778) en 1718 - P208 - Musée Carnavalet - 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1009 | [[:d:Q8704|Q8704]] | Walt Disney | [[Walt Disney]] | [[Talaksan:Walt Disney 1946.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1010 | [[:d:Q61|Q61]] | Washington, D.C. | [[Washington, D.C.]] | [[Talaksan:Aerial view of White House and downtown, Washington, D.C LCCN2010630891.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1011 | [[:d:Q315|Q315]] | language | [[wika]] | [[Talaksan:Girls learning sign language.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1012 | [[:d:Q13955|Q13955]] | Arabic | [[Wikang Arabe]] | [[Talaksan:Learning Arabic calligraphy.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1013 | [[:d:Q9288|Q9288]] | Hebrew | [[Wikang Hebreo|Wikang Ebreo]] | [[Talaksan:1 QIsa example of damage col 12-13.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1014 | [[:d:Q9129|Q9129]] | Greek | [[Wikang Griyego]] | [[Talaksan:Pater noster in greek script.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1015 | [[:d:Q397|Q397]] | Latin | [[Wikang Latin]] | [[Talaksan:Arco Sisto V targa M.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1016 | [[:d:Q9143|Q9143]] | programming language | [[wikang pamprograma]] | [[Talaksan:C Hello World Program.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1017 | [[:d:Q9168|Q9168]] | Persian | [[Wikang Persa]] | [[Talaksan:Farsi.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1018 | [[:d:Q5146|Q5146]] | Portuguese | [[Wikang Portuges]] | [[Talaksan:Breve discurso em que se contem a conquista do Reyno de Pegu na Índia Oriental, pelos portuguezes em tempo do Viso-Rey Ayres de Saldanha; sendo capitam Salvador Ribeiro de Souza, chamado Massinga, natural de Guimaraens. Rei do Pegu.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1019 | [[:d:Q7737|Q7737]] | Russian | [[Wikang Ruso]] | [[Talaksan:Russian.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1020 | [[:d:Q11059|Q11059]] | Sanskrit | [[Wikang Sanskrito]] | [[Talaksan:Sanskrit in Siddham script.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1021 | [[:d:Q7838|Q7838]] | Swahili | [[Wikang Swahili]] | [[Talaksan:Manuscrit colonial kiswahili-Africa Museum.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1022 | [[:d:Q7850|Q7850]] | Chinese | [[Wikang Tsino]] | [[Talaksan:Chineselanguage.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1023 | [[:d:Q256|Q256]] | Turkish | [[Wikang Turko]] | [[Talaksan:Turkish alphabet.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1024 | [[:d:Q692|Q692]] | William Shakespeare | [[William Shakespeare]] | [[Talaksan:Shakespeare.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1025 | [[:d:Q8016|Q8016]] | Winston Churchill | [[Winston Churchill]] | [[Talaksan:Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1026 | [[:d:Q254|Q254]] | Wolfgang Amadeus Mozart | [[Wolfgang Amadeus Mozart]] | [[Talaksan:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1027 | [[:d:Q466|Q466]] | World Wide Web | [[World Wide Web]] | [[Talaksan:Alcalá de Henares (RPS 08-04-2017) Calle WWW, indicador.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1028 | [[:d:Q8146|Q8146]] | yen | [[Yen ng Hapon]] | [[Talaksan:JPY coin3.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1029 | [[:d:Q9350|Q9350]] | yoga | [[Yoga]] | [[Talaksan:Bharadwaja.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1030 | [[:d:Q7327|Q7327]] | Yuri Gagarin | [[Yuri Gagarin]] | [[Talaksan:Yuri Gagarin portrait.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1031 | [[:d:Q458|Q458]] | European Union | [[Unyong Europeo|Yuropeong Unyon]] | |- | style='text-align:right'| 1032 | [[:d:Q7333|Q7333]] | Zheng He | [[Zheng He]] | [[Talaksan:2016 Malakka, Stadhuys (09).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1033 | [[:d:Q1631|Q1631]] | Édith Piaf | [[Édith Piaf]] | [[Talaksan:Piaf Harcourt 1946 2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1034 | [[:d:Q8589|Q8589]] | Ashoka | [[Ashoka|Ësokë]] | [[Talaksan:Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 1035 | [[:d:Q7200|Q7200]] | Alexander Pushkin | [[Alexander Pushkin]] | [[Talaksan:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 0xt8yzlgnfhc23uilw6x32w0dck0iff 0 165853 2216051 2093017 2026-07-14T15:48:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216051 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Inu × Boku SS | image = | caption = | ja_kanji = 妖狐×僕SS | ja_romaji = | genre = }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Cocoa Fujiwara]] | publisher = [[Square Enix]] | demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' | magazine = [[Gangan Joker]] | first = 2009 | last = | volumes = 5 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = | producer = | writer = | music = | studio = | network = | first = Enero 2012 | last = ipanagpatuloy | episodes = | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{Nihongo|'''''Inu × Boku SS'''''|妖狐×僕SS}} ay isang Hapones na seryeng [[manga]] na isinulta at inilustra ni Cocoa Fujiwara. Ginawa itong seryeng pantelebisyong anime sa 2012.<ref>{{cite web | url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-08-23/inu-boku-ss-tv-anime-slated-for-2012| title=Inu × Boku SS TV Anime Slated for 2012 | publisher=[[Anime News Network]] | accessdate=2011-08-23}}</ref> ==Midya== ===Manga=== Ang ''Inu × Boku SS'' ay sinulat at ginuhit ni Cocoa Fujiwara. Nagkaroon ito ng seryalisayon sa ''Gangan Joker'' na ''online'' na magasin ng Square Enix sa pagitan ng Mayo 2009 at Marso 2014 na mga isyu.<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2014-01-21/inu-x-boku-ss-rose-gun-days-season-1-manga-end-in-february |title=Inu X Boku SS, Rose Guns Days Season 1 Manga End in February|publisher=[[Anime News Network]]|date=Enero 21, 2014|accessdate=Enero 21, 2020|language=Ingles}}</ref> Naglathala ang Square Enix ng 11 ''[[tankōbon]]'' na bolyum sa pagitan ng Abril 22, 2010 at Hulyo 22, 2014. Nilisenya ng Yen Press ang manga at nagsimulang nailathala ang serye sa [[Hilagang Amerika]] noong Oktubre 2013.<ref name="ANN-YenPressLicense">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-03-30/yen-press-adds-inu-boku-ss-watamote-wolf-children-kingdom-hearts-manga |title=Yen Press Adds Inu × Boku SS, WataMote, Wolf Children, Kingdom Hearts Manga (Updated)|publisher=[[Anime News Network]]|date=Marso 30, 2013|accessdate=Abril 12, 2015|language=Ingles}}</ref> {{Graphic novel list/header | Language = Hapon | SecondLanguage = Ingles }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 01 | OriginalRelDate = Abril 22, 2010<ref name="Manga 1">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757528512 |title=妖狐×僕SS 第1巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Abril 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421002315/http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757528512 |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-2851-2 | LicensedRelDate = Oktubre 29, 2013<ref name="English 1">{{cite web | url=https://www.amazon.com/Inu-Boku-Vol-Cocoa-Fujiwara/dp/0316243132 |title=INU x BOKU SS Volume 1 |publisher=[[Yen Press]] |accessdate=Disyembre 12, 2013}}</ref> | LicensedISBN = 978-0-316-24313-1 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 02 | OriginalRelDate = Abril 22, 2010<ref>{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757528529 |title=妖狐×僕SS 第2巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Hunyo 22, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622150716/http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757528529 |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-2852-9 | LicensedRelDate = Enero 21, 2014<ref name="yenpress">{{cite web | url=http://www.yenpress.com/inu-x-boku-ss/ | title=INU x BOKU SS by Cocoa Fujiwara | work=Yen Press | publisher=[[Yen Press]] | accessdate=Hunyo 11, 2014 | language=Ingles | archive-date=Hunyo 1, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140601145450/http://www.yenpress.com/inu-x-boku-ss/ | url-status=dead }}</ref> | LicensedISBN = 978-0-316-32207-2 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 03 | OriginalRelDate = Hulyo 22, 2010<ref name="Manga 3">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757529403 |title=妖狐×僕SS 第3巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Septiyembre 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915042519/https://store.jp.square-enix.com/detail/9784757529403/ |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-2940-3 | LicensedRelDate = Abril 22, 2014<ref name="yenpress"/> | LicensedISBN = 978-0-316-32209-6 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 04 | OriginalRelDate = Pebrero 22, 2011<ref name="Manga 4">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757531468 |title=妖狐×僕SS 第4巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Septiyembre 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915042441/https://store.jp.square-enix.com/detail/9784757531468/ |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-3146-8 | LicensedRelDate = Hulyo 22, 2014<ref name="yenpress"/> | LicensedISBN = 978-0-316-32208-9 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 05 | OriginalRelDate = Hulyo 22, 2011<ref name="Manga 5">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757532908 |title=妖狐×僕SS 第5巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Mayo 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524234454/http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757532908 |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-3290-8 | LicensedRelDate = Oktubre 28, 2014<ref name="yenpress"/> | LicensedISBN = 978-0-316-32210-2 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 06 | OriginalRelDate = Disyembre 22, 2011<ref name="Manga 6">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757534483 |title=妖狐×僕SS 第6巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Oktubre 25, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025111954/http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757534483 |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-3448-3 | LicensedRelDate = Enero 20, 2015<ref name="yenpress"/> | LicensedISBN = 978-0-316-32213-3 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 07 | OriginalRelDate = Hunyo 22, 2012<ref name="Manga 7">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/cat/book/9784757536302 |title=妖狐×僕SS 第7巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130615105438/http://store.jp.square-enix.com/cat/book/9784757536302 |archivedate=Hunyo 15, 2013 }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-3630-2 | LicensedRelDate = Abril 21, 2015<ref name="yenpress"/> | LicensedISBN = 978-0-316-32215-7 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 08 | OriginalRelDate = Nobyembre 22, 2012<ref name="Manga 8">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757537941 |title=妖狐×僕SS 第8巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Abril 13, 2013 |archive-date=Disyembre 13, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213044020/http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757537941 |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-3794-1 | LicensedRelDate = Hulyo 21, 2015<ref name="yenpress"/> | LicensedISBN = 978-0-316-32217-1 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 09 | OriginalRelDate = Mayo 22, 2013<ref name="Manga 9">{{cite web |url=http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757539709?fromsearch=cat%3dall%26q%3d%E5%A6%96%E7%8B%90%C3%97%E5%83%95SS |title=妖狐×僕SS 第9巻 |publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Disyembre 12, 2013 |archive-date=Disyembre 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213034239/http://store.jp.square-enix.com/detail/9784757539709?fromsearch=cat%3dall%26q%3d%E5%A6%96%E7%8B%90%C3%97%E5%83%95SS |url-status=dead }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-3970-9 | LicensedRelDate = Nobyembre 17, 2015 | LicensedISBN = 978-0-316-35211-6 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 10 | OriginalRelDate = Oktubre 22, 2013<ref name="Manga 10">{{cite web|url=http://store.jp.square-enix.com/item/9784757540927.html|title=妖狐×僕SS 第10巻|publisher=[[Square Enix]] |language=Japanese |accessdate=Disyembre 12, 2013 }}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-4092-7 | LicensedRelDate = Pebrero 23, 2016 | LicensedISBN =978-0-316-26911-7 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 11 | OriginalRelDate = Hulyo 22, 2014<ref name="Manga 11">{{cite web|url=http://store.jp.square-enix.com/item/9784757543591.html|title=妖狐×僕SS 第11巻|publisher=[[Square Enix]]|language=Japanese |accessdate=Abril 8, 2015}}</ref> | OriginalISBN = 978-4-7575-4359-1 | LicensedRelDate = Mayo 24, 2016 | LicensedISBN =978-0-316-39330-0 | ChapterList = | Summary = }} {{Graphic novel list/footer}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== *[http://www.inuboku.tv/ Opisyal na websayt] {{ja icon}} *{{ann|manga|11579}} [[Kategorya:Anime ng 2012]] [[Kategorya:Anime series]] [[Kategorya:Manga ng 2009]] [[Kategorya:Shōnen manga]] 3fxpdwta7bga6n44jow1de1htukux82 0 181411 2216049 2084700 2026-07-14T15:19:54Z LastCelebration 128039 Adding/removing wikilink(s) 2216049 wikitext text/x-wiki :''Huwag ikalito sa brass na tinatawag ding [[tansong dilaw]].'' {{multiple image|perrow = 2|total_width=250 | image1 = Bull's head ornament for a lyre MET DP260070.jpg|width1=300|height1= | image2 = Egypt, Greco-Roman Period, probably Ptolemaic Dynasty - Statuette of Isis and Horus - 1940.613 - Cleveland Museum of Art.tif|width2=300|height2= | image3 = Liu Ding.jpg|width3=300|height3= | image4 = Bronze statuette of Jupiter MET GR173.jpg|width4=300|height4= | image5 = Hercules Farnese type Louvre Br652.jpg|width5=300|height5= | image6 = Lamp MET DT10743.jpg|width6=300|height6= | image7 = |width7=300|height7=400 | image8 = |width8=300|height8=400 | footer = Mga iba't ibang halimbawa ng likhang-sining na gawa sa bronse sa buong kasaysayan }} Ang '''bronse''' o '''tansong dilaw''' (sa Ingles: ''bronze'') ay isang [[metal alloy|haluang metal]] na pangunahing binubuo ng [[Tanso (elemento)|tanso]], na karaniwang may [[lata]] bilang pangunahing kasama. Matigas ang tansong pula at malutong o madaling mabasag, at partikular itong mahalaga noong unang panahon, kung kaya't gayon ang [[Panahon ng Tansong Pula]] ay pinangalanan mula sa metal na ito. Subalit dahil sa ang '''bronse''' ay tila isang hindi tiyak na kataga, at ang pangkasaysayang mga piraso ay may samu't saring mga kahaluan o pagkakahalo, partikular na ang isang hindi malinaw na kahangganan ng [[tanso]], kung kaya't, bilang panghalip o panghalili, ang makabagong mga paglalarawang pangmuseo at pangdalubhasa ng mas lumang mga bagay ay mas dumadaming gumagamit ng mas maingat at nagbibilang (nagsasama) na katagang "[[copper alloy|haluang tanso]]".<ref>[http://www.britishmuseum.org/research/search_the_collection_database/term_details.aspx?scopeType=Terms&scopeId=18864 British Museum, "Scope Note" for "copper alloy"]</ref> Ang salitang ''bronse'' ay hiniram mula sa {{lang-fr|bronze}}, na hiniram din naman mula sa {{lang-it|bronzo}} (ihambing ang midyibal na {{lang-la|bronzium}}), ang pinagmulan ay malabo. Maaari itong may kaugnayan sa {{lang-vec|bronza}} "kumikinang na mga [[uling]]", o {{lang-de|Brunst}} "[[apoy]]", subalit maaari itong matumbas na bumalik sa, o maaaring naimpluwensiyahan, ng pangalang Latin na ''Brundisium'' ng lungsod ng [[Brindisi]] (''aes Brundusinum'', na may ibig sabihing "tanso ng Brindisi", na may pagpapatotoo ni [[Pliny]]). Ngunit, marahil ito ay napakahangu-hango mula sa [[wikang Persa|Persanong]] salita para sa tanso na ''birinj''.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=bronze ''Bronze''] doon sa ''Online Etymological Dictionary''.</ref> == Tingnan din == *[[Tanso]] *[[Tansong dilaw]] *[[Bronzino]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Tanso]] [[Kategorya:Mga salitang-hiram mula sa wikang Persa]] {{stub|Agham}} l60bveby4kel7ri6sda6kfwog6s1mah 0 184083 2216053 2212242 2026-07-14T16:24:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216053 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{Infobox Artist | bgcolour = #6495ED | name = James Rosenquist | image = James_rosenquist1.jpg | imagesize = 200px | caption = Larawan ni James Rosenquist sa kanyang studio sa Aripeka, Florida noong 1988. Larawan ni Russ Blaise | birthname = | birthdate = {{birth date and age |1933|11|29|}} | birthplace = [[Grand Forks, North Dakota|Grand Forks]], North Dakota | deathdate = | deathplace = | nationality = Amerikano | field = Pagpinta [[Printmaking]], Paglarawan | training = [[Minneapolis College of Art and Design]], [[University of Minnesota]], [[Art Students League of New York]] | movement = [[pop-art]] | works = | patrons = | influenced by = | influenced = | awards = }} Si '''James Rosenquist''' (ipinanganak 29 Nobyembre 1933) ay isang Amerikanong pintor at ang isa sa mga nanguna sa kilusan ng pop-sining. ==Pinanggalingan at Edukasyon== Siya ay ipinanganak sa Grand Forks, North Dakota at lumaki bilang iisang anak. Ang kanyang mga magulang na sina Louis at Ruth Rosenquist, na may Suwekong pagpanaog, ay mga amateur na piloto. Noong bata pa siya, lipat sila ng lipat mula sa iba’t-ibang bayan upang maghanap ng trabaho hanggang sa permanente silang nanirahan sa Minneapolis. Ang kanyang ina, na noon ay isa ding pintor, ay hinihikayat ang kanyang anak na lalaki na magkaroon ng isang masining na interes. Sa junior high school, si Rosenquist ay nanalo ng isang maikling-kataga ng iskolarship upang mag-aral sa Minneapolis Paaralan ng Sining at pagkatapos ay nag-aral siya ng pagpipinta sa Unibersidad ng Minnesota noong 1952-1954. Noong 1955, sa edad na 21, siya ay inilipat sa New York City na nakaiskolarship pa rin upang magaral sa Ang Liga ng mga mag-aaral ng Sining..<ref>{{cite web | title= In the Studio: James Rosenquist| last=Kastner |first= Jeffrey |publisher=artinfo.com | date= 22 Nobyembre 2007 | url=http://www.artinfo.com/news/story/25939/in-the-studio-james-rosenquist/ | accessdate=21 Abril 2008 }}</ref> ==Trabaho== ===Kanyang Maagang mga Taon at Pop=== Mula 1957 hanggang 1960, nakuha niya ang kanyang pamumuhay bilang isang pintor ng paskilan. Ito ay perpektong pagsasana para sa isang pintor na sasabog papunta sa pop sining na tanawin. Maliksing inilapat ni Rosenquist ang pamamaraan ng “sign art” sa malakihang mga kuwadro na sinimulan niyang gawin noong 1960. Tulad ng iba pang mga pop artist, inangkop ni Rosenquist ang visual na wika ng adbertismo at popular na kultura (na madalas nakakatawa, bulgar, at nakakapangilabot) sa konteksto ng pinong sining. Si Rosenquist ay nakakamit ng internasyonal na pagbubunyi noong 1965 dahil sa kuwadrado niyand iskaleng-silid na F-111. Sinabi ni Rosenquist ang mga sumusunod tungkol sa kanyang paglahok sa kilusan ng Pop-sining: "Sila (ang mga kritiko ng sining) ay tinatawag na akong Pop artist dahil gumagamit ako ng madaling makilalang imahe. Ang mga kritiko gustong ginugrupo ng sama-sama ang mga tao. Hindi ko natugunan si Andy Warhol hanggang 1964. Hindi ko talaga kilala sina Andy o Roy Lichtenstein ng mabuti. Hiwa-hiwalay kaming lumitaw."<ref>[http://www.myartspace.com/blog/2008/04/art-space-talk-james-rosenquist.html "Art Space Talk: James Rosenquist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011160225/http://www.myartspace.com/blog/2008/04/art-space-talk-james-rosenquist.html |date=2012-10-11 }}, ''Myartspace'', 4 Abril 2008. Retrieved 16 Mayo 2008.</ref> ===May edad na trabaho=== Ang kanyang espesyalidad ay pagkuha ng pira-pirasong, nakapagtatakang deproporsyonadong mga imahe at pinagsasama-sama, pinapang-abot-abot, at pinaglalalagay sila sa mga katsa upang lumikha ng mga viswal na kuwento. Ito ay maaaring iwanan ang ilang mga manonood na humihingal o di nama’y nalilito, kaya nagagawa niya na mapakita ang pinaka-pamilyar na mga bagay (tulad ng isang U-haul trailer, o ng isang kahon ng Oxydol sabong panglaba, atbp) sa higit na abstract at nagbubunsod na paraan. ===Kopya=== Karagdagan sa kuwadro, siya ay gumagawa ng isang malawak na ayos ng mga kopya, mga guhit at mga collage. Isa sa kanyang mga kopya, ang Alikabok ng Oras (1992), ay nabansagang ang pinakamalaking print sa mundo, na may pagsukat na humigit-kumulang na 7 x 35 na talampakan. Noong 1994, siya ay lumikha ng print na ngalang “Tuklasinang Graphics” para sa pagdiriwang ng isang programa ng Smithsonian na pang-edukasyon na nagdedetalye sa proseso ng paggawa ng mga prints. Ang mga nalikom na suporta ay napunta sa Smithsonian Associates' pangkultura at pang-edukasyon na programa, at isang orihinal na lithograph ay patuloy pa ring nakasabit sa eksibisyon sa Smithsonian Art Collectors Program na Graphic Eloquence sa sentro ng S. Dillon ng Ripley Center sa Pambansang Mall. ==Mga Parangal== Si Rosenquist ay nakatanggap ng maraming parangal, kabilang ang pagpili sakanya bilang "Sining Sa America: Kabataang Talento USA" noong 1963, ang pag-aapoint sakanya ng anim na taon na termino sa Lupon ng konsehong Nasyonal ng mga Sining noong 1978, at ang pagtanggap ng Golden Plate Award mula sa Amerikanong Academy ng Achievement noong 1988. Noong 2002, ang Cristobal Gabarrón Fundación ay binigay sa kanya ang taunang internasyonal na award para sa sining sa pagkilala ng kanyang mga dakilang kontribusyon sa unibersal na kultura. Mula noong kanyang unang maagang mga retrospektibo sa kanyang trabaho noong 1972 na inorganisa ng Whitney Museum ng Amerikanong Sining, New York City at ng Wallraf-Richartz Museum, Cologne, siya ay naging paksa ng ilang mga gallery at mga eksibisyon sa museo, parehong sa Estados Unidos at sa ibang bansa. Sa Solomon R. Guggenheim Museum nakaayos ang kanyang isang buong retrospektibo ng kanyang trabaho noong 2003 na naglakbay sa iba’t-ibang basa, at naayos sa pamamagitan ng mga Kurators na si Walter Hopps at Sarah Bancroft. <ref>Stevens, Mark, ''New York Magazine'' (20 Oktubre 2003). [http://nymag.com/nymetro/arts/art/reviews/n_9376/ King of Pop]</ref> Si Rosenquist ay patuloy na gumagawa ng malakihang mga komisyon, kabilang ang mga kamakailan-lamang na tatlong-kuwadrong suite na Ang Manlalangoy sa Econo-abu-abo (1997-1998) para sa Deutsche Guggenheim, Berlin, Alemanya, at isang kuwadrong pinlano para sa kisame ng Palais de Chaillot sa Paris, Pransiya. Ang kanyang trabaho ay patuloy na dumedebelop sa kapanapanabik na mga paraan at nagsisilbi bilang isang patuloy na impluwensiya sa mas batang henerasyon ng mga artist. Isang tala ng interes ay ang F-111 ay nabanggit sa isang kabanata ng Polaroids mula sa mga Patay sa pamamagitan ni Douglas Coupland.. == Personal == Sa 25 Abril 2009, nagkaroon ng isang sunog sa Hernando County, Florida, kung saan si Rosenquist ay nanirahan ng mga 30 taon. Nasunog ang bahay ng artist, ang kanyang mga istudyo, at bodega. Ang lahat ng kanyang mga kuwadro na gawa na na naka-imbak sa kanyang bahay ay nawasak, kabilang ang sining para sa isang paparating na palabas.<ref>[http://www.miamiherald.com/living/story/1023391.html Miamiherald.com]</ref><ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2009/04/28/arts/design/28arts-POPARTISTSWO_BRF.html?_r=1 | work=The New York Times | title=Pop Artist's Works Lost in Studio Fire | first=Dave | last=Itzkoff | date=28 Abril 2009 | accessdate=15 Oktubre 2010}}</ref><ref>[http://www.baynews9.com/article/news/2009/april/51991/Famous-artists-home-paintings-destroyed-in-brushfire Baynews9.com]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Gawa == == Mga Sanggunian == {{reflist}} ==External links== * [http://www.jimrosenquist-artist.com/ Rosenquist's official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105103334/http://www.jimrosenquist-artist.com/ |date=2013-01-05 }} (Requires [[Macromedia Flash]]) * {{MoMA artist|5021}} * [http://www.apo442.com/folio/lightbox_1.htm Photographs of James Rosenquist by photographer Russ Blaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417232607/http://www.apo442.com/folio/lightbox_1.htm |date=2009-04-17 }} * [http://www.deutsche-bank-kunst.com/art/2003/14/e/4/147.php Interview with db artmag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022213340/http://www.deutsche-bank-kunst.com/art/2003/14/e/4/147.php |date=2006-10-22 }} * [http://www.popartmasters.com/toc.html#masters Pop Art Masters – James Rosenquist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515053109/http://www.popartmasters.com/toc.html#masters |date=2007-05-15 }} * [http://www.artinfo.com/news/story/25939/in-the-studio-james-rosenquist In the Studio: James Rosenquist] * [http://www.myartspace.com/blog/2008/04/art-space-talk-james-rosenquist.html Interview with Myartspace]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011160225/http://www.myartspace.com/blog/2008/04/art-space-talk-james-rosenquist.html |date=2012-10-11 }} * [http://www.jablonkagalerie.com Exhibition ''The Hole in the Center of Time'' with the latest works at Jablonka Galerie, Berlin] * [https://residentassociates.org/ArtCollectors/gallery.aspx?index=615&artwork=216142 Rosenquist's ''Discover Graphics'', the Smithsonian Art Collectors Program.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716052553/https://residentassociates.org/ArtCollectors/gallery.aspx?index=615&artwork=216142 |date=2011-07-16 }} * [http://www.nytimes.com/2009/10/28/books/28zero.html?hpw Rosenquist Writ Large, by Himself, Dwight Garner, The New York Times, 27 Oktubre 2009] {{BD|1933|LIVING|Rosenquist, James}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME =Rosenquist, James | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = American artist | DATE OF BIRTH =29 Nobyembre 1933 | PLACE OF BIRTH =[[Grand Forks, North Dakota|Grand Forks]], North Dakota | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} [[Kategorya:Mga pintor mula sa Estados Unidos]] a0k2hohd0uqpjl8eaexv2khxq5105vi 0 184916 2216162 2169815 2026-07-15T09:42:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216162 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Raha Siagu | other_names = Raah Siawi<br>Raha Awi<br>Raha Siaui | nationality = Karahanan ng Butuan Calagan | title = Raha | relatives = Raha Kolambu<br>Raha Humabon<br>Raha Tupas }} Si '''Raha Siagu''' ay ang [[raha]] ng [[Karahanan ng Butuan]] na tinatawag din ng mga dalubhasa sa kasaysayan o mga mananalaysay bilang '''Raha Siawi<ref>{{Cite book|title=Events in Maktan from 1521 to the Beginnings of American Rule in 1900|url=https://books.google.com/books?id=4ijWAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=University of San Carlos|date=1975|language=en|first=Heidi K.|last=Gloria|pages=48}}</ref>''' o '''Raha Awi'''.<ref>{{Cite book|title=Magellan’S Cross|url=https://books.google.com/books?id=TehXAAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Trafford Publishing|date=2012-06-08|isbn=978-1-4669-1878-8|language=en|first=Richard J.|last=Field}}</ref> Namuno siya sa [[Butuan]] at Calagan<ref name=verafiles>{{Cite web |last=Ladrido |first=R.C. |date=2022-10-27 |title=Bulawan: Early Philippine Gold and Imprints of Hindu-Buddhism |url=https://verafiles.org/articles/bulawan-early-philippine-gold-and-imprints-of-hindu-buddhism |access-date=2023-11-18 |website=VERA Files |language=en-US}}</ref> ([[Lungsod ng Surigao]] na ngayon<ref name=":1">{{Cite book|title=The Philippines in the 6th to 16th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=s0RwAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=LSA Press|date=1996|isbn=978-971-91666-0-3|language=en|first=E. P.|last=Patanñe|pages=107}}</ref>{{efn|Sa isang sanggunian, sinabi na ang Calagan ay Caraga.<ref name=verafiles/>}}) sa [[Hilagang Mindanao]] noong tinatayang maagang [[ika-16 na dantaon]].<ref name=":2">{{Cite web |last=Hoh |first=Anchi |date=2018-07-10 |title=Catholicism in the Philippines during the Spanish Colonial Period 1521-1898 {{!}} 4 Corners of the World |url=https://blogs.loc.gov/international-collections/2018/07/catholicism-in-the-philippines-during-the-spanish-colonial-period-1521-1898/ |access-date=2023-11-18 |website=The Library of Congress}}</ref> Siya ang naging pinuno ng mga Manobo.<ref>{{Cite web |date=2015-01-03 |title=Looking for a “Royal Family;” A Royal Delusion |url=https://www.getrealphilippines.com/2015/01/royal-family-delusion/ |access-date=2023-11-18 |website=Get Real Post |language=en-US}}</ref> Noong Marso 28, 1521, tinanggap ni Raha Siagu at ni Raha Kolambu na raha ng [[Limasawa]] at kapatid ni Raha Siagu ang pagdating ng manggagalugad na Portuges na si [[Fernão de Magalhães]] (o si Ferdinand Magellan) sa pulo ng [[Limasawa]] na bahagi na ngayon ng bansang [[Pilipinas]].<ref>{{Cite web |last=Vivas |first=Jules |date=2022-03-21 |title=Magellan, the first diplomat |url=https://mb.com.ph/2022/3/20/magellan-the-first-diplomat |access-date=2023-11-16 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nangyari bago mapatay si Magalhães sa [[pulo ng Mactan]] sa pamumuno ni [[Lapulapu]].<ref>{{Cite web |date=2012-04-26 |title=Magellan was killed by warriors of Lapu-Lapu April 27, 1521 |url=https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1096/today-in-philippine-history-april-27-1521-ferdinand-magellan-was-killed-by-warriors-of-lapu-lapu |access-date=2023-11-18 |website=The Kahimyang Project |language=en}}</ref> Isa sina Raha Siagu at Raha Kolambu sa mga unang pinunong nakilala ni Magalhães na tinanggap ang [[Kristiyanismo]] at dumalo sa kauna-unahang [[Misa]]ng [[Katoliko]] sa lugar na bahagi na ngayon ng mga Kapuluang Pilipinas na naganap noong Marso 31, 1521, [[Pasko ng Muling Pagkabuhay|Linggo ng Pasko ng Muling Pagkabuhay]].<ref>{{Cite web |date=2021-07-21 |title=Introduction of Christianity in the Philippines |url=https://catholicspirit.com/news/introduction-of-christianity-in-the-philippines |access-date=2023-11-18 |website=catholicspirit.com}}</ref><ref name=":2" /> Ginawa nina Raha Siagu at Raha Kolambu ang sanduguan o pagsasandugo (o ''blood compact'' sa Ingles) kay Fernão de Magalhães,<ref>{{Cite web |date=2021-01-02 |title=Blood Compact, A sign of Boholano Hospitality |url=https://nowinbohol.com/beyond-bohol/blood-compact-a-sign-of-boholano-hospitality-2/ |access-date=2023-11-18 |website=Now In Bohol |language=en |archive-date=2023-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123045715/http://nowinbohol.com/beyond-bohol/blood-compact-a-sign-of-boholano-hospitality-2/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hermoso |first=Christina |date=2022-03-30 |title=First Christian Mass in the country remembered on March 31 |url=https://mb.com.ph/2022/03/30/first-christian-mass-in-the-country-remembered-on-march-31/ |access-date=2023-11-18 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> na inangkin ang pag-aari ng mga kapuluan para sa hari ng [[Espanya]],<ref>{{Cite book|title=A Short History of the Philippines: For Use in Philippine Schools|url=https://books.google.com/books?id=7ukKAQAAIAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=D. Appleton|date=1914|language=en|first=Prescott Ford|last=Jernegan|pages=45}}</ref> na si [[Carlos V, Banal na Emperador Romano]] sa panahon iyon.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Charles V {{!}} Accomplishments, Reign, Abdication, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-V-Holy-Roman-emperor |access-date=2023-11-18 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>{{efn|Kilala pa siya noong panahon na inangkin ni Magalhães ang kapuluan bilang Carlos I.<ref name="britannica" />}} Naipangalan ang pulo bilang Kapuluan ng San Lazaro noong Marso 16, 1521.<ref>{{Cite web |date=Okt-Dis 2001 |title=A short Philippine History before the 1898 Revolution |url=https://www.sspxasia.com/Newsletters/2001/Oct-Dec/A_short_Philippine_History.htm |access-date=2023-11-18 |website=www.sspxasia.com}}</ref> Ang sanduguan ay tanda ng pagkakasundo at pagkakaibigan sa pagitan ng mga partido kung saan kinukuha ang dugo ng pinuno ng bawat partido at hinahalo sa alak na iinumin ng lahat ng nakisali.<ref>{{Cite web |title=Blood Compact 500 Years Ago |url=http://www.nqc.gov.ph/en/resources/blood-compact-500-years-ago/ |access-date=2023-11-18 |website=2021 Quincentennial Commemorations in the Philippines |language=en |archive-date=2023-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118094002/http://www.nqc.gov.ph/en/resources/blood-compact-500-years-ago/ |url-status=dead }}</ref> Nakipagkaibigan ang mga Kastila sa mga raha sa pamamagitan ng sanduguan para maging teritoryo ng Espanya ang kapuluan.<ref>{{Cite web |date=2022-06-06 |title=Sandugo |url=https://aaww.org/sandugo/ |access-date=2023-11-18 |website=Asian American Writers' Workshop |language=en-US}}</ref> Sabi sa mga talang Tsino na natapos ang Karahanan ng Butuan nang sinuko ni Raha Siagu ang kanyang soberanya sa pagpapalawak ng [[kolonyalismo]] ng [[Espanya]] noong 1521.<ref>{{Cite book|title=Cultural and Civilisational Links between India and Southeast Asia: Historical and Contemporary Dimensions|url=https://books.google.com/books?id=Ye1lDwAAQBAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Springer|date=2018-07-20|isbn=978-981-10-7317-5|language=en|first=Shyam|last=Saran|pages=97}}</ref> ==Personal na buhay== Pinsan ni Raha Siagu si [[Raha Humabon]] ng Karahanan ng Sugbo (o [[Cebu]]).<ref>{{Cite news |date=2020-07-27 |title=Indian imprints in pre-colonial Philippines - Kreately |language=en-US |work=Kreately |url=https://kreately.in/indian-imprints-in-pre-colonial-philippines/ |access-date=2023-11-18 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612174018/https://kreately.in/indian-imprints-in-pre-colonial-philippines/ |url-status=dead }}</ref> Pamangkin ni Raha Humabon si [[Raha Tupas]],<ref>{{Cite web |date=2012-06-03 |title=Peace Treaty of Cebu was signed on June 4, 1565 |url=https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1161/today-in-philippine-history-june-4-1565-the-peace-treaty-of-cebu-was-signed |access-date=2023-11-18 |website=The Kahimyang Project |language=en}}</ref> ang huling ng Raha ng Sugbo,<ref>{{Cite web |date=2021-05-23 |title=The Last Rajah of Cebu |url=https://sugbo.ph/2021/last-rajah-of-cebu/ |access-date=2023-11-18 |website=Sugbo.ph |language=en-US}}</ref> at dahil dito, pamangkin{{efn|Kung ikukunsidera ang konseptong Ingles ng [[pinsan]], si Raha Tupas ay ''first cousin once removed'' (lit. unang pinsan kapag tinanggal ang isa) ni Raha Siagu.}} din siya ni Raha Siagu. Si Raha Siagu ang unang [[mga Waray|Waray]] na nakilala ng mga mananakop na Kastila.<ref name=":3">{{Cite book|last=Fortunato|first=Teresita|url=https://books.google.com/books?id=rTSWDwAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Mga Pangunahing Etnolinggwistikong Grupo sa Pilipinas|date=2017-10-02|publisher=Anvil Publishing, Inc.|isbn=978-971-27-2742-9|language=tl}}</ref> Ang kanyang kasuotan ay yari sa [[seda]] at [[bulak]], may malaking hikaw, may tila gintong patak sa mga ngipin, puno ng tatu sa katawan at may tangan na balaraw.<ref>{{Cite book|title=The Encounter: The Epic Story of the Christianization of the Philippines|url=https://books.google.com/books?id=-jYIAQAAIAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Catholic Trade School|date=1965|language=en|first=Jose Vicente|last=Braganza|pages=48}}</ref> Ipinakita niya ang kanyang hospitalidad sa mga Kastila at hinainan sila ng [[litsong baboy]] nakalagay sa platerang poselana at tuba na lahat ay nakalagay sa banig.<ref>{{Cite book|title=Leyte: The Historic Islands|url=https://books.google.com/books?id=PO9HAQAAIAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Leyte Publishing Corporation|date=1964|language=en|first=Francisco Sypaco|last=Tantuico}}</ref> Naganap ang piging na binigay ni Raha Siagu nang [[Biyernes Santo]] kung saan bawal kumain sa Katoliko ng karne<ref>{{Cite web |title=What Can You Eat During Lent? - Best Foods To Eat During Lent |url=https://www.forkliftandpalate.com/manheim/blog/what-can-you-eat-during-lent |access-date=2023-11-18 |website=www.forkliftandpalate.com |language=en}}</ref> at nakalimutan ito ng mga banyagang Kastila.<ref name=":3" /> Ayon sa tagapagtala ni Fernão de Magalhães na si [[Antonio Pigafetta]], mayroong minahan ng ginto si Raha Siagu.<ref name=":1" /> Sinalarawan ang Butuan noon na maraming ginto at may palamuting ginto sa mga bahay, at kahit ang [[Pang-aalipin|alipin]] ni Raha Siagu ay mayroong gintong [[alahas]].<ref>{{Cite news |last=Umali |first=Justin |date=2019-12-16 |title=The Powerful Rajahs and Sultans of Pre-Colonial Philippines |work=Esquire Philippines |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/rajahs-sultans-pre-colonial-philippines-a2212-20191216-lfrm3 |access-date=2023-11-18}}</ref> ==Pamana== Ang Gawad Raha Siagu (o ''Rajah Siagu Award'') na binigay ng Pambansang Komisyon sa Ginagampanan ng Kababaihang Pilipina (Komisyon sa Kababaihan ng Pilipinas na ngayon), Sangay sa [[Butuan|Lungsod ng Butuan]], ay ipinangalan kay Rajah Siagu.<ref name=":0">{{Cite web |title=Jurgenne Primavera |url=http://www.spheres.dost.gov.ph/profiles/964-jurgenne-primavera |access-date=2023-11-18 |website=www.spheres.dost.gov.ph |archive-date=2023-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118071342/http://www.spheres.dost.gov.ph/profiles/964-jurgenne-primavera |url-status=dead }}</ref> Ibinibigay ang parangal na ito sa Pinakatangi-tanging Mamamayan sa Larangan ng Agham at Teknolohiya.<ref name=":0" /> Isa sa mga nagawaran ng parangal na ito ang kilalang siyentipikong marina na si Jurgenne Honculada-Primavera.<ref>{{Cite book|title=Sulong Pilipina! Sulong Pilipinas!: A Compilation of Filipino Women Centennial Awardees|url=https://books.google.com/books?id=DIRmAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=National Centennial Commission, Women Sector|date=1999|isbn=978-971-91276-5-9|language=en|pages=313}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Waray]] kkaman4a8tn2ej5r8gsm2lz7t0m3gvb 0 212640 2216097 2207560 2026-07-15T07:23:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216097 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader | type = Pope | honorific-prefix = [[Papa]] | name = Francisco | title = [[Obispo ng Roma]] | image = Pope Francis Korea Haemi Castle 19 (4x5 cropped).jpg | alt = Larawan ni Papa Francisco na nakasuot ng puting sutana, balabal, zuchetto, at krus sa kwintas. | caption = Si Francisco noong 2014 | church = [[Simbahang Katoliko Romano|Simbahang Katolika]] | term_start = 13 Marso 2013 | term_end = 21 Abril 2025 | archdiocese = [[Diyosesis ng Roma]] | see = [[Banal na Sede]] | predecessor = [[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]] | successor = [[Papa Leon XIV|Leon XIV]] | previous_post = {{indented plainlist| * Panlalawigang Superyor ng mga Heswita sa Arhentina (1973–1979) * Obispong Oksilyari ng Buenos Aires (1992–1997) * Obispong Titular ng Auca (1992–1997) * Obispong Koadyutor ng Buenos Aires (1997–1998) * Arsobispo ng Buenos Aires (1998–2013) * Ordinaryo para sa mga Katolikong Oryental sa Arhentina (1998–2013) * Paring Kardenal ng San Roberto Bellarmino (2001–2013) * Pangulo ng Komperensiya ng mga Obispo sa Arhentina (2005–2011)}} <!---------- Orders ----------> | ordination = 13 Disyembre 1969 | ordained_by = Ramón José Castellano | consecration = 27 Hunyo 1992 | consecrated_by = Antonio Quarracino | cardinal = 21 Pebrero 2001 | created_cardinal_by= [[Papa Juan Pablo II]] | rank = Paring kardinal <!---------- Personal details ----------> | birth_name = Jorge Mario Bergoglio | birth_date = {{birth date|1936|12|17|df=yes}} | birth_place = [[Buenos Aires]], [[Arhentina]] | death_date = {{Death date and age|2025|04|21|1936|12|17|df=y}} | death_place = [[Domus Sanctae Marthae|Casa Santa Marta]], [[Vatican City]] | buried = [[Santa Maria Maggiore]] | nationality = Arhentino,<br>Vaticano | residence = [[Lungsod ng Vaticano]] | education = {{indented plainlist| * Kolehiyo Maximo ng San Jose * Pampilosopo at Panteolohiyang Fakulti ng San Miguel * Milltown Institusyon ng Teolohiya at Pilosopiya * Sankt Georgen Gradwadong Paaralan ng Pilosopiya at Teolohiya}} | motto = <i>Miserando atque eligendo</i> ("Habag at malasakit") | signature = FirmaPapaFrancisco.svg | coat_of_arms = Coat of arms of Franciscus.svg }} Si '''Papa Francisco''' na lalong kilala bilang '''Lolo Kiko''' (ipinanganak bilang '''Jorge Mario Bergoglio'''; 17 Disyembre 1936 – 21 Abril 2025) ay ang pinuno ng [[Simbahang Katoliko Romano|Simbahang Katolika]] at pinuno ng bansang Lungsod ng Vaticano mula 13 Marso 2013 hanggang 21 Abril 2025.<ref>{{cite news |title=Jorge Mario Bergoglio, 77, of Argentina is Pope Francis I |agency=Reuters |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/299168/news/world/jorge-mario-bergoglio-77-of-argentina-is-pope-francis-i |newspaper=[[GMA News and Public Affairs|GMA News]] |date=14 Marso 2013 |accessdate=13 Marso 2013 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Taál ng [[Buenos Aires]], [[Arhentina]], itinalaga siya bilang paring Katoliko noong 1969. Iniluklok siya bilang [[Arsobispo ng Buenos Aires]] noong 1998, at inabituhan bilang kardinal ni [[Papa Juan Pablo II]] noong 2001. Nahalál siya bilang Papa noong 13 Marso 2013, matapos magbitíw si [[Papa Benedicto XVI]] noong 28 Pebrero ng kaparehong taon. Pinili ni Bergoglio ang ngalang pampapang ''Francisco'', ang kauna-unahang papang gumamit ng naturang pangalan, bilang pagpupugay kay [[Francisco ng Asisi|San Francisco ng Asisi]]. Siya ang kauna-unahang Papa mula sa labas ng [[Europa]] simula noong ika-8 dantaon, unang nagmula sa kontinente ng [[Timog Amerika]] (at mangyaring sa Timog Hating-globo), at unang papa na hindi taga-Europa matapos ang panahon ni [[Papa Gregorio III]] noong taong 741.<ref>{{cite web |last=Speciale |first=Alessandro |date=13 Abril 2013 |title=Cardinal Walter Kasper Says Pope Francis Will Bring New Life To Vatican II |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/13/cardinal-walter-kasper-says-pope-francis-will-bring-new-life-to-vatican-ii_n_3076386.html?utm_hp_ref=pope-francis |work=The Huffington Post |location=Londres |language=en |accessdate=18 Enero 2015}}</ref> Siya rin ang unang kardinal na [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]] na naluklok bilang ''[[Pontifex Maximus]]''. Sa kabuuan ng kaniyang buhay bilang isang indibidwal at isang pinunong relihiyoso, nakilala ng madla si Papa Francisco sa kaniyang kababaang-loob, sa kaniyang pagmamalasakit sa mga [[Kahirapan|mahihirap]], at sa kaniyang pagnanais na bumuo ng mga pag-uusap bilang paraan upang magkaugnayan ang lahat ng tao mula sa iba't-ibang lahi, paniniwala, at pananampalataya.<ref>{{cite web |last=Feiden |first=Douglas |date=14 Marso 2013 |title=Pope Francis, the new leader of the Catholic Church, praised by many for practicing what he preaches, his humble nature and his empathy for the poor |url=http://www.nydailynews.com/news/world/popebio-article-1.1287994 |work=New York Daily News |location=New York |language=en |accessdate=18 Enero 2015}}</ref><ref>{{cite web |last=Vallely |first=Paul |date=14 Marso 2013 |title=Pope Francis profile: Jorge Mario Bergoglio, a humble man who moved out of a palace into an apartment, cooks his own meals and travels by bus |url=http://www.independent.co.uk/voices/comment/pope-francis-profile-jorge-mario-bergoglio-a-humble-man-who-moved-out-of-a-palace-into-an-apartment-cooks-his-own-meals-and-travels-by-bus-8533450.html |work=The Independent |location=Reyno Unido |language=en |accessdate=18 Enero 2015}}</ref><ref name="interfaith01">{{cite web |last=Povoledo |first=Elisabetta |date=22 Marso 2013 |title=Pope Appeals for More Interreligious Dialogue |url=http://www.nytimes.com/2013/03/23/world/europe/pope-francis-urges-more-interreligious-dialogue.html?_r=1& |work=The New York Times |location=New York |language=en |accessdate=18 Enero 2015}}</ref> Nakilala rin siya sa pagiging payak at di-gaanong maanyo na pamamahala bilang Santo Papa, lalo na noong pinili niyang manirahan sa bahay-pampanauhin ng [[:en:Domus Sanctae Marthae|Domus Sanctae Marthae]] kaysa sa silid sa [[Palasyong Apostoliko]] na siyang ginamit ng mga naunang papa. Bukod pa rito, dahil sa pagiging Heswita at tagasunod ni [[Ignacio ng Loyola|San Ignacio ng Loyola]], kilala rin siya sa pagiging payak sa pananamit, gaya ng pagtanggi niya sa pagsuot ng kinagisnan na kapa ng papa na ''mozzetta'' noong siya ay maluklok, pagpili niya ng pilak sa halip na ginto para sa kaniyang singsing, at paggamit niya ng kaniyang krus na ginagamit na niya mula pa noong siya ay kardinal pa lamang.<ref>{{cite web |last=Willey |first=David |date=16 Marso 2013 |title=Pope Francis' first moves hint at break with past |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-21813874 |work=BBC News |location=Londres |language=en |accessdate=18 Enero 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=17 Marso 2013 |title=Holy Mass in the Parish of St. Anna in the Vatican. |url=http://w2.vatican.va/content/francesco/en/homilies/2013/documents/papa-francesco_20130317_omelia-santa-anna.html |work=Libreria Editrice Vaticana |location=Lungsod ng Vaticano |language=en |accessdate=18 Enero 2015}}</ref> Nanatili ang posisyon ng papa sa doktrinang Katoliko hinggil sa [[pagpapalaglag]], hindi likas na [[kontrasepsiyon]], at [[homoseksuwalidad]]. Bagama't nananatili ang posisyon ng katuruan ng Simbahan hinggil sa mga gawaing homoseksuwal, sinabi niyang hindi dapat maliitin ang mga napapabilang sa ikatlong kasarian.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-23489702 |title=Pope Francis: Who am I to judge gay people? |date=29 Hul 2013 20:05 GMT |work=BBC News |location=London |accessdate=18 Ene 2015}}</ref> Bilang kardinal, tinutulan niya ang pag-iisang-dibdib ng magkatulad na kasarian sa Arhentina.<ref>{{cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2013/03/west-hollywood-reaction-pope-francis-stand-on-gays.html |title=In West Hollywood, Pope Francis' stand on gays is unimpressive |date=14 Mar 2013 12:14 pm |work=Los Angeles Times |location=Southern California |accessdate=18 Ene 2015}}</ref> Bukod pa rito, pinananatili niya na siya ay "anak ng Simbahan" hinggil sa pagiging tapat sa mga alituntunin ng Simbahan, kung saan tinukoy niya ang pagpapalaglag bilang "kasuklam-suklam,"<ref>{{cite web |first=Philip |last=Pullella |url=http://www.reuters.com/article/2014/01/13/us-pope-abortion-idUSBREA0C0ME20140113 |title=Pope, after conservatives' criticism, calls abortion "horrific" |date=13 Ene 2014 11:42am EST |work=Reuters |location=US |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=2014-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140217220639/http://www.reuters.com/article/2014/01/13/us-pope-abortion-idUSBREA0C0ME20140113 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217220639/http://www.reuters.com/article/2014/01/13/us-pope-abortion-idUSBREA0C0ME20140113 |date=17 Pebrero 2014 }}</ref> at iminungkahing ang mga babae ay pinahahalagahan sa halip na pinapangasiwaan.<ref>{{cite web |first=Andrea |last=Tornielli |url=http://www.lastampa.it/2013/12/14/esteri/vatican-insider/en/never-be-afraid-of-tenderness-5BqUfVs9r7W1CJIMuHqNeI/pagina.html |title=Never be afraid of tenderness |date=14 Dis 2013 |work=La Stampa |location=Italy |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=17 Enero 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117175022/http://www.lastampa.it/2013/12/14/esteri/vatican-insider/en/never-be-afraid-of-tenderness-5BqUfVs9r7W1CJIMuHqNeI/pagina.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150117175022/http://www.lastampa.it/2013/12/14/esteri/vatican-insider/en/never-be-afraid-of-tenderness-5BqUfVs9r7W1CJIMuHqNeI/pagina.html |date=17 Enero 2015 }}</ref> Kung ibubuod, binigyang-diin ni Francisco na "Kabalintunaang sabihing sinusunod mo si Hesukristo subalit tinatanggihan mo ang Simbahan."<ref>{{cite web |last=Wooden |first=Cindy |date=8 Mayo 2013 |title=Pope tells sisters: you can’t follow Jesus without the Church |url=http://www.catholicherald.co.uk/news/2013/05/08/pope-tells-sisters-you-cant-follow-jesus-without-the-church/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328172254/http://www.catholicherald.co.uk/news/2013/05/08/pope-tells-sisters-you-cant-follow-jesus-without-the-church/ |archive-date=28 Marso 2015 |access-date=18 Enero 2015 |work=Catholic Herald |location=Reyno Unido |language=en}}</ref> Kaya naman, hinimok niya si Obispo Charles J. Scicluna ng [[Malta]] na magsalita laban sa pag-ampon ng mga nagbubuklod na magkatulad ang kasarian (''same-sex couples''),<ref>{{cite web|first=Tom |last=Kington |url=http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-vatican-pope-francis-gay-couples-20140105-story.html#axzz2pbK7AwFg |title=Vatican says pope's comments on gay couples don't mark policy change |date=05 Ene 2014 12:08 PM |work=Los Angeles Times |location=California |accessdate=18 Ene 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope-encouraged-malta-bishop-to-speak-out-against-gay-adoption-bill/ |title=Pope encouraged Malta bishop to speak out against gay adoption bill |date=03 Ene 2014 02:35 PM |work=Catholic News Agency |location=Italy |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=31 Disyembre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231102305/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope-encouraged-malta-bishop-to-speak-out-against-gay-adoption-bill/ |url-status=dead }}</ref> pinanatiling ang mga Katolikong mula sa diborsiyo at muling nagpakasal ay maaring hindi tumanggap ng Eukaristiya, at nagtiwalag{{efn|excommunicate}} ng isang dating paring Katoliko dahil sa mga pananaw nitong lumalapastangan sa Simbahan.<ref>{{cite web |first=Damian |last=Thompson |url=http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100238464/excommunicated-priest-reynolds-celebrated-illicit-mass-at-which-communion-was-given-to-a-dog/ |title=Excommunicated priest Greg Reynolds celebrated illicit Mass at which Communion was given to a dog |date=27 Set 2013 |work=The Telegraph |location=UK |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=26 Pebrero 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226034152/http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100238464/excommunicated-priest-reynolds-celebrated-illicit-mass-at-which-communion-was-given-to-a-dog/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226034152/http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100238464/excommunicated-priest-reynolds-celebrated-illicit-mass-at-which-communion-was-given-to-a-dog/ |date=26 Pebrero 2015 }}</ref> Binigyan-diin niyang ang tungkulin ng mga Kristiyano ay ang tulungan ang mga mahihirap at mga nangangailangan, at itinataguyod niya ang mapayapang usapan at mga usapang kabilang ang mga nasa sari-saring pananampalataya o ''interfaith dialogue''.<ref name=interfaith01/><ref>{{cite web|first=Alana |last=Horowitz |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/12/29/pope-francis-gay-adoption_n_4516304.html |title=Pope Francis 'Shocked' By Gay Adoption Bill: Report |date=29 Dis 2013 |work=The Huffington Post |location=UK |accessdate=18 Ene 2015}}</ref><ref>{{cite web |first=Noah |last=Rayman |url=http://world.time.com/2013/12/30/report-pope-francis-shocked-by-same-sex-adoption-proposal/ |title=Adoption Proposal: Bishop says Pope 'encouraged me to speak out' |date=30 Dis 2013 |work=Time |location=US |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=7 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007040052/http://world.time.com/2013/12/30/report-pope-francis-shocked-by-same-sex-adoption-proposal/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|first=Laurie |last=Goodstein |url=http://www.nytimes.com/2013/09/20/world/europe/pope-bluntly-faults-churchs-focus-on-gays-and-abortion.html?hp&_r=0 |title=Pope Says Church Is ‘Obsessed’ With Gays, Abortion and Birth Control |date=19 Set 2013 |work=The New York Times |location=US |accessdate=18 Ene 2015}}</ref><ref>{{cite web |first=Elizabeth |last=Dias |url=http://world.time.com/2013/09/25/pope-francis-excommunicates-priest-who-supports-womens-ordination-and-gays/?iid=gs-article-mostpop1 |title=Backed Women’s Ordination and Gays: Despite his reforming attitude, Francis still supports traditional doctrine |date=25 Set 2013 |work=Time |location=US |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=7 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007064752/http://world.time.com/2013/09/25/pope-francis-excommunicates-priest-who-supports-womens-ordination-and-gays/?iid=gs-article-mostpop1 |url-status=dead }}</ref> Ipinahayag din niyang walang puwang sa Simbahan [[Mga kaso ng pang-aabusong seksuwal sa Simbahang Katoliko|ang pagpapahintulot sa pang-aabusong seksuwal (''sex abuse'') sa Simbahan]], na nagsabing ang pang-aabusong seksuwal ay "kasingsamá ng pagsasagawa ng Itim na Misa (''satanic mass'')."<ref>{{cite web|first=Elizabeth |last=Dias |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27583474 |title=Pope to meet sex abuse victims at the Vatican |date=27 Mayo 2014 |work=BBC News |location=London |accessdate=18 Ene 2015}}</ref><ref>{{cite web |first=Eliana |last=Dockterman |url=http://time.com/116989/pope-zero-tolerance-sex-abuse-policy/ |title=Pope Declares ‘Zero Tolerance’ Sex-Abuse Policy |date=26 Mayo 2014 |work=Time |location=US |accessdate=18 Ene 2015 |archive-date=20 Enero 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120040852/http://time.com/116989/pope-zero-tolerance-sex-abuse-policy/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|first=Jeremy |last=Bowen |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27583909 |title=Pope's 'zero tolerance' vow on abuse will now need action |date=27 Mayo 2014 06:35 |work=BBC News |location=London |accessdate=18 Ene 2015}}</ref> Pumanaw si Papa Francisco noong 21 Abril 2025 sa edad na 88.<ref>{{Cite web |date=21 Abril 2025 |title=Pope Francis dies aged 88 after double pneumonia battle |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/pope-francis-deth-age-health-respiratory-infection-b2699583.html |access-date=21 Abril 2025 |website=The Independent |language=en}}</ref> ==Pagkabata== Si Jorge Mario Bergoglio<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/Kardinali_biografie/Kardinali_bio_bergoglio_jm_en.html |title=College of Kardinals Biographical notes |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=2013-03-14}}</ref> ay isinilang sa [[Buenos Aires]], isa sa limang anak ng [[Italya|Italyanong emigranteng]]<ref name="guardian">{{cite news|last=Rice-Oxley|first=Mark|title=Pope Francis: the humble pontiff with practical approach to poverty|url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/mar/13/jorge-mario-bergoglio-pope-poverty|accessdate=13 Marso 2013|newspaper=The Guardian (UK)|date=13 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2013-03-13/argentina-s-Kardinal-jorge-bergoglio-is-elected-pope-francis-i.html|title=Argentina's Kardinal Bergoglio Is Elected Pope Francis|publisher=Bloomberg|date=13 Marso 2013|accessdate=13 Marso 2013}}</ref> sina Mario José Bergoglio, isang orbrero sa [[daangbakal]], at ng kaniyang asawang si María Sívori, isang maybahay. Noong siya ay binatilyo, si Bergoglio ay tinapyasan ng isang bahagi ng kaniyang [[baga (anatomiya)|baga]] dulot ng [[impeksiyon|pagsakop]].<ref>{{cite news | title = New Pope, Francis, Known As Humble Man with a Focus on Social Outreach | date = 13 Marso 2013 | publisher = CBS Local Media | url = http://newyork.cbslocal.com/2013/03/13/Kardinal-jorge-bergoglio-of-argentina-voted-new-pope-of-the-catholic-church/ | work = CBS New York | accessdate = 2013-03-13 }}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Siya ay nag-aral at nakatanggap ng Antás Masterál sa [[kimika|kímika]] sa [[Pamantasan ng Buenos Aires]] bago niya napágpasyaháng pumasok sa pagkapari.<ref>{{cite web |first =Francis X |last =Rocca |url =http://www.catholicherald.co.uk/news/2013/03/13/Kardinal-bergoglio-profile/ |title =Kardinal Jorge Bergoglio: a profile |publisher =Catholic Herald |date =13 Marso 2013 |accessdate =13 Marso 2013 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ayon din sa ibang mga sanggunian, siya ay nakapagtapos mula sa isang páaraláng teknikal bilang mekanikong pangkemikal at sa edad ng 21 ay nagpasyang maging pari.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1562738-bergoglio-un-sacerdote-jesuita-de-carrera La Nación newspaper: Jorge Bergoglio, a career Jesuit priest, 13 Marso 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216141857/https://www.lanacion.com.ar/1562738-bergoglio-un-sacerdote-jesuita-de-carrera |date=16 Disyembre 2018 }} {{in lang|es}} Article gives detail: he graduated from industrial secondary school E.N.E.T Nº 27 "Hipólito Yrigoyen".</ref> ==Pagkapari== ===Heswita=== Pumasok si Bergoglio sa [[Kapisanan ni Hesus]] noong 11 Marso 1958 at nag-aral sa pagkapari sa isang seminaryong Heswita sa Villa Devoto. Noong 1960, nakuha niya ang lisensiya sa pilosopiya mula sa Colegio Máximo San José sa San Miguel. Noong 1964 at 1965 nagturo siya ng literatura at [[sikolohiya]] sa Colegio de la Imaculada, isang mataas na paaralan sa lalawigan ng Santa Fe, Arhentina. Noong 1966, nagturo siya ng kaparehong kurso sa Colegio del Salvador sa Buenos Aires.<ref name="bnj03132013">{{cite news|title=Pope Francis : Kardinal Jorge Mario Bergoglio named new Pope|url=http://www.baltimorenewsjournal.com/2013/03/13/pope-francis-i-Kardinal-jorge-mario-bergoglio-named-new-pope/|accessdate=13 Marso 2013|newspaper=Baltimore News Journal|date=13 Marso 2013}}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong 1967, natapos ni Bergoglio ang kaniyang pag-aaral ng teolohiya at naordena sa pagkapari noong 13 Disyembre 1969 ni Arsobispo Ramón José Castellano. Namasukan siya sa Pakultad ng Pilosopiya at Teolohiya ng San Miguel<ref>{{cite web |author=Juan Manuel Jaime – José Luis Rolón |url=http://www.facultades-smiguel.org.ar/ |title=Official Website, Facultades de Filosofía y Teología de San Miguel |publisher=Facultades-smiguel.org.ar |date= |accessdate=2013-03-14 |archive-date=2013-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316064721/http://www.facultades-smiguel.org.ar/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316064721/http://www.facultades-smiguel.org.ar/ |date=2013-03-16 }}</ref>, isang semninaryo sa San Miguel, Buenos Aires. Naabot ni Bergoglio doon ang katayuang ''novice master'' at naging propesor ng teolohiya. Itinaas ng Kapisanan ni Hesus si Bergoglio at siya ay nanungkulan bilang probinsiyal ng Arhentina mula 1973 hanggang 1979.<ref>[http://www.catholic.org/hf/faith/story.php?id=50111 NEW POPE: Who is this man named Bergoglio? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317025209/http://www.catholic.org/hf/faith/story.php?id=50111 |date=2013-03-17 }}, Catholic.org</ref> Nilipat siya sa isang ''doctoral dissertation'' sa Sankt Georgen sa Alemanya at bumalik sa Arhentina upang manungkulan bilang kumpesor at direktor pang-espiritwal sa [[Cordoba]].<ref name="bnj03132013" /> ===Obispo=== Itinalaga si Bergoglio bilang Pangalawang Obispo <!-- auxiliary bishop --> ng Buenos Aires noong 1992 at inordena noong 27 Hunyo 1992 bilang ''Titular Bishop'' ng Auca <ref>The [[titular see]] of Auca, established in 1969, is seated at [[Villafranca Montes de Oca]], Spain: [http://www.gcatholic.org/dioceses/former/t0229.htm Titular See of Auca, Spain].</ref> kasama si Antonio Kardinal Quarracino, Arsobispo ng Buenos Aires, bilang ''principal consecrator''. Si Bergoglio ang humalili kay Kardinal Quarracino bilang Arsobispo ng Buenos Aires noong 28 Pebrero 1998 at ipinangalang ''ordinaryo'' para sa Silangang Katoliko sa Arhentina, na walang sariling prelado. ===Kardinal=== [[Talaksan:Card. Jorge Bergoglio SJ, 2008.jpg|thumb|right|200px|Si Kardinal Jorge Bergoglio, SJ noong 2008.]] Sa konsistori noong 21 Pebrero 2001, ginawang kardinal si Arsobispo Bergoglio ni [[Papa Juan Pablo II]], na may titulo bilang kardinal-pari ng San Roberto Bellarmino. Bilang kardinal, itinalaga si Bergoglio sa limang administratibong posisyon sa [[Roman Curia|Kuryang Romano]]. <!-- wala pang tagalog --> Nakilala si Kardinal Bergoglio dahil sa kaniyang pagiging magpakumbaba, pagka-konserbatibo sa doktrina at sa kaniyang prinsipyo sa [[katarungang panlipunan]].<ref>{{cite web |last=McCarthy |first=John |url=http://ncronline.org/blogs/ncr-today/papabile-day-men-who-could-be-pope-13 |title=Profile: New pope, Jesuit Bergoglio, was runner-up in 2005 conclave |publisher=Ncronline.org |date=3 Marso 2013 |accessdate=2013-03-13 |archive-date=2017-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603205738/https://www.ncronline.org/blogs/ncr-today/papabile-day-men-who-could-be-pope-13 |url-status=dead }}</ref> Mas pinili niya ang pagkakaroon ng payak na pamumuhay: mas pinili niyang manirahan sa isang maliit na apartment sa halip ng magarang tirahan para sa obispo, at mas pinili niyang sumakay sa mga pampublikong transportasyon kaysa sa isang limousine.<ref>{{cite web|url=http://cablegatesearch.net/cable.php?id=05VATICAN466|date=18 Abril 2005|accessdate=2012-03-13|title='Toward The Conclave Part III: The Candidates'|archive-date=2013-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315203831/http://cablegatesearch.net/cable.php?id=05VATICAN466|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515050744/http://cablegatesearch.net/cable.php?id=05VATICAN466 |date=2013-05-15 }}</ref> Noong pumanaw si Papa Juan Pablo II noong 2005, isa sa mga napipisil na ''[[papabile]]'' si Bergoglio.<ref>{{cite web|first=Michael Brendan |last=Dougherty |url=http://www.businessinsider.com/meet-the-man-who-will-be-the-next-pope-2012-4?op=1 |title=One Of These Men Will Be The Next Pope |date=19 Abr 2012 02:19 pm |work=Business Insider |location=New York |accessdate=18 Ene 2015}}</ref> Lumahok siya bilang isang kardinal-tagahalál (''cardinal elector'') sa [[Papal Conclave, 2005|kongklabe noong 2005]] na siyang nagluklók kay Papa Benedicto XVI. Ayon sa pahayagang ''La Stampa'', gitgitan sila ni Ratzinger sa halalan, hanggang sa humingî siya ng isang madamdaming pakiusap sa mga kardinal na huwag siyang ihalal.<ref name="tears">{{cite web |url=http://vaticaninsider.lastampa.it/vaticano/dettaglio-articolo/articolo/conclave-22761/ |title=''Ecco come andò davvero il Conclave del 2005'' |work=La Stampa |language=Italyano |accessdate=13 Marso 2013 |archive-date=15 Mayo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515055321/http://vaticaninsider.lastampa.it/vaticano/dettaglio-articolo/articolo/conclave-22761/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730113144/http://vaticaninsider.lastampa.it/vaticano/dettaglio-articolo/articolo/conclave-22761/ |date=30 Hulyo 2013 }}</ref> Bago nagsimula ang kongklabe ay nakilahok din siya sa libing ni Papa Juan Pablo II at gumanap bilang rehente kasama ang [[Kolehiyo ng mga Kardinal]], at namuno sa Simbahang Romana Katolika noong panahon ng ''sede vacante''. Bilang isang kardinal, nakilala si Bergoglio bilang isang konserbatibong Katoliko.<ref>{{cite web| last =Allen, Jr.| first =John L.| title =Who Is Cardinal Jorge Mario Bergoglio? (renamed Profile: New pope, Jesuit Bergoglio, was runner-up in 2005 conclave)| work =National Catholic Reporter| date =3 Marso 2013| url =http://ncronline.org/blogs/ncr-today/papabile-day-men-who-could-be-pope-13| accessdate =13 Marso 2013| archive-date =3 Hunyo 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170603205738/https://www.ncronline.org/blogs/ncr-today/papabile-day-men-who-could-be-pope-13| url-status =dead}}</ref> Hatî ang opinyon ng mga Arhentino patungkol sa kaniya. Habang ang ilan ay malakas ang suporta kay Bergoglio dahil sa kaniyang payak na pamumuhay, ang iba naman ay masidhi ang pagtutol sa kaniya dahil sa mga isyu patungkol sa kasalang homosekswál at sa kanilang pagkabagabag ukol sa kaniyang kaugnayan sa mapanupil na rehiméng militar noong dekada 1970s.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21780828 Pope Francis divides opinion in Argentina]</ref> == Kapapahan (2013-2025) == {{multiple image|align=right|direction=horizontal|width=|caption_align=center|header_align=center|header=Eskudo de armas ni Papa Francisco|image1=Coat of arms of Jorge Mario Bergoglio.svg|width1=150|alt1=|caption1=Bilang kardinal|image2=Coat of arms of Franciscus.svg|width2=113|alt2=|caption2=Bilang papa|footer=Kinakatawan ng ginto tala ang Birheng Maria, ang ''spikenard''—isang mala-ubas na halaman—ay nauugnay kay San Jose, at ang ''IHS'' ay ang sagisag ng mga Heswita.<ref>{{cite news |title=Vatican releases Pope Francis' coat of arms, motto and ring |url= https://www.telegraph.co.uk/news/religion/the-pope/9937813/Vatican-releases-Pope-Francis-coat-of-arms-motto-and-ring.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20130321131012/http://www.telegraph.co.uk/news/religion/the-pope/9937813/Vatican-releases-Pope-Francis-coat-of-arms-motto-and-ring.html|archive-date= 21 Marso 2013|newspaper=The Telegraph|date=18 Marso 2013 |access-date=21 Abril 2025 |location=Londres}}</ref><ref name="OR">{{cite web | url=https://www.vatican.va/holy_father/francesco/elezione/stemma-papa-francesco_it.html | title=Lo Stemma di Papa Francesco | publisher=[[L'Osservatore Romano]] | date=18 Marso 2013 | access-date=21 Abril 2025 | language=it | archive-date=9 Pebrero 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140209090516/http://www.vatican.va/holy_father/francesco/elezione/stemma-papa-francesco_it.html | url-status=live }}</ref>}} Si Francisco ang unang Papang [[Kapisanan ni Hesus|Heswita]]. Naging makabuluhan ang kaniyang pagluklok bilang papa dahil sa kung minsan ay maigting ang relasyon ng Kapisanan ni Hesus at ng [[Banal na Luklukan]]. Si Francisco rin ang kauna-unahang Papa mula sa Kaamerikahan, maging sa [[Timog Hating-globo]].<ref>{{cite magazine |author=Howard Chua-Eoan |date=13 Marso 2013 |title=Pope of the Americas |url=https://world.time.com/2013/03/13/pope-of-the-americas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531041636/http://world.time.com/2013/03/13/pope-of-the-americas/ |archive-date=31 Mayo 2015 |access-date=21 Abril 2025 |magazine=Time |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=8 Marso 2023 |title=Fordham Experts Weigh in on Pope Francis' First Decade |language=en |work=Fordham Newsroom |url=https://news.fordham.edu/living-the-mission/fordham-experts-weigh-in-on-pope-francis-first-decade/ |url-status=live |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309164135/https://news.fordham.edu/living-the-mission/fordham-experts-weigh-in-on-pope-francis-first-decade/ |archive-date=9 Marso 2023}}</ref> Siya ang ika-11 Papa na hindi nagmula sa Europa, pagkatapos ni [[Papa Gregorio III|Gregorio III]] na nagmula sa Siria at pumanaw noong 741. Bagamat hindi ipinanganak sa Europa, siya ay may lahing Europeo dahil ang kaniyang ama at mga lolo't lola sa ina ay mula sa hilagang Italya.<ref>{{cite news |last=Fisher |first=Max |date=13 Marso 2013 |title=Sorry, Jorge Mario Bergoglio is not the first non-European pope |language=en |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/03/13/sorry-jorge-mario-bergoglio-is-not-the-first-non-european-pope/ |url-status=live |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615144215/http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/03/13/sorry-jorge-mario-bergoglio-is-not-the-first-non-european-pope/ |archive-date=15 Hunyo 2015}}</ref> Bilang papa, hindi gaanong maanyo ang ugali ni Francisco kaysa sa mga nauna sa kaniya, isang istilo na inilalarawan ng balita na "walang pagarbo." Sa gabi ng kaniyang pagkahalal bilang papa, siya ay sumakay sa isang bus papunta sa kaniyang hotel kasama ang ibang mga kardinal imbis na gamitin ang ''papal car''.<ref>{{cite news |date=16 Marso 2013 |title=Pope Francis wants a 'poor Church for the poor' |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-pope-poor-idUSBRE92F05P20130316 |url-status=live |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226013425/http://www.reuters.com/article/us-pope-poor-idUSBRE92F05P20130316 |archive-date=26 Disyembre 2015}}</ref> Kinabukasan, binista niya si Kardinal Jorge María Mejía sa ospital at nagkipag-usap sa mga maysakit at tauhan.<ref>{{cite web |title=Pope visits ailing Argentine cardinal in hospital |url=https://abcnews.go.com/International/retired-argentine-cardinal-heart-attack/comments?type=story&id=18736841 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316062247/http://abcnews.go.com/International/retired-argentine-cardinal-heart-attack/comments?type=story&id=18736841 |archive-date=16 March 2013 |access-date=9 May 2014 |work=ABC News}}</ref> Bilang karagdagan sa kaniyang pagkataal na Espanyol, nagsasalita siya ng matatas na Italyano (ang opisyal na wika ng Lungsdo ng Vaticano at ang pang-araw-araw na wika ng Banal na Luklukan) at Aleman. Marunong din siya sa Latin (ang opisyal na wika ng Banal na Luklukan),<ref>{{cite news |date=13 March 2013 |title=Pope Francis: 13 key facts about the new pontiff |work=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2013/mar/13/new-pope-thirteen-key-facts |url-status=live |access-date=13 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317120117/http://www.guardian.co.uk/world/2013/mar/13/new-pope-thirteen-key-facts |archive-date=17 March 2013}}</ref> Pranses, Portugues, at Ingles;<ref>{{cite news |date=14 Marso 2013 |title=Briefing di padre Lombardi |language=it |publisher=The Vatican Today |url=http://www.news.va/it/news/briefing-di-padre-lombardi |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018142947/http://www.news.va/it/news/briefing-di-padre-lombardi |archive-date=18 Oktubre 2017}}</ref><ref>{{cite news |date=14 Marso 2013 |title=Francis and those humble gestures by the Pope, he does not sit on a throne, paying the bill at the hotel |language=it |publisher=Corriere Della Sera |url=http://www.corriere.it/cronache/13_marzo_14/papa-francesco-primo-giorno_9d687672-8c78-11e2-ab2c-711cc67f5f67.shtml |url-status=live |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130331184311/http://www.corriere.it/cronache/13_marzo_14/papa-francesco-primo-giorno_9d687672-8c78-11e2-ab2c-711cc67f5f67.shtml |archive-date=31 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite news |author1=Walker |first=Peter |author2=Owen |first2=Paul |author3=Batty |first3=David |name-list-style=amp |date=14 Marso 2013 |title=Pope Francis, first day after election |language=en |newspaper=[[The Guardian]] |location=Londres |url=https://www.theguardian.com/world/2013/mar/14/pope-francis-first-day |url-status=live |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627230237/http://www.guardian.co.uk/world/2013/mar/14/pope-francis-first-day |archive-date=27 Hunyo 2013}}</ref> nauunawaan din niya ang ''Piedmontese'' at ilang ''Genoese Ligurian''.<ref>{{cite news |last=Glatz |first=Carol |date=2 Abril 2013 |title=Can't chant, can't speak English? Pope says it's because he's tone-deaf |language=en |publisher=Catholic News Service |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301486.htm |access-date=21 Abril 2025 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20130402184851/http%3A//www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301486.htm |archive-date=2 Abril 2013}}</ref> Si Francisco ang unang papa mula kay [[Papa Pio X]] na tumira sa labas ng silid ng papa.<ref name="Vatican guesthouse">{{cite web |last=Wooden |first=Cindy |date=26 Marso 2013 |title=Pope Francis to live in Vatican guesthouse, not papal apartments |url=http://ncronline.org/news/vatican/pope-francis-live-vatican-guesthouse-not-papal-apartments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329080857/http://ncronline.org/news/vatican/pope-francis-live-vatican-guesthouse-not-papal-apartments |archive-date=29 Marso 2013 |access-date=21 Abril 2025 |work=National Catholic Reporter |language=en}}</ref> Pinili niya na hindi tumira sa opisyal na tirahan ng papa sa [[Palasyong Apostoliko]], kundi sa halip ay nananatili sa [[Domus Sanctae Marthae]] sa isang ''suite'' kung saan maaari siyang tumanggap ng mga panauhin at magdaos ng mga pagpupulong. Lumilitaw pa rin si Francisco sa bintana ng Palasyong Apostoliko para sa [[Orasyon]] tuwing Linggo. Bilang isang papang Heswita, nilinaw ni Francisco na ang pangunahing gawain ng mga mananampalataya ay hindi ang pagsunod sa mga tuntunin kundi ang pag-unawa kung ano ang tinatawag ng Diyos na gawin nila. Binago niya ang gawi ng klero, umiwas sa tinawag niyang "klerikalismo" (na naninirahan sa katayuan at awtoridad ng pagkasaserdote) at patungo sa isang etika ng paglilingkod (sinabi ni Francisco na dapat magkaroon ng "amoy ng tupa" ang mga pastol ng simbahan, palaging nananatiling malapit sa Bayan ng Diyos).<ref>{{cite web |last=Bole |first=William |date=5 Marso 2018 |title=Five Years Later Changes under Pope Francis are Revealing his Jesuit DNA |url=https://www.jesuits.org/stories/five-years-later-changes-under-pope-francis-are-revealing-his-jesuit-dna/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811001454/https://www.jesuits.org/stories/five-years-later-changes-under-pope-francis-are-revealing-his-jesuit-dna/ |archive-date=11 Agosto 2023 |access-date=21 Abril 2025 |website=Jesuits.org |language=en}}</ref> === Paghalal === [[File:Papa_Francisco_recién_elegido_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Papa_Francisco_reci%C3%A9n_elegido_2.jpg|left|thumb|Lumitaw si Francisco sa publiko sa unang pagkakataon bilang papa, sa balkonahe ng Basilika ni San Pedro noong 13 Marso 2013.]] Nahalal na si Bergoglio bilang papa noong 13 Marso 2013,<ref>{{cite web |date=13 Marso 2013 |title=FRANCISCUS |url=https://www.vatican.va/holy_father/francesco/elezione/index_sp.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315203915/https://www.vatican.va/holy_father/francesco/elezione/index_sp.htm |archive-date=15 Marso 2013 |publisher=Holy See |language=la |quote=Annuntio vobis gaudium magnum; habemus Papam: Eminentissimum ac Reverendissimum Dominum, Dominum Georgium MariumSanctae Romanae Ecclesiae Cardinalem Bergoglio qui sibi nomen imposuit Franciscum}}</ref><ref>{{cite web |title=Habemus Papam! Cardinal Bergoglio Elected Pope Francis |url=https://www.news.va/en/news/habemus-papam-cardinal-bergolio-elected-pope |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316043440/https://www.news.va/en/news/habemus-papam-cardinal-bergolio-elected-pope |archive-date=16 Marso 2013 |access-date=22 Abril 2025 |publisher=Official Vatican Network |language=en}}</ref> ang ikalawang araw ng kongklabe noong 2013, pagkatapos ay kinuha niya ang ngalang pampapang na Francisco. Nahalal si Francisco sa ikalimang balota. Ang paghayag ng ''[[Habemvs papam|Habemus papam]]'' ay inihatid ng [[Kardinal (Katolisismo)|''cardinal protodeacon'']] na si Jean-Louis Tauran.<ref name="SuarezPBS">{{cite news |last=Suarez |first=Ray |title=A New Pope, and Maybe a New Era |language=en |publisher=[[PBS NewsHour]] |url=https://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/03/a-new-pope-and-maybe-a-new-era.html |access-date=22 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121190305/https://www.pbs.org/newshour/rundown/2013/03/a-new-pope-and-maybe-a-new-era.html |archive-date=21 Enero 2014}}</ref> Kalaunan ay sinabi ni Cardinal Christoph Schönborn na nahalal si Bergoglio kasunod ng dalawang higlikas na palatandaan, isa sa kongklabe—at samakatuwid ay lihim—at isa mula sa mag-asawang Latinong-Amerikano, mga kaibigan ni Schönborn sa Lungsod ng Vaticano, na bumulong sa pangalan ni Bergoglio sa tainga ng elektor; Inilahad ni Schönborn na "kung sinasabi ng mga taong ito na Bergoglio, palatandaan iyon ng Banal na Espiritu".<ref>{{cite news |last=Bingham |first=John |date=14 Mayo 2013 |title=Pope Francis elected after supernatural 'signs' in the Conclave, says Cardinal |language=en |newspaper=The Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/the-pope/10056994/Pope-Francis-elected-after-supernatural-signs-in-the-Conclave-Cardinal.html |url-access=subscription |access-date=22 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515045005/https://www.telegraph.co.uk/news/religion/the-pope/10056994/Pope-Francis-elected-after-supernatural-signs-in-the-Conclave-Cardinal.html |archive-date=15 Mayo 2013 |via=Gale OneFile: News}}</ref> Sa halip na tanggapin ang pagbati ng kaniyang mga kardinal habang nakaupo sa trono ng papa, tinanggap sila ni Francisco nang nakatayo, na iniulat na isang agarang tanda ng pagbabago ng estilo sa mga pormalidad sa Vaticano.<ref name="NewEuropeHabemus">{{cite news |date=15 Marso 2013 |title=Habemus Papam: New Pope, new lifestyle in the Vatican |language=en |work=New Europe |url=https://www.neurope.eu/article/habemus-papam-new-pope-new-lifestyle-vatican |access-date=22 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317034759/https://www.neurope.eu/article/habemus-papam-new-pope-new-lifestyle-vatican |archive-date=17 Marso 2013}}</ref> Sa kaniyang unang paglabas bilang pontipise sa balkonahe ng [[Basilika ni San Pedro]], nakasuot siya ng puting sutana, hindi ang pulang mozzetta na may gantsilyo ng ermino na sinuot ng mga nagdaang papa.<ref name="NewEuropeHabemus" /><ref name="Uebbing">{{cite news |last=Uebbing |first=David |title=Pope Francis' personality begins to change routines |language=en |agency=Catholic News Agency |url=https://www.catholicnewsagency.com/news/26793/pope-francis-personality-begins-to-change-routines |url-status=live |access-date=22 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317100134/https://www.catholicnewsagency.com/news/pope-francis-personality-begins-to-change-routines/ |archive-date=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Philippi |first=Dieter |title=The Mozzetta of the Pope |url=https://www.dieter-philippi.de/en/ecclesiastical-fineries/the-mozzetta-of-the-pope |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120042532/https://www.dieter-philippi.de/en/ecclesiastical-fineries/the-mozzetta-of-the-pope |archive-date=20 Enero 2013 |access-date=22 Abril 2025 |publisher=Philippi Collection |language=en}}</ref> Sinuot din niya ang parehong pandibdib na bakal na krus na isinuot niya bilang arsobispo ng Buenos Aires, sa halip na gintong isinuot ng mga nauna sa kaniya.<ref name="Uebbing" /> == Pagpanaw == {{main|Kamatayan at libing ni Papa Francisco}} Huling nagpakita sa madla si Francisco noong 20 Abril 2025, Linggo ng Pasko ng Pagkabuhay, sa [[Plaza ni San Pedro]] kung saan ibinigay niya ang kaniyang huling talumpati para sa Pasko ng Pagkabuhay.<ref>{{Cite web |last=Shapiro |first=Emily |date=21 Abril 2025 |title=Read Pope Francis' final Easter address |url=https://abcnews.go.com/International/read-pope-francis-final-easter-address/story?id=121006377 |access-date=22 Abril 2025 |website=ABC News |language=en}}</ref> Pumanaw si Francisco sa gulang na 88 noong 21 Abril 2025, Lunes ng Pasko ng Pagkabuhay, sa ganap na 07:35 CEST (UTC+02:00) sa kaniyang tirahan sa [[Domus Sanctae Marthae]].<ref name="APDeath">{{cite news |last=Winfield |first=Nicole |date=21 Abril 2025 |title=Pope Francis, first Latin American pontiff who ministered with a charming, humble style, dies at 88 |language=en |work=Associated Press |publisher= |location=Lungsod ng Vaticano |url=https://apnews.com/article/vatican-pope-francis-dead-01ca7d73c3c48d25fd1504ba076e2e2a |access-date=21 Abril 2025}}</ref> Inihayag ni Kardinal Kevin Farrell ang kaniyang pagpanaw sa isang pagsasahimpapawid ng Vatican Media at sa isang ''video statement'' noong 9:47, dalawang oras matapos ang kaniyang pagpanaw.<ref>{{Cite web |date=21 Abril 2025 |title=Dichiarazione del Direttore della Sala Stampa della Santa Sede, Matteo Bruni |trans-title=Statement by the Director of the Holy See Press Office, Matteo Bruni |url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2025/04/21/0267/00493.html |access-date=21 Abril 2025 |website=Vatican Press |language=it}}</ref><ref>{{cite web |date=21 Abril 2025 |title=Pope Francis has died, Vatican says in video statement |url=https://www.reuters.com/world/pope-francis-has-died-vatican-says-video-statement-2025-04-21 |access-date=21 Abril 2025 |website=Reuters |language=en}}</ref> Ang sanhi ng kaniyang pagpanaw ay [[Cerebral stroke|''cerebral stroke'']], na sinundan ng pagbigay ng kaniyang sistemang pandaluyan.<ref>{{cite news |date=21 Abril 2025 |title=Pope's death due to stroke and irreversible cardiocirculatory collapse |language=en |website=Vatican News |publisher=Dicastery for Communication |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-04/pope-francis-death-due-to-stroke-and-irreversible-cardiocircula.html |access-date=22 Abril 2025}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist|30em}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga kawing na panlabas== {{Sister project links}} *[http://www.vatican.va/ ''Vatican: the Holy See'']&nbsp;– websayt ng Batikano <table width = 75% border = 2 align="center"><tr><td width = 35% align="center"> Sinundan ni:<br />[[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]] (2005-2013)</td> <td width = 30% align="center">[[Kronolohikong tala ng mga Papa]] (2013-2025)</td> <td width = 35% align="center">Humalili:<br />[[Papa Leon XIV|Leon XIV]] (2025- ) </td></tr></table> {{Popes}} {{BD|1936|2025|Francisco}} [[Kategorya:Mga papa ng Simbahang Katoliko Romano]] [[Kategorya:Mga Arhentino]] [[Kategorya:Papa Francisco]] 6dnln7ew0h7mfke6hogcs76tsdpsdid 0 223868 2216079 2214854 2026-07-14T23:40:11Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2216079 wikitext text/x-wiki {{update|date=Abril 2022}} {{Infobox rail line | box_width =300 | name = Ikatlong linya ng MRT | logo = MRT3ManilaYellowLine3.svg | logo_width = 95px | image = Manila MRT-3 3000 class 4 cars Kamuning 2022-04-02.jpg | image_width = 300px | caption = <!--Isang tren sa [[Estasyon ng Taft Avenue ng MRT|Estasyon ng Taft Avenue]] na papuntang North Avenue--> | type = [[Metro (sistemang daangbakal)|Light Metro]] | color = ffd300 | system = | depot = North Avenue | status = Operasyonal | locale =[[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | start = [[Estasyon ng North Avenue ng MRT|North Avenue]] | end = [[Estasyon ng Taft Avenue ng MRT|Taft Avenue]] | stations = 13 | routes = 1 | ridership = 350,000 (orihinal na kapasidad) 650,000 (2012-2013 tala) 292,231 (Marso 28&ndash;Mayo 16, 2022)<!--divided by 45 days (Limang araw walang operasyon) mula sa kabuuang mananakay--><ref name="mananakay" /> | open = {{Start date and age|1999|12|15}} | close = | owner = [[Korporasyon ng Metro Rail Transit]] (MRTC) | operator = [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] | character = | stock = '''1st Generation LRV'''<br />[[ČKD]] [[Tatra RT8D5]]<ref name="trains" /><br /> '''2nd Generation LRV'''<br/>[[MRTC Class 3100|CRRC Dalian 8MLB]]<ref name="trains" /> | linelength = 16.95 km | tracklength = | notrack = | gauge = {{RailGauge|sg|allk=on}} | el = Linyang Overhead | speed = {{convert|60|km/h|abbr=on}} | elevation = | map = {{Manila Metro Rail Transit System Line 3}} | map_state = collapsed | website = {{url|https://www.mrt3.com|MRTC}}, {{url|https://dotrmrt3.gov.ph|DOTr-MRT3}} |minradius='''Mainline:''' {{cvt|370|m|ft}}<br>'''Silungan:''' {{cvt|25|m|ft}}}} Ang '''Ikatlong Linya''' o ang '''Linyang Dilaw ng Sistemang Metro Rail Transit ng Maynila''' ''(Yellow Line)'' at kilala dati bilang '''Linyang Bughaw''' ''(Blue Line)'' ay ang ikatlong linya ng tren sa Maynila. Sa kasalukuyan binubuo ng labing tatlong estasyon na may 16.95 kilometro. Maaring ang mga estasyon ay may riles na nakaangat, maliban sa [[Buendia MRT Station|Buendia]] at [[Ayala MRT Station|Ayala]] na nasa ilalim ng lupa at [[Boni MRT Station|Boni]] at [[Taft MRT Station|Taft]] na nasa lupa. Katulad ng pinahihiwatig ng pangalan nito, kulay dilaw ang linya sa lahat ng mga mapa ng tren. Tumatakbo ang linya sa hilaga-timog na direksiyon, at dumadaan sa mga lungsod ng [[Pasay]], [[Makati]], [[Lungsod Quezon]], at [[Mandaluyong]]. Pwedeng lumipat ang mga pasahero sa [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Lunti]] sa [[Estasyong Abenida Taft ng MRT|Abenida Taft]], at sa [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]] sa [[Estasyong Sentrong Araneta-Cubao ng MRT|Sentrong Araneta-Cubao]]. Bago ipinalabas ang [[Sistemang Panlulan ng Matatag na Republika]], tinawag ang linya na MRT Line 3, o Metrostar Express. Subalit, ang bughaw na kulay nito, na ginamit simula nang buksan ito noong 1999, ay ginagamit padin kahit na pinalitan na ang kulay ng linya ng dilaw. Naisip noong 1970s at 1980s bilang bahagi ng iba't ibang pagaaral ukol sa posibilidad ng negosyo, ang labintatlong istasyon, 16.9-kilometro (10.5-milya) na linya ay ang pangalawang mabilis na linya ng transit na itinayo sa [[Kalakhang Maynila]] nang magsimula itong ganap na operasyon noong 2000 sa ilalim ng 25 taong kasunduan sa konsesyon sa pagitan ng mga pribadong may-ari nito at ng [[Kagawaran ng Transportasyon]] ng gobyerno ng Pilipinas. Ang linya ay pagmamay-ari ng Korporasyon ng Metro Rail Transit (MRTC), isang pribadong kumpanya na tumatakbo sa pakikipagtulungan sa Kagawaran ng Transportasyon sa ilalim ng isang Build-Lease-Transfer agreement. Naglilingkod sa halos 550,000 pasahero araw-araw noong pinangangasiwaan ng maintenance provider ng MRTC, ang Sumitomo Corporation ng Japan, ang pagpapanatili ng system, ang linya ang pinaka-abalang sa tatlong mabilis na linya ng transit ng Kalakhang Maynila, na binuo na may mahahalagang pamantayan tulad ng barrier-free access at ang paggamit ng mga contact-less card ticket para mas mapadali ang pag-access ng pasahero. Ang kabuuang sakay ay higit na lumampas sa itinayong maximum capacity nito na 350,000 pasahero sa isang araw, na may iba't ibang solusyon na iminungkahi o ipinapatupad upang maibsan ang talamak na pagsisikip bilang karagdagan sa pagkuha ng bagong rolling stock. Mula noong 2006, ang mga pribadong may-ari ng system ay nag-aalok ng iba't ibang mga panukala sa pagpapalawak ng kapasidad sa DOTC. Noong 2014, matapos ang pangangasiwa ng DOTC sa pagpapanatili ng linya sa loob ng dalawang taon sa gitna ng mga katanungan tungkol sa integridad ng istruktura ng linya dahil sa hindi magandang pagpapanatili at ang mga pahayag na ang system, sa pangkalahatan, ay ligtas, ang mga eksperto mula sa MTR HK ay inatasan na suriin ang system. Nagbigay ng opinyon ang MTR HK na nakompromiso ang sistema ng riles dahil sa hindi magandang maintenance ng DOTC. Mula 2019 hanggang 2021, ang linya ay sumailalim sa isang komprehensibong programa sa rehabilitasyon na pinondohan ng opisyal na tulong sa pag-unlad ng Japan. Nagresulta ito sa mga pinahusay na pasilidad, riles ng tren, tren, at iba pang sistema. Ito ay isinama sa sistema ng pampublikong sasakyan sa Metro Manila, at ang mga pasahero ay gumagamit din ng iba't ibang uri ng pampublikong sasakyan na nakabatay sa kalsada, tulad ng mga bus, papunta at mula sa isang istasyon upang maabot ang kanilang layunin. Bagama't ang linya ay naglalayon na mabawasan ang pagsisikip ng trapiko at oras ng paglalakbay sa kahabaan ng EDSA, bahagyang naging matagumpay ang sistema ng transportasyon dahil sa kawalan ng aksyon ng DOTC sa mga panukala ng pribadong sektor na palawakin ang kapasidad ng sistema na umabot sa 1.1 milyong pasahero kada araw. Ang pagpapalawak ng kapasidad ng network upang matugunan ang tumataas na bilang ng mga pasahero ay kasalukuyang nakatakda sa pagharap sa problemang ito. ==Ruta== Ang mga linya ay tumatakbo sa alignment ng Epifanio de los Santos Avenue mula North Avenue sa Quezon City hanggang sa intersection ng EDSA at Taft Avenue sa Pasay. Ang mga riles ay kadalasang nakataas at itinatayo alinman sa ibabaw o sa kahabaan ng mga kalsadang natatakpan, na may mga hiwa at underground na seksyon sa pagitan ng mga istasyon ng Buendia at Ayala, ang tanging mga istasyon sa ilalim ng lupa sa linya. Ang linya ng tren ay nagsisilbi sa mga lungsod na dinadaanan ng Circumferential Road 4 (Epifanio de los Santos Avenue): Pasay, Makati, Mandaluyong, San Juan at Quezon City. Ang linya ay tumatawid sa [[South Luzon Expressway]] (SLEX) sa Magallanes Interchange sa Makati. Maaga sa panahon ng pagtatayo ng linya, isang plano ang ginawa para sa isang spur line patungo sa Makati Central Business District, na itinayo sa pagitan ng mga istasyon ng Ayala at Buendia. Ang natitirang ebidensya ng inabandunang planong ito ay isang underground tunnel sa pagitan ng Buendia at Ayala station na pakanan, patungo sa Ayala Avenue. Ang nakaplanong spur line ay kinansela dahil sa Asian financial crisis noong 1997, na nagresulta sa spur line area na inabandona mula noong pagbubukas ng linya noong 1999. ===Mga istasyon=== Ang linya ay may 13 mga istasyon sa kahabaan ng 16.9-kilometro (10.5-milya) na ruta nito, na may average na pagitan ng 1.3 kilometro (0.81 milya). Ang katimugang dulo ng linya ay ang Taft Avenue sa Pasay Rotonda, ang intersection sa pagitan ng Epifanio de los Santos Avenue at Taft Avenue, habang ang hilagang dulo ay ang North Avenue sa kahabaan ng Epifanio de los Santos Avenue sa Barangay Bagong Pag-asa, Quezon Lungsod. Tatlong istasyon ang nagsisilbing interchange sa mga linyang pinapatakbo ng Light Rail Manila Corporation (LRMC), Light Rail Transit Authority (LRTA), at Philippine National Railways(PNR). Ang istasyon ng Magallanes ay malapit sa istasyon ng EDSA ng PNR, habang ang Araneta Center-Cubao ay hindi direktang konektado sa istasyon ng LRT Line 2&nbsp;ng parehong, at ang Taft Avenue ay konektado sa pamamagitan ng isang covered walkway patungo sa istasyon ng LRT Line 1 EDSA. Walang mga istasyon na konektado sa iba pang mabilis na linya ng transit sa loob ng mga bayad na lugar, bagama't nakatakda itong magbago kapag ang North Triangle Common Station, na may pagpapalitan sa LRT Line 1 at MRT Line 7, ay magbukas sa 2022. May mga planong pansamantalang isara ang North Avenue station para mapadali ang pagtatayo ng North Triangle Common Station. Ito ay para mabawasan ang mga panganib sa pagpapatakbo at pangkaligtasan sa mga overhead catenary wires sa itaas ng turn back side sa hilaga ng istasyon ng North Avenue. Sakaling maaprubahan ang panukalang pagsasara na ito, ang Quezon Avenue ang magiging pansamantalang terminal ng linya. Ang pagsasara ay magaganap sa loob ng 30 araw. ===Mga operasyon=== Bukas ang linya mula 4:40 am hanggang 10:10 pm araw-araw. Ito ay gumagana halos araw-araw ng taon maliban kung iba ang inihayag. Ang mga espesyal na iskedyul ay inihayag sa pamamagitan ng sistema ng pampublikong address sa bawat istasyon at gayundin sa mga pahayagan at iba pang mass media. Sa panahon ng Semana Santa, isang pampublikong holiday sa Pilipinas, ang linya ay sarado para sa taunang pagpapanatili, dahil sa mas kaunting mga commuter at trapiko sa paligid ng metro, na iniiwan ang EDSA Carousel bilang isang alternatibong paraan ng transportasyon. Nagpapatuloy ang normal na operasyon pagkatapos ng Easter Sunday. Ang unang araw ng 2022 Holy Week na pagsasara, na pumapatak sa huling araw ng trabaho ng linggo, ay binatikos ng maraming commuters, dahil sa hindi sapat na bilang ng mga bus sa kahabaan ng EDSA Carousel. Sa panahon ng Pasko at mga holiday sa katapusan ng taon, ang mga oras ng pagpapatakbo ng linya ay pinaikli dahil sa mababang ridership ng linya sa panahon ng holiday. Nag-eksperimento ito ng pinahabang oras ng pagbubukas, na ang una ay kasama ang 24 na oras na operasyon simula noong Hunyo 1, 2009 (pangunahing naglalayong magsilbi sa mga call center agent at iba pang manggagawa sa business process outsourcing sector). Sa pagbanggit sa mababang bilang ng mga sumasakay at pagkalugi sa pananalapi, ito ay nasuspinde pagkatapos ng dalawang araw, at ang mga operasyon ay sa halip ay pinalawig mula 5:00 am hanggang 1:00 am. Ang mga operasyon ay bumalik sa dating iskedyul (5:30 am hanggang 11:00 pm tuwing weekday, at 5:30 am hanggang 10:00 pm tuwing weekend at holidays) noong Abril 2010, ngunit ang mga serbisyo ay muling pinalawig simula Marso 10, 2014, na may mga tren na tumatakbo sa isang pagsubok na batayan mula 4:30 am hanggang 11:30 pm sa pag-asam ng malaking pagtaas ng trapiko sa liwanag ng ilang malalaking proyekto sa kalsada simula noong 2014. == Kasaysayan == * 15 Disyembre 1999: [[Estasyong North Avenue ng MRT|Abenida North]] hanggang [[Estasyong Buendia ng MRT|Buendia]] * 20 Hulyo 2000: Buendia hanggang [[Estasyong Abenida Taft ng MRT|Abenida Taft]] ===Maagang pagpaplano=== Noong 1973, ang Overseas Technical Cooperation Agency (OTCA; hinalinhan ng Japan International Cooperation Agency) ay nagpakita ng plano na magtayo ng limang linya ng subway sa Kalakhang Maynila. Ang pag-aaral ay kilala bilang Urban Transport Study sa Manila Metropolitan Area. Ang isa sa limang linya, ang Line 3, ay binalak bilang isang 24.3 kilometro (15.1 milya) na linya sa kahabaan ng Epifanio de los Santos Avenue (EDSA), ang pinakaabalang koridor ng kalsada sa rehiyon. Mareresolba sana ng plano ang mga problema sa trapiko ng Metro Manila at aabutin ng 15 taon para matapos. Ang isa pang pag-aaral ng JICA ay ipinakita noong 1976 kung saan kasama ang limang linya na iminungkahi noong 1973. Inirerekomenda ng pag-aaral ang mabigat na riles dahil sa tumataas na populasyon. Sa panahon ng pagtatayo ng unang linya ng Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila noong unang bahagi ng 1980s, ang Electrowatt Engineering Services ng Zürich ay nagdisenyo ng isang komprehensibong plano para sa serbisyo ng metro sa Metro Manila. Ang plano ginamit pa rin bilang batayan para sa pagpaplano ng mga bagong linya ng metro ay binubuo ng isang 150 kilometro (93 milya) na network ng mabilis na mga linya ng transit na sumasaklaw sa lahat ng pangunahing koridor sa loob ng 20 taon. Ang pag-aaral ay isinama ang nakaraang 1973 OTCA na pag-aaral, ang 1976 JICA na pag-aaral, at ang 1977 Freeman Fox and Associates na pag-aaral, na ginamit bilang batayan para sa LRT Line 1. ===Pag-unlad at maagang pagkaantala=== Ang proyekto ay muling sinimulan bilang isang light rail project noong 1989, na orihinal na kilala bilang proyekto ng LRT-3. Ito ay dapat i-bid bilang isang build-operate-transfer project, kung saan ang EDSA LRT Corporation na nakabase sa Hong Kong ay nanalo sa public bidding para sa pagtatayo ng linya noong 1991 sa panahon ni Pangulong [[Corazon Aquino]]. Gayunpaman, hindi masimulan ang pagtatayo, na natigil ang proyekto habang nagsagawa ng ilang pagsisiyasat ang gobyerno ng Pilipinas sa mga sinasabing iregularidad sa kontrata ng proyekto. Noong 1995, itinaguyod ng Korte Suprema ang pagiging regular ng proyekto na nagbigay daan para sa tuluyang pagsisimula ng konstruksyon sa panahon ng termino ni Pangulong Fidel V. Ramos. Ang isang consortium ng mga lokal na kumpanya, sa pangunguna ng Fil-Estate Management ay sinamahan ng Ayala Land, at 5 iba pa, na kalaunan ay nabuo ang Metro Rail Transit Corporation (MRTC) noong Hunyo 1995 at kinuha ang ng EDSA LRT Corporation. ===Konstruksyon at pagbubukas=== Ang MRTC ay kasunod na ginawaran ng Build-Lease-Transfer contract ng DOTC, na nangangahulugan na ang huli ay magkakaroon ng pagmamay-ari ng sistema pagkatapos ng 25-taong panahon ng konsesyon. Samantala, gagawin ng DOTC ang lahat ng mga administratibong tungkulin, tulad ng regulasyon ng pamasahe at operasyon, na iniiwan ang responsibilidad ng MRTC sa pagtatayo at pagpapanatili ng sistema pati na rin ang pagbili ng mga ekstrang bahagi para sa mga tren. Sa kalaunan ay ililipat ng MRTC ang responsibilidad ng pagpapanatili ng sistema sa DOTC noong Nobyembre 2010. Bilang kapalit, babayaran ng DOTC ang buwanang bayarin sa MRTC para sa isang tiyak na bilang ng mga taon upang mabayaran ang anumang mga natamo na gastos. Nagsimula ang konstruksyon noong Oktubre 15, 1996, na may nilagdaan na kasunduan sa BLT sa pagitan ng gobyerno ng Pilipinas at ng MRTC. Ang isang binagong kasunduan sa turnkey ay nilagdaan noong Setyembre 16, 1997, kasama ang Sumitomo Corporation at Mitsubishi Heavy Industries. Sina Sumitomo at Mitsubishi ay nag- subcontract ng EEI Corporation para sa mga gawaing sibil. Isang hiwalay na kasunduan ang nilagdaan sa ČKD Dopravní Systémy (ČKD Tatra, ngayon ay bahagi ng Siemens AG), ang nangungunang tagabuo ng mga tram at light rail na sasakyan para sa Eastern Bloc, sa rolling stock. Napanatili din ng MRTC ang mga serbisyo ng ICF Kaiser Engineers at Constructors upang magbigay ng pamamahala ng programa at teknikal na pangangasiwa ng mga serbisyo para sa disenyo, pamamahala ng konstruksiyon, at pagkomisyon. Lalagdaan ng MRTC ang isang kasunduan sa pagpapanatili sa Sumitomo at Mitsubishi para sa pagpapanatili ng linya noong Disyembre 10&nbsp;ng parehong taon. Sa panahon ng konstruksiyon, pinangasiwaan ng MRTC ang disenyo, konstruksyon, equipping, pagsubok, at commissioning, habang pinangasiwaan ng DOTC ang teknikal na pangangasiwa sa mga aktibidad ng proyekto na sakop ng kontrata ng BLT sa pagitan ng DOTC at MRTC. Humingi rin ang DOTC ng mga serbisyo ng SYSTRA, isang kompanya ng consultant sa France, patungkol sa kakayahang teknikal, karanasan at track record sa konstruksyon at mga operasyon. Noong Disyembre 15, 1999, ang inisyal na seksyon mula North Avenue hanggang Buendia ay pinasinayaan ni Pangulong Joseph Estrada, na ang lahat ng natitirang mga istasyon ay nagbubukas noong Hulyo 20, 2000, mahigit isang buwan na lumampas sa orihinal na takdang oras, dahil sa pagsasama ng DOTC ng karagdagang mga order sa trabaho tulad ng Tramo overpass sa Pasay na humahantong sa Ninoy Aquino International Airport. Gayunpaman, ang mga sumasakay sa una ay mas mababa sa inaasahan noong ang linya ay bahagyang bukas pa, kasama ang mga pasahero na nagrereklamo sa mataas na presyo ng mga tiket at ang pangkalahatang kawalan ng koneksyon ng mga istasyon sa iba pang mga paraan ng [[pampublikong transportasyon]]. Ang reklamo ng mga pasahero sa mataas na presyo ng tiket ay nagtuturo sa pinakamataas na pamasahe na ₱34, na noong panahong iyon ay mas mataas kaysa sa maihahambing na paglalakbay sa mga linyang iyon na pinatatakbo ng LRTA at ng PNR o katulad na sakay ng bus sa kahabaan ng EDSA. Bagama't ang MRTC ay nag-proyekto ng 300,000–400,000 pasaherong nakasakay sa system araw-araw, sa unang buwan ng operasyon, ang sistema ay nakakita ng 40,000 pasahero lamang araw-araw (mabilis na umunlad ang sakay, gayunpaman, nang ang mga pasahero ay nakaranas ng mas mabilis at maginhawang paglalakbay sa kahabaan ng EDSA, na nakakaranas ng sa lalong madaling panahon kumalat sa pamamagitan ng salita ng bibig). Ang sistema ay una ring binatikos bilang isang puting elepante, inihambing ito sa Manila Light Rail Transit System at [[Metro Manila Skyway]]. Upang maibsan ang mga reklamo ng mga pasahero, binawasan ng MRTC ang mga pamasahe ng pasahero sa ₱15, ayon sa kahilingan ng noo'y Pangulong Joseph Estrada at ng kasunod na subsidy ng gobyerno. ===Overcrowding at kalaunan ay bumaba=== I-edit Ang MRTC ay nag-proyekto ng isang paglabag sa kapasidad sa sistema noong 2002. Noong 2004, ang linya ay may pinakamataas na sumasakay sa tatlong linya, na may 400,000 pasahero araw-araw. Sa unang bahagi ng 2012, ang system ay nagdadala ng humigit-kumulang 550,000 hanggang 600,000 na mga commuter tuwing weekday at kadalasan ay napakasikip sa mga oras ng pag-access sa araw at gabi. Ang linya ay nakakaranas ng sobrang kapasidad mula 2004 hanggang 2019. Noong 2011, ang Sumitomo, sa pamamagitan ng TES Philippines, ay naglabas ng babala tungkol sa siksikang sitwasyon ng linya, kung saan ang hindi pag-upgrade kaagad ng mga tren at sistema ng linya ay magreresulta sa pinsala sa ang mga tren at sistema. Noong Oktubre 2012, inalis ng DOTC si Sumitomo bilang maintenance provider ng linya dahil sa mataas na halaga ng kontrata. Sa pagpasok ng joint venture ng Philippine Trans Rail Management and Services Corporation (PH Trams) at Comm Builders & Technology Philippines Corporation (CB&T) bilang maintenance provider noong 2012, at APT Global noong 2013, minarkahan nito ang simula ng pagkasira ng linya dahil sa hindi magandang maintenance ng mga nabanggit na maintenance providers na itinalaga ng DOTC. Noong 2014, may mga iniulat na pang-araw-araw na insidente at pagkagambala, at pagkadiskaril ng isang train coach noong Agosto 13&nbsp;ng taong iyon. Ang gobyerno ni Benigno Aquino III ay nagpaplanong bilhin ang linya mula sa MRT Corporation (MRTC), ang pribadong konsesyonaryo na nagtayo ng linya, at pagkatapos ay i-bid ito sa mga pribadong bidder. Inakusahan ng gobyernong Aquino ang MRTC ng pagpapabaya at hindi pagpapahusay sa serbisyo ng linya sa ilalim ng kanilang pagbabantay. Noong Pebrero 2016, naglabas ang Senado ng Pilipinas ng ulat na nagsasaad na si DOTC Secretary Jun Abaya at iba pang opisyal ng DOTC ay "maaaring lumabag" sa Anti-Graft and Corrupt Practices Act kaugnay sa mga kuwestiyonableng kontrata sa mga sumunod na maintenance providers. Sa isang ulat ng Senado kung saan ang kondisyon ng linya ay napag-alamang nasa "mahinang pagpapanatili" ayon sa mga pag-aaral na ginawa ng MTR HK, ang mga opisyal ng DOTC ay iniulat na sangkot sa graft kaugnay sa mga kaduda-dudang kontrata, lalo na ang mga para sa pagpapanatili ng linya. Sinubukan ng DOTC na mag-bid ng tatlong taong maintenance contract noong 2014 at 2015, ngunit parehong nabigo ang mga bidding dahil walang nagsumite ng bid sa pamamagitan ng isang negotiated procurement, ang Busan joint venture, isang joint venture ng Busan Transportation Corporation, Edison Development & Construction, Tramat Mercantile Inc., TMICorp Inc., at Castan Corporation, ay ginawaran ng tatlong- year maintenance contract ng DOTC. Nagsimula ang kontrata noong Enero 2016 at nakatakdang magtapos sa Enero 2019. Noong 2017, ang kasunod na ahensya ng DOTC, ang Department of Transportation (DOTr) ay iniugnay ang mga pagkagambala ng operasyon sa sistema ng riles sa Busan joint venture, na kalaunan ay kilala bilangBusan Universal Rail, Inc. (BURI), kasama si DOTr Transport Undersecretary for Rails Cesar Chavez na binanggit ang 98 service interruptions at 833 passenger unloading (o average ng dalawang beses araw-araw) pati na rin ang mga pagkadiskaril sa tren noong Abril–Hunyo 2017. Iginiit ng BURI na ang mga pagkagambala na nararanasan ng linya ng tren ay dahil sa "likas na disenyo at mga alalahanin sa kalidad" at hindi sa hindi magandang pagpapanatili o normal na pagkapunit o pagkasira. Sinabi nito na nagsimulang maganap ang mga aberya mula noong 2000, isang pahayag na ibinasura ng MRTC noong pinapanatili ni Sumitomo ang sistema. Ang kontrata sa pagpapanatili ay winakasan ng DOTr noong Nobyembre 6, 2017. ===Pagpapalawak ng kapasidad=== Dahil sa mataas na sakay ng linya, iminungkahi ng isang panukalang pinag-aaralan ng DOTC at NEDA na doblehin ang kasalukuyang kapasidad sa pamamagitan ng pagkuha ng karagdagang mga light rail na sasakyan para mag-accommodate ng mahigit 520,000 pasahero kada araw. Noong Enero 2014, pumasok ang DOTC sa isang kontrata sa CNR Dalian para sa pagbili ng 48 light rail na sasakyan. Ang mga tren, na karaniwang tinutukoy bilang mga Dalian train, ay inihatid sa mga batch mula 2015 hanggang 2017. Ang pagpapakilala ng mga bagong tren ay magbibigay-daan sa linya na humawak ng mahigit 800,000 pasahero. Ang unang tren ay naka-iskedyul na nasa serbisyo ng kita bago ang Abril 2016 ngunit ang mga pagkaantala sa 5,000-kilometro (3,100-milya) na pagsubok na pagtakbo nito ay naantala ang pag-deploy nito para sa serbisyo ng kita. Ang mga tren ay pumasok sa serbisyo noong Mayo 7, 2016. Gayunpaman, ang mga tren ay naging paksa ng kontrobersya, na binanggit ang hindi pagkakatugma nito sa sistema ng senyas at mga limitasyon sa timbang sa mga riles. Nang maglaon, ibinunyag na ang ilang mga pagsasaayos sa mga tren ng Dalian ay kinakailangan bago ang pag-deploy ng revenue run. Ang tagagawa ng tren na CRRC Dalian ay sumang-ayon na amyendahan ang mga detalye ng tren upang tumugma sa mga tuntunin ng kontrata nang walang bayad, at gagawin ito sa pinakamaagang panahon. Dahil sa mga tren ng Dalian na sumasailalim sa nasabing mga pagsasaayos, unti-unti na silang ipinapasok sa mga takbo ng kita, na humantong sa pagsisimula ng unti-unting pag-deploy ng mga tren noong Oktubre 27, 2018. Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila Bukod sa pagbili ng mga bagong tren, kasama sa capacity expansion project ang pag-upgrade ng mga ancillary system tulad ng power supply, overhead lines, extension ng pocket track malapit sa Taft Avenue station at ang pagbabago ng turn back siding sa hilaga ng istasyon ng North Avenue. Kasama rin sa orihinal na plano ang pag-upgrade ng sistema ng pagbibigay ng senyas. Ang mga upgrade na ito, maliban sa mga upgrade sa Taft Avenue pocket track at ang North Avenue turn back siding, ay maisasakatuparan lamang bilang bahagi ng rehabilitasyon ng linya mula 2019 hanggang 2021. Inilatag din ang mga plano upang madagdagan ang bilang ng mga sasakyan sa bawat set ng tren, mula sa kasalukuyang configuration ng 3-kotse hanggang sa configuration ng 4-kotse, na nagpapataas din ng bilang ng mga pasaherong na-accommodate para sa bawat biyahe, mula 1,182 na pasahero hanggang 1,576 na mga pasahero para sa bawat tren. itakda. Ang unang pagbanggit ng planong ito ay noong 2013, sa panahon ng pagkuha ng mga bagong tren. Gayunpaman, noong Enero 2016, nagbabala ang isang dalubhasa sa riles na ang suplay ng kuryente noong panahong iyon ay hindi kayang pangasiwaan ang mga operasyon ng tren na may apat na kotse. Sa kabila nito, ang mga pagpapatakbo ng apat na kotse ay unang nasubok sa isang Dalian train noong Mayo 2016. Sistema ng Magaang Riles Panlulan ng Maynila Matapos ang rehabilitasyon ng linya kung saan kasama ang pag-upgrade ng power supply, ang plano na gumamit ng mga tren na may apat na kotse sa mga regular na operasyon ay sinimulan muli nang ang isang 3000 class na tren ay sumailalim sa isang dynamic na test run noong Marso 9, 2022. Regular na apat na- nagsimula ang mga pagpapatakbo ng sasakyan noong Marso 28, 2022, na may dalawang tren na may apat na kotse na naka-deploy para sa pang-araw-araw na operasyon. Ito ay pagkatapos ay nadagdagan sa tatlong apat na kotse na tren noong Abril 18. Ang DOTr ay nagplano na i-convert ang lahat ng mga tren mula sa tatlong mga kotse sa apat na mga kotse sa pamamagitan ng 2023. Dahil sa mataas na sakay ng linya, iminungkahi ng isang panukalang pinag-aaralan ng DOTC at NEDA na doblehin ang kasalukuyang kapasidad sa pamamagitan ng pagkuha ng karagdagang mga light rail na sasakyan para mag-accommodate ng mahigit 520,000 pasahero kada araw. Noong Enero 2014, pumasok ang DOTC sa isang kontrata sa CNR Dalian para sa pagbili ng 48 light rail na sasakyan. Ang mga tren, na karaniwang tinutukoy bilang mga Dalian train, ay inihatid sa mga batch mula 2015 hanggang 2017. Ang pagpapakilala ng mga bagong tren ay magbibigay-daan sa linya na humawak ng mahigit 800,000 pasahero. Ang unang tren ay naka-iskedyul na nasa serbisyo ng kita bago ang Abril 2016 ngunit ang mga pagkaantala sa 5,000-kilometro (3,100-milya) na pagsubok na pagtakbo nito ay naantala ang pag-deploy nito para sa serbisyo ng kita. Ang mga tren ay pumasok sa serbisyo noong Mayo 7, 2016. Gayunpaman, ang mga tren ay naging paksa ng kontrobersya, na binanggit ang hindi pagkakatugma nito sa sistema ng senyas at mga limitasyon sa timbang sa mga riles. Nang maglaon, ibinunyag na ang ilang mga pagsasaayos sa mga tren ng Dalian ay kinakailangan bago ang pag-deploy ng revenue run. Ang tagagawa ng tren na CRRC Dalian ay sumang-ayon na amyendahan ang mga detalye ng tren upang tumugma sa mga tuntunin ng kontrata nang walang bayad, at gagawin ito sa pinakamaagang panahon. Dahil sa mga tren ng Dalian na sumasailalim sa nasabing mga pagsasaayos, unti-unti na silang ipinapasok sa mga takbo ng kita, na humantong sa pagsisimula ng unti-unting pag-deploy ng mga tren noong Oktubre 27, 2018. Bukod sa pagbili ng mga bagong tren, kasama sa capacity expansion project ang pag-upgrade ng mga ancillary system tulad ng power supply, overhead lines, extension ng pocket track malapit sa Taft Avenue station at ang pagbabago ng turn back siding sa hilaga ng istasyon ng North Avenue. Kasama rin sa orihinal na plano ang pag-upgrade ng sistema ng pagbibigay ng senyas. Ang mga upgrade na ito, maliban sa mga upgrade sa Taft Avenue pocket track at ang North Avenue turn back siding, ay maisasakatuparan lamang bilang bahagi ng rehabilitasyon ng linya mula 2019 hanggang 2021. Inilatag din ang mga plano upang madagdagan ang bilang ng mga sasakyan sa bawat set ng tren, mula sa kasalukuyang configuration ng 3-kotse hanggang sa configuration ng 4-kotse, na nagpapataas din ng bilang ng mga pasaherong na-accommodate para sa bawat biyahe, mula 1,182 na pasahero hanggang 1,576 na mga pasahero para sa bawat tren. itakda. Ang unang pagbanggit ng planong ito ay noong 2013, sa panahon ng pagkuha ng mga bagong tren. Gayunpaman, noong Enero 2016, nagbabala ang isang dalubhasa sa riles na ang suplay ng kuryente noong panahong iyon ay hindi kayang pangasiwaan ang mga operasyon ng tren na may apat na kotse. Sa kabila nito, ang mga pagpapatakbo ng apat na kotse ay unang nasubok sa isang Dalian train noong Mayo 2016. Matapos ang rehabilitasyon ng linya kung saan kasama ang pag-upgrade ng power supply, ang plano na gumamit ng mga tren na may apat na kotse sa mga regular na operasyon ay sinimulan muli nang ang isang 3000 class na tren ay sumailalim sa isang dynamic na test run noong Marso 9, 2022. Regular na apat na- nagsimula ang mga pagpapatakbo ng sasakyan noong Marso 28, 2022, na may dalawang tren na may apat na kotse na naka-deploy para sa pang-araw-araw na operasyon. Ito ay pagkatapos ay nadagdagan sa tatlong apat na kotse na tren noong Abril 18. Ang DOTr ay nagplano na i-convert ang lahat ng mga tren mula sa tatlong mga kotse sa apat na mga kotse sa pamamagitan ng 2023. ===Rehabilitasyon=== Ang isang mahalagang aspeto ng rehabilitasyon ng linya ay ang pagpapalit ng mga sira-sirang riles. Noon pang 2011, may mga mungkahi na i-rehabilitate ang linya. Isang unsolicited proposal ang ginawa ng Metro Pacific Investments noong 2011 sa halagang ₱25.1 bilyon. Isa pang panukala ang iniharap noong 2014 sa halagang ₱23.3 bilyon. Noong 2017, pagkatapos ng iba't ibang pang-araw-araw na pagkaantala ng serbisyo sa linya, ipinahayag ng San Miguel Corporation ang interes nitong i-rehabilitate ang linya. Sa parehong taon, ang Metro Pacific ay nagsumite ng isa pang ₱20 bilyong panukala para sa rehabilitasyon, pagpapatakbo at pagpapanatili ng linya. Gayunpaman, ang mga panukalang ito ay tatanggihan ng gobyerno. Kasunod ng pagwawakas ng kontrata sa pagpapanatili sa Busan Universal Rail, Inc., inihayag ng DOTr noong Nobyembre 29, 2017 na muli nitong tatanggapin ang Sumitomo Corporation bilang maintenance provider ng linya. Sasaklawin ng tatlong taong kontrata ang rehabilitasyon at pagpapanatili ng linya. Ang ₱22 bilyong proyekto, na bahagyang pinondohan ng ₱18 bilyong pautang mula sa Japan International Cooperation Agency, ay inaprubahan ng Investment Coordination Committee (ICC) board ng National Economic and Development Authority (NEDA) noong Agosto 17, 2018. Nilalayon nitong i-rehabilitate at i-upgrade ang mga kasalukuyang sistema at tren, para bumalik ang linya sa orihinal nitong disenyong may mataas na grado. Ang proyekto ay bahagi ng Build! Build! Build! programa sa imprastraktura. Isang kasunduan sa pautang ang nilagdaan ng mga opisyal ng gobyerno ng Pilipinas at Hapon noong Nobyembre 8, 2018. Noong Disyembre 28, nilagdaan ng DOTr at Sumitomo ang kontrata ng rehabilitasyon at pagpapanatili. Ang proyekto ay unang nakatakdang magsimula sa Enero 2019. Gayunpaman, ang pagpapatupad ng isang muling isinabatas na badyet ng pamahalaan para sa 2019 at pagsasapinal ng mga dokumento ay nagdulot ng paulit-ulit na pagkaantala kung kailan maaaring magsimula ang proyekto, na magsisimula lamang sa Mayo 1, 2019. Sa ilalim ng 43-buwang kontrata, na isinagawa ng Sumitomo Corporation, Mitsubishi Heavy Industries Engineering (bahagi ng grupong Mitsubishi Heavy Industries ), at TES Philippines, ang mga gawaing rehabilitasyon ay gagawin sa loob ng 26 na buwan. Sinasaklaw nito ang overhaul ng lahat ng MRTC Class 3000 na sasakyan, pagkukumpuni sa mga escalator at elevator, pagpapalit ng riles, pag-upgrade sa mga sistema ng pagbibigay ng senyas at komunikasyon, supply ng kuryente, mga overhead system, pagpapanatili at kagamitan sa istasyon. Pagkatapos ng rehabilitasyon, isang 17-buwang kontrata sa pagpapanatili ang gagawin ng mga kumpanyang Hapones. Sa panahon ng rehabilitasyon, ang joint venture ng Oriental Consultants Global at Tonichi Engineering Consultants ay hinirang bilang consultant noong 2019 para sa teknikal na pangangasiwa ng proyekto. Ang rehabilitasyon ay orihinal na naka-iskedyul na makumpleto sa Hulyo 2021. Gayunpaman, ang mga pagkaantala na dala ng pandemya ng COVID-19 ay naantala ang pagkumpleto nito hanggang Disyembre 2021. Ngunit sa pagtatapos ng taon, 38 lamang sa 72 mga sasakyan ng tren ay na-refurbished. Sa kabila nito, inihayag ni Transportation Secretary Arthur Tugade noong Pebrero 28, 2022 na natapos na ang rehabilitasyon noong Disyembre 2021. Noong Marso 22, 2022, pinasinayaan nina Pangulong Rodrigo Duterte at Secretary Tugade ang bagong-rehabilitadong MRT Line 3 sa isang seremonya ng pagtatapos na ginanap sa istasyon ng Shaw Boulevard. Ang kontrata ay orihinal na nakatakdang magtapos sa Disyembre 2022, o 43 buwan pagkatapos ng pagsisimula ng rehabilitasyon. Gayunpaman, inilipat ito sa Mayo 2023, apat na taon pagkatapos magsimula ang proyekto ng rehabilitasyon, dahil sa pagkumpleto ng rehabilitasyon noong Disyembre 2021. ==Mga pasilidad sa istasyon, amenity, at serbisyo== Maliban sa mga istasyon ng Buendia at Ayala, at ang antas ng platform ng mga istasyon ng Taft Avenue at Boni, lahat ng mga istasyon ay matatagpuan sa ibabaw ng lupa, sinasamantala ang topology ng EDSA. ===Layout at accessibility ng istasyon=== Ang mga istasyon ay may karaniwang layout, na may antas ng concourse at antas ng platform. Ang concourse ay karaniwang nasa itaas ng platform, na may mga hagdan, escalator at elevator na humahantong pababa sa antas ng platform. Ang mga concourse ng istasyon ay naglalaman ng mga ticket booth, na pinaghihiwalay mula sa antas ng platform ng mga gate ng pamasahe. Ang ilang mga istasyon, tulad ng Araneta Center-Cubao, ay konektado sa concourse level sa mga kalapit na gusali, tulad ng mga shopping mall, para sa mas madaling accessibility. Karamihan sa mga istasyon ay walang barrier-free sa loob at labas ng istasyon, at ang mga tren ay may mga puwang para sa mga pasaherong gumagamit ng mga wheelchair. Ang mga istasyon ay maaaring may mga island platform, tulad ng Taft Avenue, Buendia, Boni Avenue, at Shaw Boulevard stations, at side platforms, tulad ng mula sa Magallanes station hanggang Ayala stations, Guadalupe, at mula sa Ortigas hanggang North Avenue stations. Dahil sa napakataas na pagtangkilik ng linya, bago ang pandemya, ang bahagi ng platform na naaayon sa unang kotse ng tren ay kinordon para sa paggamit ng mga senior citizen., mga buntis na kababaihan, mga batang wala pang 4 talampakan (1.2 metro) at pitong taong gulang, at mga pasaherong may kapansanan. Mula noong 2021, ang unang dalawang pinto ng unang kotse ng tren ay inilaan bilang priority section para sa mga nabanggit na pasahero. Ang mga platform ng istasyon ay may karaniwang haba na 130 metro (426 talampakan 6 pulgada), na idinisenyo upang tumanggap ng mga tren na may apat na sasakyan. Idinisenyo din ang mga ito upang sakupin ang buong haba ng EDSA, na nagpapahintulot sa mga pasahero na ligtas na tumawid sa pagitan ng isang dulo ng kalsada at ng isa pa. Ang linya ay may kabuuang 46 na escalator at 34 na elevator sa lahat ng 13 istasyon. Bago ang rehabilitasyon, kakaunti lamang ang mga escalator at elevator ang gumagana. Ang mga escalator at elevator ay na-rehabilitate bilang bahagi ng rehabilitasyon ng linya. Nagsimula ang proyekto noong Hunyo 2019 at natapos noong Agosto 20, 2020. Ang mga pintuan ng screen ng platform ay binalak din para sa bawat istasyon, na ang mga plano para sa mga pintuan ng platform ay inilatag noon pang 2013, gayunpaman, ang mga planong ito ay naantala hanggang sa ito ay muling isaalang-alang noong 2017. ===Mga tindahan at serbisyo=== Sa loob ng concourse ng lahat ng istasyon ay may mga stall o tindahan kung saan maaaring bumili ng pagkain o inumin ang mga tao. Ang mga stall ay nag-iiba ayon sa istasyon, at ang ilan ay may mga fast food stall. Ang bilang ng mga stall ay nag-iiba din ayon sa istasyon, at ang mga istasyon ay may posibilidad na magkaroon ng malawak na pagkakaiba-iba, lalo na sa mga istasyon tulad ng Ayala at Shaw Boulevard. Ang mga istasyon tulad ng Taft Avenue at North Avenue ay konektado sa o malapit sa mga shopping mall at/o iba pang malalaking shopping area, kung saan inaalok ang mga commuter ng mas maraming shopping varieties. Mula noong Nobyembre 19, 2001, sa pakikipagtulungan sa Philippine Daily Inquirer, ang mga pasahero ay inaalok ng mga kopya ng Inquirer Libre, isang libre, tabloid size, Tagalog na bersyon ng Inquirer, na available sa lahat ng istasyon. Noong 2014, nagsimula rin ang Pilipino Mirror sa pamamahagi ng mga libreng tabloid na pahayagan. ==Kaligtasan at seguridad== Ang linya ay palaging ipinakita ang sarili nito bilang isang ligtas na sistema upang maglakbay, na pinagtibay sa isang papel ng World Bank noong 2004 na inihanda ni Halcrow na naglalarawan sa pangkalahatang estado ng mga operasyon ng metro rail transit sa Maynila bilang "mabuti". Gayunpaman, sa mga nakalipas na taon matapos ang DOTr (dating DOTC) ang pumalit sa pagpapanatili ng sistema ng tren noong 2012, ang kaligtasan at pagiging maaasahan ng sistema ay pinag-uusapan, kung saan tinawag ito ng mga eksperto na "isang aksidenteng naghihintay na mangyari", at habang maraming insidente at aksidente ang naiulat sa pagitan ng 2012 at 2014, hindi ito naging hadlang sa mga commuter na patuloy na tumangkilik sa sistema. Ang gobyerno ng Pilipinas, samantala, ay patuloy na iginigiit na ang sistema ay ligtas sa pangkalahatan sa kabila ng mga insidente at aksidenteng iyon. Sa pang-araw-araw na sakay na humigit-kumulang 560,000 pasahero noong 2014, ang linya ay gumana nang higit sa disenyo nitong kapasidad na nasa pagitan ng 360,000 at 380,000 na pasahero bawat araw bago ang pandemya ng COVID-19. Operating over capacity mula 2004 hanggang 2019, inamin ng mga opisyal ng gobyerno na overdue na ang capacity at system upgrades, bagama't hindi kailanman kumilos ang DOTr sa maraming panukala sa pagpapalawak ng kapasidad ng mga pribadong may-ari. Sa kawalan ng malaking pamumuhunan sa pagpapabuti ng kaligtasan at pagiging maaasahan ng system, ang DOTr project management office ng linya ay nagsagawa ng pag-eksperimento sa at/o pagpapatupad ng iba pang mga solusyon upang mabawasan ang strain sa system, kabilang ang crowd management sa mga platform ng istasyon, ang iminungkahing pagpapatupad ng peak-hour express train service. Gayunpaman, ang ilan sa mga solusyong ito, tulad ng platform crowd management, ay hindi sikat sa mga pasahero. Para sa mga kadahilanang pangkaligtasan at seguridad, ang mga taong halatang lasing, baliw at/o nasa ilalim ng impluwensya ng mga kontroladong substance, mga taong may dalang nasusunog na materyales at/o mga pampasabog, at mga taong may dalang malalaking bagay o bagay na higit sa 1.5 metro (4.9 talampakan) ang taas at/o malawak ay ipinagbabawal na pumasok sa linya. Ang mga produkto sa mga lata ay ipinagbabawal din sa pagsakay, na binabanggit ang posibilidad ng mga gawang bahay na bomba na nakatago sa loob ng mga lata. Noong Hulyo 12, 2021, pinahintulutan ng operator ng riles ang mga pasahero na magdala ng mga alagang hayop sa loob ng linya, ngunit kailangang ilagay ang mga alagang hayop sa loob ng carrier bag bago sumakay ng tren. Noong 2000 at 2001, bilang tugon sa mga pambobomba sa Araw ng Rizal at mga pag- atake noong Setyembre 11, pinaigting ang seguridad sa linya. Kasunod ng isang insidente ng paninira noong Mayo 2021, ang mga security personnel na naka-deploy sa lahat ng mga istasyon sa linya ay nadagdagan mula 580 hanggang 750 at isang patrol car ang na-deploy para sa karagdagang seguridad. Ang Pambansang Pulisya ng Pilipinas ay mayroong espesyal na puwersa ng pulisya, at ang mga pulis na panseguridad na ibinigay ng mga pribadong kumpanya ay matatagpuan sa lahat ng mga istasyon. Lahat ng istasyon ay may head guard. Ang ilang mga istasyon ay maaaring mayroon ding naka-deploy na asong pang-amoy ng bomba na K9. Ginagamit din nito ang paggamit ng closed-circuit televisionsa loob ng lahat ng mga istasyon upang subaybayan ang mga kahina-hinalang aktibidad at upang tiyakin ang kaligtasan at seguridad sakay ng linya. Pinapayuhan din ang mga pasahero na mag-ingat sa mga magnanakaw, na maaaring samantalahin ang siksikan sa mga tren. Ang mga wanted na poster ay naka-post sa lahat ng istasyon upang matulungan ang mga commuter na makilala ang mga kilalang magnanakaw. ===Mga hakbang sa COVID-19=== Bilang tugon sa pandemya ng COVID-19, ang linya ay gumana sa isang limitadong kapasidad nang ipagpatuloy ang mga operasyon ng pampublikong transportasyon noong Hunyo 1, 2020 pagkatapos ng tatlong buwang lockdown na nagpahinto sa mga operasyon ng pampublikong sasakyan. Naging mandatory ang paggamit ng face mask (at kalaunan, face shields ) simula noong ipagpatuloy ang operasyon noong Hunyo 2020. Ang paggamit ng face shield kalaunan ay hindi na mandatory sa pampublikong sasakyan noong Nobyembre 2021, maliban kung ang isang lugar ay nasa ilalim ng dalawang pinakamataas na antas ng sistema ng antas ng alerto. Pagdistansya sa lipunanipinatupad din ang mga hakbang. Mula noong Marso 1, 2022, ang lahat ng mga linya ng tren, kabilang ang MRT Line 3 ay gumagana nang buong kapasidad dahil sa pagbaba ng Kalakhang Maynila sa pinakamababa sa limang antas ng alert level system. Bilang karagdagan, ang pakikipag-usap sa ibang mga pasahero at pagsagot sa mga tawag sa telepono ay ipinagbabawal sa linya. Ang patakaran ay ipinatupad din sa lahat ng mga linya ng tren at mga anyo ng pampublikong sasakyan. Ang mga tren ay regular na dinidisimpekta kapag ang tren ay dumating sa isang terminal. Tumatagal ng limang minuto para ma-disinfect ang isang tren. ==Ridership== Ang orihinal na idinisenyong sakay ng linya ay 350,000, ngunit sa paglipas ng mga taon, dumoble ang bilang mula 450,000 araw-araw na pasahero noong 2006–2007 hanggang 490,000 na pasahero noong 2008 at hanggang 500,000 na pasahero mula 2010 hanggang 2012, na may 06 na rekord na umabot sa 06. mula 2012 hanggang 2013, bago bumaba sa 560,000 noong 2014. Ang mataas na sakay ng linya ay dahil sa oras na nauubos kapag bumibiyahe sa pamamagitan ng EDSA, gayundin ang bilis ng mga tren na umaabot hanggang 60 kilometro bawat oras (37 milya kada oras), at koneksyon sa Kalakhang Maynila. Ang mga pangunahing hub ng transportasyon, mga linya ng riles, at mga distrito ng sentral na negosyo, na nagreresulta sa isang pinababang oras ng paglalakbay sa pag-commute at pagtaas ng mga sakay. Ang araw-araw na sakay ng linya ay maaaring umabot ng hanggang 300,000 hanggang 500,000 na mga pasahero mula 2012 hanggang 2016, sa kabila ng hindi magandang maintenance at mahabang linya, na naging dahilan upang ilunsad ng gobyerno ang mga serbisyo ng bus, na kilala bilang MRT Bus, sa paligid ng mga istasyon nito, upang magsilbing alternatibo para sa 900,000 sa 1 milyong pasahero. Bilang karagdagan sa tumataas na pang-araw-araw na sakay na patuloy na lumalampas sa idinisenyong kapasidad ng linya, at habang ang gobyerno ay patuloy na nagpapatupad ng proyekto ng pagpapalawak ng kapasidad ng linya ng metro, nilalayon nitong maabot ang sakay ng 800,000 araw-araw na pasahero dahil ang lahat ng mga bagong tren mula sa China ay magiging idinagdag sa kasalukuyang fleet nito. Bumaba ang ridership noong 2015, na may average na pang-araw-araw na 327,314 na mga pasahero, na mas mababa kaysa sa 2014 na rekord na 464,871 araw-araw na mga pasahero sa karaniwan. Bahagyang tumaas ang sakay noong 2016, na may average na pang-araw-araw na 370,036 na pasahero, at ang pinakamataas na naitala na pang-araw-araw na sakay na 517,929 noong Disyembre ng taong iyon. Gayunpaman, nagsimulang bumaba ang ridership noong 2017 dahil sa hindi magandang maintenance at araw-araw na pagkasira. Patuloy na bumaba ang bilang ng mga sakay hanggang 2018 at 2019, hanggang sa naitala ang makabuluhang pagbaba ng mga sakay noong 2020 dahil sa mga limitasyon sa kapasidad na dala ng pandemya ng COVID-19, na nagsisilbi sa 70,000 hanggang 150,000 na mga pasahero araw-araw. Dati itong nagsilbi sa halos 40,000 pasahero noong Hunyo 2020, at 150,000 pasahero noong Enero 2021. Hanggang Pebrero 2022, ang linya ay umaandar sa limitadong kapasidad bago alisin ang mga limitasyon sa kapasidad pagsapit ng Marso 1, 2022. Bahagyang tumaas ang mga sakay noong 2021, na nagseserbisyo sa 136,935 araw-araw na mga pasahero sa karaniwan at 45,675,884 na mga pasahero sa kabuuan ng parehong taon, dahil sa tumaas na kapasidad noong Nobyembre 2021. Sa kasalukuyan, ang linya ay nagsisilbi sa 340,000 hanggang 350,000 na pasahero, habang tumatakbo araw-araw, maximum na bilis na hanggang 60 kilometro bawat oras (37 milya bawat oras) at tumatakbo sa isang headway na 3.5 hanggang 4 na minuto, mula sa nakaraang 30 kilometro bawat oras (19 milya bawat oras) sa isang headway na 8 hanggang 10 minuto. Noong Abril 1, 2022, naserbisyuhan ng linya ang 309,225 na mga pasahero, na minarkahan ang unang pagkakataon na ang mga sakay ay umabot sa markang 300,000-pasahero mula nang magsimula ang pandemya ng COVID-19. Sa pagkumpleto ng proyektong rehabilitasyon at sa pagpapatupad ng mga libreng sakay, tinatayang 400,000 pasahero ang gagamit ng linya, na higit sa orihinal na idinisenyong kapasidad na 350,000 pasahero, kahit na ang pagpapakilala ng mga set ng tren na may apat na kotse ay magpapalaki sa disenyo. kapasidad ng linya. Mula Marso 28 hanggang Mayo 23, 2022, kabuuang 15,381,945 na pasahero ang sumakay sa linya. Nagtala rin ito ng daily average na 295,807 pasahero sa parehong panahon. ===Statistics=== <section begin="daily-average-chart" />{{Graph:Chart | width = 750 | height = 200 | legend = Legend | xAxisTitle = | yAxisTitle = Pang-araw-araw na average na sakay | xAxisAngle = -40 | xType = petsa | xAxisMax = 1652086800000 | y1Title = Pang-araw-araw na average na sakay | y2Title = Pinakamataas na sakay sa isang araw | type = line | xGrid = y | yGrid = y | x = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 | y1 = 23057, 109449, 250728, 282993, 312043, 338431, 356673, 374436, 395806, 413220, 419728, 424041, 439906, 481918, 487696, 464871, 327314, 370036, 388233, 289654, 270794, 121839, 136935, | y2 = 39760, 296969, 391187, 417059, 438809, 452926, 465203, 488733, 539813, 527530, 560637, 552509, 577015, 622880, 621913, 614807, 455164, 517929, 506001, 390325, 359447, 324803, 223739, | colors = #003A8C, #00844E | showSymbols = 1.5 | symbolsShape = dot | vAnnotatonsLine = 2000, 2012, 2015, 2019, 2020 | vAnnotatonsLabel = Buong operasyon, Pagbabago ng tagapagbigay ng pagpapanatili, Pagtaas ng pamasahe, Pagbabalik ng Sumitomo, Simula ng pandemya ng COVID-19 }}<section end="daily-average-chart" /> <section begin="yearly-total-chart" />{{Graph:Chart | width = 750 | height = 200 | legend = Legend | xAxisTitle = | yAxisTitle = Annual ridership | xAxisAngle = -40 | xType = petsa | xAxisMax = 1652086800000 | y1Title = Annual ridership | type = line | xGrid = y | yGrid = y | x = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 | y1 = 398916, 39401465, 90262148, 102443564, 112647474, 122512169, 128758894, 135171387, 142886057, 149585563, 151521764, 153078770, 158806049, 174454146, 176058278, 167818336, 118160484, 133952890, 140152161, 104275362, 96932972, 31799959, 45675884, | colors = #B9152A | showSymbols = 1.5 | symbolsShape = dot | vAnnotatonsLine = 2000, 2012, 2015, 2019, 2020 | vAnnotatonsLabel = Buong operasyon, Pagbabago ng tagapagbigay ng pagpapanatili, Pagtaas ng pamasahe, Pagbabalik ng Sumitomo, Simula ng pandemya ng COVID-19 }}<section end="yearly-total-chart" /> {| class="wikitable" |+ Key |- | style="background-color:#ddffdd" |† |Pinakamataas na naitalang ridership |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" |- ! Taon ! Pang-araw-araw na average<ref name="MRT3 Ridership" /> ! Taunang ridership<ref name="MRT3 Ridership" /> ! Pinakamataas na sakay sa isang araw<ref name="MRT3 Ridership" /> |- | 1999{{efn|group=lower-alpha|Data from Disyembre 16 to 31, 1999.}} | 23,057 | 368,916 | 39,760 ({{dts|1999|12|23}}) |- | 2000 | {{Increase}} 109,449 | {{Increase}} 39,401,465 | 296,969 ({{dts|2000|12|22}}) |- | 2001 | {{Increase}} 250,728 | {{Increase}} 90,262,148 | 391,187 ({{dts|2001|12|14}}) |- | 2002 | {{Increase}} 282,993 | {{Increase}} 102,443,564 | 417,059 ({{dts|2002|07|01}}) |- | 2003 | {{Increase}} 312,043 | {{Increase}} 112,647,474 | 438,809 ({{dts|2003|12|19}}) |- | 2004 | {{Increase}} 338,431 | {{Increase}} 122,512,169 | 452,926 ({{dts|2004|12|16}}) |- | 2005 | {{Increase}} 356,673 | {{Increase}} 128,758,894 | 465,203 ({{dts|2005|09|07}}) |- | 2006 | {{Increase}} 374,436 | {{Increase}} 135,171,387 | 488,733 ({{dts|2006|12|15}}) |- | 2007 | {{Increase}} 395,806 | {{Increase}} 142,886,057 | 539,813 ({{dts|2007|12|21}}) |- | 2008 | {{Increase}} 413,220 | {{Increase}} 149,585,563 | 527,530 ({{dts|2008|10|15}}) |- | 2009 | {{Increase}} 419,728 | {{Increase}} 151,521,764 | 560,637 ({{dts|2009|09|15}}) |- | 2010 | {{Increase}} 424,041 | {{Increase}} 153,078,770 | 552,509 ({{dts|2010|10|15}}) |- | 2011 | {{Increase}} 439,906 | {{Increase}} 158,806,049 | 577,015 ({{dts|2011|10|14}}) |- | 2012 | {{Increase}} 481,918 | {{Increase}} 174,454,146 | style="background-color:#ddffdd" | 622,880 ({{dts|2012|08|17}}) † |- | 2013 | style="background-color:#ddffdd" | {{Increase}} 487,696 † | style="background-color:#ddffdd" | {{Increase}} 176,058,278 † | 621,913 ({{dts|2013|10|25}}) |- | 2014 | {{decrease}} 464,871 | {{decrease}} 167,818,336 | 614,807 ({{dts|2014|02|14}}) |- | 2015 | {{decrease}} 327,314 | {{decrease}} 118,160,484 | 455,164 ({{dts|2015|02|25}}) |- | 2016 | {{Increase}} 370,036 | {{Increase}} 133,952,890 | 517,929 ({{dts|2016|12|16}}) |- | 2017 | {{Increase}} 388,233 | {{Increase}} 140,152,161 | 506,001 ({{dts|2017|02|10}}) |- | 2018 | {{decrease}} 289,654 | {{decrease}} 104,275,362 | 390,325 ({{dts|2018|01|12}}) |- | 2019 | {{decrease}} 270,794 | {{decrease}} 96,932,972 | 359,447 ({{dts|2019|01|25}}) |- | 2020 | {{decrease}} 121,839{{efn|group=lower-alpha|name=pandemicridership|Malaki ang pagbaba ng sumasakay dahil sa COVID-19 pandemic sa Pilipinas.}} | {{decrease}} 31,799,959{{efn|group=lower-alpha|name=pandemicridership}} | 324,803 ({{dts|2020|01|24}}) |- | 2021 | {{Increase}} 136,935 | {{Increase}} 45,675,884 | 223,739 ({{dts|2021|12|23}}) |} == Paghahanay == Ang Linyang Dilaw ay nakahanay sa [[EDSA]] ng [[Daang Sirkumperensiyal Blg. 4]]. Tumutuloy ang linya pagkatapos ng huling hinto nito sa Abenida North, at nagtatapos malapit sa Linyang Dilaw. == Mapa at mga estasyon == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" width="160px" | Pangalan ! colspan="2" | Distansya (km) ! rowspan="2" width="220px" | Mga linyang paglilipatan ! rowspan="2" width="125px" | Lokasyon |- ! width="135px" | Sa pagitan ng mga istasyon ! width="135px" | Mula sa North Avenue |- | ''[[Estasyon ng North Avenue (LRT)|North Triangle Common Station]]'' | — | — | {{rint|manila|1}} [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Berde]] <br/> {{rint|manila|7}} ''[[Ikapitong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linyang Pula]]'' <br/> {{rint|manila|9}} ''[[Metro Manila Subway Line 9|Metro Manila Subway]]'' | rowspan="6" | [[Lungsod Quezon]] |- | [[Estasyong North Avenue (Ika-3 Linya)|North Avenue]] | — | 0.000 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Quezon Avenue (Ika-3 Linya)|Quezon Avenue]] | 1.200 | 1.200 | {{rint|manila|9}} ''[[Metro Manila Subway Line 9|Metro Manila Subway]]'' |- | [[Estasyon ng GMA–Kamuning|GMA–Kamuning]] | 1.000 | 2.200 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Araneta Center-Cubao (Ika-3 Linya)|Araneta Center–Cubao]] | 1.900 | 4.100 | {{rint|manila|2}} [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Bughaw]] |- | [[Estasyon ng Santolan–Annapolis (MRT)|Santolan–Annapolis]] | 1.500 | 5.600 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Ortigas (Ika-3 Linya)|Ortigas]] | 2.300 | 7.900 | {{rint|manila|4}} ''[[MRT Line 4 (Metro Manila)|MRT Line 4]]'' | rowspan="3" | [[Mandaluyong]] |- | [[Estasyong Shaw Boulevard|Shaw Boulevard]] | 0.800 | 8.700 | rowspan="2" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Boni|Boni]] | 1.000 | 9.700 |- | [[Estasyong Guadalupe|Guadalupe]] | 0.800 | 10.500 | {{rint|manila|5}} ''[[Makati Intra-city Subway]]'' | rowspan="4" | [[Makati]] |- | [[Estasyong Buendia|Buendia]] | 2.000 | 12.500 | rowspan="1" {{n/a|wala}} |- | [[Estasyong Ayala|Ayala]] | 0.950 | 13.450 | {{rint|manila|5}} ''[[Makati Intra-city Subway]]'' |- | [[Estasyong Magallanes|Magallanes]] | 1.200 | 14.650 | {{rint|manila|pnr}} [[Linyang Metro Commuter ng PNR]] sa pamamagitan ng [[Estasyong daangbakal ng EDSA|EDSA]] |- | {{stn|Taft Avenue}} | 2.050 | 16.700 | {{rint|manila|1}} [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linyang Berde]] sa pamamagitan ng [[Estasyong EDSA ng LRT|EDSA]] | [[Pasay]] |- ! colspan="5" | {{nobold|<small>Ang mga istasyon at sistema ng tren na naka-''italics'' ay nasa ilalim ng konstruksyon.</small>}} |} == Hinaharap == === Pagpapahaba ng Linyang Dilaw === Ang isang limang kilometrong pagpapahaba sa hilaga ng Linyang Dilaw papuntang Dugtungan ng Monumento sa [[Caloocan]], ay pinlano ngunit isinantabi upang bigyang daan ang pagpapalaki ng Linyang Lunti sa parehong ruta patungong Abenida North. === Paglilipat ng Operasyon sa Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila === Nais noon ng administrasyong Arroyo na ilipat ang operasyon ng linya sa [[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] upang pag-isahin ang operasyon tatlong linya ng Maynila. Ngayon nais din itong gawin ng administrasyong Aquino sa pamamagitan ng pagbili nito ng mga interes ng mga pribadong kompanya upang mailipat na ito ng tuluyan sa gobyerno. == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=106774, www.abs-cbnnews, LRT-MRT loop construction to start in May]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Biyaheng daang-bakal sa Kalakhang Maynila]] qouzfg7j4rjxrlfx0jv9niwpb4fyqmd 0 228953 2216071 2208451 2026-07-14T21:46:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216071 wikitext text/x-wiki {{Infobox military memorial | name = Libingan ng mga Bayani | body = | country = [[Pilipinas]] | image = Libingan ng Mga Bayani.jpg | image_size = 300px | caption = | commemorates = | use_dates = | established = {{start date|1947|05}} (bilang ''Republic Memorial Cemetery'') | removed = <!--{{end date|YYYY|MM|DD}} --> | unveiled = | location = Kutang Bonifacio, Kanlurang Bicutan, [[Taguig]], Pilipinas | coordinates = {{coord|14.520|121.044|display=inline, title}} | nearest_town = | designer = | website = https://pvao.gov.ph/military-shrines/libingan-ng-mga-bayani/ | total_burials = | unknowns = | commemorated = | by_war = | inscription = | embedded = | source = }}Ang '''Libingan ng mga Bayani''' ('''LNMB''', {{IPA|tl|liːˈbiːŋan ˈnaŋ maˈŋa baˈjaːni|bigkas}}) ay isang pambansang libingan-militar na matatagpuan sa Kutang Bonifacio, [[Lungsod ng Taguig]], [[Pilipinas]]. Itinatag bilang ''Republic Memorial Cemetery'' (Libingang Pang-alaala ng Republika) matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nagsisilbi itong huling hantungan ng mga sundalo, beterano, at piling sibilyang opisyal na kinilalang naglingkod sa bansa, alinsunod sa mga pamantayang itinakda ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas at ng pambansang pamahalaan. Matatagpuan sa loob ng kompleks ang mga bantayog, haliging pang-alaala, at ang Libingan ng Di-Kikilalang Sundalo, na ginagamit sa mga seremonyang pang-estado at pagbisita ng mga dayuhang dignitaryo. Sa paglipas ng panahon, ang LNMB ay nagsilbing sagradong pook ng paggunita at naging paksa rin ng pampublikong diskurso, partikular kaugnay ng mga usapin ng kabayanihan, pag-alaala sa kasaysayan, at pambansang pagkakakilanlan. == Kasaysayan == === Pinagmulan at pakakatatag === Ang pinakamaagang yugto ng kasaysayan ng Libingan ng mga Bayani ay nagsimula noong Mayo 1947, nang itatag ng pamahalaan ng Pilipinas ang ''Republic Memorial Cemetery'' (Libingang Pang-alaala ng Republika).<ref>{{Cite web |last=Romero |first=Alexis |date=Oktubre 30, 2015 |title=Army launches Libingan ng mga Bayani task force |url=https://www.philstar.com/nation/2015/10/30/1516658/army-launches-libingan-ng-mga-bayani-task-force |access-date=2025-12-14 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> Nilayon itong maging isang pambansang libingan para sa mga sundalong Pilipino na nasawi o naglingkod noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], bilang pagkilala sa kanilang sakripisyo para sa kalayaan ng bansa. Nasa higit sa 30,000 ang nailibing na beterano noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-11-19 |title=IN THE KNOW: Libingan ng mga Bayani |url=https://newsinfo.inquirer.net/845796/in-the-know-libingan-ng-mga-bayani |access-date=2025-12-14 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Noong Oktubre 27, 1954, sa bisa ng Proklamasyong Pampanguluhan Blg. 86 na nilagdaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ramon Magsaysay]], opisyal na pinalitan ang pangalan ng ''Republic Memorial Cemetery'' at ginawang Libingan ng mga Bayani.<ref>{{Cite web |title=PROCLAMATION NO. 86 - CHANGING THE “REPUBLIC MEMORIAL CEMETERY” AT FORT WM MCKINLEY, RIZAL PROVINCE, TO “LIBINGAN NG MGA BAYANI” - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/7/92093 |access-date=2025-12-14 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US}}</ref> Ayon sa hangarin ng proklamasyon, ang pagpapalit ng pangalan ay ginagawang mas malinaw ang pambansang simbolismo ng lugar bilang pook-parangal sa mga [[Kabayanihan|bayani]] ng Republika. Sumunod, noong Hulyo 12, 1957, sa pamamagitan ng Proklamasyong Pampanguluhan Blg. 423 na inilabas ni Pangulong [[Carlos P. Garcia]], ang lupang kinalalagyan ng Libingan ng mga Bayani, na bahagi ng Kutang William McKinley, ay opisyal na inireserba para sa mga layuning militar.<ref>{{Cite book |last=Tactaquin |first=Jommel P. |url=https://doi.org/10.31944/1922 |title=The Monuments of Heroes: The National Military Shrines and Its Effects to Filipino Nationalism |date=May 2025 |publisher=UNITAS}}</ref> Pinagtibay nito ang administrasyon ng sandatahang lakas sa pamamahala at pangangalaga ng sementeryo. Noong Mayo 28, 1967, sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong [[Ferdinand E. Marcos]], nilagdaan ang Proklamasyong Pampanguluhan Blg. 208, na nagreserba ng karagdagang 142 ektarya lupain mula sa ''Fort Bonifacio Military Reservation'' (Reserbasyong Pangmilitar ng Kutang Bonifacio) para sa pagpapalawak at pagpapatatag ng Libingan ng mga Bayani bilang isang pambansang dambana.<ref>{{Cite web |title=Proclamation No. 208 |url=https://lawphil.net/executive/proc/proc1967/proc_208_1967.html |access-date=2025-12-15 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Dahil sa proklamasyong ito, sumailalim ang libingan sa pamamahala ng ''Military Shrines Services'' (Mga Serbisyong Pang-Dambana Militar) ng Tanggapan ng Ugnayang Pambeterano ng Pilipinas, isang ahensiya sa ilalim ng [[Kagawaran ng Tanggulang Bansa|Kagawaran ng Tanggulang]] [[Kagawaran ng Tanggulang Bansa|Bansa]].<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=The History of Libingan ng mga Bayani |url=https://kahimyang.com/articles/3269/the-history-of-libingan-ng-mga-bayani |access-date=2025-12-15 |website=The Kahimyang Project |language=en}}</ref> Sa panahong ito higit na pinagtibay ang papel ng Libingan ng mga Bayani hindi lamang bilang libingan ng mga kawal kundi bilang isang sentral na pook-alaala ng bansa hinggil sa paglilingkod, sakripisyo, at kabayanihan sa kasaysayan ng Pilipinas. === Mga pagbabago sa polisiya at mga pag-unlad === Noong Abril 9, 1986, kasunod ng [[Rebolusyong EDSA ng 1986|Rebolusyong EDSA]], naglabas ang Hepe ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] na si [[Fidel V. Ramos]] at Pangulong [[Corazon Aquino]] ng Mga Regulasyon ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas G 161-373, na pinamagatang ''"The Allocation of Cemetery Plots at the Libingan ng mga Bayani"'' (Ang Paglalaan ng mga Lote sa Libingan ng mga Bayani).<ref name="Libingan6">{{cite web |title=Quick facts about the Presidency |url=http://malacanang.gov.ph/77188-quick-facts-about-the-presidency/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815124135/http://malacanang.gov.ph/77188-quick-facts-about-the-presidency/ |archive-date=Agosto 15, 2016 |access-date=Agosto 16, 2016 |publisher=Presidential Museum and Library |language=en}}</ref><ref name="Libingan7">{{cite news |last=D. Pascual Jr. |first=Federico |date=Abril 23, 2011 |title=Trudging back to old haunts and bad habits |language=en |newspaper=[[The Philippine Star]] |url=http://www.philstar.com:8080/opinion/678581/trudging-back-old-haunts-and-bad-habits |url-status=dead |access-date=Agosto 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813072015/http://www.philstar.com:8080/opinion/678581/trudging-back-old-haunts-and-bad-habits |archive-date=Agosto 13, 2016}}</ref><ref name="Libingan8">{{cite news |last=Elena |first=Aben |date=Mayo 27, 2016 |title=AFP explains rules for 'Libingan ng mga Bayani' |language=en |newspaper=The Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/afp-rules-for-libingan-ng-mga-bayani/#kEt5ODpDcAeCyPkd.99 |access-date=Agosto 16, 2016}}</ref> Ang regulasyong ito ng militar ang nagtatag ng malinaw na patakaran sa paglilibing na nagsilbing pangunahing batayan sa paglilibing ng mga personalidad sa Libingan ng mga Bayani sa mga sumunod na dekada. Dagdag pa rito, sa bisa ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 131 na inilabas ni Pangulong Fidel V. Ramos noong 26 Oktubre 1993, pinalawak ang mga kuwalipikado para sa paglilibing sa Libingan ng mga Bayani upang isama ang mga [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas|Pambansang Alagad ng Sining]] at mga Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas, bilang pagkilala sa kanilang natatanging ambag sa kultura, [[agham]], at pambansang kaunlaran.<ref name="Libingan9">{{cite news |date=26 Oktubre 1993 |title=Executive Order No. 131 – Facilitating the State Funeral of Deceased National Artists and National Scientists |language=en |newspaper=The Official Gazette of the Republic of the Philippines}}</ref> Noong 2007, bunsod ng pagsisikip at kakulangan ng espasyo sa pangunahing lokasyon sa Kutang Bonifacio, sinimulan ng administrasyon ng Libingan ng mga Bayani ang pag-aaral para sa pagtatatag ng mga ''annex'' o karugtong na libingan sa [[Luzon]], [[Kabisayaan|Visayas]], at [[Mindanao]]. Sa mga planong ito, isa pa lamang ang naisakatuparan: ang limang-ektaryang pagpapalawak na nagkakahalaga ng humigit-kumulang ₱24 milyon sa Kampo Hernandez sa [[Dingle, Iloilo|Dingle]], [[Iloilo]].<ref name="Libingan5">{{cite news |last=Dizon |first=Nikko |date=Nobyembre 4, 2007 |title=Burial space for soldiers running out |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2479&dat=20071104&id=i1Q1AAAAIBAJ&pg=2231,14937628&hl=en |access-date=Agosto 16, 2016}}</ref> Noong Enero 4, 2019, inaprubahan ng Kalihim ng [[Kagawaran ng Tanggulang Bansa|Tanggulang Bansa]] na si [[Delfin Lorenzana]] ang isang limang-taóng programang pangkaunlaran para sa Libingan ng mga Bayani na tinatayang nagkakahalaga ng humigit-kumulang [[Piso ng Pilipinas|₱]]3.3 bilyon.<ref>{{Cite news |date=Enero 24, 2019 |title=SND Approves LNMB Comprehensive Master Development Plan |language=en |work=Philippine Veteran's Affairs Office |url=https://pvao.gov.ph/snd-approves-lnmb-comprehensive-master-development-plan/ |access-date=Setyembre 6, 2021 |archive-date=Disyembre 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208193946/https://pvao.gov.ph/snd-approves-lnmb-comprehensive-master-development-plan/ |url-status=dead }}</ref> Layunin ng programa na isaayos at baguhin ang [[sementeryo]] upang maging isang pambansang libingan na may pandaigdigang antas, na maihahambing sa kalapit na ''Manila American Cemetery'' o Libingang Amerikano sa Maynila. Ang unang yugto ng programa, na ipatutupad ng ''Bases Conversion and Development Authority'' (BCDA, literal na Pangasiwaan sa Pangkaunlarang Kumbersiyon ng mga Base), ay kinabibilangan ng pagtatayo ng isang marangal na sonang-libingan, isang makasaysayang pook-pasyalan, at isang dambanang pang-alaala.<ref>{{Cite news |date=Mayo 10, 2018 |title=PVAO, BCDA Sign MOA on LNMB Comprehensive Master Development Plan |language=en |work=Philippine Veteran's Affairs Office |url=https://pvao.gov.ph/pvao-bcda-sign-moa-lnmb/ |access-date=Setyembre 6, 2021 |archive-date=Disyembre 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208205222/https://pvao.gov.ph/pvao-bcda-sign-moa-lnmb/ |url-status=dead }}</ref> == Lokasyon, ayos, at tampok == Matatagpuan sa loob ng dating kampong militar ng mga Amerikano na Kutang William McKinley, na ngayo'y Kutang Bonifacio,<ref>{{Cite web |title=Kutang Bonifacio |url=https://philippineculturaleducation.com.ph/kutang-bonifacio/ |access-date=2025-12-15 |website=CulturEd: Philippine Cultural Education Online |language=en}}</ref> ang Libingan ng mga Bayani ay may lawak na humigit-kumulang 103 ektarya.<ref name=":0" /> Inilalarawan ang sementeryo bilang tahimik at payapa na may magkakahilerang mga krus na nagbibigay-parangal sa mga beterano ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, bilang pagkilala sa kanilang paglilingkod at mga sakripisyong inialay para sa bansa.<ref name=":1">{{Cite web |title=Libingan ng mga Bayani / Heroes Cemetery - Taguig City Guide |url=https://www.taguig.com/city-guide/libingan-ng-mga-bayani/ |access-date=2025-12-15 |website=www.taguig.com |language=en}}</ref> Sa gitna ng kompleks matatagpuan ang ''Tomb of the Unknown Soldier'' o Libingan ng Hindi Nakikilalang Sundalo, na nagsisilbing simbolikong alaala para sa mga hindi nakilalang sundalong Pilipino na namatay sa paglilingkod sa bansa. Malapit dito ang mga monumento na nakatalaga sa mga tiyak na yunit ng [[militar]], mga beterano ng [[digmaan]], at mga kilalang pigura sa kasaysayan. Isinasagawa sa Libingan ng Hindi Nakikilalang Sundalo ang mga seremonya ng paglalagay ng mga korona tuwing bumibisita ang mga opisyal ng pamahalaan at mga dayuhang dignitaryo. Sa likuran ng libingan ay may tatlong haliging marmol na kumakatawan sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa Pilipinas: ang [[Luzon]], ang [[Visayas]], at ang [[Mindanao]].<ref>{{Cite web |title=G.R. No. 225973 |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/1/62526 |access-date=2025-12-15 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US}}</ref> Nakaukit sa libingan ang mga salitang:<blockquote>''"Here lies a Filipino soldier whose name is known only to God."''<ref name=":2">{{Cite web |last=Gavilan |first=Jodesz |date=2016-08-31 |title=FAST FACTS: Libingan ng mga Bayani |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/144587-fast-facts-libingan-ng-mga-bayani/ |access-date=2025-12-15 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> ("Naririto ang isang sundalong Pilipino na ang pangalan ay tanging alam lamang ng Diyos.")</blockquote>Ang ''Heroes Memorial Gate'' o Tarangkahan ng Pag-alala sa mga Bayani ay ang unang istrukturang makikita ng mga bisita pagpasok sa loob ng sementeryo.<ref>{{Cite web |date=2013-10-27 |title=A resting place for heroes: Libingan Ng Mga Bayani |url=https://www.theurbanroamer.com/a-resting-place-for-heroes-libingan-ng-mga-bayani/ |access-date=2025-12-15 |website=The Urban Roamer |language=en-US}}</ref> Isa itong malaking konkretong tatluhang-haligi na may hagdan na patungo sa itaas na platapormang tanawan, na may nakapuwestong metal na iskultura sa gitna.<ref name=":1" /> Sa magkabilang panig ng pangunahing daan patungo sa tarangkahan ay nakatayo ang dalawang 12-talampakang (3.7 m) itim na pader na bato na may nakaukit ang mga salitang binigkas ni Amerikanong Heneral na si [[Douglas MacArthur]] noong kanyang pagbisita sa Pilipinas noong 1961:<ref>{{Cite web |last=Montalvan II |first=Antonio |date=2016-04-11 |title=The great hoax on the Marcos burial |url=https://opinion.inquirer.net/94244/great-hoax-marcos-burial |access-date=2025-12-15 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><blockquote>''"I do not know the dignity of his birth, but I do know the glory of his death."'' ("Hindi ko alam ang dangal ng kanyang kapanganakan, subalit alam ko ang kaluwalhatian ng kanyang kamatayan.")</blockquote>May ilang ''pylon'' o haliging-pang-alaala din sa loob ng Libingan bilang pagkilala sa kagitingan ng mga Pilipinong sundalo na namatay sa iba't ibang digmaan sa kasaysayan ng mundo. Kabilang dito ang: * Haliging Pang-alaalang Koreano — nagbibigay parangal sa 112 Pilipinong opisyal at tauhan ng Philippine Expeditionary Forces to [[Korea]] (PEFTOK, literal na Puwersang Ekspedisyunaryo ng Pilipinas sa Korea) na namatay noong [[Digmaang Koreano]].<ref>{{Cite web |last=Hicap |first=Jonathan |date=2023-07-25 |title=Speaker Kim Jin-pyo visits Korean War Memorial Pylon in Taguig |url=https://mb.com.ph//2023/7/25/s-korean-speaker-kim-jin-pyo-visits-korean-war-memorial-pylon-in-taguig |access-date=2025-12-15 |website=Manila Bulletin |language=en |archive-date=2025-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251217172157/https://mb.com.ph//2023/7/25/s-korean-speaker-kim-jin-pyo-visits-korean-war-memorial-pylon-in-taguig |url-status=dead }}</ref> * Haliging Pang-alaala ng mga Beterano sa [[Vietnam|Biyetnam]] — inilalaan para sa mga miyembro ng ''Philippine contingent'' (PHILCON-V, literal na pangkat mula sa Pilipinas) at ''Philippine civic action groups'' (PHILCAG-V, literal na mga pangkat Pilipino ng gawaing sibiko) na ipinadala sa Biyetnam mula 1964 hanggang 1971 sa panahon ng [[Digmaang Biyetnam|Digmaang]] [[Digmaang Biyetnam|Biyetnam]].<ref>{{Cite web |date=2024-07-25 |title=PhilConV->PhilCAGV: 365 and a Wake-Up |url=https://malaya.com.ph/opinion/column-of-the-day/philconv-philcagv-365-and-a-wake-up/ |access-date=2025-12-15 |website=Malaya Business Insight |language=en-US }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Haliging Pang-alaala ng mga Gerilyang Pilipino noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig — itinayo ng Veterans Federation of the Philippines (literal na Pederasyon ng mga Beterano ng Pilipinas) bilang patunay sa matatag na diwa at katapangan ng mga gerilyang Pilipino noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.<ref name=":2" /> == Mga pamantayan sa paglilibing == Ayon sa Regulasyon G 161-373 ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]], ang mga sumusunod ay kuwalipikado para sa paglilibing sa Libingan ng mga Bayani:<ref name="Libingan82">{{cite news |last=Elena |first=Aben |date=Mayo 27, 2016 |title=AFP explains rules for 'Libingan ng mga Bayani' |language=en |newspaper=The Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/afp-rules-for-libingan-ng-mga-bayani/#kEt5ODpDcAeCyPkd.99 |access-date=Agosto 16, 2016}}</ref><ref name="Libingan72">{{cite news |last=Pascual Jr. |first=Federico D. |date=Abril 23, 2011 |title=Trudging back to old haunts and bad habits |language=en |newspaper=[[The Philippine Star]] |url=http://www.philstar.com:8080/opinion/678581/trudging-back-old-haunts-and-bad-habits |url-status=dead |access-date=Agosto 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813072015/http://www.philstar.com:8080/opinion/678581/trudging-back-old-haunts-and-bad-habits |archive-date=Agosto 13, 2016}}</ref><ref name="Libingan3">{{cite web |title=Why not Libingan ng mga Pangulo instead? |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/30/11/why-not-libingan-ng-mga-pangulo-instead |access-date=Agosto 16, 2016 |publisher=ABS-CBN News |language=en |archive-date=Hulyo 7, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707074541/http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/30/11/why-not-libingan-ng-mga-pangulo-instead |url-status=dead }}</ref> * Mga ginawaran ng Medalya ng Kagitingan (o ''Medal of Valor'') * Mga Pangulo o ''Commander-in-Chief'' (Punong Hepe) ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas * Mga [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]] * Mga Kalihim ng Tanggulang Pambansa * Mga Hepe (''Chiefs of Staff'') ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas * Heneral o Opisyal na may Bandila * Mga kasalukuyan at retiradong kawani ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas * Mga Hukom ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] ([[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] o [[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kasamang Mahistrado]]) * Mga Hukom ng [[Hukuman ng Pag-aapela]] (Namumunmong Mahistrado o Kasamang Mahistrado) * Mga [[Senado ng Pilipinas|Senador]] at [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ng Senado]] * Mga dating miyembro ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas na sumali sa [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] o [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] * Mga beterano ng [[Rebolusyong Pilipino|Rebolusyong Pilipino ng 1896]], [[Unang Digmaang Pandaigdig|Unang]] at Ikalawang Digmaang Pandaigdig, pati na rin ang kinikilalang mga [[gerilya]] * Mga dignitaryo ng pamahalaan, [[Estadistika|estadista]], [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas|pambansang alagad ng sining]], at iba pang yumao na pinayagan ng ''Commander-in-Chief'', [[Kongreso ng Pilipinas|Kongreso]], o Kalihim ng Tanggulang Pambansa * Mga dating Pangulo, Pangalawang Pangulo, Kalihim ng Tanggulang Pambansa, [[Mga unang ginang at ginoo ng Pilipinas|biyuda ng dating Pangulo]] at Hepe ng Santahang Lakas ng Pilipinas * Mga [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas|Pambansang Alagad ng Sining]] at Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas Ipinagbabawal naman ng parehong regulasyon ang mga sumusunod sa paglilibing sa Libingan ng mga Bayani: * Mga kawani na natanggal o napatalsik sa serbisyo sa di-marangal na paraan * Mga kawani na nahatulan sa pamamagitan ng pinal na desisyon ng anumang kasalanang may kaugnayan sa moralidad o kasuklam-suklam na asal == Papel sa mga paggunita == May mahalagang papel ang Libingan ng mga Bayani sa mga pambansang paggunita, partikular tuwing [[Araw ng Kagitingan]]<ref>{{Cite news |date=Abril 3, 2023 |title=Araw ng Kagitingan celebration to be held April 10 |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/03/23/araw-ng-kagitingan-celebration-set-on-april-10 |access-date=Disyembre 15, 2025}}</ref> at [[Undas]].<ref>{{Cite web |last=CASUCIAN |first=JISELLE ANNE C. |date=2025-11-01 |title=Undas 2025: PH Army honors fallen heroes at Libingan ng mga Bayani |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/964545/undas-2025-ph-army-honors-fallen-heroes-at-libingan-ng-mga-bayani/story/ |access-date=2025-12-15 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> Dumadalaw sa sementeryo ang mga opisyal ng pamahalaan, mga kawani ng militar, at mga sibilyan upang magbigay-galang, mag-alay ng mga bulaklak, at alalahanin ang mga naglingkod sa bansa. Paminsan-minsan ay isinasagawa rin sa lugar ang mga lakbay-aral<ref>{{Cite web |date=Hulyo 1, 2005 |title=EDUCATIONAL TOURS AT THE LIBINGAN NG MGA BAYANI |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2005/07/DM_s2005_185.pdf |access-date=2025-12-15 |website=deped.gov.ph |language=en}}</ref> at seremonyal na gawain,<ref>{{Cite web |title=Sunset Ceremony closes 2025 Veterans’ Week commemoration |url=https://army.mil.ph/home/index.php/press-releases-archive-2/2692-sunset-ceremony-closes-2025-veterans-week-commemoration |access-date=2025-12-15 |website=army.mil.ph }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> na nagpapatibay sa papel nito sa paghubog ng pampublikong pag-unawa sa kasaysayan ng Pilipinas at sa paglilingkod-militar. == Kontrobersiya at pampublikong pagtatalo == Ang Libingan ng mga Bayani ay naging sentro ng pambansang kontrobersiya noong 2016, kasunod ng [[Libing ni Ferdinand Marcos|paglilibing kay dating Pangulong Ferdinand Marcos]] sa lugar.<ref name="secret">{{cite news |date=Nobyembre 18, 2016 |title=Armed Forces: Instruction was to keep Marcos burial a secret |language=en |work=[[The Philippine Star]] |url=http://www.philstar.com/headlines/2016/11/18/1645056/armed-forces-instruction-was-keep-marcos-burial-secret}}</ref><ref>{{Cite news |date=Nobyembre 19, 2016 |title=Protesters take to streets to denounce Marcos 'Libingan' burial |language=en |publisher=CNN Philippines |url=http://nine.cnnphilippines.com/news/2016/11/19/Protesters-Marcos-burial.html |url-status=dead |access-date=Oktubre 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019163352/http://nine.cnnphilippines.com/news/2016/11/19/Protesters-Marcos-burial.html |archive-date=October 19, 2019}}</ref><ref>{{Cite news |title=Protests after Ferdinand Marcos' burial |language=en |newspaper=Philippine Star |url=http://www.philstar.com/headlines/2016/11/18/1645046/live-updates-burial-marcos-heroes-cemetery |access-date=Nobyembre 19, 2016}}</ref> Si Marcos, na namuno sa Pilipinas mula 1965 hanggang 1986, ay isang lubhang kontrobersiyal na pigura dahil sa pagdedeklara niya ng [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Batas Militar noong 1972]] at sa mga dokumentadong paglabag sa [[karapatang pantao]], katiwalian, at pang-aabuso na naganap sa panahon ng kanyang rehimen. Iginiit ng mga sumusuporta sa paglilibing na si Marcos ay kuwalipikado sa ilalim ng umiiral na mga patakaran bilang dating pangulo, ''commander-in-chief'', at beterano ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.<ref>{{Cite web |last=Gonzalez |first=Mia |date=2016-11-18 |title=Marcos buried at Libingan ng mga Bayani |url=https://www.rappler.com/philippines/152813-ferdinand-marcos-heroes-burial/ |access-date=2025-12-15 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Sa kabilang banda, iginiit ng mga tumututol na ang pagpapahintulot sa kanyang paglilibing ay ipinagbabawal sa batas, labag sa orihinal na intensyon ng sementeryo na inilaan para sa alaala ng mga tunay na bayani, at hindi nagbibigay-halaga sa pagdurusa ng mga biktima ng [[batas militar]].<ref>{{Cite web |title=Cordillera Peoples Alliance |url=https://www.cpaphils.org/no-to-the-burial-of-marcos-at-the-libingan-ng-mga-bayani.html |access-date=2025-12-15 |website=www.cpaphils.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cayabyab |first=Marc Jayson |date=2016-08-09 |title=Lagman on Marcos burial: Libingan for heroes, not for plunderers |url=https://newsinfo.inquirer.net/804562/lagman-on-marcos-burial-libingan-for-heroes-not-for-plunderers |access-date=2025-12-15 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adel |first=Rosette |date=Agosto 15, 2016 |title=Martial Law victims ask SC to halt Marcos burial at Libingan ng mga Bayani |url=https://www.philstar.com/headlines/2016/08/15/1613732/martial-law-victims-ask-sc-halt-marcos-burial-libingan-ng-mga-bayani |access-date=2025-12-15 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-11-08 |title=What the dissenting justices say about Marcos burial |url=https://www.abs-cbn.com/focus/11/08/16/what-the-dissenting-justices-say-about-marcos-burial |website=ABS-CBN News |language=en}}</ref> Umabot ang usapin sa Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas, na nagpasya pabor sa pagpapahintulot ng paglilibing, sa dahilang walang umiiral na legal na pagbabawal sa ilalim ng mga kasalukuyang regulasyon.<ref>{{Cite web |last=Gavilan |first=Jodesz |date=2016-11-18 |title=TIMELINE: The Marcos burial controversy |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/151667-timeline-ferdinand-marcos-burial-controversy/ |access-date=2025-12-15 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Sa kabila ng desisyon, nagbunsod ang paglilibing ng malawakang protesta at muling nagpaigting ng mga talakayan tungkol sa pananagutang historikal, katarungan, at depinisyon ng [[kabayanihan]]. == Mga nakalibing == Maraming kilalang pinunong Pilipino ang inilibing sa Libingan ng mga Bayani, kabilang ang mga dating pangulo tulad nina Elpidio Quirino, Carlos P. Garcia, at Diosdado Macapagal. Inilibing din dito ang mga matataas na opisyal ng militar at mga bayani ng digmaan mula sa iba't ibang tunggalian, kabilang ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, Digmaang Koreano, at mga operasyong panseguridad sa loob ng bansa. Tinatayang nasa 50,000 ang nakalibing dito noong 2016.<ref name=":0" /> Ang pagkakaroon ng kapwa mga sibilyang pinuno at mga pigurang militar sa sementeryo ay nagpapakita ng dobleng papel nito bilang pambansa at militar na alaala. === Mga Pangulo ng Pilipinas === * [[Elpidio Quirino]] (1890–1956), ika-6 na [[President of the Philippines|Pangulo]]<ref name="60yrs2">{{cite news |last=Dizon |first=Jaymee T. Gamil, Nikko |title=After 60 years, President Quirino gets burial he deserves |language=en |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://newsinfo.inquirer.net/769165/after-60-years-president-quirino-gets-burial-he-deserves |access-date=Nobyembre 19, 2016}}</ref> * [[Carlos P. Garcia]] (1896–1971), ika-8 Pangulo.<ref name="60yrs2" /> Nailibing kasama ang kanyang asawa, ang dating [[Mga unang ginang at ginoo ng Pilipinas|Unang Ginang]] [[Leonila Garcia]]. * [[Diosdado Macapagal]] (1910–1997), ika-9 na Pangulo.<ref name="60yrs2" /> Nailibing kasama ang kanyang ikalawang asawa, ang dating Unang Ginang [[Eva Macapagal]]. * [[Ferdinand Marcos]] (1917–1989), ika-10 Pangulo<ref name="secret" /> * [[Fidel V. Ramos]] (1928–2022), ika-12 Pangulo<ref name="FVR2">{{cite news |last=Romero |first=Paolo |title=Fidel V. Ramos cremated, inurnment at Libingan set August 9 |language=en |work=PhilStar |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/08/03/2199851/fidel-v-ramos-cremated-inurnment-libingan-set-august-9 |access-date=Agosto 4, 2022}}</ref> === Mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas === * [[Salvador Laurel|Salvador H. Laurel]] (1928–2004), ika-1 [[Vice President of the Philippines|Pangalawang Pangulo]] === Mga Punong Mahistrado ng Pilipinas === * [[Fred Ruiz Castro]], (1914–1979), ika-12 [[Chief Justice of the Supreme Court of the Philippines|Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] * [[Enrique Fernando]], (1915–2004), ika-13 Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas * [[Claudio Teehankee|Claudio Teehankee, Sr.]] (1918–1989), ika-16 na Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas === Mga Senador ng Pilipinas === * [[Arturo Tolentino]] (1910–2004), dating Kalihim ng Ugnayang Panlabas at [[Senado ng Pilipinas|Senador]] * [[Rodolfo Biazon]] (1935–2023), Senador, ika-21 Senador, ika-21 Hepe ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas at Kasapi ng [[House of Representatives of the Philippines|Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] mula sa [[Muntinlupa]] * [[Juan Ponce Enrile]] (1924–2025), Punong Pampanguluhang Tagapagpayong Legal, dating Kalihim ng Tanggulang Bansa, Senador Member of the at Kasapi ng [[House of Representatives of the Philippines|Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] mula sa [[Cagayan]] === Mga dating nakalibing === * [[Vicente Manansala]] (1910–1981), [[National Artist of the Philippines|Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa Sining-Biswal]]. Hinukay at inilipat ang kaniyang mga labi patungo sa Loyola Memorial Park o Liwasang Pang-alaala ng Loyola. * Cesar Legaspi (1917–1994), [[National Artist of the Philippines|Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa Sining-Biswal]]. Hinukay at inilipat ang kaniyang mga labi patungo sa Loyola Memorial Park o Liwasang Pang-alaala ng Loyola. Nagpasya ang pamilya Legaspi na ilipat ang mga labi ni Cesar bilang protesa sa pagpapalibing kay Ferdinand Marcos<ref>{{cite news |last=Pasion |first=Patty |title=In protest of Marcos burial, national artist’s remains exhumed |language=en |newspaper=Rappler |url=https://www.rappler.com/nation/142348-national-artist-cesar-legaspi-remains-exhumed-libingan-bayani/ |access-date=Nobyembre 19, 2023}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga libingan sa Pilipinas]] tfuwvshtanfwbwz06vkqdklvqwzukby 0 230774 2216103 2213301 2026-07-15T07:43:23Z KyutKoTalaga 152379 2216103 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Talampas Benham<br>Talampas ng Pilipinas | other_name = Philippine Rise<br>''Benham Plateau'' / ''Benham Rise'' | type = | image_skyline = | image_map = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|16|30|N|124|45|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Pilipinas | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flag|Philippines}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = 2012 | parts_type = | parts = | seat_type = | seat = | seat1_type = | seat1 = | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = | footnotes = }} Ang '''Talampas ng Pilipinas''' o '''Talampas Benham''' (Ingles: '''Benham Plateau''' o '''Benham Rise''') ay isang rehiyong nakalubog sa tubig at patay na bulkanikong gulod na matatagpuan sa [[Dagat Pilipinas]] sa tinatayang 250 km (160 mi) silangan ng hilagang baybayin ng [[Dinapigue, Isabela]]. Sa ilalim ng Dagat Pilipinas ay matatagpuan ang ilang mga ''basin'' kasama na dun ang ''West Philippine Basin'', na sa loob nito ay matatagpuan ang ''Central Basin Fault'' (CBF).<ref name="2001AGUFM.T41C0893H">{{cite web |date=2001 |url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.T41C0893H|title = Isotopic Characteristics of Basalts From the Central Basin Fault, West Philippine Basin (Fall Meeting 2001)|format = |publisher = [[Harvard University]]| accessdate = September 26, 2009 | last=Hickey-Vargas, R.; Sato, H.; Machida, S.; Ishii, T.; Hirano, N.; Yumul, G.; Fujioka, K. |quote=}}</ref> Matatagpuan ang Talampas Benham sa loob ng CBF at inaakala na ang saligang ito ay isang maliit na kontinente.<ref name="Gupta.14">{{cite book | last = Avijit Gupta| title = The physical geography of Southeast Asia|edition= 2005|page= 14| publisher = [[Oxford University Press]]| isbn= 0-19-924802-8}} - Total pages: 440</ref> May mga pang-agham na pagsisiyasat na ginawa sa anyong ito upang pag-aralan ang kalikasan nito at ang kaniyang epekto sa tektonikong paglubog (''tectonic subduction''), kabilang dito ang naging epekto nito sa [[lindol sa Luzon noong 1990]]. Inangkin ng [[Pilipinas]] ang lugar na ito, maging ang kaniyang bahagi ng ''continental shelf'', at siyang naghain ng pag-aangkin sa ''[[United Nations]] Commission on the Limits of the Continental Shelf'' (UNCLOS, Komisyon ng mga Nagkakaisang Bansa ukol sa Katakdaan ng ''Continental Shelf'') noong 8 Abril 2009, at inaprubahan ng UNCLOS noong 2012.<ref name="BR Claim">{{cite web | title = UN approves PH territorial claim to Benham Rise |url =http://newsinfo.inquirer.net/183779/un-approves-ph-territorial-claim-to-benham-rise |publisher = | accessdate = April 28, 2012 }}</ref> <!-- == Anyong heolohiko == Ang Talampas Benham ay isang nakalubog na patay na bulkanikong gulod na matatagpuan sa 16 degri 30 minuto H, 124 degri 45 minuto S sa may baybayin ng [[Luzon]], na may sukat na tinatayang 250 km na diametro at may taas na 2,000 metro sa ibabaw ng sahig ng dagat, mula sa ibaba 5,000 metro (5 km) sa ilalim ng lebel ng tubig hanggang 3,000 metro (3 km) sa ilalim ng lebel ng tubig. Malapit ang lugar na ito sa ''Benham Seamount'', na matatagpuan sa 15 degri 48 minuto N, 124 degri 15 minuto E. Ang tumbok na lokasyon nito ay sa mga dakong malapit sa silangan ng [[Bambang Pilipinas] (Philippine Trench) at malapit sa silangan ng [[Bambang Silangang Luzon]], na siyang parehong naghihigop ng pailalim na puwersa ng ''[[Philippine Sea Plate]]'' sa ilalim ng ''Philippine Mobile Belt'',<ref>Hashimoto, M, ed., (1981) ''Accretion Tectonics in the Circum-Pacific Regions'', ISBN 90-277-1561-0 p299</ref> isang pinagtipun-tipong malalalking bloke ng balat na namuo bago pa man ang pagbangga ng ''Philippine Sea Plate'' sa ''Eurasia Plate''.<ref>Rangin and Pubellier (1990) in ''Tectonics of Circum-Pacific Continental Margins'' ISBN 90-6764-132-4 p149</ref> --> ==Kasaysayan== [[Talaksan:Philippine Sea plate.JPG|thumb|180px|Ang mapa na nagpapakita ng mga katangian ng ''[[Philippine Sea Plate]]''.]] Sinasabing pinangalan ang anyong lupang ito kay [[Andrew E.K. Benham|Admiral Andrew Ellicot Kennedy Benham]] (1832-1905) ng mga Amerikanong agrimensor na siya diumanong nakatuklas sa anyong ito. Isa siyang opisyal ng [[Hukbong Dagat ng Estados Unidos]], na nanilbihan sa Timog Atlantiko at sa Armadang Tagaharang sa Kanlurang Golpo sa kasagsagan ng [[Digmaang Sibil sa Amerika]].<ref name="one-name.org">{{cite web|date = 8 Mar 2008|url = http://www.one-name.org/profiles/benham.html|title = Benham One-Name Study|publisher = Guild of One-Name Studies|accessdate = September 27, 2009|last = |quote = |archive-date = 8 September 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090908015723/http://www.one-name.org/profiles/benham.html|url-status = dead}}</ref> May mga haka-haka sa mga pang-agham na komunidad tungkol sa kalikasan ng anyong ito. Makaraan ang malakas na lindol sa Luzon noong 16 Hulyo 1990, muling sinaalang-alang ng mga siyentipiko ang mga modelo ng ''fault'' at nagpasiya na maaaring tinitinag ng Talampas Benham ang ''Philippine Fault System'' pakanluran.<ref>Pinet and Stephan (1989) in ''Tectonics of Circum-Pacific Continental Margins'' ISBN 90-6764-132-4 p.179</ref> Matapos ang mabusising pagsusuri sa mga mas lumang mga modelo tulad ng kay Pinet at Stephan (1989), muling isinalang-alang ng mga siyentipiko ang mga modelo ng ''fault''. Iniisip nila na may malaking psoibilidad na kasalukuyan pa ring tinitinag ng Talampas Benham ang Gitnang Luzon at ang ''Philippine Fault System'' pakanluran, at ito ang maaaring maging posibleng dahilan ng pagkaakroon nito ng mapinsalang lindol. Ang mga alon sa lindol ng 1990 na tumagal ng 20 hanggang 50 segundo na siyang nagbuo ng panibagong sangay ng bitak pakanluran-pasilangan ay sa sobrang lakas, umabot ang bitak hanggang sa lungsod mismo ng [[Baguio]] sa Benguet, Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera (CAR). Ang ilang mga siyentipikong pagsusuri na ginawa noong 2004 hanggang 2008 ay nagkolekta ng ilang mga datos upang suportahan ang kanilang mga natuklasan.<ref name="verafiles.org">{{cite web|date = 12 April 2009|url = http://www.verafiles.org/index.php/focus/211-rp-files-claim-over-benham-rise-with-un|title = RP files claim over Benham Rise with UN|format = |publisher = verafiles.org|accessdate = September 27, 2009|last = Tessa Jamandre|quote = |archive-date = 26 April 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090426082054/http://verafiles.org/index.php/focus/211-rp-files-claim-over-benham-rise-with-un|url-status = dead}}</ref> === Pag-aangkin ng Pilipinas === [[Talaksan:Ph Territorial Map.png|thumb|Teritoryong pandagat ng [[Pilipinas]]. Ang Talampas Benham ay matatagpuan sa silangan ng [[Luzon]].]] Bagaman malapit ito sa kapuluan, hindi pa naisama noon ang talampas sa teritoryo ng Pilipinas. Noong 8 Abril 2009, naghain ang Republika ng Pilipinas ng isang pag-aangkin sa teritoruong pandagat sa ''United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf'' (UNCLOS) na umuukol sa ''continental shelf'' sa rehiyon ng Talampas Benham.<ref name="CLCS submissions">{{cite web |url=http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/submission_phl_22_2009.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=28 May 2009 |accessdate=29 May 2009}}</ref> Ihinain ito bilang bahagi ng petisyon sa pagpapalawig ng panimulang linya at eksklusibong sonang pangkalakalan ng kapuluan sa pamamagitan ng batas na siya ding sumasaklaw sa mga pinag-aagawang mga teritoryo ng Kapuluan ng Kalayaan ([[Kapuluan ng Spratly]]) at [[Kulumpol ng Scarborough|Bajo de Masinloc (Kulumpol ng Scarborough)]]. Bagaman, ang mismong anyong lupa ay hindi pinag-aagawan, nakatanggap din ng ilang mga puna ang nasabing petisyon sa loob at labas ng bansa dahil sa kalikasan nitong kontrobersyal.<ref name="ellentordesillas">{{cite web |date= March 25, 2008|url = http://www.ellentordesillas.com/?p=2317|title = RP in last minute scramble to beat UN deadline|format = |publisher = ellentordesillas.com| accessdate = September 27, 2009 | last=Ellen Tordesillas |quote=}}</ref> Ayon sa pag-aangkin ng pamahalaan, base sa mga alituntunin ng Komisyon sa Pagtatakda ng ''Continental Shelf'', tumutugon ang sakop na ito sa 350-milyang linyang sukdulang<!--constraint--> linya dahil ang panlabas na saklaw ng ''continental shelf'' ay matagtagpuan sa loob ng sukdulang linya, na matatagpuan 350 milya mula sa mga panimulang linya kung saan magpapasimula ang pagsusukat ng kaluwangan ng teritoryong pandagat.<ref name="verafiles.org"/> Nagpasa ang [[Mababang Kapulungan ng Pilipinas]] ng Batas Republika Blg. 9522, o mas kilala bilang Batas ng Panimulang Linyang Pangkapuluan (''Archipelagic Baselines Law''), na siyang magiging batayan ng pag-aangkin. Ayon sa dokumento, ang rehiyon ay nakadikit sa ''Philippine Basin'' sa hilaga at silangan, at ng Luzon sa kanluran at timog. Pinapahayag nito na, ayon sa mga siyentipikong datos base sa mga seismiko, magnetiko at iba pang heolohikong katangian, ang Talampas Benham ay karugtong ng ''continental shelf'' ng Pilipinas. Ang buod nito, ang mga panimulang linya, na siyang batayan ng pagsasalinya ng mga teritoryo at nasasakupan sa karagatan (kasama ang ''continental shelf''), ay naaayon sa mga pangangailangan ng UNCLOS.<ref name="verafiles.org"/> Ang nasabing pag-aangkin ay isa lang bahagyang pag-aangkin dahil ang batas na pumapahintulot sa Pilipinas na palawigin ang kaniyang hangganang nasasakupan ay sumasaklaw din sa mga pulo sa [[Dagat Timog Tsina]]. === Pasya ng UN === Naghain ang Pilipinas ng pag-aangkin para sa Talampas Benham noong 2008 alinsunod sa pangangailangan ng ''United Nations Convention on the Law of the Sea'' (UNCLOS, Kumbensyon ng mga Nagkakaisang Bansa ukol sa Batas Pandagat). Opisyal nang inaprubahan ng UN ang pag-aangkin noong Abril 2012.<ref name="BR Claim" /><ref name="UN Decision">[http://www.philstar.com/headlines/716909/un-decide-phl-claim-13-m-hectare-benham-rise UN to decide on Phl claim on 13-M hectare Benham Rise], August 16, 2011, Philippine Star.</ref><ref name="UN Approval">[http://newsinfo.inquirer.net/183779/un-approves-ph-territorial-claim-to-benham-rise UN approves PH territorial claim to Benham Rise], April 28, 2012, Philippine Daily Inquirer.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} ==Mga panlabas na kawing== *[http://www.benhamplateau.tk/ '''Benham Plateau'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622215242/http://www.benhamplateau.tk/ |date=2015-06-22 }} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Heograpiya ng Pilipinas]] fywgav8g4xss63dgb3li984gh3ox6fc 0 231625 2216044 2215950 2026-07-14T13:44:47Z ~2026-39062-52 164111 /* Telenovelas */ 2216044 wikitext text/x-wiki {{update}} {{Infobox TV channel | name = Acasă TV | logofile = Acasa 2022 flat.png | logosize = | logoalt = | logo2 = | launch = 2 Pebrero 1998 | picture format = [[16:9]] ([[576i]], [[SDTV]]) | share = 6.3% | share as of = Disyembre 2008 | share source =<ref>{{cite news|url=http://www.arma.org.ro/file.do?file=audientaRo524.pdf|title=ARMA 2008_12|publisher=ARMA|date=|access-date=2014-07-22|archive-date=2009-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602114053/http://www.arma.org.ro/file.do?file=audientaRo524.pdf|url-status=dead}}</ref> | network = Media PRO | owner = Central European Media Enterprises | slogan = Acasǎ. E viata ta! <br>(''Acasa. It's your life!'') | country = [[Rumanya]] | broadcast area = Buong bansa; mapapanood din sa <br>[[Moldova]] | headquarters = Bucharest | replaced names = | sister names = Pro TV, Pro Cinema, Acasă Gold, Pro Arena, Pro TV Internațional | timeshift names = | web = [https://www.acasatv.ro/ www.acasatv.ro] }} Ang '''Acasă TV''' (Nakaraang '''PRO 2''', nangagahulugang "Nasa Tahanan" o "At home") sa Ingles ay isang istasyon ng telebisyon na pinapatakbo ng kompanyang nakabase sa [[Bermuda]] ,<ref>{{cite web|title=Company Overview|url=http://www.cetv-net.com/en/about-cme/company-overview.shtml|work=http://www.cetv-net.com/|publisher=Central European Media Enterprises|accessdate=23 March 2012|format=Web page|year=2012|archive-date=7 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407004413/http://www.cetv-net.com/en/about-cme/company-overview.shtml|url-status=dead}}</ref> ang Central European Media Enterprises na sumasahimpapawid sa Rumanya ([[Romania]]). Ito ay isang istasyong aliwan oaentertainment channel, na nagpapalabas ng telenovelas at soap operas, pelikulang pampamilya, talk shows, at balita at mga programang pang-current affairs. Ang kapatid nitong tsanel sa telebisyon ay ang Acasa Gold na inilunsad noong 15 Abril 2012; isinasahimpapapwid nito ang mga reruns ng mga telenovelang umere sa '''Acasa TV''' at lalo na ang mga klasikong telenovela. ==Programming== ===Telenovelas=== {| class="wikitable" |- ! Orihinal na Pamagat !! Orihinal na Bansa !! Taon ng Produksiyon !! Pamagat sa Rumanya |- | [[Antonella]] || [[Argentina]] || 1992 || '''Antonella''' |- | [[Marielena]]|| [[USA]] || 1992 || '''Marielena''' |- | [[Nada personal (TV series)|Nada Personal]] || [[Mexico]] || 1996–1997 || '''Nimic personal''' |- | [[Hombre de Mar]] || [[Argentina]] || 1997 || '''Omul marii''' |- | [[Celeste Siempre Celeste]] || [[Argentina]] || 1993 || '''Celeste se intoarce''' |- | [[Maria de Nadie]] || [[Argentina]] || 1985 || '''Maria''' |- | [[La extraña dama]] || [[Argentina]] || 1989 || '''Misterioasa doamna''' |- | [[Soy Gina]] || [[Argentina]] || 1992 || '''Gina''' |- | [[Guadalupe (telenovela)|Guadalupe]] || [[USA]] || 1993–1994 || '''Guadalupe''' |- | [[De Corazón]] || [[Argentina]] || 1997–1998 || '''Din toata inima''' |- | [[Marimar (telenovela)|Marimar]] || [[Mexico]] || 1994 || '''Marimar''' |- | [[María del Barrio]] || [[Mexico]] || 1995–1996 || '''Sarmana Maria''' |- | [[Lazos de Amor]] || [[Mexico]] || 1995–1996 || '''Lanturile iubirii''' |- | [[Sangue do Meu Sangue]] || [[Brazil]] || 1995–1996 || '''Sange din sangele meu''' |- | [[Flor de Oro]] || [[Colombia]] || 1995–1996 || '''Floare de aur''' |- | [[Mujercitas]] || [[Venezuela]] || 1996 || '''Micutele doamne''' |- | [[Amor Sagrado]] || [[Argentina]] || 1996 || '''Iubire sfanta''' |- | [[El último verano]] || [[Argentina]] || 1996 || '''Ultima vara''' |- | [[Te Sigo Amando]] || [[Mexico]] || 1996–1997 || '''Dragostea nu moare''' |- | [[Luz Clarita]] || [[Mexico]] || 1996–1997 || '''Luz Clarita''' |- | [[90-60-90 Modelos]] || [[Argentina]] || 1996–1997 || '''90 60 90 Fotomodelele''' |- | [[O Rei do Gado]] || [[Brazil]] || 1996–1997 || '''Razboiul pasiunilor''' |- | [[Donkey Kong Country]] || [[France]]-[[Canada]] || 1997–1998 || '''Donkey Kong Country''' |- | [[Alguna Vez Tendremos Alas]] || [[Mexico]] || 1997 || '''Uneori avem aripi''' |- | [[Milady, La Historia Continúa]] || [[Argentina]] || 1997–1998 || '''Milady''' |- | [[María Isabel]] || [[Mexico]] || 1997–1998 || '''Maria Isabel''' |- | [[Por Amor (1997 telenovela)|Por Amor]] || [[Brazil]] || 1997–1998 || '''Iubire fara limite''' |- | [[Muñeca brava]] || [[Argentina]] || 1998–1999 || '''Inger salbatic''' |- | [[La Usurpadora]] || [[Mexico]] || 1998 || '''Uzurpatoarea''' |- | [[La Mentira]] || [[Mexico]] || 1998 || '''Minciuna''' |- | [[Preciosa (telenovela)|Preciosa]] || [[Mexico]] || 1998 || '''Preciosa''' |- | [[Angela (telenovela)|Ángela]] || [[Mexic]] || 1998–1999 || '''Angela''' |- | [[La Mujer de Mi Vida]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 1998–1999 || '''Femeia vietii mele''' |- | [[Travesuras del Corazón]] || [[Peru]] || 1998 || '''Miracolul iubirii''' |- | [[Perro Amor]] || [[Colombia]] || 1998–1999 || '''Amor de catel''' |- | [[Rosalinda (telenovela)|Rosalinda]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Rosalinda''' |- | [[Amor Gitano]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Renzo si Adriana''' |- | [[Por Tu Amor]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Pentru iubirea ta''' |- | [[Tres Mujeres]] || [[Mexico]] || 1999–2000 || '''Trei femei''' |- | [[El Niño Que Vino del Mar]] || [[Mexico]] || 1999 || '''Copilul adus de mare''' |- | [[Cuento de Navidad]] || [[Mexico]] || 1999–2000 || '''Poveste de Craciun''' |- | [[Yo Soy Betty, La Fea]] || [[Colombia]] || 1999–2001 || '''Betty cea urata''' |- | [[Luisa Fernanda]] || [[Venezuela]] || 1999 || '''Luisa Fernanda''' |- | [[Mujeres Engañadas]] || [[Mexico]] || 1999–2000 || '''Femei inselate''' |- | [[Terra Nostra (telenovela)|Terra Nostra]] || [[Brazil]] || 1999–2000 || '''Terra Nostra''' |- | [[Ramona]] || [[Mexico]] || 2000 || '''Ramona''' |- | [[Locura de Amor]] || [[Mexico]] || 2000 || '''Dragoste nebuna''' |- | [[Carita de Angel]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Ingerasul''' |- | [[Amantes de Luna Llena]] || [[Venezuela]] || 2000–2001 || '''Seductie''' |- | [[Amor Latino]] || [[Argentina]] || 2000 || '''Amor Latino''' |- | [[Pobre Diabla]] || [[Peru]] || 2000–2001 || '''Fiorella''' |- | [[Primer Amor... A Mil Por Hora]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Prima dragoste''' |- | [[Mariú]] || [[Venezuela]] || 1999–2000 || '''Mariú''' |- | [[Rayito de Luz]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Raza de lumina''' |- | [[A Muralha (2000 TV series)|A Muralha]] || [[Brazil]] || 2000 || '''Cucerirea''' |- | [[Laços de Família]] || [[Brazil]] || 2000–2001 || '''Legaturi de familie''' |- | [[El derecho de nacer (2001)|El Derecho de Nacer]] || [[Mexico]] || 2001 || '''Dreptul la viata''' |- | [[Salomé (telenovela)|Salomé]]|| [[Mexico]] || 2001–2002 || '''Salomé''' |- | [[La Intrusa (Mexican telenovela)|La Intrusa]] || [[Mexico]] || 2001 || '''Intrusa''' |- | [[Cuando Seas Mía]] || [[Mexico]] || 2001–2002 || '''Vei fi a mea Paloma''' |- | [[Ecomoda]] || [[Colombia]] || 2001 || '''Ecomoda''' |- | [[El Manantial]] || [[Mexico]] || 2001–2002 || '''Taina din adancuri''' |- | [[María Belén]] || [[Mexico]] || 2001 || '''María Belén''' |- | [[Sin Pecado Concebido]] || [[Mexico]] || 2001 || '''Iubire fara de pacat''' |- | [[Secreto de Amor]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2001–2002 || '''Secretul iubirii''' |- | [[O Clone]] || [[Brazil]] || 2001–2002 || '''Clona''' |- | [[Solterita y A La Orden]] || [[Colombia]] || 2001 || '''Singura si disponibila''' |- | [[Kachorra]] || [[Argentina]] || 2002 || '''Kachorra micuta impostoare''' |- | [[Franco Buenaventura, El Profe]] || [[Argentina]] || 2002 || '''Profu'''' |- | [[Entre El Amor y El Odio]] || [[Mexico]] || 2002 || '''Intre iubire si ura''' |- | [[Corazón salvaje (1993 TV series)|Corazón salvaje]] || [[Mexico]] || 1993–1994 || '''Inima salbatica''' |- | [[¡Vivan los niños!]] || [[Mexico]] || 2002–2003 || '''Ingerasii''' |- | [[Las Vías del Amor]] || [[Mexico]] || 2002–2003 || '''Perla cararile iubirii''' |- | [[Gata Salvaje]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2002–2003 || '''Pisica salbatica''' |- | [[Juana, La Virgen]] || [[Venezuela]] || 2002 || '''Juana''' |- | [[La Otra]] || [[Mexico]] || 2002 || '''Cealalta femeie''' |- | [[La Venganza (2002 telenovela)|La Venganza]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2002–2003 || '''Razbunarea''' |- | [[Mi Pequeña Mamá]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2002 || '''Micuta mea mama''' |- | [[Todo Sobre Camila]] || [[Peru]]-[[Venezuela]] || 2003 || '''Totul despre Camila''' |- | [[Mi Gorda Bella]] || [[Venezuela]] || 2002–2003 || '''Valentina grasuta mea frumoasa''' |- | [[La Duda]] || [[Mexico]] || 2002 || '''Indoiala''' |- | [[Luz María]] || [[Peru]] || 1998–1999 || '''Luz María''' |- | [[Amor Real]] || [[Mexico]] || 2003 || '''Amor real''' |- | [[Ladrón de Corazones]] || [[USA]]-[[Mexico]] || 2003 || '''Hotul de inimi''' |- | [[Niña, Amada Mía]] || [[Mexico]] || 2003 || '''Amazoana''' |- | [[Amor Descarado]] || [[USA]] || 2003–2004 || '''Iubire cu 2 fete''' |- | [[Mariana de la Noche]] || [[Mexico]] || 2003–2004 || '''Ingerul noptii''' |- | [[Pasión de Gavilanes]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2003 || '''Juramantul''' |- | [[A Casa das Sete Mulheres]] || [[Brazil]] || 2003 || '''Sapte femei''' |- | [[Olá Pai]] || [[Portugal]] || 2003–2004 || '''Ola tati''' |- | [[Bajo la Misma Piel]] || [[Mexico]] || 2003–2004 || '''Suflete pereche''' |- | [[Amar otra vez]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Sa iubesti din nou''' |- | [[Mulheres Apaixonadas]] || [[Brazil]] || 2003 || '''Femei indragostite''' |- | [[Morangos Com Açúcar]] || [[Portugal]] || 2003 || '''Capsune cu zahar''' |- | [[Ángel Rebelde]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2003–2004 || '''Inger rebel''' |- | [[Luciana y Nicolás]] || [[Peru]] || 2003–2004 || '''Luciana si Nicolas''' |- | [[Chocolate com Pimenta]] || [[Brazil]] || 2003–2004 || '''Ciocolata cu piper''' |- | [[Celebridade]] || [[Brazil]] || 2003–2004 || '''Celebritate''' |- | [[Prisionera]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2004 || '''Prizoniera''' |- | [[Mujer de Madera]] || [[Mexico]] || 2004–2005 || '''Padurea blestemata''' |- | [[El Deseo]] || [[Argentina]] || 2004 || '''Dorinta''' |- | [[Estrambótica Anastasia]] || [[Venezuela]] || 2004 || '''Extravaganta Anastasia''' |- | [[Gitanas]] || [[Mexico]] || 2004–2005 || '''Gitanas''' |- | [[Rubí]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Rubi''' |- | [[Amarte es mi Pecado]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Iubirea mea, pacatul''' |- | [[Te Voy a Enseñar a Querer]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2004–2005 || '''Te voi invata sa iubesti''' |- | [[Jesús, El Heredero]] || [[Argentina]] || 2004 || '''Jesus''' |- | [[Luna, La Heredera]] || [[Colombia]] || 2004–2005 || '''Luna''' |- | [[Da Cor do Pecado]] || [[Brazil]] || 2004 || '''Culoarea pacatului''' |- | [[Anita, No Te Rajes]] || [[USA]] || 2004–2005 || '''Anita''' |- | [[Apuesta por un Amor]] || [[Mexico]] || 2004–2005 || '''Pariul iubirii''' |- | [[Inocente de Ti]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2004–2005 || '''Inocenta furata''' |- | [[Amy, la niña de la mochila azul]] || [[Mexico]] || 2004 || '''Amy, fetita cu ghiozdanul albastru''' |- | [[Senhora do Destino]] || [[Brazil]] || 2004–2005 || '''Stapana destinului''' |- | [[Piel de Otoño]] || [[Mexico]] || 2005 || '''Iubire tarzie''' |- | [[Rebelde]] || [[Mexico]] || 2004–2006 || '''Rebelde''' |- | [[La Madrastra (2005 telenovela)|La Madrastra]] || [[Mexico]] || 2005 || '''Mama vitrega''' |- | [[Amarte Así, Frijolito]] || [[USA]]-[[Argentina]] || 2005 || '''Micutul Frijolito''' |- | [[El Cuerpo del Deseo]] || [[USA]] || 2005–2006 || '''Trupul dorit''' |- | [[Contra Viento y Marea]] || [[Mexico]] || 2005 || '''Impotriva destinului''' |- | [[Los Plateados]] || [[USA]] || 2005 || '''Banditii''' |- | [[Alborada (telenovela)|Alborada]] || [[Mexico]] || 2005–2006 || '''Cantec de iubire''' |- | [[La Tormenta]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2005–2006 || '''La tormenta''' |- | [[Peregrina]] ||[[Mexico]]-[[USA]] || 2005–2006 || '''Peregrina''' |- | [[Soñar No Cuesta Nada]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2005–2007 || '''Visuri fara pret''' |- | [[Amor a Palos]] || [[Venezuela]] || 2005–2006 || '''Barbatul visurilor mele''' |- | [[Corazón Partido]] || [[USA]]-[[Mexico]] || 2005–2006 || '''Iubire de mama''' |- | [[Olvidarte Jamás]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2005–2006 || '''Razbunarea Victoriei''' |- | [[Belíssima]] || [[Brazil]] || 2005–2006 || '''Belíssima''' |- | [[Tierra de Pasiones]] || [[USA]] || 2006 || '''Taramul pasiunii''' |- | [[Sos Mi Vida]] || [[Argentina]] || 2006–2007 || '''SOS, viata mea!''' |- | [[Mundo de Fieras]] || [[Mexico]] || 2006–2007 || '''O lume a fiarelor''' |- | [[Heridas de Amor]] || [[Mexico]] || 2006 || '''Suflete ranite''' |- | [[Duelo de Pasiones]] || [[Mexico]] || 2006 || '''Duelul pasiunilor''' |- | [[Amores de Mercado]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2006–2007 || '''Iubiri''' |- | [[Montecristo]] || [[Argentina]] || 2006 || '''Montecristo''' |- | [[La Viuda de Blanco]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2006–2007 || '''Vaduva Blanco''' |- | [[Las Dos Caras de Ana]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2006–2007 || '''Cele doua fete ale Anei''' |- | [[Acorralada]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2007 || '''Destine furate''' |- | [[Páginas da Vida]] || [[Brazil]] || 2006–2007 || '''Pagini de viata''' |- | [[Marina]] || [[USA]]-[[Mexico]] || 2006–2007 || '''Marina''' |- | [[En Los Tacones de Eva]] || [[Colombia]] || 2006–2007 || '''Pe tocurile Evei''' |- | [[Sinhá Moça]] || [[Brazil]] || 2006 || '''Micuta domnisoara''' |- | [[Cobras & Lagartos]] || [[Brazil]] || 2006 || '''Cuibul de vipere''' |- | [[Hannah Montana]] || [[USA]] || 2006 || '''Hannah Montanna''' |- | [[Amazônia, de Galvez a Chico Mendes]] || [[Brazil]] || 2007 || '''Amazonia''' |- | [[El Zorro, la espada y la rosa]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2007 || '''Zorro''' |- | [[Destilando Amor]] || [[Mexico]] || 2007 || '''Tequila cu suflet de femeie''' |- | [[Patito Feo]] || [[Argentina]] || 2007 || '''Ratusca cea urata''' |- | [[Pasión (telenovela)|Pasión]] || [[Mexico]] || 2007–2008 || '''Pasiune''' |- | [[RBD, La Familia]] || [[Mexico]] || 2007 || '''RBD, familia''' |- | [[Amor sin Maquillaje]] || [[Mexico]] || 2007 || '''Iubire fara machiaj''' |- | [[Victoria (Telemundo series)|Victoria]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2007–2008 || '''Victoria''' |- | [[Nuevo Rico, Nuevo Pobre]] || [[Colombia|Columbia]] || 2007–2008 || '''Totul sau nimic''' |- | [[Madre Luna]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2007–2008 || '''Luna fermecata''' |- | [[Pura Sangre]] || [[Colombia]] || 2007–2008 || '''Onoare si noblete''' |- | [[Palabra de Mujer]] || [[Mexico]] || 2007–2008 || '''Pe cuvant de femeie''' |- | [[Pecados Ajenos]] || [[USA]] || 2007–2008 || '''Umbrele trecutului''' |- | [[Tormenta En El Paraíso]] || [[Mexico]] || 2007–2008 || '''Paradisul blestemat''' |- | [[Sete Pecados]] || [[Brazil]] || 2007–2008 || '''Sapte pacate''' |- | [[La Traición]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2008 || '''Tradarea''' |- | [[Cuidado con el Ángel]] || [[Mexico]] || 2008–2009 || '''Iubire cu chip rebel''' |- | [[Las Tontas No Van al Cielo]] || [[Mexico]] || 2008 || '''Toantele nu merg in Rai''' |- | [[Amanda O]] || [[Argentina]] || 2008 || '''Amanda O''' |- | [[Fuego En La Sangre]] || [[Mexico]] || 2008 || '''Focul iubirii''' |- | [[Valeria (telenovela)|Valeria]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2008–2009 || '''Valeria''' |- | [[Sin Senos No Hay Paraíso]] || [[Colombia]]-[[Mexico]]-[[USA]] || 2008–2009 || '''Fara sani nu exista Paradis''' |- | [[Doña Bárbara]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2008–2009 || '''Doña Bárbara''' |- | [[En Nombre del Amor]] || [[Mexico]] || 2008–2009 || '''In numele iubirii''' |- | [[Mañana Es Para Siempre]] || [[Mexico]] || 2008–2009 || '''Impreuna pentru totdeauna''' |- | [[El Rostro de Analía]] || [[USA]] || 2008–2009 || '''Cealalta fata a Analiei''' |- | [[El Juramento]] || [[USA]] || 2008 || '''Legamantul''' |- | [[Caminho das Índias]] || [[Brazil]] || 2009 || '''India''' |- | [[Camaleones]] || [[Mexico]] || 2009–2010 || '''Cameleonii''' |- | [[Sortilegio]] || [[Mexico]] || 2009 || '''Predestinati''' |- | [[María Mercedes (telenovela)|María Mercedes]] || [[Mexico]] || 1992–1993 || '''Maria Mercedes''' |- | [[Niños Ricos, Pobres Padres]] || [[USA]]-[[Colombia]] || 2009–2010 || '''Saracii tineri bogati''' |- | [[Mar de Amor]] || [[Mexico]] || 2009–2010 || '''O mare de pasiune''' |- | [[Mi Pecado]] || [[Mexico]] || 2009 || '''Fructul oprit''' |- | [[Esmeralda (telenovela)|Esmeralda]] || [[Mexico]] || 1997 || '''Esmeralda''' |- | [[Clase 406]] || [[Mexico]] || 2002–2003 || '''Clase 406''' |- | [[Más Sabe el Diablo]] || [[USA]] || 2009–2010 || '''Demon si inger''' |- | [[¿Dónde está Elisa?]] || [[USA]] || 2010 || '''Cautand-o pe Elisa''' |- | [[Bella Calamidades]] || [[Colombia]] || 2010 || '''Suflet ratacit''' |- | [[Teresa]] || [[Mexico]] || 2010–2011 || '''Teresa''' |- | [[Los Herederos del Monte]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2011 || '''Mostenitorii''' |- | [[Querida Enemiga]] || [[Mexico]] || 2008 || '''Impostoarea''' |- | [[Kassandra (TV series)|Kassandra]] || [[Venezuela]] || 1992–1993 || '''Kassandra''' |- | [[Aurora (telenovela)|Aurora]] || [[USA]] || 2010–2011 || '''Aurora''' |- | [[Corazón salvaje (2009 telenovela)|Corazón Salvaje]] || [[Mexico]] || 2009–2010 || '''Inima salbatica''' |- | [[Cielo Rojo]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Sub cerul in flacari''' |- | [[Triunfo del Amor]] || [[Mexico]] || 2010–2011 || '''Triumful dragostei''' |- | [[Soy Tu Dueña]] || [[Mexico]] || 2010 || '''Stapana''' |- | [[Perro Amor]] || [[Colombia]]-[[USA]] || 2010 || '''Jocul seductiei''' |- | [[Mi Corazón Insiste… en Lola Volcán]] || [[USA]] || 2011 || '''Lola''' |- | [[Abrázame Muy Fuerte]] || [[Mexico]] || 2000–2001 || '''Imbratisari patimase''' |- | [[Eva Luna]] || [[Venezuela]]-[[USA]] || 2010–2011 || '''Eva Luna''' |- | [[El Fantasma de Elena]] || [[USA]] || 2010 || '''Iubire blestemata''' |- | [[Cuando me enamoro]] || [[Mexico]] || 2010–2011 || '''Secrete din trecut''' |- | [[La que no podía amar]] || [[Mexico]] || 2011–2012 || '''Suflet vandut''' |- | [[La Fuerza del Destino]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Forta Destinului''' |- | [[Emperatriz]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Emperatriz''' |- | [[Larin izbor]] || [[Croatia]] || 2011 || '''Lara''' |- | [[Relaciones Peligrosas]] || [[USA]] || 2011 || '''Legaturi riscante''' |- | [[Un Refugio para el Amor]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Refugiul''' |- | [[Dos Hogares]] || [[Mexico]] || 2011 || '''Dragoste la indigo''' |- | [[Abismo de pasion]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Abisul pasiunii''' |- | [[La Reina del Sur (telenovela)|La Reina del Sur]] || [[Spain]]-[[USA]]-[[Colombia]] || 2011 || '''Regina Sudului''' |- | [[Cachito de Cielo]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Un colt de Rai''' |- | [[Amor Bravio]] || [[Mexico]] || 2012 || '''Dragoste si lupta''' |- | [[Corazón Apasionado]] || [[USA]]-[[Venezuela]] || 2011–2012 || '''Patimile Inimii''' |- | [[Rosa Diamante]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2012–2013 || '''Rosa Diamante''' |- | [[Porque el amor manda]] || [[Mexico]] || 2012 -2013|| '''Îţi ordon să mă iubeşti!''' |- | [[Qué bonito amor]] || [[Mexico]] || 2012 -2013|| '''Que bonito amor''' |- | [[Amores verdaderos]] || [[Mexico]] || 2012 -2013|| '''Iubiri vinovate''' |- | [[Corazón Indomable]] || [[Mexico]] || 2013 || '''Maricruz''' |- | [[La Otra Cara del Alma]] || [[Mexico]] || 2012–2013 || '''Suflet de gheata''' |- | [[La Patrona]] || [[Mexico]]-[[USA]] || 2012–2013 || '''Diamantul noptii''' |- | [[La Tempestad]] || [[Mexico]] || 2013 || '''Furtuna din adancuri''' |- | [[Mentir para vivir]] || [[Mexico]] || 2013 || '''Viata de Imprumut''' |- | [[Santa Diabla]] || [[USA]] || 2013-2014 || '''Santa Diabla''' |- | [[Corona de lágrimas]] || [[Mexico]] || 2012-2013 || '''Cununa de Lacrimi''' |- | [[Dama y Obrero (2013 telenovela)|Dama y Obrero]] || [[USA]] || 2013 || '''Chemarea Inimii ''' |- | *[[Lo Que La Vida Me Robó]] || [[Mexico]] || 2013-2014 || '''Spune-mi ca esti a mea ''' |- |} ==Ipapalabas Na== *[[Pasión Prohibida]] (2013) *[[De Que Te Quiero, Te Quiero]] (2013-2014) *[[Marido en Alquiler]] (2013-2014) ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [http://www.pro2.ro Opisyal na website] {{stub|telebisyon}} [[Kategorya:Romania]] [[Kategorya:Mga network pantelebisyon]] q53eoxip25iwhldkc2fqxyf4ep365ou 10 232316 2216075 1426355 2026-07-14T22:40:59Z Milenioscuro 38313 2216075 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Republic of the Congo | top = 3.736 | bottom = -5.760 | left = 10.290 | right = 19.126 | image = Congo adm location map.svg | image1 = Congo physical map.svg }}<noinclude> {{Location map/Info}} {{Documentation}} [[Category:Location map by country templates|Republic of the Congo]] </noinclude> 48twflcfbdmmfd8jbz06n24jd57juh0 0 245029 2216065 2090889 2026-07-14T19:44:29Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216065 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=Oktubre 2021}} {{Orphan|date=Oktubre 2021}} {{about|artistang Hapon|kick bilang salitang Ingles para sa sipa|Sipa}} {{Infobox person/Wikidata}} Si {{nihongo|'''Yu Kikuta'''|菊田 悠|Kikuta Yū|ipinanganak 13 Nobyembre 1979}},<ref>{{cite web|url=http://com.horipro.co.jp/talent/キック/index.html|title=Official profile|language=Hapones|accessdate=23 Setyembre 2015|archive-date=2019-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222154057/http://com.horipro.co.jp/talent/%E3%82%AD%E3%83%83%E3%82%AF/index.html|url-status=dead}}</ref> mas kilala bilang {{nihongo|'''Kick'''|キック|Kikku|orihinal bilang KICK☆}},<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/owarai/news/84769|title=タイキックからサイキックまで、KICK☆がキックに改名|language=Hapones|publisher=Owarai Natalie|date=13 Pebrero 2013|accessdate=23 Setyembre 2015|archive-date=21 Oktubre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190821/https://natalie.mu/owarai/news/84769|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ameblo.jp/g-takashi/entry-11749549446.html|title=「However」|publisher=G Takashi official blog|date=11 Enero 2014|accessdate=23 Setyembre 2015|language=Hapones}}</ref> ay isang [[komedya]]nte at manunulat mula sa Hapon. Kinakatawan siya ng ahensyang pantalento na Horipro. Ipinanganak siya sa [[Tokyo]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] {{stub}} 7nlqsozrjhocjkl5iqs1xo1mi37hfmr 0 251899 2216082 2103681 2026-07-15T02:29:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216082 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si {{nihongo|'''Mone Kamishiraishi'''|上白石 萌音<ref>{{cite web|author=Yamazaki, Nobuko|date=11 Setyembre 2014|url=http://news.walkerplus.com/article/50211/|title=『舞妓はレディ』の上白石萌音は胎教からずっと音楽漬け!|work=Walkerplus|language=Hapones|publisher=Kadokawa Corporation|accessdate=28 Disyembre 2016|archive-date=27 Nobiyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127223613/http://news.walkerplus.com/article/50211/|url-status=dead}}</ref>|Kamishiraishi Mone|ipinanganak 27 Enero 1998 sa Kagoshima, [[Prepektura ng Kagoshima]]}} ay isang mang-aawit at artista mula sa bansang [[Hapon]]. Siya ay nasa kinakatawan ng Toho Entertainment at kanyang tatak pang-rekord ay Pony Canyon.<ref name="natalie">{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/194057|title=女優の上白石萌音、秋に歌手デビュー「深みのある音楽を」|work=Music Natalie|language=Hapones|publisher=Natasha|date=11 Hulyo 2016|accessdate=28 Disyembre 2016}}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] [[Kaurian:Ipinanganak noong 1998|Kamishiraishi, Mone]] 0go169htx9my79etbvlihcahuk3c5uu 0 256676 2216055 2186290 2026-07-14T17:17:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216055 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jun Amaki | image = 天木じゅん.jpg | caption = Komento & Interview sa ika-2 DVD "天乳" ni Jun Amaki | native_name = 天木 じゅん | native_name_lang = jp | birth_date = {{birth date and age|1995|10|16|df=yes}} | birth_place = [[Itami, Hyōgo]]<ref name="blog">{{cite web|last1=Amaki|first1=Jun|date=25 Marso 2015|url=http://ameblo.jp/amaki-jun/entry-12006074245.html|title=いよいよ明日はボートレース多摩川にゲスト出演やぁはぁぁい！！！たのしみっ！|work=Official Blog "Ai Love I Cup Pururun" Powered by Ameba|language=Hapones|accessdate=21 Abril 2017}}</ref> {{JPN}} | nationality = Hapones | other_names = Jun-chan | occupation = Gravure idol | years_active = 2013–kasalukuyan | agent = Watanabe Entertainment | style = Idol | height = 148 cm<ref>{{cite web|url=http://wpb.shueisha.co.jp/2016/05/29/65936/|title=天木じゅん『モンスターロリ巨乳、爆誕。』|language=ja|accessdate=21 Abril 2017|archive-date=8 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008232158/http://wpb.shueisha.co.jp/2016/05/29/65936/|url-status=dead}}</ref> | website = {{official website|http://www.watanabepro.co.jp/mypage/20000037/|Official profile}} }} [[File:じゅんちゃん.jpg|thumb|200px|Komento & Interview tungkol sa DVD "天木じゅんと隠しごと" ni Jun Amaki]] Si {{nihongo|'''Jun Amaki'''|天木 じゅん|Amaki Jun|ipinanganak 16 Oktubre 1995 sa [[Itami, Hyōgo]]}}<ref name="blog"/> ay isang artista at ''gravure idol'' mula sa bansang [[Hapon]] na palayaw na {{nihongo|'''Jun-chan'''|じゅんちゃん}}. Kinakatawan siya na Watanabe Entertainment.<ref>{{cite web|last1=Amaki|first1=Jun|date=1 Oktubre 2015|url=http://ameblo.jp/jun-amaki/entry-12079139646.html|title=天木じゅんワタナベエンターテインメントへ移籍。|work=Jun Amaki Official Blog "Ai Love I Cup Pururun" Powered by Ameba|language=Hapones|accessdate=21 Mayo 2017}}</ref> Dating siyang may kaugnayan sa Alice Project,<ref>{{cite web|last1=Amaki|first1=Jun|date=30 Disyembre 2012|url=http://ameblo.jp/alice-talent/entry-11438487278.html|title=初めまして♪♪じゅんちむだょ//////♪♪♪|work=Shinjin Idol Blog|language=Hapones|accessdate=21 Mayo 2017}}</ref> at isang dating kasapi ng Kamen Joshi<ref>{{cite web|last1=Amaki|first1=Jun|date=11 Mar 2015|url=http://ameblo.jp/amaki-jun/entry-12000347265.html|title=大切なお知らせ。仮面女子を卒業します。|work=Jun Amaki Official Blog "Ai Love I Cup Pururun" Powered by Ameba|language=Hapones|accessdate=21 Abril 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/music/news/140682|title=仮面女子から天木じゅんら5人が卒業|work=[[Natalie (website)|Music Natalie]]|language=Hapones|date=12 Marso 2015|accessdate=21 Abril 2017|archive-date=6 Abril 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406121127/https://natalie.mu/music/news/140682|url-status=dead}}</ref> at Armor Girls.<ref>{{cite web|url=http://girlsnews.tv/alice/120586|title=ぱー研！が年内で解散を発表！ メンバーの6名は第3の仮面女子"アーマーガールズ"へ昇格！ アリス十番の新衣装お披露目も！|work=Girls News|language=Hapones|date=11 Disyembre 2012|accessdate=21 Abril 2017}}</ref> Kapatid ni Amaki si Ayako Kuroda ng Kamen Rider Girls.<ref>{{cite web|url=http://wpb.shueisha.co.jp/2017/03/22/82061/|title=バラエティでも話題の"二次元ボディ"天木じゅんが実の姉と禁断グラビア！「抱き枕みたいに気持ちよくて…」|work=Weekly Playboy News|language=Hapones|date=22 Marso 2017|accessdate=21 Mayo 2017|archive-date=12 Nobiyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112023330/http://wpb.shueisha.co.jp/2017/03/22/82061/|url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 1995|Amaki, Jun]] [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] dbatxd69m8qsvs6lfejuabjsf1v6a1f 0 263238 2216056 2092556 2026-07-14T17:22:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216056 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Junko Maru | native_name = 丸 純子 | native_name_lang = [[wikang Hapones|Hapones]] | birth_date = {{birth date and age|1976|1|24|df=yes}} | birth_place = [[Prepektura ng Chiba]] | nationality = Hapones | occupation = Artista | years_active = Huling bahagi ng dekada 1990&ndash;kasalukuyan | height_cm = 153<ref name="profile">{{cite web|url=http://www.vip-times.co.jp/?talent_id=W01-0569|title=丸　純子|work=[[Nihon Tarento Meikan]]|language=Hapones|publisher=VIP Times|accessdate=8 Hunyo 2017}}</ref><ref name="reporter">{{cite web|url=http://www.zakzak.co.jp/entertainment/ent-news/news/20101002/enn1010021420015-n1.htm|title=リポーターから女優に転身…衝撃の完熟バディー大胆披露|work=Zakzak|language=Hapones|publisher=Yūkan Fuji|date=2 Oktubre 2010|accessdate=8 Hunyo 2017|archive-date=29 Disyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229100132/http://www.zakzak.co.jp/entertainment/ent-news/news/20101002/enn1010021420015-n1.htm|url-status=dead}}</ref> }} Si {{nihongo|'''Junko Maru'''|丸 純子|Maru Junko|[[Enero 24]], [[1976]]}} ay isang artista sa bansang [[Hapon]].<ref>{{cite web|url=http://www.zakzak.co.jp/entertainment/ent-news/news/20140613/enn1406131130004-n2.htm|title=悩んでいた私を変えたヘアヌード写真集　丸純子|work=Zakzak|language=Hapones|publisher=Yūkan Fuji|date=Hunyo 13, 2014|page=2|accessdate=Agosto 8, 2017|archive-date=Hulyo 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716130441/http://www.zakzak.co.jp/entertainment/ent-news/news/20140613/enn1406131130004-n2.htm|url-status=dead}}</ref> Kinakatawan siya ng Office Some One Self. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 1976|Maru, Junko]] [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] ndjk6eyc4j314xxmwhcfo38p085ciay 0 270998 2216132 2092197 2026-07-15T08:36:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216132 wikitext text/x-wiki [[Image:Nuremberg chronicles f 60v 1.png|right|thumb|Ang mga Pitong Paham na ipinapakita sa ''[[Nuremberg Chronicle]]'']] Ang mga '''Pitong Paham''' ('''ng Gresya''') o '''Pitong Pantas''' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: οἱ ἑπτὰ σοφοί, ''hoi hepta sophoi''; {{lang-en|Seven Sages of Greece}}; {{circa}}&nbsp;620 – 550 BK) ay ang titulong ibinigay ng [[Sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] tradisyon sa pitong mga [[pilosopo]], [[estadista]] at [[mambabatas]] ng unang bahagi ng ika-6 na dantaon na nakilala sa mga sumunod na dantaon dahil sa kanilang [[karunungan]]. ==Ang mga Pitong Paham== Kinagisnan na bawat isa sa mga paham o pantas ay kumakatawan sa isang aspeto ng makamundong karunungan na ibinuod ng isang {{ILL|aporismo|en|Aphorism}}. Bagaman minsan naiiba ang tala ng mga paham, ang mga sumusunod ay kadalasang nakabilang: * [[Cleobulus|Cleobulus ng Lindos]]: ''"Moderation is best in all things"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: πάν μέτρον ἄριστον, ''pan metron ariston''). Namuno siya bilang tirano ng [[Lindos]], sa Griyegong pulo ng [[Rhodes]], noong mga 600 BK. * [[Solon|Solon ng Atenas]]: ''"Nothing in excess"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: μηδὲν ἄγαν, ''meden agan''). Si Solon ({{circa}}&nbsp;638 – 558 BK) ay isang bantog na mambabatas at tagareporma mula [[Atenas]] na bumalangkas ng mga batas na nakapagimpluwensiya nang malaki sa [[demokrasyang Atenyano]]. * [[Chilon ng Isparta]]: ''"Do not desire the impossible"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: μὴ ἐπιθυμεῖν ἀδυνάτων, ''me epethimin adenaton''). Si Chilon ay isang [[Ispartano]]ng politiko mula sa ik-6 na dantaon. Iniukol sa kanya ang militarisasyon ng lipunang Ispartano. * [[Bias ng Priene]]: ''"Most men are bad"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: πλεῖστοι ἄνθρωποι κακοί, ''plesti anthropi kaki''). Si Bias ay isang politiko at mambabatas ng ika-6 na dantaon. * [[Thales|Thalis ng Mileto]]: ''"Know thyself"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: γνῶθι σεαυτόν, ''gnothi seafton''). Si Thales ({{circa}}&nbsp;624 – {{circa}}&nbsp;546 BK) ay ang unang kilalang pilosopo at matematiko. Ang kanyang payo, "Kilalanin ang iyong sarili" (''"Know thyself"''), ay nakaukit sa [[harapan]] ng [[Orakulo ng Apollo]] sa [[Delphi]]. * [[Pittacus ng Mytilene]]: ''"Know thy opportunity"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: γνῶθι καιρόν, ''gnothi keron''). Pinamunuan ni Pittacus ({{circa}}&nbsp;640 – 568 BK) ang Mytilene ([[Lesbos]]) kasama ang [[Myrsilus]]. Sinubukan niyang ibawas ang kapangyarihan ng maharlika, at nakaya niyang mamuno sa pamamagitan ng suporta mula sa mga popular na uri (panlipunan) na pinaboran niya. * [[Periander|Periander ng Corinto]]: ''"Be farsighted with everything"'' ([[Sinaunang Griyego|Griyego]]: ὅρα τὸ μέλλον, ''ora to mellon''). Si Periander (fl. 627 BK) ay ang tirano ng [[Corinto]] noong ika-7 at ika-6 na dantaon BK.. Sa kanyang pamumuno, sumailalim ang lungsod ng Corinto sa isang ginintuang panahon ng kaayusan at kaunlaran. ==Tingnan din== * [[Paham (pilosopiya)]] * [[Saptarishi]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga kawing panlabas== {{Commons category|Seven Sages}} * {{cite LotEP |chapter=Book I}} * Plutarch's [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html ''The Dinner of the Seven Wise Men''], in the Loeb Classical Library. * [http://www.mlahanas.de/Greeks/LX/SevenSagesOfGreece.html Seven Sages of Greece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125074623/http://www.mlahanas.de/Greeks/LX/SevenSagesOfGreece.html |date=2010-11-25 }} with illustrations and further links. * Jona Lendering's article [http://www.livius.org/se-sg/7sages/seven_sages.html Seven Sages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022211302/http://www.livius.org/se-sg/7sages/seven_sages.html |date=2013-10-22 }} includes a chart of various canonical lists. * [http://www.john-uebersax.com/delphi/delphi5.htm Sentences of the Seven Sages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180705082145/http://www.john-uebersax.com/delphi/delphi5.htm |date=2018-07-05 }} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga sinaunang Griyegong titulo]] [[Kategorya:Mga sinaunang Griyego]] [[Kategorya:Araling klasikal]] <!--[[Kategorya:Articles about multiple people in ancient Greece]]--> 1aq9zuisn4ios5q3035kog10aikribu 0 276964 2216068 2093294 2026-07-14T20:23:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216068 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Oktubre 2020}} {{Infobox person | name = Kousei Yuki | image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{birth date and age|1994|12|10|df=yes}} | birth_place = [[Prepektura ng Ōita]], Hapon | agent = [[Stardust Promotion]] | website = {{official website|http://www.stardust.co.jp/section2/profile/yukikosei.html|Mga profile ng Kousei Yuki}} }} Si {{nihongo|'''Kousei Yuki'''|結木 滉星|Yūki Kōsei|ipinanganak 10 Disyembre 1994}} ay isang artista mula sa bansang [[Hapon]]. Ipinanganak siya sa [[Prepektura ng Oita]]. Siya ay kinakatawan ng [[Stardust Promotion]]. ==Pilmograpiya== ===Mga [[anime]] sa telebisyon=== *''Pankisu! 2-Jigen'' (2015) &ndash; as Poko Birdland<ref>{{cite web|url=http://www.pankis.net/index.html|title=ぱんきす！公式サイト|language=Hapones|accessdate=12 Enero 2018|archive-date=4 Oktubre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004041512/http://www.pankis.net/index.html|url-status=dead}}</ref> ===Mga [[drama]] sa telebisyon=== *''Onīchan, Gacha'' (2015, [[Nippon TV|NTV]]) *''Kaitou Sentai Lupinranger VS Keisatsu Sentai Patranger'' (11 Pebrero 2018 –, EX) &ndash; Keiichiro Asaka/PatrenIchigo (boses)<ref>{{cite web|url=https://natalie.mu/eiga/news/264852|title=新戦隊「ルパンレンジャーVSパトレンジャー」キャスト発表、元モー娘。工藤遥も|work=Eiga Natalie|language=Hapones|publisher=Natasha Corporation|date=12 Enero 2018|accessdate=12 Enero 2018|archive-date=13 Agosto 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813015945/https://natalie.mu/eiga/news/264852|url-status=dead}}</ref> ===Mga pelikula=== *''Ichirei shite, Kiss'' (11 Nobyembre 2017, Tokyu Recreation) &ndash; Shotaro Endo ===Mga palabas sa teatro=== *''Pankisu! 3-Jigen'' *Stage ''Super Danganronpa 2 The Stage –Sayonara Zetsubō Gakuen– 2017'' &ndash; Izuru Kamukura *Ebisu Chili Dan 5th stage performance ''Nord'' *Stage ''Hyper Production Engeki haikyū!! "Shinka no Natsu"'' &ndash; Keiji Akaashi ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== *{{official website|http://www.stardust.co.jp/profile/yukikosei.html#mediaBox|Mga profile ng Kousei Yuki}} {{in lang|ja}} *{{official website|https://ameblo.jp/kousei-yuki/|Mga blog ng Kousei Yuki: ''live my own life''}} {{in lang|ja}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1994|Yuki, Kousei]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Hapon]] 10xupa5qvrt99gj4gngh6ytmduyjyj9 0 277004 2216048 2092431 2026-07-14T15:15:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216048 wikitext text/x-wiki <includeonly>Please don't delete this article because this actor or actress is new and will play/is playing a lead, supporting or breakthrough role in the tokusatsu series "Kaitou Sentai Lupinranger VS Keisatsu Sentai Patranger" and will continue their career and make more roles, either lead or supporting, after the end of the programme.</includeonly> {{Expand Japanese|アイクぬわら}} {{Infobox comedian | name = Ike Nwala | native_name = アイクぬわら | native_name_lang = ja | birth_date = {{birth date and age|1986|6|5|df=yes}} | birth_place = [[Lungsod ng New York]], [[New York]] | education = Washington State Private Institute of Technology | active = 2011&ndash; | domesticpartner = {{hlist|Eagle Mizokami|Tiger Fukuda|Thank You Yasutomi|Boo Fujiwara|Koala Koarashi (Chō Shinjuku<ref name="cho">{{cite web|url=http://natalie.mu/owarai/news/58640|title=6人で初トークライブ開催、超新塾新メンバーの名前が決定|language=Hapones|publisher=[[Natalie (website)|Owarai Natalie]]|date=26 Oktubre 2011|accessdate=31 Enero 2018}}</ref>, Nuwarashi<ref>{{cite web|url=http://natalie.mu/owarai/news/117527|title=明日放送「うつけもん」にうつけ外国人＆うつけ高齢者登場|language=Hapones|publisher=Owarai Natalie|date=27 Mayo 2014|accessdate=31 Enero 2018|archive-date=31 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131140832/https://natalie.mu/owarai/news/117527|url-status=dead}}</ref>)}} | website = {{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/40000018/|2=Opisyal na profile}} | notable_instruments = }} Si {{nihongo|'''Ike Nwala'''|アイクぬわら, アイク・ヌワラ|Aiku Nuwara|Hunyo 5, 1986}} ay isang artista, komedyante at tagapagsalaysay sa bansang [[Hapon]]. Ipinanganak siya mula sa [[Lungsod ng New York]], Estados Unidos. Siya ay kinakatawan ng Watanabe Entertainment. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== *{{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/40000018/|2=Opisyal na profile}} {{ja icon}} *{{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/4000007/|2=Opisyal na profile (Chō Shinjuku)}} {{ja icon}} *{{official website|1=http://www.watanabepro.co.jp/mypage/4000068/|2=Opisyal na profile (Nuwarashi)}} {{ja icon}} *{{official website|1=http://ameblo.jp/aic-nuwara/|2=Mga Blog sa Ameba}} {{ja icon}} *{{instagram|aiku_nuwachan}} {{ja icon}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 1986|Nwala, Ike]] [[Kaurian:Mga artista mula sa Hapon]] 70082iwbmya15zuyn5d14zr382iskqh 15 281597 2216151 2215670 2026-07-15T09:19:31Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2216151 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occupation. ?occupation wdt:P279* wd:Q864503. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . } GROUP BY ?item ?linkcount ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 200 |columns=number,item,label:Article,P569,P570,P101,P18 |section= |min_section= |sort= |links=red_only |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! number ! item ! Article ! petsa ng kapanangakan ! petsa ng kamatayan ! field of work ! larawan |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q144535|Q144535]] | [[Herbert Spencer]] | data-sort-value="1820" | 1820-04-27<br/>1820-04-28 | data-sort-value="1903" | 1903-12-08 | [[botanika]] | [[Talaksan:Herbert Spencer.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q11826|Q11826]] | [[Al-Biruni]] | data-sort-value="973" | 973-09-04 | data-sort-value="1048" | 1048-12-09 | [[pisika]]<br/>[[matematika]]<br/>[[astronomiya]]<br/>[[likas na agham]]<br/>[[kasaysayan]]<br/>[[chronology]]<br/>[[laborer]]<br/>[[Indology]]<br/>[[agham pandaigdig]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[kartograpiya]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[astrolohiya]]<br/>[[kimika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]]<br/>[[history of religions]]<br/>[[mineralohiya]] | [[Talaksan:Al-Biruni.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q131117|Q131117]] | [[Maria Montessori]] | data-sort-value="1870" | 1870-08-31 | data-sort-value="1952" | 1952-05-06 | [[pedagohiya]] | [[Talaksan:Maria Montessori (portrait).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q185007|Q185007]] | [[Rita Levi-Montalcini]] | data-sort-value="1909" | 1909-04-22 | data-sort-value="2012" | 2012-12-30 | [[neurobiology]] | [[Talaksan:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q7487|Q7487]] | [[Dorothy Hodgkin]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-12 | data-sort-value="1994" | 1994-07-29 | [[X-ray crystallography]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]]<br/>[[kristalograpiya]] | [[Talaksan:Professor Dorothy Hodgkin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q160362|Q160362]] | [[Theophrastus]] | data-sort-value="-371" | -371 | data-sort-value="-287" | -287 | [[botanika]] | [[Talaksan:Teofrasto Orto botanico head.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q78496|Q78496]] | [[Konrad Lorenz]] | data-sort-value="1903" | 1903-11-07 | data-sort-value="1989" | 1989-02-27 | [[etolohiya]]<br/>[[pilosopiya]] | [[Talaksan:Konrad Lorenz.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q102034|Q102034]] | [[Ronald Ross]] | data-sort-value="1857" | 1857-05-13 | data-sort-value="1932" | 1932-09-16 | [[parasitolohiya]]<br/>[[epidemiyolohiya]] | [[Talaksan:Ronald Ross.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q60059|Q60059]] | [[Albertus Magnus]] | data-sort-value="1200" | 1200 | data-sort-value="1280" | 1280-11-15 | [[pilosopiya]] | [[Talaksan:Tommaso da modena, ritratti di domenicani (vescovo) 1352 150cm, treviso, ex convento di san niccolò, sala del capitolo.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q199654|Q199654]] | [[Barbara McClintock]] | data-sort-value="1902" | 1902-06-16 | data-sort-value="1992" | 1992-09-02 | [[henetika]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q462843|Q462843]] | [[Tu Youyou]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-30 | | [[parmakolohiya]]<br/>[[tradisyonal na panggagamot na Tsino]] | [[Talaksan:D810 4987 Tu Youyou, medicine (22945001843) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q25820|Q25820]] | [[Thomas Young]] | data-sort-value="1773" | 1773-06-13 | data-sort-value="1829" | 1829-05-10 | [[pisika]]<br/>[[mekanika]]<br/>[[lingguwistika]]<br/>[[agham ng mga materyal]] | [[Talaksan:Thomas Young by Briggs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q229264|Q229264]] | [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] | data-sort-value="1707" | 1707-09-07 | data-sort-value="1788" | 1788-04-15 | [[biyolohiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[political arithmetic]] | [[Talaksan:François Hubert Drouais - Portrait of Buffon.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q173441|Q173441]] | [[Abu Abdullah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani as-Sabti]] | data-sort-value="1110" | 1110 | data-sort-value="1166" | 1166<br/>1165 | [[kartograpiya]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[paglalakbay]] | [[Talaksan:Al-Idrisi, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q70554|Q70554]] | [[Hermann Emil Fischer]] | data-sort-value="1852" | 1852-10-09 | data-sort-value="1919" | 1919-07-15 | [[kimika]] | [[Talaksan:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q213195|Q213195]] | [[B. F. Skinner]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-20 | data-sort-value="1990" | 1990-08-18 | [[sikolohiya]]<br/>[[behavioral analytics]] | [[Talaksan:B.F. Skinner at Harvard circa 1950 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q7426|Q7426]] | [[Ada Yonath]] | data-sort-value="1939" | 1939-06-22 | | [[kristalograpiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[ribosoma]]<br/>[[biyolohiyang estruktural]] | [[Talaksan:Ada E. Yonath.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q204733|Q204733]] | [[Gerty Cori]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-15 | data-sort-value="1957" | 1957-10-26 | [[biyokimika]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Gerty Theresa Cori.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q151564|Q151564]] | [[Frederick Sanger]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-13 | data-sort-value="2013" | 2013-11-19 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Frederick Sanger2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q35703|Q35703]] | [[Gertrude B. Elion]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-23 | data-sort-value="1999" | 1999-02-21 | [[parmakolohiya]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Gertrude Elion (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q84405|Q84405]] | [[Karl Landsteiner]] | data-sort-value="1868" | 1868-06-14 | data-sort-value="1943" | 1943-06-26 | [[kimika]] | [[Talaksan:Karl Landsteiner nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q214565|Q214565]] | [[Beatrix Potter]] | data-sort-value="1866" | 1866-07-28 | data-sort-value="1943" | 1943-12-22 | | [[Talaksan:Beatrix Potter by King cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q107402|Q107402]] | [[Rosalyn Sussman Yalow]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-19 | data-sort-value="2011" | 2011-05-30 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Rosalyn Yalow.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q185777|Q185777]] | [[Alexis Carrel]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-28 | data-sort-value="1944" | 1944-11-05 | [[Pag-oopera|pagtistis]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[pathophysiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[vascular surgery]] | [[Talaksan:Alexis Carrel 1912.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q318750|Q318750]] | [[Stephen Hillenburg]] | data-sort-value="1961" | 1961-08-21 | data-sort-value="2018" | 2018-11-26 | [[biyolohiyang pandagat]]<br/>[[animasyon]]<br/>[[komiks]] | [[Talaksan:Stephen Hillenburg by Carlos Cazurro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q60024|Q60024]] | [[Hermann von Helmholtz]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-31 | data-sort-value="1894" | 1894-09-08 | [[pisika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[sikolohiya]] | [[Talaksan:Hermann von Helmholtz.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q103844|Q103844]] | [[Françoise Barré-Sinoussi]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-30 | | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Françoise Barré-Sinoussi-press conference Dec 06th, 2008-1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q180468|Q180468]] | [[Albert von Szent-Györgyi Nagyrápolt]] | data-sort-value="1893" | 1893-09-16 | data-sort-value="1986" | 1986-10-22 | [[biyokimika]]<br/>[[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Albert Szent-Györgyi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q154824|Q154824]] | [[Norman Borlaug]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-25 | data-sort-value="2009" | 2009-09-12 | [[agronomiya]] | [[Talaksan:Norman Borlaug.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q200136|Q200136]] | [[Linda B. Buck]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-29 | | [[biyolohiya]]<br/>[[neurosiyensiya]] | [[Talaksan:Linda Buck 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q43917|Q43917]] | [[Eduard Buchner]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-20 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Eduardbuchner.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q150630|Q150630]] | [[Camillo Golgi]] | data-sort-value="1843" | 1843-07-07 | data-sort-value="1926" | 1926-01-21 | [[malarya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[anatomiya]]<br/>[[patolohiya]]<br/>[[agham]] | [[Talaksan:Camillo Golgi nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q17280087|Q17280087]] | [[Emmanuelle Charpentier]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-11 | | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Emmanuelle Charpentier.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q80905|Q80905]] | [[Donald Arthur Glaser]] | data-sort-value="1926" | 1926-09-21 | data-sort-value="2013" | 2013-02-28 | [[pisika]] | [[Talaksan:Donald Glaser.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q102804|Q102804]] | [[Henri Moissan]] | data-sort-value="1852" | 1852-09-28 | data-sort-value="1907" | 1907-02-20 | [[kimika]] | [[Talaksan:Henri Moissan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q177681|Q177681]] | [[Thomas Hunt Morgan]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-25 | data-sort-value="1945" | 1945-12-04 | [[henetika]] | [[Talaksan:Thomas Hunt Morgan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q26322|Q26322]] | [[Carol Greider]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-15 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:GREIDER Carol 2014 - Less vignetting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q26321|Q26321]] | [[Elizabeth Blackburn]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-26 | | [[biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[cytogenetics]] | [[Talaksan:Elizabeth Blackburn CHF Heritage Day 2012 Rush 001.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q153159|Q153159]] | [[Elias Lönnrot]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-09 | data-sort-value="1884" | 1884-03-19 | [[lingguwistika]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[medisina]]<br/>[[pilolohiya]]<br/>[[collecting]]<br/>[[panitikan]] | [[Talaksan:Elias Lönnrot portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q180350|Q180350]] | [[Frederick Banting]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-14 | data-sort-value="1941" | 1941-02-21 | [[pisyolohiya]]<br/>[[parmakolohiya]] | [[Talaksan:Fredrick banting.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q234224|Q234224]] | [[Dian Fossey]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-16 | data-sort-value="1985" | 1985-12-26 | [[etolohiya]] | [[Talaksan:Dian Fossey October 1968.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q14279|Q14279]] | [[Giovanni Domenico Cassini]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-08 | data-sort-value="1712" | 1712-09-14 | [[astronomiya]] | [[Talaksan:Giovanni Domenico Cassini.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q4273363|Q4273363]] | [[Frances Arnold]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-25 | | [[inhinyeriyang pangkimika]]<br/>[[biocatalysis]]<br/>[[protein engineering]]<br/>[[synthetic biology]] | [[Talaksan:Frances Arnold in 2021 at Caltech 01 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q15118973|Q15118973]] | [[Aziz Sancar]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-08 | | [[DNA repair]]<br/>[[Siklo ng selula|cell cycle]]<br/>[[circadian rhythm]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[DNA]] | [[Talaksan:Aziz Sancar 0060.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q107462|Q107462]] | [[Har Gobind Khorana]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-09 | data-sort-value="2011" | 2011-11-09 | [[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q189488|Q189488]] | [[Willem Einthoven]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-21 | data-sort-value="1927" | 1927-09-29 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Portrait of W. (Willem) Einthoven, professor of Physiology and Histology at Leiden University Icones 332.tiff|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q231402|Q231402]] | [[Jacques Monod]] | data-sort-value="1910" | 1910-02-09 | data-sort-value="1976" | 1976-05-31 | [[biyolohiya]]<br/>[[kontrasepsiyon]] | [[Talaksan:Jacques Monod 1971.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q60061|Q60061]] | [[Venkatraman Ramakrishnan]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[biyokimika]]<br/>[[computational biology]]<br/>[[biyolohiyang molekular]] | [[Talaksan:Venki Ramakrishnan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q16196017|Q16196017]] | [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-03 | | [[community health]]<br/>[[kalusugang pampubliko]]<br/>[[international organization]]<br/>[[Pangangalagang pangkalusugan]]<br/>[[health administration]]<br/>[[mikrobiyolohiya]]<br/>[[politika]]<br/>[[Patakarang panlabas]] | [[Talaksan:Tedros Adhanom Ghebreyesus September 2025.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q189006|Q189006]] | [[Charles Louis Alphonse Laveran]] | data-sort-value="1845" | 1845-06-18 | data-sort-value="1922" | 1922-05-18 | [[malarya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:Charles Laveran nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q104913|Q104913]] | [[Robert Edwards]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-27 | data-sort-value="2013" | 2013-04-10 | [[reproductive medicine]] | [[Talaksan:Robert Geoffrey Edwards (2010).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q8056214|Q8056214]] | [[Yoshinori Ohsumi]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-09 | | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[autophagy]] | [[Talaksan:Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q191026|Q191026]] | [[Francis Galton]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-16 | data-sort-value="1911" | 1911-01-17 | [[Teorya ng probabilidad|probability theory]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]] | [[Talaksan:Sir Francis Galton, 1890s.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q214851|Q214851]] | [[Charles Richet]] | data-sort-value="1850" | 1850-08-26 | data-sort-value="1935" | 1935-12-04 | [[medisina]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[allergology]]<br/>[[anapilaksis]]<br/>[[human physiology]]<br/>[[sikolohiya]]<br/>[[Esperanto]]<br/>[[ewhenesya]]<br/>[[Parasikolohiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[Tuluyan]]<br/>[[Drama]] | [[Talaksan:Charles Robert Richet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q6796222|Q6796222]] | [[May-Britt Moser]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-04 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[grid neuron]] | [[Talaksan:May-Britt Moser (20902423978) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q232308|Q232308]] | [[Selman Abraham Waksman]] | data-sort-value="1888" | 1888-07-22 | data-sort-value="1973" | 1973-08-16 | [[biyokimika]]<br/>[[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Selman Waksman NYWTS.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q234463|Q234463]] | [[Sydney Brenner]] | data-sort-value="1927" | 1927-01-13 | data-sort-value="2019" | 2019-04-05 | [[biyolohiya]] | [[Talaksan:Sydney Brenner OIST 2008 (33208371153) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q189564|Q189564]] | [[Pierre Teilhard de Chardin]] | data-sort-value="1881" | 1881-05-01 | data-sort-value="1955" | 1955-04-10 | [[pilosopiya]]<br/>[[teolohiya]]<br/>[[pastoral care]]<br/>[[Antropolohiya|agham-tao]]<br/>[[philosophical anthropology]]<br/>[[Christian philosophy]]<br/>[[heolohiya]] | [[Talaksan:TeilhardP 1955.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q5327|Q5327]] | [[Adolf Butenandt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-24 | data-sort-value="1995" | 1995-01-18 | [[biyokimika]]<br/>[[kimikang organiko]] | [[Talaksan:Bad Schachen Porträt; Adolf Butenandt - W134Nr.020182c - Willy Pragher (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q106399|Q106399]] | [[John Howard Northrop]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-05 | data-sort-value="1987" | 1987-05-27 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:John Howard Northrop.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q88608397|Q88608397]] | [[Katalin Karikó]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-17 | | [[messenger RNA]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Katalin Karikó at the United States Embassy Sweden, 2023 Nobel Reception (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q12973|Q12973]] | [[Leopold III of Belgium]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1983" | 1983-09-25 | | [[Talaksan:Leopold III (1934).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q76727|Q76727]] | [[Ernst Jünger]] | data-sort-value="1895" | 1895-03-29 | data-sort-value="1998" | 1998-02-17 | [[pilosopiya]]<br/>[[Panitikang Aleman]]<br/>[[entomolohiya]] | [[Talaksan:Ernst Jünger vers 1920 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q55008046|Q55008046]] | [[Albert I of Belgium]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-08 | data-sort-value="1934" | 1934-02-17 | | [[Talaksan:Albert I Koning der Belgen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q296047|Q296047]] | [[Sam Harris]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-09 | | [[neurosiyensiya]]<br/>[[moralidad]]<br/>[[etika]]<br/>[[mindfulness]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[creative and professional writing]]<br/>[[criticism of religion]]<br/>[[Blog]]<br/>[[podcast show]]<br/>[[Meditasyon|pagninilay]] | [[Talaksan:Sam Harris 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q316371|Q316371]] | [[Vladimir Vernadsky]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-28 | data-sort-value="1945" | 1945-01-06 | [[heolohiya]]<br/>[[kristalograpiya]]<br/>[[mineralohiya]]<br/>[[geochemistry]]<br/>[[radiogeology]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[biogeochemistry]]<br/>[[pilosopiya]]<br/>[[history of geology]] | [[Talaksan:1934-V I Vernadsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q125057|Q125057]] | [[Richard Francis Burton]] | data-sort-value="1821" | 1821-03-19 | data-sort-value="1890" | 1890-10-20 | | [[Talaksan:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q211029|Q211029]] | [[Edward O. Wilson]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-10 | data-sort-value="2021" | 2021-12-26 | [[myrmecology]]<br/>[[sociobiology]]<br/>[[natural science]]<br/>[[soolohiya]]<br/>[[entomolohiya]]<br/>[[Saribuhay|biodiversity]]<br/>[[animal ecology]] | [[Talaksan:Edward O. Wilson, 2003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q92894|Q92894]] | [[Geoffrey Hinton]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-06 | | [[deep learning]]<br/>[[pagkatuto ng makina]]<br/>[[neurosiyensiya]]<br/>[[artificial neural network]]<br/>[[applied psychology]]<br/>[[artipisyal na katalinuhan]] | [[Talaksan:Geoffrey Hinton in 2026.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q154782|Q154782]] | [[Adelbert von Chamisso]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-30 | data-sort-value="1838" | 1838-08-21 | [[botanika]]<br/>[[soolohiya]] | [[Talaksan:Chamisso Adelbert von 1781-1838.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q213504|Q213504]] | [[Charles Scott Sherrington]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-27 | data-sort-value="1952" | 1952-03-04 | [[neurobiology]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[histolohiya]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[patolohiya]] | [[Talaksan:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q75847|Q75847]] | [[Harald zur Hausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-11 | data-sort-value="2023" | 2023-05-29 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Harald zur Hausen 01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q57192|Q57192]] | [[Gerhard Domagk]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-30 | data-sort-value="1964" | 1964-04-24 | [[patolohiya]] | [[Talaksan:Gerhard Domagk nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q211787|Q211787]] | [[Jules Bordet]] | data-sort-value="1870" | 1870-06-13 | data-sort-value="1961" | 1961-04-06 | [[mikrobiyolohiya]]<br/>[[medisina]]<br/>[[bakteryolohiya]]<br/>[[immunology]] | [[Talaksan:Jules Bordet nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q233965|Q233965]] | [[Charles Nicolle]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-21 | data-sort-value="1936" | 1936-02-28 | [[bakteryolohiya]] | [[Talaksan:Charles Jules Henri Nicolle. Photograph. Wellcome V0026919.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q77174|Q77174]] | [[Christiane Nüsslein-Volhard]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-20 | | [[biyolohiya]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[genetic research]]<br/>[[developmental biology]]<br/>[[embriyolohiya]] | [[Talaksan:Christiane Nüsslein-Volhard mg 4372 cropped.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q49347|Q49347]] | [[Melvin Calvin]] | data-sort-value="1911" | 1911-04-08 | data-sort-value="1997" | 1997-01-08 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Melvin Calvin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q170342|Q170342]] | [[Svante Pääbo]] | data-sort-value="1955" | 1955-04-20 | | [[paleogenetics]]<br/>[[evolutionary anthropology]]<br/>[[human evolutionary genetics]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[evolutionary genetics]] | [[Talaksan:Professor Svante Paabo ForMemRS (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q115490|Q115490]] | [[Tadeusz Reichstein]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-08 | data-sort-value="1996" | 1996-08-01 | | [[Talaksan:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q58575|Q58575]] | [[Friedrich Wöhler]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-31 | data-sort-value="1882" | 1882-09-23 | [[kimika]] | [[Talaksan:Friedrich Wöhler Litho.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q157224|Q157224]] | [[Kary Mullis]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-28 | data-sort-value="2019" | 2019-08-07 | [[biyolohiyang molekular]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[kimika]] | [[Talaksan:Kary Mullis.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q157056|Q157056]] | [[Samuel Hahnemann]] | data-sort-value="1755" | 1755-04-10 | data-sort-value="1843" | 1843-07-02 | [[homeopatiya]] | [[Talaksan:Samuel Hahnemann 1841.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q78478|Q78478]] | [[Robert Bárány]] | data-sort-value="1876" | 1876-04-22 | data-sort-value="1936" | 1936-04-08 | [[otolaryngology]] | [[Talaksan:Robert Bárány av Lars Emil Finn.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q155764|Q155764]] | [[Robert Brown]] | data-sort-value="1773" | 1773-12-21 | data-sort-value="1858" | 1858-06-10 | [[botanika]]<br/>[[pisyolohiya ng halaman]]<br/>[[:Kategorya:Lumot]]<br/>[[mikroskopiya]] | [[Talaksan:Robert brown botaniker.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q102379|Q102379]] | [[Paul Berg]] | data-sort-value="1926" | 1926-06-30 | data-sort-value="2023" | 2023-02-15 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Paul Berg in 1980.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q57191|Q57191]] | [[Hans Krebs]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-25 | data-sort-value="1981" | 1981-11-22 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:Hans Adolf Krebs.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q170676|Q170676]] | [[Roger D. Kornberg]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-24 | | [[biyolohiyang estruktural]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Roger Kornberg April 2016.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q205772|Q205772]] | [[Jared Diamond]] | data-sort-value="1937" | 1937-09-10 | | [[ekolohiya]]<br/>[[Biyolohiyang ebolutiba|ebolusyonaryong biyolohiya]]<br/>[[pisyolohiya]]<br/>[[biogeography]] | [[Talaksan:Jared diamond.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q218311|Q218311]] | [[François Jacob]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-17 | data-sort-value="2013" | 2013-04-20 | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:François Jacob nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q234590|Q234590]] | [[Christian de Duve]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-02 | data-sort-value="2013" | 2013-05-04 | [[biyolohiyang pangselula]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Christian de Duve.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q7442|Q7442]] | [[Carolyn Bertozzi]] | data-sort-value="1966" | 1966-10-10 | | [[kimika]]<br/>[[glycobiology]] | [[Talaksan:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q189803|Q189803]] | [[Arthur Harden]] | data-sort-value="1865" | 1865-10-12 | data-sort-value="1940" | 1940-06-17 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:ArthurHarden.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q76600|Q76600]] | [[Manfred Eigen]] | data-sort-value="1927" | 1927-05-09 | data-sort-value="2019" | 2019-02-06 | [[biyopisika]] | [[Talaksan:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q105830|Q105830]] | [[Baruch Samuel Blumberg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-28 | data-sort-value="2011" | 2011-04-05 | [[birolohiya]] | [[Talaksan:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q104607|Q104607]] | [[Andrew Huxley]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-22 | data-sort-value="2012" | 2012-05-30 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Andrew Fielding Huxley nobel.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q155375|Q155375]] | [[Archibald Hill]] | data-sort-value="1886" | 1886-09-26 | data-sort-value="1977" | 1977-06-03 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:Archibald Vivian Hill.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q232024|Q232024]] | [[John James Rickard Macleod]] | data-sort-value="1876" | 1876-09-06 | data-sort-value="1935" | 1935-03-16 | [[pisyolohiya]]<br/>[[medisina]] | [[Talaksan:J.J.R. Macleod ca. 1928.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q59478|Q59478]] | [[George Gamow]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-04 | data-sort-value="1968" | 1968-08-19 | [[Pisikang teoretikal|theoretical physics]]<br/>[[astropisika]]<br/>[[pisikang nuklear]]<br/>[[physical cosmology]]<br/>[[biyokimika]]<br/>[[literary activity]]<br/>[[scientific non-fiction literature]]<br/>[[popular science literature]]<br/>[[children's and young adult literature]] | [[Talaksan:格·安·伽莫夫.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q73093|Q73093]] | [[Paul Karrer]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-21 | data-sort-value="1971" | 1971-06-18 | [[kimikang organiko]] | [[Talaksan:UAZ DOK.005.059 Karrer.tif|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q137106|Q137106]] | [[Howard Florey]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-24 | data-sort-value="1968" | 1968-02-21 | | [[Talaksan:Howard Walter Florey 1945.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q157239|Q157239]] | [[Artturi Ilmari Virtanen]] | data-sort-value="1895" | 1895-01-15 | data-sort-value="1973" | 1973-11-11 | [[biyokimika]] | [[Talaksan:A-I-Virtanen-portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q158749|Q158749]] | [[Albert François Lebrun]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-29 | data-sort-value="1950" | 1950-03-06 | [[politika]] | [[Talaksan:Albert Lebrun 1932 (2).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q202136|Q202136]] | [[Barry Marshall]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-30 | | [[mikrobiyolohiya]] | [[Talaksan:Barry J Marshall.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q188668|Q188668]] | [[Thom Yorke]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-07 | | | [[Talaksan:AllPointsEastAug2022 (327 of 385) (52327062411) (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q155914|Q155914]] | [[Peter Simon Pallas]] | data-sort-value="1741" | 1741-09-22 | data-sort-value="1811" | 1811-09-08 | [[soolohiya]]<br/>[[botanika]]<br/>[[heograpiya]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[etnograpiya]]<br/>[[pilolohiya]] | [[Talaksan:Peter Simon Pallas. Stipple engraving by A. Tardieu after hi Wellcome V0004437.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q234949|Q234949]] | [[David Baltimore]] | data-sort-value="1938" | 1938-03-07 | data-sort-value="2025" | 2025-09-06 | [[biyokimika]]<br/>[[biyolohiyang molekular]]<br/>[[birolohiya]]<br/>[[biyolohiya]]<br/>[[henetika]]<br/>[[Inhenyeriyang henetiko]] | [[Talaksan:Dr. David Baltimore2 crop2.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q151593|Q151593]] | [[Olivier Messiaen]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | data-sort-value="1992" | 1992-04-27 | | [[Talaksan:Lezing Franse compoist Olivier Messiaen in Koninklijk Conservatorium in Den Haa, Bestanddeelnr 933-8262.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q180619|Q180619]] | [[Stephen Jay Gould]] | data-sort-value="1941" | 1941-09-10 | data-sort-value="2002" | 2002-05-20 | [[paleontolohiya]]<br/>[[kasaysayan ng agham]]<br/>[[ebolusyon]] | [[Talaksan:Stephen Jay Gould.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q115478|Q115478]] | [[Emil Theodor Kocher]] | data-sort-value="1841" | 1841-08-25 | data-sort-value="1917" | 1917-07-27 | [[Pag-oopera|pagtistis]] | [[Talaksan:Emil Theodor Kocher.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q52878|Q52878]] | [[Gustaf VI Adolf of Sweden]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-11 | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[arkeolohiya]]<br/>[[botanika]] | [[Talaksan:Gustaf VI Adolf of Sweden 1962.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q190626|Q190626]] | [[Aaron Klug]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-11 | data-sort-value="2018" | 2018-11-20 | [[kimika]]<br/>[[biyokimika]] | [[Talaksan:Aaron Klug 1979.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q216723|Q216723]] | [[Ronald Fisher]] | data-sort-value="1890" | 1890-02-17 | data-sort-value="1962" | 1962-07-29 | [[estadistika]]<br/>[[henetika]] | [[Talaksan:Youngronaldfisher2.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q122972|Q122972]] | [[Louis Agassiz]] | data-sort-value="1807" | 1807-05-28 | data-sort-value="1873" | 1873-12-14 | [[botanika]]<br/>[[heolohiya]]<br/>[[Glasyolohiya]]<br/>[[Iktiyolohiya]]<br/>[[biyolohiya]] | [[Talaksan:Louis Agassiz H6.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q152187|Q152187]] | [[August Krogh]] | data-sort-value="1874" | 1874-11-15 | data-sort-value="1949" | 1949-09-13 | [[pisyolohiya]] | [[Talaksan:August Krogh Bain 32006.jpg|center|128px]] |} ---- &sum; 114 items. {{Wikidata list end}} qwq4ufhpjwvamw1785girms4u2b6mx5 0 281735 2216057 2088068 2026-07-14T17:32:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216057 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian inhabited locality |en_name=Kadykchan |ru_name=Кадыкчан |image_skyline=Laika ac Kadykchan (6480293211).jpg |image_caption=Mga nakatiwangwang na gusaling apartamento sa Kadykchan noong 2011 |coordinates = {{coord|63|05|N|147|03|E|display=inline,title}} |map_label_position=right |image_coa= |coa_caption= |image_flag= |flag_caption= |anthem= |anthem_ref= |holiday= |holiday_ref= |federal_subject=[[Magadan Oblast]] |federal_subject_ref=<ref name="MagadanO_admlist">''Registry of the Administrative-Territorial Units of Magadan Oblast''</ref> |adm_data_as_of=Abril 2013 |adm_district_jur=[[Susumansky District]] |adm_district _jur_ref=<ref name="MagadanO_admlist" /> |inhabloc_cat=Pamayanang uring-urbano |inhabloc_cat_ref=<ref name="MagadanO_admlist" /> |inhabloc_type=Pamayanang paggawa |inhabloc_type_ref=<ref name="MagadanO_admlist" /> |mun_data_as_of= |mun_district_jur= |mun_district_jur_ref= |urban_settlement_jur= |urban_settlement_jur_ref= |mun_admctr_of= |mun_admctr_of_ref= |leader_title= |leader_title_ref= |leader_name= |leader_name_ref= |representative_body= |representative_body_ref= |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=0 |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest= |pop_latest_date= |pop_latest_ref= |established_date=dekada-1940 |established_title= |established_date_ref= |current_cat_date= |current_cat_date_ref= |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes= |postal_codes_ref= |dialing_codes= |dialing_codes_ref= |website= |website_ref= |date=Oktubre 2013 }} Ang '''Kadykchan''' ({{lang-ru|Кадыкча́н}}) ay isang itiniwangwang na [[Mga uri ng tinitirhang lokalidad sa Rusya|lokalidad urbano]] (isang [[pamayanang uring-urbano|pamayanang paggawa]] o ''work settlement'') sa [[Susumansky District]] ng [[Magadan Oblast]], [[Rusya]]. Matatagpuan ito sa [[daluyang lunas|lunas]] ng [[Ilog Ayan-Yuryakh]], 65 kilometro (40 milya) hilagang-kanluran ng [[Susuman]], ang [[sentrong pampangasiwaan]] ng distrito. Sang-ayon sa [[Senso ng Rusya noong 2010]], walang naitalang populasyon ang bayan. Ang pangalan ng pamayanan ay hango sa salitang [[Wikang Even|Even]] na nangangahulugang "maliit na bangin" o "bangin". ==Kasaysayan== Itinayo ang Kadykchan ng mga bilanggo ng gulag noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] para sa layuning pagkuha ng [[Karbon (bato)|karbon]]. Paglaon tinirhan ito ng mga minero mula sa dalawang mga minahan ng karbon<ref name=BBC>{{cite news|last1=Norton|first1=Jenny|title=The town that disappeared|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/the_town_that_disappeared|accessdate=18 December 2017|work=BBC|date=December 18, 2017}}</ref> na nagtustos sa planta ng kuryente ng Arkagalinskaya. Nasa 400 metro (1,300 talampakan) ang lalim ng mga minahan. Pagkaraan ng [[pagbuwag ng Unyong Sobyet]] noong 1991, nawawalan ng pakinabang ang pagmimina ng ginto sa lugar. Nagsara ang isang minahan noong 1992, at ang pagsabog sa isa pang minahan na ikinasawi ng anim na katao noong 1996 ang nagbigay-daan sa pasya na ipasara ang nalalabing mga minahan at para sa pamahalaan na magbigay ng tulong sa mga residente na lisanin ang bayan.<ref name=BBC/> Pinasabog ang mga pangunahing gusali.<ref name=BBC/> Magmula noong 2010, opisyal nang walang nananahan ang Kadykchan,<ref name="2010Census" /> ngunit iniulat ng mga manlalakbay na may isa hanggang dalawang matatag na residente na nakatira pa rin sa itiniwangwang na bayan noong 2012. ==Demograpiya== {{Historical populations |align=left |1970 |3,378 |1979 |4,764 |1989 |5,794 |2002 |875 |2010 |0 |align-fn=center |footnote=Senso 2010: <ref name="2010Census"/>; Senso 2002: <ref>{{ru-pop-ref|2002census}}</ref>; Senso 1989: <ref>{{ru-pop-ref|1989census}}</ref> }} {{clear}} ==Mga kawing panlabas== *[http://kadykchan.ru/ Unofficial website of Kadykchan] {{ru icon}} *[http://englishrussia.com/?p=2451 Pictures of Kadykchan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304112850/http://englishrussia.com/?p=2451 |date=2010-03-04 }} *[https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/the_town_that_disappeared The Town that Disappeared (BBC News)] ==Mga sanggunian== ===Talababa=== {{Reflist}} ===Mga pinagkunan=== *{{RussiaAdmMunRef|mag|adm|list}} {{Magadan Oblast}} [[Kategorya:Mga pamayanang uri-urbano sa Magadan Oblast]] [[Kategorya:Mga nabuwag na bayan sa Rusya]] cmgvlffqegqlljqe2njtv6vn3a434ij 0 296129 2216042 2193623 2026-07-14T13:03:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216042 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Gillian Anderson Berlinale 2017.jpg|name=|caption=Si Anderson sa [[67th Berlin International Film Festival|2017 Berlin International Film Festival]]|birth_name=Gillian Leigh Anderson|birth_date={{birth date and age|1968|8|9}}|birth_place=[[Chicago]], [[Illinois]], US|education=[[DePaul University]] ([[Bachelor of Fine Arts|BFA]])|occupation=Aktres, manunulat, prodyuser, direktor|years_active=1986–present|spouse={{Unbulleted list | {{marriage|[[Clyde Klotz]]|1994|1997|end=div.}} | {{marriage|Julian Ozanne|2004|2006|end=div.}} }}|partner={{Unbulleted list | Mark Griffiths (2006–12) | [[Peter Morgan]] (2016–present)}}<!-- Please note that this parameter is for life partners only -->|children=3<!-- Please do not add names to infobox, see WP:PRIVACY -->|website={{url|gilliananderson.ws}}}} '''Si Gillian Leigh Anderson''', {{Post-nominals|OBEh}} (ipinanganak noong Agosto 9, 1968) <ref name="whoswho">{{Who's Who|surname=ANDERSON|othernames=Gillian Leigh|id=U259257|volume=2015|edition=online [[Oxford University Press]]}} {{subscription required}}</ref> ay isang artista ng Amerikano-British. Kasama sa kanyang mga kredito ang pagganap bilang FBI Special Agent na si [[Dana Scully]] sa matagal na serye na ''[[Ang X-Files|The X-Files]]'', ang socialite na si Lily Bart sa pelikulang [[Terence Davies]] ' ''[[Ang Bahay ng Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' (2000), at [[Stella Gibson|DSU Stella Gibson]] sa drama ng krimen sa [[BBC]] serye sa telebisyon na ''[[Ang Pagbagsak (serye sa TV)|The Fall]]'' . Kabilang sa iba pang mga parangal, si Anderson ay nanalo ng isang [[Primetime Emmy Award para sa Natitirang Lead Actress sa isang Drama Series|Primetime Emmy Award]], isang [[Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Artista - Telebisyon sa Serye ng Telebisyon|Golden Globe Award]] at dalawang [[Screen Actors Guild Award para sa Natitirang Pagganap ng isang Babae na Artista sa isang Drama Series|Screen Actors Guild Awards]] . Siya ay nanirahan sa [[Londres|London]] mula noong 2002, matapos ang mga naunang taon na nahati sa pagitan ng United Kingdom at Estados Unidos. Matapos simulan ang kanyang karera sa entablado, nakamit ni Anderson ang pagkilala sa internasyonal para sa kanyang papel bilang FBI Special Agent na si Dana Scully sa seryeng Amerikanong sci-fi drama na ''X-Files'' . Kasama sa kanyang pelikula ang mga drama na ''[[Ang Makapangyarihang Celt|The Mighty Celt]]'' (2005), ''[[Ang Huling Hari ng Scotland (pelikula)|The Last King of Scotland]]'' (2006), ''[[Shadow Dancer (pelikula)|Shadow Dancer]]'' (2012), ''[[Bahay (film) ni Viceroy|Viceroy's House]]'' (2017) at dalawang pelikulang ''X-Files'' : ''[[Ang X-Files (pelikula)|The X-Files: Fight the Future]]'' (1998) ) at ''[[Ang X-Files: Nais Kong Maniwala|Ang X-Files: I Want to Belive]]'' (2008). Iba pang mga kilalang kredito sa telebisyon ay kinabibilangan ng: Lady Dedlock sa ''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' (2005), [[Wallis Simpson]] sa ''[[Anumang Human Heart (TV series)|Any Human Heart]]'' (2010), [[Miss Havisham]] in ''[[Mahusay na Pag-asa (2011 mga ministeryo)|Great Expectations]]'' (2011), Dr. [[Bedelia Du Maurier]] sa ''[[Hannibal (serye sa TV)|Hannibal]]'' (2013–2015), at Media sa ''[[American Gods (serye sa TV)|American Gods]]'' (2017). Noong 2019, nagsimulang maglaro si Anderson kay Jean Milburn sa [[Netflix]] comedy-drama na ''[[Edukasyong Pang-sex (serye sa TV)|Sex Education]]'' . Bukod sa pelikula at telebisyon, si Anderson ay gumanap din sa entablado at nakatanggap ng parehong mga parangal at kritikal na pagkilala. Kasama sa kanyang yugto ng trabaho ang ''[[Absent Kaibigan (maglaro)|Absent Friends]]'' (1991), kung saan nanalo siya ng isang [[Theatre World Award]] para sa Best Newcomer; ''[[Bahay ng Isang Manika|A Doll's House]]'' (2009), kung saan siya ay hinirang para sa isang [[Laurence Olivier Awards|Laurence Olivier Award]], at isang larawan ni [[Blanche DuBois]] sa ''[[Isang Deskripsyon na Pinangalanang Streetcar (play)|A Streetcar Named Desire]]'' (2014, 2016), na nanalo ng [[Gabi sa Pamantayang Gabi|''Evening Standard'' Theatre Award para sa Pinakamagaling na Aktres]] at tumanggap ng pangalawang Laurence Olivier Ang nominasyon ng Award para sa [[Laurence Olivier Award para sa Pinakamahusay na Artista|Best Actress]] . Noong 2019, ipinakita niya si Margo Channing sa paggawa ng entablado ng ''[[All About Eve]]'' kung saan natanggap niya ang pangatlong nominasyong Laurence Olivier Award. Si Anderson ay ang co-manunulat ng ''[[Ang Earthend Saga|The Earthend Saga]]'' nobela trilogy at ang gabay na self-help book WE: A Manifesto for Women Everywhere. Si Anderson ay aktibo sa pagsuporta sa maraming [[kawanggawa]] at mga organisasyong pantao. Siya ay isang honorary spokesperson para sa [[Neurofibromatosis]] Network at isang co-founder ng South Africa Youth Education for Sustainability (SAYes). Si Anderson ay itinalaga bilang isang honorary [[Opisyal ng Pinaka Mahusay na Order ng British Empire|Officer ng Pinaka Mahusay na Order of the British Empire]] (OBE) noong 2016 para sa kanyang mga serbisyo sa drama. == Talambuhay == Si Anderson ay ipinanganak sa Chicago, Illinois, ang anak na babae ni Rosemary "Posie" Alyce ( ''née'' Lane), isang [[Programmer|computer analyst]], at Homer Edward "Ed" Anderson III, na nagmamay-ari ng isang film [[Pag-post-paggawa|post-production]] company.<ref name="filmreference">{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/1/Gillian-Anderson.html|title=Gillian Anderson Biography (1968–)|publisher=Filmreference.com|accessdate=July 29, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gilliananderson.ws/transcripts/07_09/07grandrapids.shtml|title=Charity, celebrity blend well, actress says|last=Merrell|first=Sue|work=The Grand Rapids Press|publisher=gilliananderson.ws|date=May 18, 2007|accessdate=September 13, 2010}}</ref> Siya ay may Ingles, Aleman, at Irish na ninuno.<ref>{{cite web|title=Ancestry of Anderson's family|url=http://familytreemaker.genealogy.com/users/b/a/u/Don-Bauer/WEBSITE-0001/UHP-0475.html|accessdate=September 14, 2013|archive-date=Septiyembre 28, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928082904/http://familytreemaker.genealogy.com/users/b/a/u/Don-Bauer/WEBSITE-0001/UHP-0475.html|url-status=dead}}</ref> Di-nagtagal pagkatapos ng kanyang kapanganakan, ang kanyang mga magulang ay lumipat sa [[Puerto Rico]] sa loob ng 15 buwan, pagkatapos ay sa London. Ang pamilya ay lumipat upang ang kanyang ama ay maaaring dumalo sa [[London Film School]] .<ref name="BioYahoo">{{cite web|title=Biography: Gillian Anderson|publisher=Yahoo!|url=https://celebrity.yahoo.com/gillian-anderson/?nf=1|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126101826/https://celebrity.yahoo.com/gillian-anderson/?nf=1|archivedate=November 26, 2015}}</ref> Sa kanyang pagkabata, nakatira siya sa hilaga ng London's [[Tapusin ang Crouch|Crouch End]] at [[Harringay]] .<ref name="ES2014">{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/showbiz/celebrity-news/gillian-anderson-self-destruction-is-my-default-mode-9897489.html|title=Gillian Anderson: Self destruction is my default mode|last=Curtis|first=Nick|date=December 3, 2014|work=[[London Evening Standard]]|accessdate=August 26, 2015}}</ref> Siya ay isang mag-aaral ng Coleridge Primary School.<ref>{{cite web|url=http://www.gilliananderson.ws/transcripts/96_97/96okweekly.shtml|title=X-Rated Agents|accessdate=October 16, 2015|work=[[OK!]]|date=September 29, 1996}}</ref> Nang si Anderson ay 11 taong gulang, ang kanyang pamilya ay bumalik sa Estados Unidos, na nanirahan sa [[Grand Rapids, Michigan]] .<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/features/gillian-anderson-just-dont-ask-her-about-aliens-128348.html|title=Gillian Anderson: Just don't ask her about aliens|last=Thompson|first=Jonathan|accessdate=October 30, 2015|work=[[The Independent]]|date=November 17, 2002|archive-date=March 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030602/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/features/gillian-anderson-just-dont-ask-her-about-aliens-128348.html|url-status=dead}}</ref> Patuloy silang nagpapanatili ng isang patag sa London, at ginugol nila ang kanilang mga tag-init doon.<ref name="NPR"/> Nang maglaon ay sinabi ni Anderson na palagi niyang nilayon na bumalik sa England.<ref name=IndieW15>{{cite web|url=http://www.indiewire.com/article/gillian-anderson-on-owning-feminine-sexuality-in-the-fall-20150116|title=Gillian Anderson on Owning Feminine Sexuality in ''The Fall''|date=January 16, 2015|last=Shannon Miller|first=Liz|work=[[Indiewire]]|accessdate=October 21, 2015}}</ref> Sa Grand Rapids, dinaluhan niya ang Fountain Elementary at [[City High-Middle School]], isang programa para sa mga may talento na mag-aaral na may malaking diin sa mga humanities.<ref name="BioLT">{{cite web|url=http://www.lifetimetv.co.uk/people/gillian-anderson|title=Biography: Gillian Anderson|work=[[Lifetime (TV network)|Lifetime]]|access-date=2020-04-07|archive-date=2017-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406201521/http://www.lifetimetv.co.uk/people/gillian-anderson|url-status=dead}}</ref> Kasunod ng paglipat sa Grand Rapids, dumaan si Anderson sa isang mapaghimagsik na yugto bilang isang tinedyer; pag-inom ng droga, pakikipagtalik sa isang mas matandang kasintahan, at paglilinang ng isang [[punk]] hitsura (pagtitina ng kanyang buhok ng iba't ibang mga kulay, pag-ahit ng mga gilid ng kanyang ulo, palakasan ang isang butas ng ilong at isang all-black wardrobe).<ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/12/07/249240231/gillian-anderson-on-the-fall-and-getting-arrested-in-high-school|title=Gillian Anderson On 'The Fall' And Getting Arrested in High School|date=December 7, 2013|publisher=[[NPR]]|accessdate=September 21, 2015}}</ref><ref name="BioLT"/><ref name="Out2012">{{Cite news|last=Hicklin|first=Aaron|title=The Double Life of Gillian Anderson|url=http://www.out.com/entertainment/television/2012/03/13/gillian-anderson-lesbian-love-xfiles-Miss-Havisham|accessdate=September 21, 2015|work=Out|date=March 13, 2012}}</ref> Siya ay inilagay sa [[Sikoterapiya|therapy]] sa edad na 14 <ref name=Guardian15>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/stage/2015/feb/08/gillian-anderson-on-therapy-rebellion-and-being-weird|title=Gillian Anderson on therapy, rebellion and 'being weird'|last=Hattenstone|first=Simon|accessdate=August 23, 2015|work=[[The Guardian]]|date=February 8, 2015}}</ref> Pinakinggan ni Anderson ang mga banda tulad ng [[Patay na Kennedys|Dead Kennedys]] at [[Payat na Puppy|Skinny Puppy]] . Siya ay binoto ng kanyang mga kamag-aral bilang "clown ng klase", "pinaka-kakaibang batang babae" at "malamang na maaresto". Siya ay naaresto sa graduation night dahil sa [[Paghiwa at pagpasok|pagsira at pagpasok sa]] kanyang high school sa isang pagtatangka upang kola ang mga kandado ng mga pintuan.<ref name="Newsweek">{{cite web|url=http://www.newsweek.com/2015/02/27/x-files-behind-her-gillian-anderson-believer-306820.html|title='X-Files' Behind Her, Gillian Anderson Is a Believer|last=Mejia|first=Paula|accessdate=August 23, 2015|work=[[Newsweek]]|date=May 14, 2015}}</ref> Nang maglaon, nabawasan niya ang mga singil sa [[paglabag]] ..<ref>{{cite web|url=http://www.gilliananderson.ws/transcripts/96_97/9710us.shtml|title=US Magazine – 1997 Interview|last=Rochlin|first=Margy|accessdate=August 26, 2015|work=[[US Magazine]]|date=October 1, 1997}}</ref> Sa isang maagang edad si Anderson ay naging interesado sa [[Biyolohiyang pandagat|marine biology]], ngunit pagkatapos na maging interesado sa teatro sa kanyang pagdadalaga, nagsimula siyang umarte sa mga high school na produksyon, at kalaunan sa [[Teatro ng komunidad|teatro]] sa [[Teatro ng komunidad|komunidad]] .<ref name="BioLT"/> Nagsilbi rin siya bilang student intern sa [[Grand Rapids Civic Theatre at Paaralan ng Theatre Arts|Grand Rapids Civic Theatre and School of Theatre]] Arts . .<ref name=" Independent10">{{Cite news|last=Mottram|first=James|title=X-Files to YBAs: Gillian Anderson takes on the art world|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/xfiles-to-ybas-gillian-anderson-takes-on-the-art-world-1938231.html|accessdate=October 30, 2015|newspaper=The Independent|date=April 10, 2010|archive-date=September 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161044/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/xfiles-to-ybas-gillian-anderson-takes-on-the-art-world-1938231.html|url-status=dead}}</ref> Pagkatapos makapagtapos ng high school noong 1986, nag-aral siya sa [[Ang Theatre School sa DePaul University|Theatre School at DePaul University]] sa Chicago, kung saan nakakuha siya ng isang [[Bachelor of Fine Arts]] noong 1990.<ref>{{cite web|url=http://theatre.depaul.edu/ALUMNI/Pages/default.aspx|title=The Theatre School at DePaul University – Alumni|publisher=theatre.depaul.edu|accessdate=October 5, 2015|archive-date=Oktubre 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026184141/https://theatre.depaul.edu/alumni/Pages/default.aspx|url-status=dead}}</ref> Lumahok din si Anderson sa programang tag-init ng [[Pambansang Teatro ng Great Britain|National Theatre ng Great Britain]] sa [[Pamantasang Cornell|Cornell University]] .<ref name="BioLT"/> Upang suportahan ang kanyang sarili sa pananalapi sa mga taon ng kanyang mag-aaral, nagtrabaho siya sa [[Goose Island Brewery|Goose Island Brewpub]] sa Chicago. Matapos maging tanyag si Anderson, ang serbesa ay pinangalanan ang isa sa kanilang mga beers pagkatapos niya - isang [[Saison|Belgian Style Farmhouse Ale]], na tinawag na "Gillian".<ref name="IndieW15"/> Si Anderson ang panganay sa tatlong magkakapatid. Ang kanyang kapatid na si Aaron - na nasuri na may [[neurofibromatosis]] - namatay noong 2011&nbsp;ng isang tumor sa utak, sa edad na 30. Si Aaron ay isang DJ, isang mentor, at isang praktikal na [[Budismo|Buddhist]] . Siya ay nasa kanyang ikalawang taon ng isang programa sa PhD sa [[Sikolohiyang pangkaunlaran|Developmental Psychology]] sa [[Pamantasang Stanford|Stanford University]] nang siya ay na-diagnose na may [[glioblastoma]] noong 2008.<ref name=" NW98">{{cite web|url= http://www.gilliananderson.ws/transcripts/98/98newweekly.shtml|title=Gillian's Plea: "Save my sick brother"|date=March 9, 1998|author=Larry Kaplan|work=New Weekly|accessdate=November 9, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://obits.mlive.com/obituaries/grandrapids/obituary.aspx?pid=153833165|title=Aaron Anderson obituary|publisher=Obits.mlive.com|date=November 5, 2011|accessdate=June 8, 2013}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Zoe ay isang [[Karamik na sining|ceramicist]], na tinawag ni Anderson na "isang pambihirang artista".<ref name="youtube.com">{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=W2cNPsTJNac|title=Shindig – Gillian Anderson Interactive Q&A|via=YouTube|publisher=[[Shindig (video chat platform)|Shindig]]|date=March 11, 2015|accessdate=November 9, 2015}}</ref> Si Zoe ay hayag na bakla at ikinasal sa kanyang kapareha.<ref name="youtube.com"/> Si Anderson ay [[wikiwikiweb:bidialectal|bidialectal]] .<ref name=guardian17>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/11/gillian-anderson-times-when-really-bad|title=Gillian Anderson: 'There were times when life was really bad'|last=Aitkenhead|first=Decca|work=[[The Guardian]]|date=March 11, 2017|accessdate=August 17, 2017}}</ref> Gamit ang kanyang Ingles na tuldik at background, siya ay nilibak at nadama na wala sa lugar bilang isang tinedyer sa [[Midwestern United States|American Midwest]] at sa lalong madaling panahon nagpatibay ng isang [[Inland Northern American English|Midwestern accent]] . Hanggang sa araw na ito, madali siyang lumipat sa pagitan ng kanyang mga Amerikano at Ingles na mga accent.<ref name="guardian17" /><ref>{{cite web|last=Farndale|first=Nigel|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/5256285/Gillian-Anderson-bares-all.html|title=Gillian Anderson bares all|work=[[The Daily Telegraph]]|date=May 1, 2009|accessdate=March 24, 2010}}</ref> Noong Mayo 2013, sa isang pakikipanayam sa [[BlogTalkRadio]], tinalakay ni Anderson ang bagay tungkol sa kanyang [[pambansang pagkakakilanlan]] : "Tinanong ako kung naramdaman kong mas katulad ako ng isang Briton kaysa sa isang Amerikano at hindi ko alam kung ano ang sagot sa tanong na iyon. Alam ko na nararamdaman ko na ang London ay nasa bahay at tuwang-tuwa ako sa tulad ng aking tahanan. Gustung-gusto ko ang London bilang isang lungsod at nakakaramdam ako ng komportable doon. Sa mga tuntunin ng pagkakakilanlan, medyo naiinis pa rin ako. "<ref>{{cite web|url=http://www.blogtalkradio.com/robin-milling/2013/05/24/milling-about-with-gillian-anderson|title=Milling About with Gillian Anderson|date=May 24, 2013|work=[[BlogTalkRadio]]|accessdate=September 9, 2015}}</ref> == Mga nagawa == === Pelikula === {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Papel ! class="unsortable" | |- |1986 |''Three at Once'' |Woman 1 |Short film |- |1988 |''{{sortname|A|Matter of Choice|nolink=1}}'' |Young pregnant woman |Short film |- |1992 |''{{sortname|The|Turning|The Turning (1992 film)}}'' |April Cavanaugh | |- |1997 |''[[Chicago Cab]]'' |Southside Girl or Brenda |a.k.a. ''Hellcab'' |- | rowspan="3" |1998 |''[[The X-Files (film)|The X-Files]]'' |[[Dana Scully|FBI Special Agent Dana Scully]] |a.k.a. ''The X-Files: Fight the Future'' |- |''{{sortname|The|Mighty}}'' |Loretta Lee | |- |''[[Playing by Heart]]'' |Meredith | |- |1999 |''[[Princess Mononoke]]'' |Moro (voice) |English dubbing |- |2000 |''{{sortname|The|House of Mirth|The House of Mirth (2000 film)}}'' |Lily Bart | |- | rowspan="2" |2005 |''{{sortname|The|Mighty Celt}}'' |Kate Morrison | |- |''{{sortname|A|Cock and Bull Story}}'' |Herself/Widow Wadman | |- |2006 |''{{sortname|The|Last King of Scotland|The Last King of Scotland (film)}}'' |Sarah Merrit | |- |2007 |''[[Straightheads]]'' |Alice Comfort |a.k.a. ''Closure'' |- | rowspan="2" |2008 |''{{sortname|The|X-Files: I Want to Believe}}'' |Dana Scully | |- |''[[How to Lose Friends & Alienate People (film)|How to Lose Friends & Alienate People]]'' |Eleanor Johnson | |- |2009 |''[[Boogie Woogie (film)|Boogie Woogie]]'' |Jean Maclestone | |- |2010 |''[[No Pressure (film)|No Pressure]]'' |Herself |Short film |- |2011 |''[[Johnny English Reborn]]'' |Pamela "Pegasus" Thornton | |- | rowspan="3" |2012 |''[[Sister (2012 film)|Sister]]'' |Kristin Jansen |French title: ''L'Enfant d'en haut'' |- |''[[Shadow Dancer (film)|Shadow Dancer]]'' |Kate Fletcher | |- |''[[Room on the Broom (film)|Room on the Broom]]'' |Witch (voice) | |- | rowspan="3" |2013 |''[[Mr. Morgan's Last Love]]'' |Karen Morgan |a.k.a. ''Last Love'' |- |''[[From Up on Poppy Hill]]'' |Dr. Miki Hokuto (voice) |English dubbing |- |''[[I'll Follow You Down]]'' |Marika Whyte |a.k.a. ''Continuum'' |- | rowspan="2" |2014 |''[[Sold (2014 film)|Sold]]'' |Sophia | |- |''[[Robot Overlords]]'' |Kate Flynn | |- |2015 |''The Departure'' |[[Blanche Dubois]] |Short film, also director |- | rowspan="3" |2017 |''[[Viceroy's House (film)|Viceroy's House]]'' |[[Edwina Mountbatten]] | |- |''The Artist's Garden: American Impressionism''<ref>{{cite web|url=https://exhibitiononscreen.com/films/the-artists-garden|title=The Artist's Garden: American Impressionism|work=Exhibition on Screen|accessdate=March 17, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112163139/https://exhibitiononscreen.com/films/the-artists-garden/|url-status=dead}}</ref> |Narrator |Documentary |- |''[[Crooked House (film)|Crooked House]]'' |Magda West | |- | rowspan="3" |2018 |''[[The Spy Who Dumped Me]]'' |Wendy | |- |''[[UFO (2018 film)|UFO]]'' |Professor Hendricks | |- |''[[This Changes Everything (2018 film)|This Changes Everything]]'' |Herself |Documentary |- |2019 |''[[The Sunlit Night]]'' |Olyana Gregoriov | |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Papel ! class="unsortable" | |- |1993 |''[[Class of '96]]'' |Rachel |Episode: "The Accused" |- |1993–2002; 2016-2018 |''{{sortname|The|X-Files|The X-Files}}'' |[[Dana Scully|FBI Special Agent Dana Scully]] |213 episodes Appears in archival footage in “[[The Gift (The X-Files)|The Gift]]” Also writer and director of "[[all things]]" |- |1995 |''[[Eek! the Cat]]'' |Agent Scully (voice) |Episode: "[[List of Eek! The Cat episodes#Season 4 (1995–1996)|Eek Space 9]]" |- | rowspan="4" |1996 |''[[ReBoot]]'' |Data Nully (voice) |Episode: "[[List of ReBoot episodes#Season 2 (1995–1996)|Trust No One]]" |- |''Why Planes Go Down'' |Narrator |Documentary |- |''Spies Above'' |Narrator |Documentary |- |''[[Future Fantastic]]'' |Narrator |9 episodes |- |1996–2002 |''[[Hollywood Squares]]'' |Herself |5 episodes |- |1997 |''[[The Simpsons]]'' |Agent Scully (voice) |Episode: "[[The Springfield Files]]" |- | rowspan="2" |1999 |''[[Frasier]]'' |Jenny (voice) |Episode: "[[Frasier (season 6)#ep140|Dr. Nora]]" |- |''[[Harsh Realm]]'' |Narrator |Uncredited |- |2005 |''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' |Lady Dedlock |14 episodes |- |2007 |''[[Robbie the Reindeer]]'' |Queen Vorkana (voice) |Episode: "[[Robbie the Reindeer#Close Encounters of the Herd Kind|Close Encounters of the Herd Kind]]" |- |2008 |''[[Masterpiece (TV series)|Masterpiece]]'' |Herself |Episode: "[[List of Masterpiece Classic episodes#Season 38 (2008)|Sense and Sensibility]]" |- |2010 |''[[Any Human Heart (TV series)|Any Human Heart]]'' |[[Wallis Simpson|Wallis, Duchess of Windsor]] |3 episodes |- | rowspan="3" |2011 |''[[The Crimson Petal and the White (miniseries)|The Crimson Petal and the White]]'' |Mrs. Castaway |2 episodes |- |''[[Moby Dick (2011 miniseries)|Moby Dick]]'' |Elizabeth |2 episodes |- |''[[Great Expectations (2011 miniseries)|Great Expectations]]'' |[[Miss Havisham]] |3 episodes |- |2013–2016 |''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' |[[Stella Gibson|DSU Stella Gibson]] |17 episodes Also executive producer |- |2013–2015 |''[[Hannibal (TV series)|Hannibal]]'' |[[Bedelia Du Maurier|Dr. Bedelia Du Maurier]] |15 episodes |- | rowspan="3" |2014 |''[[Crisis (TV series)|Crisis]]'' |Meg Fitch |10 episodes |- |''[[Robot Chicken]]'' |Fairy Godmother/Fiona (voice) |Episode: "[[Robot Chicken (season 7)#ep128|Up, Up, and Buffet]]" |- |''[[National Theatre Live]]'' |[[Blanche DuBois]] |Episode: "[[National Theatre Live#Season 6|A Streetcar Named Desire]]" |- | rowspan="2" |2015 |''[[Top Gear (2002 series)|Top Gear]]'' |Herself |Episode: "[[Top Gear (series 22)#ep174|#22.6]]" |- |''The Widowmaker'' |Narrator |Documentary |- |2016 |''[[War & Peace (2016 TV series)|War & Peace]]'' |[[List of War and Peace characters#S|Anna Pavlovna Scherer]] |4 episodes |- | rowspan="2" |2017 |''[[Sanzoku no Musume Rōnya|Ronja the Robber's Daughter]]'' |Narrator |26 episodes |- |''[[American Gods (TV series)|American Gods]]'' |Media |4 episodes |- |2019–2023 |''[[Sex Education (TV series)|Sex Education]]'' |Jean Milburn |16 episodes |- |2020 |''[[The Crown (TV series)|The Crown]]'' |[[Margaret Thatcher]] |Season 4 |} === Video games === {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Papel ! class="unsortable" | |- |1996 |[[Microsoft Hellbender|''Hellbender'']] |E.V.E. (Enhanced Virtual Entity) | |- |1998 |''[[The X-Files Game]]'' |[[Dana Scully]] | |- |2004 |''[[The X-Files: Resist or Serve]]'' |Dana Scully | |- |2020 |''[[Star Citizen#Squadron 42|Squadron 42]]'' |Captain Rachel MacLaren |''Post-production'' |} === Music videos === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Pamagat ng kanta ! scope="col" |Artista ! scope="col" |Direktor |- |1997 |"Extremis" |Hal featuring Gillian Anderson |David McNabb<ref>{{cite web|url=http://www.hamariweb.uk/watch?v=gIx7amfJefw|title=Hal featuring Gillian Anderson – Extremis Original Edit|accessdate=April 3, 2016|archive-date=Abril 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416085754/http://www.hamariweb.uk/watch?v=gIx7amfJefw|url-status=dead}}</ref> |} === Entablado === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Pamagat ! Papel ! Direktor ! Playwright ! Lugar |- | 1983 | ''[[Arsenic and Old Lace (play)|Arsenic and Old Lace]]'' | Officer Brophy | {{N/a}} | [[Joseph Kesselring]] | City High School, Grand Rapids, Michigan<ref>{{cite web|url=http://gfiles.toddverbeek.com|title=The G-Files: the search for Gillian Anderson's roots|accessdate=October 4, 2006}}</ref> |- | 1990 | ''[[A Flea in Her Ear]]'' | Eugenie | {{N/a}} | [[Georges Feydeau]] | The Theatre School, DePaul University, Chicago, Illinois<ref>{{cite web|url=http://www.mjq.net/xfiles/gillian.htm|title=Gillian Anderson CBC Interview|accessdate=September 3, 2015}}</ref> |- | 1991 | ''[[Absent Friends (play)|Absent Friends]]'' | Evelyn | [[Lynne Meadow]] | [[Alan Ayckbourn]] | [[Manhattan Theatre Club]], New York<ref name=AbsentFriends>{{Cite news|last=Witchel|first=Alex|title=Two Newcomers Make Waves in Ayckbourn Play|url=https://www.nytimes.com/1991/02/20/theater/two-newcomers-make-waves-in-ayckbourn-play.html|accessdate=February 10, 2016|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 20, 1991}}</ref> |- | 1992 | ''[[The Philanthropist (play)|The Philanthropist]]'' | Celia | [[Gordon Edelstein]] | [[Christopher Hampton]] | [[Long Wharf Theatre]], New Haven, Connecticut<ref name=Philanthropist>{{Cite news|last=Klein|first=Alvin|title=THEATER; 'The Philanthropist'|url=https://www.nytimes.com/1992/02/02/nyregion/theater-the-philanthropist.html|accessdate=September 24, 2012|newspaper=[[The New York Times]]|date=February 2, 1992}}</ref> |- | 1999–2000 | ''[[The Vagina Monologues]]'' | {{N/a}} | [[Eve Ensler]] | Eve Ensler | Los Angeles & London<<ref name="VagMon">{{cite news|last=Kellaway|first=Kate|title=Talking 'bout our genitalia|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2001/apr/22/features.review27|accessdate=October 7, 2015|work=[[The Guardian]]|date=April 22, 2001}}</ref> |- | 2002–2003 | ''What The Night Is For'' | Melinda Metz | [[John Caird (director)|John Caird]] | [[Michael Weller]] | [[Comedy Theatre]], London<ref name=WTNIF>{{Cite news|last=Billington|first=Michael|title=What The Night Is For|url=https://www.theguardian.com/stage/2002/nov/28/theatre.artsfeatures1|accessdate=February 10, 2016|newspaper=[[The Guardian]]|date=November 28, 2002}}</ref> |- | 2004 | ''The Sweetest Swing in Baseball'' | Dana Fielding | [[Ian Rickson]] | [[Rebecca Gilman]] | [[Royal Court Theatre]], Londonref name="Bio3">{{cite web|title=About Gillian – Biography (page 3)|work=gilliananderson.ws|url=http://www.gilliananderson.ws/about/bio3.shtml}}</ref> |- | 2009 | '' [[A Doll's House]]'' | Nora Helmer | [[Zinnie Harris]] | [[Henrik Ibsen]] | [[Donmar Warehouse]], London<ref name=DollHouse>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/5256285/Gillian-Anderson-bares-all.html|title=Gillian Anderson interview for 'A Doll's House'|last=Farndale|first=Nigel|work=[[The Daily telegraph]]|date=May 1, 2009|accessdate=September 24, 2012}}</ref> |- | 2010 | ''We Are One: A celebration of tribal peoples'' | {{N/a}} | [[Mark Rylance]] | Joanna Eede {{small|(author)}} | [[Apollo Theatre]], London<ref name=Tribal>{{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/news/5623|title=Stars line up in West End to celebrate tribal peoples|date= March 9, 2010|work= Survival International|accessdate=October 5, 2015}}</ref> |- |2013 | ''Letters Live'' | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | [[Tabernacle, Notting Hill|The Tabernacle]], Notting Hill, London<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/media/2013/dec/11/benedict-cumberbatch-gillian-anderson-letters-live|title=Benedict Cumberbatch and Gillian Anderson do it by the book|date=December 11, 2013|newspaper=The Guardian|accessdate=February 6, 2016}}</ref> |- | 2014 | ''[[A Streetcar Named Desire (play)|A Streetcar Named Desire]]'' | [[Blanche DuBois]] | [[Benedict Andrews]] | [[Tennessee Williams]] | [[Young Vic]], London<ref name=YoungVic>{{cite web|title=Production Page|url=http://www.youngvic.org/whats-on/a-streetcar-named-desire|website=Young Vic Theatre|accessdate=August 20, 2014|archive-date=Agosto 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822052444/http://www.youngvic.org/whats-on/a-streetcar-named-desire|url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| 2016 | ''Letters Live'' | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | [[Freemasons' Hall, London|Freemasons' Hall]], London<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2016/feb/05/russell-brand-benedict-cumberbatch-gillian-anderson-letters-live-2016|title=Russell Brand, Benedict Cumberbatch and Gillian Anderson return to Letters Live |date= February 5, 2016|author=Sian Cain|newspaper=The Guardian|accessdate=February 6, 2016}}</ref> |- | ''A Streetcar Named Desire'' | Blanche DuBois | Benedict Andrews | Tennessee Williams | [[St. Ann's Warehouse]], New York City<ref name="St.Ann">{{cite web|title=St. Ann's Warehouse – A Young Vic & Joshua Andrews Co-Production|url=http://stannswarehouse.org/show/streetcar-named-desire|website=St. Ann's Warehouse|accessdate=July 18, 2015}}</ref> |- | ''Letters Live'' | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | Freemasons' Hall, London<ref>{{cite web| url=http://letterslive.com/event/letters-live-at-freemasons-hall-october-2016|title=Letters Live at Freemasons' Hall, October 2016|work=Letters Live|accessdate=September 21, 2016}}</ref> |- | 2019 | ''[[All About Eve]]'' | Margo Channing | [[Ivo van Hove]] | [[Mary Orr]] / [[Joseph L. Mankiewicz]] | [[Noël Coward Theatre]]<ref name="Eve">{{cite web|url=http://allabouteveplay.com/|title=All About Eve|accessdate=February 21, 2020|archive-date=Septiyembre 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923052400/http://allabouteveplay.com/|url-status=dead}}</ref> |} === Radio === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Pamagat ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Channel |- |2007 |''[[84, Charing Cross Road]]'' |[[Helene Hanff]] |[[BBC Radio 4]]<ref>{{cite news|last=Plunkett|first=John|title=X Files star Gillian Anderson to appear in Radio 4 play|url=https://www.theguardian.com/media/2007/nov/29/bbc.radio?gusrc=rss&feed=media|accessdate=October 30, 2015|newspaper=[[The Independent]]|date=November 29, 2007}}</ref> |} == Mga parangal at nominasyon == {| class=infobox style="width:20em; text-align:left; font-size:90%; vertical-align:middle; background-color:#white;" |- ! colspan=2 style="text-align:center;"| '''Gillian Anderson awards''' |- | colspan=3 style="text-align:center;" | |- | colspan="3" style="text-align:center;" | {| |- style="background-color#d9e8ff; text-align:center;" ! style="vertical-align: middle;"| Award | style="background#cceecc; font-size:8pt;" width="60px"| Wins | style="background#eecccc; font-size:8pt;" width="60px"| Nominations |- |align=center| ;[[British Academy Television Awards|BAFTA TV Awards]] |{{won|0}} |{{nom|2}} |- |align=center| ;[[Golden Globe Awards]] |{{won|1}} |{{nom|5}} |- |align=center| ;[[Primetime Emmy Award|Emmy Awards]] |{{won|1}} |{{nom|5}} |- |align=center| ;[[Laurence Olivier Award|Olivier Awards]] |{{won|0}} |{{nom|3}} |- |align=center| ;[[Screen Actors Guild Award|SAG Awards]] |{{won|2}} |{{nom|9}} |- |align=center| ;[[Saturn Award]]s |{{won|1}} |{{nom|10}} |- |- style="background-color#d9e8ff" |- | {{won|Awards won}} | colspan=2 width=50 {{won|31}} |- | {{draw|Runner-up}} | colspan=2 width=50 {{draw|5}} |- | {{nom|Nominations}} | colspan=2 width=50 {{nom|108}} |} |} ===Motion picture awards=== ====Blockbuster Entertainment Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta<ref>{{cite web|url=http://www.cineteka.com/index.php?op=Award&id=52|title=Blockbuster Entertainment Awards|accessdate=26 October 2015}}</ref> |- | 1999 | ''[[The X-Files (film)|The X-Files]]'' | [[Blockbuster LLC|Favorite Actress – Sci-Fi]] | {{won}} |} ====British Independent Film Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[BIFA Award for Best Performance by an Actress in a British Independent Film|Best Actress]] | {{won}} |} ====Chlotrudis Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- |rowspan="2"| 2002 |rowspan="2"| ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | Best Actress | {{nom}} |- | Audience Best Actress Award | {{won}} |} ====Irish Film and Television Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2005 | ''[[The Mighty Celt]]'' | [[Irish Film and Television Awards|Best International Actress]] | {{won}}<ref>{{cite web|url= http://www.ifta.ie/winners/iftawinners2005.html|title= Winners 2005 – IFTA|work=[[Irish Film & Television Academy]]|accessdate=October 27, 2015}}</ref> |} ====Satellite Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture#Best Actress – Motion Picture Drama (1996–2010)|Best Actress – Motion Picture Drama]] | {{nom}} |} ====Saturn Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | [[25th Saturn Awards|1998]] | ''[[The X-Files (film)|The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress#1990s|Best Actress]] | {{nom}} |} ===Television awards=== ====Aftonbladet TV Prize==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta<ref>{{cite web|url= http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/tv/article11340817.ab|title=Här är alla tidigare vinnare - Aftonbladets TV-pris, vinnare 1983-2006 |work=aftonbladet.se|accessdate=October 26, 2015}}</ref> |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | Best Foreign TV Personality - Female (Bästa utländska kvinna) | {{won}} |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | Best Foreign TV Personality - Female (Bästa utländska kvinna) | {{won}} |} ====BAFTA TV Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | [[British Academy Television Awards 2006|2006]] | ''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' | [[British Academy Television Award for Best Actress#2000s|Best Actress on Television]] | {{nom}} |- | [[British Academy Television Awards 2011|2011]] | ''[[Any Human Heart (TV series)|Any Human Heart]]'' | [[British Academy Television Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress on Television]] | {{nom}} |} ====Bravo Otto==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | [[Bravo Otto#Winners (Gold – Silver – Bronze)|Best Female TV Star]] | {{won}} |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[Bravo Otto#Winners (Gold – Silver – Bronze)|Best Female TV Star]] | {{won}} |- | 1998 | ''[[The X-Files]]'' | [[Bravo Otto#Winners (Gold – Silver – Bronze)|Best Female TV Star]] | {{won}} |- | 1999 | ''[[The X-Files]]'' | [[Bravo Otto#Winners (Gold – Silver – Bronze)|Best Female TV Star]] | {{draw|Runner-up}} |- | 2000 | ''[[The X-Files]]'' | [[Bravo Otto#Winners (Gold – Silver – Bronze)|Best Female TV Star]] | {{no|Third place}} |} ====Broadcasting Press Guild Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2006 | ''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' | [[Broadcasting Press Guild|Best Actress]] | {{won}}<ref>{{cite web| url= http://www.broadcastingpressguild.org/2006/03/31/broadcasting-press-guild-32nd-annual-television-and-radio-awards |title= Broadcasting Press Guild 32nd Annual Television and Radio Awards |date= March 31, 2006|work=[[Broadcasting Press Guild]] |accessdate= October 15, 2015}}</ref> |- | rowspan="2"| 2012 | ''[[The Crimson Petal and the White (TV miniseries)|The Crimson Petal and the White]]'' | [[Broadcasting Press Guild|Best Actress]] | {{nom}}<ref name="BPG12">{{cite web|url=http://www.broadcastingpressguild.org/2012/02/23/shortlists-announced-for-broadcasting-press-guild-tv-awards/|title=Shortlists announced for Broadcasting Press Guild TV Awards|last=Douglas|first=Torin|date=23 February 2012|work=[[Broadcasting Press Guild]]|accessdate= October 15, 2015}}</ref> |- | ''[[Great Expectations (2011 miniseries)|Great Expectations]]'' | [[Broadcasting Press Guild|Best Actress]] | {{nom}}<ref name="BPG12" /> |- | 2014 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[Broadcasting Press Guild|Best Actress]] | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.broadcastingpressguild.org/2014/02/20/broadcasting-press-guild-40th-tv-radio-awards/|title=Broadcasting Press Guild: 40th TV & Radio Awards|accessdate=26 October 2015}}</ref> |- | 2015 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[Broadcasting Press Guild|Best Actress]] (longlisted) | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.broadcastingpressguild.org/bpgawards/bpg-awards-2015/best-actress/|title=BPG 2015 Best Actress Nomination|accessdate=26 October 2015}}</ref> |} ====C21 International Drama Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2015 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | Best Female Performance | {{nom}}<ref>{{cite web|url= http://www.c21media.net/c21-drama-award-finalists-announced|title= C21 Drama Award Finalists Announced|work= C21 Media|accessdate=November 28, 2015}}</ref> |} ====Crime Thriller Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2013 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[Crime Thriller Awards#2013 awards|Best Actress Dagger]] | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.crimethrillerawards.com/filmtvaward/best-actress-dagger-2/|title=Best Actress Dagger 2014|accessdate=19 August 2015|archive-date=30 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130040409/http://www.crimethrillerawards.com/filmtvaward/best-actress-dagger-2/|url-status=dead}}</ref> |} ====Fangoria Chainsaw Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2015 | ''[[Hannibal (TV series)|Hannibal]]'' | [[Fangoria Chainsaw Awards|Favorite Supporting Actress on Television]] | {{won}}<ref>{{cite news|url=http://www.fangoria.com/new/the-2015-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/|title=The 2015 FANGORIA Chainsaw Awards Winners and Full Results!|work=[[Fangoria]]|last=Gingold|first=Michael|date=June 1, 2015|accessdate=June 1, 2015|archive-date=Hunyo 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627174302/http://fangoria.com/new/the-2015-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/|url-status=dead}}</ref> |- | 2016 | ''[[Hannibal (TV series)|Hannibal]]'' | [[Fangoria Chainsaw Awards|Favorite Supporting Actress on Television]] | {{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.fangoria.com/new/the-2016-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/|title=The 2016 FANGORIA Chainsaw Awards Winners and Full Results!|work=[[Fangoria]]|date=May 10, 2016|accessdate=May 10, 2016|archive-date=Mayo 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510182617/http://www.fangoria.com/new/the-2016-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/|url-status=dead}}</ref> |} ====Gold Derby TV Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2006 | ''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' | TV Movie/Mini Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url= https://www.imdb.com/event/ev0003547/2006|title=Gold Derby Awards 2006|accessdate=May 4, 2016}}</ref> |- | 2012 | ''[[Great Expectations (2011 miniseries)|Great Expectations]]'' | TV Movie/Mini Supporting Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0003547/2012|title= Gold Derby Awards 2012|accessdate=May 4, 2016}}</ref> |- | 2014 | ''[[Hannibal (TV series)|Hannibal]]'' | Drama Guest Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0003547/2014|title=Gold Derby Awards 2014|accessdate=May 4, 2016}}</ref> |- | 2017 | ''[[American Gods (TV series)|American Gods]]'' | Drama Guest Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.goldderby.com/article/2017/2017-gold-derby-tv-awards-nominations-this-is-us-the-leftovers-stranger-things-news-135724608|title=2017 Gold Derby TV Awards nominations: 'This is Us,' 'Veep,' 'The Leftovers,' 'Stranger Things' among top contenders7|work=Gold Derby Awards|accessdate=August 17, 2017}}</ref> |} ====Golden Globe Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta<ref>{{cite web|url= http://www.hfpa.org/browse/?param=/member/28970 |title= Gillian Anderson – Golden Globe Official Website|work=[[Golden Globe Award]]|accessdate=October 26, 2015}}</ref> |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{won}} |- | 1998 | ''[[The X-Files]]'' | [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 1999 | ''[[The X-Files]]'' | [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 2007 | ''[[Bleak House (2005 TV series)|Bleak House]]'' | [[Golden Globe Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Actress – Miniseries or Television Film]] | {{nom}} |} ====Golden Nymph Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2015 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | Outstanding Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.tvfestival.com/pdfz/2015NomineesGNA.pdf|title=Golden Nymph Award 2015|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628124023/http://www.tvfestival.com/pdfz/2015NomineesGNA.pdf|archive-date=June 28, 2017|url-status=dead}}</ref> |} ====Kids' Choice Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The X-Files]]'' | [[Kids' Choice Awards|Favorite Television Friends]] <small>(shared with [[David Duchovny]])</small> | {{nom}} |} ====National Television Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | [[National Television Awards|Most Popular Actress]] | {{nom}} |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[National Television Awards|Most Popular Actress]] | {{nom}} |- | 2014 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[National Television Awards|Best Detective]] (longlisted) | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/film-tv/news/the-fall-and-gillian-anderson-cop-nominations-at-national-television-awards-29586755.html|title=The Fall and Gillian Anderson cop nominations at National Television Awards |work= Belfast Telegraph |accessdate=November 5, 2015}}</ref> |- | 2016 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[National Television Awards|Drama Performance]] (longlisted) | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.nationaltvawards.com|work=[[National Television Awards]]|at=nationaltvawards.com|title=National Television Awards (2016)|publisher=[[National Television Awards]]|accessdate=October 6, 2015}}</ref> |- | 2017 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[National Television Awards|Drama Performance]] (longlisted) | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.nationaltvawards.com|work=[[National Television Awards]]|at=nationaltvawards.com|title=National Television Awards (2017)|publisher=[[National Television Awards]]|accessdate=October 11, 2016}}</ref> |} ====Pan-American Association of Film & Television Journalists Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2012 | ''[[Great Expectations (2011 miniseries)|Great Expectations]]'' | Best Supporting actress in a Miniseries or TV Movie | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/08/paaftj-television-awards-winners-announced-community-and-breaking-bad-earn-top-honors|title=PAAFTJ Television Awards winners announced: "Community" and "Breaking Bad" earn top honors|work=TV by the Numbers|accessdate=November 5, 2015|archive-date=March 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309234757/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/08/paaftj-television-awards-winners-announced-community-and-breaking-bad-earn-top-honors/|url-status=dead}}</ref> |} ====People's Choice Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1995 | ''[[The X-Files]]'' | [[People's Choice Awards|Favorite Female Television Performer]] | {{nom}} |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | [[People's Choice Awards|Favorite Female Television Performer]] | {{nom}} |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[People's Choice Awards|Favorite Female Television Performer]] | {{nom}} |- | 1998 | ''[[The X-Files]]'' | [[People's Choice Awards|Favorite Female Television Performer]] | {{nom}} |- | 1999 | ''[[The X-Files]]'' | [[People's Choice Awards|Favorite Female Television Performer]] | {{nom}} |} ====Primetime Emmy Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta<ref>{{cite web|url=http://www.emmys.com/bios/gillian-anderson|title=Gillian Anderson - Television Academy - Emmy Awards|work=[[Primetime Emmy Awards]]|accessdate=April 1, 2014}}</ref> |- | [[48th Primetime Emmy Awards|1996]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series#1990s|Outstanding Lead Actress in a Drama Series]] | {{nom}} |- | [[49th Primetime Emmy Awards|1997]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series#1990s|Outstanding Lead Actress in a Drama Series]] | {{won}} |- | [[50th Primetime Emmy Awards|1998]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series#1990s|Outstanding Lead Actress in a Drama Series]] | {{nom}} |- | [[51st Primetime Emmy Awards|1999]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series#1990s|Outstanding Lead Actress in a Drama Series]] | {{nom}} |- | [[58th Primetime Emmy Awards|2006]] | ''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' | [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Miniseries or a Movie#2000s|Outstanding Lead Actress in a Miniseries or a Movie]] | {{nom}} |} ====Roma Fiction Fest's Artistic Excellence Award==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2012 | ''[[Great Expectations (2011 miniseries)|Great Expectations]]'' | Artistic Excellence Award | {{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.livinginrome.net/2012/10/gillian-anderson-and-matthew-macfadyen.html |title=Gillian Anderson and Matthew Macfadyen at BBC Worldwide Day - Roma Fiction Fest 2012 |work=Living in Rome |date=October 2, 2012 |accessdate=October 26, 2015}}</ref> |} ====Satellite Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 1998 | ''[[The X-Files]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 1999 | ''[[The X-Files]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 2001 | ''[[The X-Files]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |- | 2006 | ''[[Bleak House (2005 TV serial)|Bleak House]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Actress – Miniseries or Television Film]] | {{nom}} |- | 2012 | ''[[Great Expectations (2011 TV serial)|Great Expectations]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Actress – Miniseries or Television Film]] | {{nom}} |- | 2015 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] | {{nom}} |} ====Saturn Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | [[23rd Saturn Awards|1996]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#1990s|Best Actress on Television]] | {{won}} |- | [[24th Saturn Awards|1997]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#1990s|Best Actress on Television]] | {{nom}} |- | [[25th Saturn Awards|1998]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#1990s|Best Actress on Television]] | {{nom}} |- | [[26th Saturn Awards|1999]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#1990s|Best Actress on Television]] | {{nom}} |- | [[27th Saturn Awards|2000]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#2000s|Best Actress on Television]] | {{nom}} |- | [[28th Saturn Awards|2001]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#2000s|Best Actress on Television]] | {{nom}} |- | rowspan="2"|[[42nd Saturn Awards|2015]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#2010s|Best Actress on Television]] | {{nom}}<ref name="Saturn2015">{{cite web|title=42nd Annual Saturn Awards - Television Nominations|url=https://www.youtube.com/watch?v=MsAQzS3YdWc|work=[[Saturn Awards]]|date=February 24, 2016|accessdate=February 24, 2016}}</ref> |- | ''[[Hannibal (TV series)|Hannibal]]'' | [[Saturn Award for Best Supporting Actress on Television#2010s|Best Supporting Actress on Television]] | {{nom}}<ref name="Saturn2015" /> |- | [[44th Saturn Awards|2018]] | ''[[The X-Files]]'' | [[Saturn Award for Best Actress on Television#2010s|Best Actress on Television]] | {{nom}}<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/saturn-awards-nominations-2018-black-panther-walking-dead-1202727752/|title='Black Panther,' 'Walking Dead' Rule Saturn Awards Nominations|last=McNary|first=Dave|date=March 15, 2018|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=March 19, 2018}}</ref> |} ====Sci-Fi Universe Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta<ref>{{cite web|url=http://www.cineteka.com/index.php?op=Award&id=168|title=Sci-Fi Universe Magazine|accessdate=26 October 2015}}</ref> |- | 1995 | ''[[The X-Files]]'' | Universe Reader's Choice Award - Best Actress in a Genre TV Series | {{won}} |} ====Screen Actors Guild Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] | {{won}} |- |rowspan="2"| 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] | {{won}} |- | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series|Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] | {{nom}} |- |rowspan="2"| 1998 | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] | {{nom}} |- | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series|Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] | {{nom}} |- |rowspan="2"| 1999 | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] | {{nom}} |- | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series|Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] | {{nom}} |- | 2000 | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] | {{nom}} |- | 2001 | ''[[The X-Files]]'' | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] | {{nom}} |} ====SFX Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | Best SF/Fantasy Actress | {{won}} |} ====Sichuan TV Festival – International Gold Panda Awards for TV Drama==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2015 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | Best Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.sctvf.com/sys/go?pageUrl=3w/news&nid=62aff3de-761a-499e-8388-5dff844647a5|title=Sichuan TV Festival – 2015 International "Gold Panda" Awards for TV Drama|work=Sichuan TV Festival|accessdate=November 11, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208121301/http://www.sctvf.com/sys/go?pageUrl=3w%2Fnews&nid=62aff3de-761a-499e-8388-5dff844647a5|archivedate=December 8, 2015|df=mdy-all}}</ref> |} ====TV Guide Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1999 | ''[[The X-Files]]'' | Favorite Actress in a Drama | {{nom}} |- | 2000 | ''[[The X-Files]]'' | Favorite Actress in a Drama | {{nom}} |} ====Viewers for Quality Television Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1994 | ''[[The X-Files]]'' | [[Viewers for Quality Television|Best Actress in a Quality Drama Series]] | {{nom}} |- | 1995 | ''[[The X-Files]]'' | [[Viewers for Quality Television|Best Actress in a Quality Drama Series]] | {{nom}} |- | 1996 | ''[[The X-Files]]'' | [[Viewers for Quality Television|Best Actress in a Quality Drama Series]] | {{nom}} |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[Viewers for Quality Television|Best Actress in a Quality Drama Series]] | {{nom}} |- | 1998 | ''[[The X-Files]]'' | [[Viewers for Quality Television|Best Actress in a Quality Drama Series]] | {{won}} |- | 1999 | ''[[The X-Files]]'' | [[Viewers for Quality Television|Best Actress in a Quality Drama Series]] | {{won}} |} ===Critic awards=== ====Critics' Choice Television Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | [[2nd Critics' Choice Television Awards|2012]] | ''[[Great Expectations (2011 TV serial)|Great Expectations]]'' | [[Critics' Choice Television Award for Best Actress in a Movie/Miniseries|Best Actress in a Movie/Miniseries]] | {{nom}} |- | [[8th Critics' Choice Television Awards|2018]] | ''[[American Gods (TV series)|American Gods]]'' | [[Critics' Choice Television Award for Best Supporting Actress in a Drama Series|Best Supporting Actress in a Drama Series]] | {{nom}} |} ====London Critics Circle Film Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[London Film Critics Circle Awards 2000|Actress of the Taon]] | {{nom}} |} ====National Society of Film Critics Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[2000 National Society of Film Critics Awards#Best Actress|Best Actress]] | {{draw|Runner-up}} |} ====New York Film Critics Circle Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[2000 New York Film Critics Circle Awards|Best Actress]] | {{draw|Runner-up}} |} ====Television Critics Association Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1997 | ''[[The X-Files]]'' | [[TCA Award for Individual Achievement in Drama|Individual Achievement in Drama]] | {{nom}} |} ====Toronto Film Critics Association Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2001 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[Toronto Film Critics Association Awards 2001|Best Actress]] | {{draw|Runner-up}} |} ====Village Voice Film Poll Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2000 | ''[[The House of Mirth (2000 film)|The House of Mirth]]'' | [[Village Voice Film Poll#Best Lead Performance|Best Lead Performance]] | {{won}} |} ===Theatre Awards=== ====Broadway World: UK Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2014 | ''[[A Streetcar Named Desire]]'' | Best Leading Actress in a New Production of a Play <small>(Tied with [[Anna Madeley]])</small> | {{won}}<ref>{{cite web|url= http://www.broadwayworld.com/westend/article/BWWUK-Awards-2014-MISS-SAIGON-Sweeps-The-Board-20141127|title=BWW:UK Awards 2014: MISS SAIGON Sweeps The Board!|work=Broadway World|accessdate=October 27, 2015}}</ref> |} ====Evening Standard Theatre Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2014 | ''[[A Streetcar Named Desire]]'' | [[Evening Standard Theatre Awards#Best Actress|The Natasha Richardson Award for Best Actress]] | {{won}}<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30271792|title= Gillian Anderson and Tom Hiddleston win at Evening Standard Theatre Awards|work=[[BBC]]|accessdate=October 27, 2015|date= December 2014|last1= Masters|first1= Tim}}</ref> |} ====Laurence Olivier Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | [[2010 Laurence Olivier Awards|2010]] | ''[[A Doll's House]]'' | [[Laurence Olivier Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}}<ref>{{cite web|url= http://www.olivierawards.com/winners/view/item110508/olivier-winners-2010|title= Olivier Winners 2010 |work=[[Laurence Olivier Awards]] |accessdate=October 27, 2015}}</ref> |- | [[2015 Laurence Olivier Awards|2015]] | ''[[A Streetcar Named Desire]]'' | [[Laurence Olivier Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}}<ref>{{cite web|url= http://www.olivierawards.com/nominations/view/item274550/best-actress|title=Olivier Winners 2015 |work=[[Laurence Olivier Awards]] |accessdate=October 27, 2015}}</ref> |- | [[2019 Laurence Olivier Awards|2019]] | ''[[All About Eve]]'' | [[Laurence Olivier Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}}<ref>{{cite web|url= https://officiallondontheatre.com/olivier-awards/year/2019/|title= Olivier Awards 2019 |work=[[Laurence Olivier Awards]] |accessdate=February 21, 2020}}</ref> |} ====Theatre World Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 1990-1991 | ''[[Absent Friends (play)|Absent Friends]]'' | Newcomer | {{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.theatreworldawards.org/past-recipients.html|title=Theatre World Award Recipients|work=[[Theatre World Award]]|accessdate=October 27, 2015|archive-date=Oktubre 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004022514/http://www.theatreworldawards.org/past-recipients.html|url-status=dead}}</ref> |} ====WhatsonStage.com Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2003 | ''What the Night is For'' | [[WhatsOnStage Awards Results - 2003|Best Actress in a Play]] | {{Won}}<ref>{{cite web|url= http://awards.whatsonstage.com/archive/2003-results|title= WhatsOnStage Awards 2003 Results|work= [[WhatsOnStage Awards]]|accessdate= October 27, 2015|archive-date= January 20, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160120201152/http://awards.whatsonstage.com/archive/2003-results/|url-status= dead}}</ref> |- | 2015 | ''[[A Streetcar Named Desire]]'' | Best Actress in a Play | {{draw|Runner-up}}<ref>{{cite web|url= http://awards.whatsonstage.com/archive/2015-results|title= WhatsOnStage Awards 2015 Results|work= [[WhatsOnStage Awards]]|accessdate= October 27, 2015|archive-date= January 19, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160119121218/http://awards.whatsonstage.com/archive/2015-results/|url-status= dead}}</ref> |} ===Special awards=== ====Harper's Bazaar Women of the Taon Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2013 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | Television Icon | {{Won}}<ref>{{cite web|url= http://www.harpersbazaar.co.uk/people-parties/women-of-the-year-2013#slide-3|title= Women of the Year 2013|work=[[Harper's Bazaar]]|accessdate=October 27, 2015}}</ref> |- | 2016 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | Television Icon | {{Won}}<ref>{{cite tweet|author=Harper's Bazaar UK|author-link=Harper's Bazaar|user=@BazaarUK|number=793217503346487298|title=Congratulations to Gillian Anderson @GillianA on becoming our Television Icon. James Norton presents her with the award #BazaarAwards|date=October 31, 2016|accessdate=November 1, 2016}}</ref> |} ====Glamour Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2015 | ''[[A Streetcar Named Desire (play)|''A Streetcar Named Desire'' (play)]]'' | Theatre Actress of the Taon | {{Won}}<ref>{{cite web|url= http://www.glamourmagazine.co.uk/news/celebrity/2015/05/winners/gillian-anderson-theatre-actress-glamour-awards-2015|title= Gillian Anderson is GLAMOUR's Theatre Actress of the Year|work= [[Glamour (magazine)|Glamour]]|accessdate= October 27, 2015|archive-date= Pebrero 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160205123256/http://www.glamourmagazine.co.uk/news/celebrity/2015/05/winners/gillian-anderson-theatre-actress-glamour-awards-2015|url-status= dead}}</ref> |- | 2016 | ''[[The X-Files]]'' | International TV Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=https://www.demographix.com/surveys/QM2V-44C7/76P4HH4Z/|title=GLAMOUR WOTY voting 2016|work=[[Glamour (magazine)|Glamour]]|accessdate=May 15, 2016|archive-date=Mayo 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510152105/https://www.demographix.com/surveys/QM2V-44C7/76P4HH4Z/|url-status=dead}}</ref> |- | 2017 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | International TV Actress | {{nom}}<ref>{{cite web|url=https://www.demographix.com/surveys/QM2V-44C7/6MC6H3PC/|title=GLAMOUR WOTY voting 2017|work=[[Glamour (magazine)|Glamour]]|accessdate=February 5, 2017|archive-date=Hunyo 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606185854/https://www.demographix.com/surveys/QM2V-44C7/6MC6H3PC/|url-status=dead}}</ref> |} ====Webby Awards==== {| style="width:95%;" class="wikitable sortable" |- ! style="width:5%;"| Taon ! style="width:20%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta |- | 2017 | ''[[The Fall (TV series)|The Fall]]'' | [[List of Webby Award winners|Best Actress]] | {{won}}<ref>{{cite web|url=http://webbyawards.com/winners/2017/special-achievement/webby-best-actress/Gillian-Anderson/|title=Gillian Anderson – The Webby Awards|date=April 25, 2017|work=[[Webby Award]]|accessdate=April 26, 2016|archive-date=Abril 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427003456/http://webbyawards.com/winners/2017/special-achievement/webby-best-actress/Gillian-Anderson/|url-status=dead}}</ref> |} * ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Lists of awards received by actor|Anderson, Gillian]] 0az9p40zq9gsye4f5ypk0w7vwva5a9d 0 298988 2216123 2097815 2026-07-15T08:27:50Z KyutKoTalaga 152379 Inilipat ni KyutKoTalaga ang pahinang [[Universal Studios]] sa [[Universal Pictures]]: Ginagamit ang opisyal na tawag sa Univesal Studios. 1860674 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Company |company_name = Universal Studios |company_logo = Universal Pictures Bylineless Logo.svg |company_type = Subsidiary |parent = [[NBCUniversal]] |foundation = 1912 |location_city =Hollywood |location_country = Estados Unidos |area_served = |key_people = |num_employees = |industry = Pelikula |products = |revenue = |operating_income = |homepage = http://www.universalstudios.com }} Ang '''Universal Studios''' ay isang Amerikanong produksiyon ng pelikula at kompanyang distribusyon na matatagpuan sa 5555 [[Melrose Avenue]] sa Hollywood. [[Kategorya:Mga kompanya ng pelikula]] {{stub}} 6k4m9qja37siaq0r8ppz7l9lm649yps 2216126 2216123 2026-07-15T08:28:18Z KyutKoTalaga 152379 2216126 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Company |company_name = Universal Pictures |company_logo = Universal Pictures Bylineless Logo.svg |company_type = Subsidiary |parent = [[NBCUniversal]] |foundation = 1912 |location_city =Hollywood |location_country = Estados Unidos |area_served = |key_people = |num_employees = |industry = Pelikula |products = |revenue = |operating_income = |homepage = http://www.universalstudios.com }} Ang '''Universal Pictures''' ay isang Amerikanong produksiyon ng pelikula at kompanyang distribusyon na matatagpuan sa 5555 [[Melrose Avenue]] sa Hollywood. [[Kategorya:Mga kompanya ng pelikula]] {{stub}} 3xs8g18yv2ep1wgzd9vqsvbl461vhjl 0 302249 2216088 2215631 2026-07-15T03:11:26Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2216088 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16159 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 079002 | Albi | 29.64 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 790<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079003 | Amaroni | 9.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1660<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079004 | Amato | 20.93 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 793<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079005 | Andali | 17.87 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 637<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079007 | Argusto | 6.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 444<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079008 | Badolato | 37.07 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2843<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079009 | Belcastro | 53.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079011 | Borgia | 42.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7158<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079012 | Botricello | 15.48 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4993<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079017 | Caraffa di Catanzaro | 24 kilometro kuwadrado<br/>25.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1743<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079018 | Cardinale | 30.12 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1829<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079020 | Carlopoli | 16.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1385<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079023 | Catanzaro | 112.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 84670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079024 | Cenadi | 11.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 510<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079025 | Centrache | 7.96 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 342<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079027 | Cerva | 21.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1086<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079029 | Chiaravalle Centrale | 23.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5098<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079030 | Cicala | 9.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079033 | Conflenti | 29.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079034 | Cortale | 30.01 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1866<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079036 | Cropani | 44.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4674<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079039 | Curinga | 52.53 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6501<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079042 | Davoli | 25.03 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5546<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079043 | Decollatura | 50.83 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2855<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079047 | Falerna | 24.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3786<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079048 | Feroleto Antico | 22.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1955<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079052 | Fossato Serralta | 11.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 558<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079055 | Gagliato | 7.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 432<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079056 | Gasperina | 6.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1884<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079058 | Gimigliano | 33.55 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2985<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079059 | Girifalco | 43.1 kilometro kuwadrado<br/>43.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5495<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079060 | Gizzeria | 37.19 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5065<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079061 | Guardavalle | 60.27 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4117<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079063 | Isca sullo Ionio | 23.56 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1441<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079065 | Jacurso | 21 kilometro kuwadrado<br/>21.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 549<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079068 | Magisano | 31.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1106<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079069 | Maida | 58.34 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4396<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079071 | Marcedusa | 15.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 380<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079072 | Marcellinara | 20.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2146<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079073 | Martirano | 14.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 840<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079074 | Martirano Lombardo | 19.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 952<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079077 | Miglierina | 13.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079080 | Montauro | 11.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1773<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079081 | Montepaone | 16.85 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5656<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079083 | Motta Santa Lucia | 26.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079087 | Nocera Terinese | 46.58 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4715<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079088 | Olivadi | 7.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 488<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079089 | Palermiti | 18.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1057<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079092 | Pentone | 12.38 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079094 | Petrizzi | 21.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1010<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079095 | Petronà | 45.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2365<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079096 | Pianopoli | 24.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2484<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079099 | Platania | 26.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1973<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079108 | San Floro | 18.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079110 | San Mango d'Aquino | 6.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1442<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079114 | San Pietro a Maida | 16.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3772<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079115 | San Pietro Apostolo | 11.72 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1520<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079116 | San Sostene | 32.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1401<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079117 | Santa Caterina dello Ionio | 40.69 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079118 | Sant'Andrea Apostolo dello Ionio | 21.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1900<ref name="ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9">''[[:d:Q214195|Istat]]''</ref><br/>1872<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref><br/>1701<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref><br/>1691<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>1759<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>1809<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2072<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2329<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2836<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>3085<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>3324<br/>4016<br/>4912<br/>5170<br/>5497<br/>4868<br/>4594<br/>4011<br/>3360<br/>3539<br/>3211 |- | 079122 | San Vito sullo Ionio | 17.17 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1613<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079123 | Satriano | 21.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079126 | Sellia | 12.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 476<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079127 | Sellia Marina | 41.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7615<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079129 | Serrastretta | 41.65 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079130 | Sersale | 53.3 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4250<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079131 | Settingiano | 14.35 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3260<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079133 | Simeri Crichi | 46.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079134 | Sorbo San Basile | 59.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 754<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079137 | Soverato | 7.79 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8618<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079138 | Soveria Mannelli | 20.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2835<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079139 | Soveria Simeri | 22.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1439<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079142 | Squillace | 34.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3511<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079143 | Stalettì | 12.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2353<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079146 | Taverna | 132.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2522<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079147 | Tiriolo | 29.26 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3581<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079148 | Torre di Ruggiero | 25.37 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 951<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079151 | Vallefiorita | 13.88 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1503<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079157 | Zagarise | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1425<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079160 | Lamezia Terme | 162.43 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 67026<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 80 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]] r3teq6kqvmmhndhrg61ygj7xzay9gi6 0 302749 2216059 2162859 2026-07-14T18:16:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216059 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Infobox animanga/Header|name=Kanojo, Okarishimasu|image=File:Kanojo, Okarishimasu.svg|caption=Logo ng serye|ja_kanji=彼女、お借りします|ja_romaji=Rent-A-Girlfriend|filipino=Parenta ng Kasintahan|genre=[[Romantic comedy|Romcom]]}} {{Infobox animanga/Print|type=manga|author=Reiji Miyajima|publisher=[[Kodansha]]|publisher_en={{English manga publisher|NA=[[Kodansha USA#Kodansha Comics|Kodansha Comics]]}}|demographic=''[[Shōnen manga|Shounen]]''|magazine=[[Weekly Shōnen Magazine]]|first={{Start date|2020|07|12}}|last=|volumes=32|volume_list=}} {{Infobox animanga/Print|type=manga|title='''Kanojo, Hitomishirimasu'''<br/> {{small|''Mahiyain ang Kasintahan Ko''{{efn|name=salin1}} }}|author=Reiji Miyajima|publisher=Kodansha|publisher_en=|demographic=''Shounen''|magazine=Magazine Pocket|first=Hunyo 21, 2020|last=|volumes=1|volume_list=}} {{Infobox animanga/Video|type=teleseryeng anime|director=Kazuomi Koga|writer=Mitsutaka Hirota|music=[[Hyadain]]|studio=[[TMS Entertainment]]|licensee=[[Crunchyroll]] {{English anime licensee|SEA=Muse Communication}}|network=[[Japan News Network|JNN]] ([[MBS TV|MBS]], [[TBS Television|TBS]])|first=Hulyo 11, 2020|last=Setyembre 26, 2020|episodes=12|talaan-ep=Kanojo, Okarishimasu#Mga episode}} {{Infobox animanga/Footer}} Ang '''''Kanojo, Okarishimasu''',''{{Efn|彼女、お借りします, [[Filipino]]: ''Parenta ng Kasintahan'', kilala rin sa pinaiksing tawag nitong '''''KanoKari'''''.}} kilala rin sa Ingles nitong pamagat na '''''Rent-A-Girlfriend''''', ay isang serye ng [[manga]] mula sa bansang [[Hapon|Hapón]] na isinulat at iginuhit ni Reiji Miyajima. Baha-bahagi itong nilalabas sa magasing ''Weekly Shōnen'' ng [[Kodansha]] noong pang Hulyo 2017. Nakapaglimbag na ito ng 17 mga tomo pagdating ng Setyembre 2020. Lisensyado para ilabas sa [[Hilagang Amerika]] ang [[Kodansha Comics]], kung saan nilabas nila ang unang tomo nito sa wikang [[Wikang Ingles|Ingles]] noong Hunyo 2020. Nagkaroon ito ng isang teleseryeng [[anime]], na ginawa ng istudyong [[TMS Entertainment]]. Umere ito mula Hulyo hanggang Setyembre 2020 sa ''Super Animeism'' ng [[MBS-Network|MBS]]. Inanunsyo ang ikalawang season nito noong ika-25 ng Setyembre 2020. == Kuwento == Nakipaghiwalay ang kasintahan ni Kazuya Kinoshita na si Mami Nanami sa kanya matapos makipag-''date'' nang isang buwan. Malubhang nasaktan, nagdesisyon si Kazuya na rentahan si Chizuru Mizuhara, isang rinerentahang kasintahan (レンタル彼女, ''rentaru kanojo''), mula sa isang ''online'' na ''dating app''. Napakaganda at napakaperpekto ni Chizuru, na nangunguna sa listahan ng mga baguhang rerentahan sa ''app''. Iritado, binigyan ni Kazuya siya ng isang mababang iskor sa ''app''. Noong minaliit ni Chizuru siya dahil rito, nalaman niyang di pala ito perpekto tulad ng inaasahan niya. Gayunpaman, nang malaman ni Kazuya na naospital ang lola niya, sinama niya si Chizuru sa ospital. Pinuri ng lola niya siya dahil nakakuha siya ng isang maganda at mabuting kasintahan. Walang kaalam-alam ang lola niya sa tunay na sitwasyon, at dahil rito, patuloy niyang rinentahan si Chizuru sa tuwing bibisita siya sa ospital. Gayunpaman, lalo pang naging komplikado ang lahat nang nalaman nilang dalawa na pareho sila ng pinapasukang pamantasan at magkapitbahay pa. Hindi pa nakatulong na nalaman din ng mga kaibigan ni Kazuya na may "kasintahan" ito, at wala ring kaalam-alam sa tunay na sitwasyon. Sa kalagitnaan ng serye, sumali ang iba pang mga babae mula sa kaparehong ''app'' para lalo pang gawing komplikado ang komplikado na'ng sitwasyon ng dalawa. == Mga karakter == {{nihongo|'''Kazuya Kinoshita'''|木ノ下 和也|Kinoshita Kazuya}} :{{voiced by|[[Jun Fukushima]] (2017 patalastas),<ref name="reiji-tweet">{{cite tweet|number=924807586909642752|user=Miyajimareiji|title=Kinou yoru yori Yūchūbu nite "Kanojo, Okarishimasu" TVCM koukai saretemasu! CV wa nanto Kazuya: Fukushima Jun-san Chizuru: Amamiya Sora-san desu! Jibun ga "KonoSuba" fanda to tsutaetara kon'na yume mitaina koto ni…!! Zehi goran ni natte kudasai|script-title=ja:昨日夜よりYouTubeにて「彼女、お借りします」TVCM公開されてます！CVはなんと 和也:福島潤さん 千鶴:雨宮天さん です！ 自分が「このすば」ファンだと伝えたらこんな夢みたいなことに…！！是非ご覧になってください|trans-title=Nilabas na sa [[YouTube]] ang patalastas sa TV ng "Kanojo, Okarishimasu" kagabi! Ang mga nagboses - Kazuya: Jun Fukushima at Chizuru: Sora Amamiya! Kung fan ka ng ''[[KonoSuba]]'', mala-panaginip 'to...!! Panoorin po sana natin 'to|last=Miyajima|first=Reiji|date=Oktubre 29, 2017|accessdate=Nobyembre 5, 2020|language=ja}}</ref> [[Haruki Ishiya]] (2018 patalastas),<ref name="pv2">{{cite tweet|number=1010136924059680769|user=okarishimasu|title=["Utaite wa dare deshou?" PV seikai happyou] ↓ zenkai no hitori futayaku & chou hayakuchina, geki muzu PV ↓|script-title=ja:【「歌い手は誰でしょう？」ＰＶ正解発表】 ↓前回の一人二役&超早口な、激ムズＰＶ↓|trans-title="Sino ang kumanta? Anunsyo ng tamang sagot sa PV"↓ Nakaraang dalawahang pagganap & mabilisang pananalita, mabilisang PV↓|author=彼女、お借りします【公式】(Kanojo, Okarishimasu [Opisyal])|date=Hunyo 22, 2018|accessdate=Nobyembre 5, 2020|language=ja}}</ref> [[Shun Horie]] (2020 anime)<ref name="anime-adaptation"/>|Aleks Le<ref name="dub cast">{{cite web|first=Joseph|last=Luster|title=Crunchyroll Lines Up Dub Plans for The God of High School, Re:ZERO Season 2, and More|trans-title=Crunchyroll, nilinya ang mga planong pag-dub sa The God of High School, ikalawang season ng Re:ZERO, at iba pa|language=en|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/08/11/crunchyroll-lines-up-dub-plans-for-the-god-of-high-school-rezero-season-2-and-more|website=Crunchyroll|date=Agosto 12, 2020|accessdate=Nobyembre 5, 2020}}</ref>}} :Isang lalaking edad 20 taong gulang na nag-aaral sa isang kolehiyo at naninirahan sa [[Tokyo]]. Matapos masaktan mula sa hiwalayan nila ng kasintahan niyang si Mami Nanami, nagrenta siya ng kasintahan. Matapos ang ilang mga pangyayari, napilitan siyang tuloy-tuloy na rentahan si Chizuru Mizuhara para may maipakita sa pamilya niya (lalo na sa lola niya sa ospital) at sa mga katropa niya. Nahulog ang loob niya kalaunan kay Chizuru. Parati siyang di makapagdesisyon para sa sarili niya, at madalas nakikitang sumusuko na lang agad. Sa kabilang banda naman, mabait naman siya, parating inaalala ang mga taong nasa paligid niya. {{nihongo|'''Chizuru Mizuhara'''|水原 千鶴|Mizuhara Chizuru}} :{{voiced by|[[Sora Amamiya]] (2017 commercial, 2020 anime),<ref name="reiji-tweet"/><ref name="anime-adaptation"/> [[Aoi Yūki]] (2018 commercial)<ref name="pv2"/>|Lizzie Freeman<ref name="dub cast"/>}} :Isang kolehiyanang nagtatrabaho bilang isang nirerentahang kasintahan para kumpanyang Diamond. Ipinagmamalaki niya ang mga napakataas na ''rating'' sa kanya sa app, ngunit nainis agad siya kay Kazuya dahil sa binigay nitong mababang rating. Ginagamit niya ang pangalang "Chizuru Ichinose" habang nag-aaral, at may personalidad at pananamit na ibang-iba sa sinusuot niya't ugali kapag nagtatrabaho siya. Ibinunyag kalaunan ng serye na magkapitbahay lang sila ni Kazuya sa tinitirhan nilang apartment. Pumayag si Chizuru na rentahan siya ni Kazuya nang paulit-ulit para sa lola nito at nang makapag-''move on'' na ito mula kay Mami. Kalaunan sa serye, ibinunyag naman ang dahilan niya kung bakit ganito ang trabaho niya - gusto niyang maging isang aktres. {{nihongo|'''Mami Nanami'''|七海 麻美|Nanami Mami}} :{{voiced by|Aoi Yūki (2018 commercial, 2020 anime)<ref name="pv2"/><ref name="anime-adaptation"/>|Laura Stahl<ref name="dub cast"/>}} :Ang dating kasintahan ni Kazuya. May maiksi siyang buhok na mala-ginto ang kulay. Mukha siyang palakaibigan ngunit may personalidad na mainggitin at mapang-angkin na nagpapatakot kahit ng mga kaibigan niya. Nagulat na siya nang malaman niyang may kasintahan na agad si Kazuya matapos ng hiwalayan nila, at nanghihinala sa tunay na kalagayan ng dalawa. {{nihongo|'''Ruka Sarashina'''|更科 るか|Sarashina Ruka}} :{{voiced by|[[Nao Tōyama]]<ref name="anime-adaptation"/>|[[Sarah Anne Williams]]<ref>{{cite tweet|number=1312199896011689985|user=SarahAnneWillia|title=New character I voice: Ruka Sarashina in the english dub of Rent-a-Girlfriend, currently streaming on @Crunchyroll! Episode 6 of the dub just went up today!|trans-title=Bagong karakter na binosesan ko: si Ruka Sarashina mula sa Ingles na dub ng Rent-a-Girlfriend, kasalukuyang ini-stream sa @Crunchyroll! Kakalabas lang ng ika-6 na episode ngayong araw!|language=en|last=Williams|first=Sarah Anne|date=Oktubre 2, 2020|accessdate=Nobyembre 5, 2020}}</ref>}} :Isang babaeng unang ipinakilala ng serye bilang kasintahan ng isa sa mga kaibigan ni Kazuya, ngunit agad ding nabukong nirerentahang kasintahan din pala siyang nagtatrabaho sa isang kumpanya. May suot-suot siyang headband na laso. Gusto niyang i-date si Kazuya nang totohanan matapos niyang makita itong masigasig na nakikitungo sa kanya at kay Chizuru. Mababa ang pulso ng puso niya, na palagian niyang minomonitor. Si Kazuya ang kauna-unahang lalaking nagpataas sa pulso niya. {{nihongo|'''Sumi Sakurasawa'''|桜沢 墨|Sakurasawa Sumi}} :{{voiced by|[[Rie Takahashi]]<ref name="anime-adaptation"/>}} :Isang babaeng nagtatrabaho rin bilang nirerentahang kasintahan ng kaparehong kumpanya ni Chizuru. Nasa unang taon siya ng kolehiyo, at baguhan sa industriya. Mahiyain siya, at sinubukan niyang i-date si Kazuya, sa pamimilit ni Chizuru, upang humusay siya sa larangan. Kalaunan, nahulog ang loob niya kay Kazuya. Sa ''spinoff'' na mangang ''Kanojo, Hitomishirimasu'',{{efn|name=salin1|彼女、人見知ります, [[Filipino]]: ''Mahiyain Siya'' o ''Mahiyain ang Kasintahan Ko''.}} ibinunyag na gusto niyang maging isang idol kaya nagtrabaho siyang bilang isang nirerentahang kasintahan. == Midya == === Manga === Parehong isinulat at iginuhit ni Reiji Miyajima ang ''Kanojo, Okarishimasu''. Nagsimula itong baha-bahaging ilabas sa magasing ''[[Weekly Shōnen]]'' ng [[Kodansha]] noong ika-12 ng Hulyo 2017,<ref>{{cite web|script-title=ja:「AKB49」宮島礼吏が描く、“レンタル”から始まるラブコメディ始動|url=https://natalie.mu/comic/news/240542|website=Natalie|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=ja|date=Hulyo 12, 2017|title="AKB49" Miyajima Reiji ga kaku,“rentaru” kara hajimaru rabukomedi shidō|trans-title=Iginuhit ni Reiji Miyajima ng [mangang] "AKB49" ang isang romcom na nagsisimula sa "rental"|archive-date=Nobiyembre 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105030516/https://natalie.mu/comic/news/240542|url-status=dead}}</ref> at nakagawa na ito ng 18 ''[[Tankōbon|tankobon]]'' pagdating ng Nobyembre 2020.<ref name="kodansha">{{cite web|url=https://kc.kodansha.co.jp/title?code=1000029912|title="Kanojo, Okarishimasu" kikan ichiran Kōdansha Komikku Purasu|publisher=[[Kodansha]]|language=ja|accessdate=Disyembre 17, 2020|script-title=ja:「彼女、お借りします」既刊一覧　講談社コミックプラス|trans-title="Kanojo, Okarishimasu" Talaan ng mga nailathalang Kodansha Comic Plus}}</ref> Lisensiyado ang [[Kodansha Comics]] para ilabas ang Ingles na salin nito sa [[Hilagang Amerika]], kung saan inilabas nila ang una sa mga ito noong ika-2 ng Hunyo 2020.<ref name="ann license">{{cite web|first=Rafael Antonio|last=Pineda|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-07-06/kodansha-licenses-6-new-manga-acquires-saiyuki-chobits-clover/.148703|title=Kodansha Licenses 6 New Manga, Acquires Saiyuki, Chobits, Clover|date=Hulyo 7, 2019|website=Anime News Network|accessdate=Disyembre 17, 2020|trans-title=Nakuha ng Kodansha ang lisensiya para sa 6 na bagong manga, nakuha ang Saiyuki, Chobits, [at] Clover|language=en}}</ref> Naglabas din ang Kodansha Comics ng isang antolohiya ng serye noong ika-17 ng Agosto 2020.<ref>{{cite web|first=Alex|last=Mateo|title=Rent-A-Girlfriend Gets Manga Anthology on August 17|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-07-10/rent-a-girlfriend-gets-manga-anthology-on-august-17/.161655|website=Anime News Network|date=Hulyo 10, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=en|trans-title=Magkakaroon ng antolohiyang manga ang Rent-A-Girlfriend sa [darating na] Agosto 17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kc.kodansha.co.jp/product?item=0000343493|title=Kanojo, Okarishimasu Kōshiki Ansorojī Komikku|publisher=Kodansha|language=ja|accessdate=Disyembre 17, 2020|script-title=ja:彼女、お借りします　公式アンソロジーコミック|trans-title=Kanojo, Okarishimasu Ang Opisyal na Antolohiyang Komiks}}</ref> Samantala, sinimulan naman ang baha-bahaging paglabas ng ''spinoff'' na serye nitong ''Kanojo, Hitoshimirimasu{{efn|name=salin1|彼女、人見知ります, [[Filipino]]: ''Mahiyain Siya'' o ''Mahiyain ang Kasintahan Ko''.}}'' noong ika-21 ng Hunyo 2020 sa app ng Kodansha na ''Magazine Pocket''. Isinulat at iginuhit rin ito ni Miyajima. Umiikot ang kuwento nito kay Sumi Sakurasawa.<ref>{{cite web|last1=Hodgkins|first1=Crystalyn|title=Rent-A-Girlfriend Manga Gets Spinoff About Sumi|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-06-15/rent-a-girlfriend-manga-gets-spinoff-about-sumi/.160642|website=Anime News Network|accessdate=Disyembre 17, 2020|date=Hunyo 15, 2020|trans-title=Nakakuha ng isang spinoff patungkol kay Sumi ang Rent-A-Girlfriend|language=en}}</ref> Ginawan na ito ng isang ''tankobon'' pagdating ng Setyembre 2020.<ref>{{cite web|url=https://kc.kodansha.co.jp/search?_sw=彼女、人見知ります|title="Kanojo, Hitomishirimasu" kikan ichiran Kōdansha Komikku Purasu|publisher=[[Kodansha]]|language=ja|accessdate=Disyembre 17, 2020|script-title=ja:「彼女、人見知ります」既刊一覧　講談社コミックプラス|trans-title="Kanojo, Hitomishirimasu" Talaan ng mga nailathalang Kodansha Comic Plus}}</ref> === Anime === Inanunsyo noong ika-15 ng Disyembre 2019 ang pagsasa-anime nito.<ref name="anime-adaptation">{{cite web|first=Egan|last=Loo|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-12-15/rent-a-girlfriend-manga-gets-tv-anime-in-july/.154396|title=Rent-A-Girlfriend Manga Gets TV Anime in July|trans-title=Magkakaroon ng TV anime ang mangang Rent-A-Girlfriend sa Hulyo|language=en|date=Disyembre 15, 2019|website=[[Anime News Network]]|accessdate=Nobyembre 29, 2019}}</ref> Ang istudyong [[TMS Entertainment]] ang namahala sa produksiyon nito. Dinirek ito ni Kazuomi Kaga, at si Mitsutaka Hirota ang namahala naman sa komposisyon ng serye.<ref name="anime-adaptation" /> Si Kanna Hirayama naman ang gumawa ng mga disenyo ng karakter, at si Hyadain naman ang bumuo ng musika.<ref name="anime-adaptation" /> Ang bandang [[The Peggies]] ang kumanta ng pambungad na tema ng serye, ''Centimeter.''{{Efn|センチメートル, Senchimētoru, literal na ''Sentimetro''.}}<ref>{{cite web|first=Egan|last=Loo|date=Marso 24, 2020|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-05-24/rent-a-girlfriend-anime-new-ad-unveils-more-cast-july-10-premiere/.159870|title=Rent-A-Girlfriend Anime's New Ad Unveils More Cast, July 10 Premiere|website=Anime News Network|accessdate=Nobyembre 29, 2020|language=en|trans-title=Ibinunyag ng bagong patalastas ng anime na Rent-A-Girlfriend ang karagdagang cast, premiere na Hulyo 10}}</ref> Para naman sa pangwakas na tema nito, kinanta ni [[Halca]] ang ''Kokuhaku Bungee Jump''{{Efn|告白バンジージャンプ, Kokuhaku Banjī Janpu, literal na ''Pag-amin Bungee Jump''.}} na pinatugtog sa lahat ng episode maliban sa una, ika-7, at ika-12 episode.<ref>{{Cite web|url=https://kanokari-official.com/news/499/|title=Endingu tēma gakkyoku "Kokuhaku Banjī Janpu" no jōhō ga kaikin!|website=kanokari-official.com|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=ja|trans-title=Inilantad na ang impormasyon patungkol sa pangwakas na tema "Kokuhaku Bungee Jump"!|script-title=ja:エンディングテーマ楽曲「告白バンジージャンプ」の情報が解禁！}}</ref>{{efn|Gayunpaman, ginamit ito bilang isang isiningit na kanta sa panghuling episode (ika-12 episode).|name=ep12|group=note}} Si Halca rin ang kumanta ng ikalawang pangwakas na tema nito, ''First Drop,'' na ginamit ng ika-7 episode.''{{Efn|literal na ''Unang Hulog''. Unang narinig sa dulo ng ika-7 episode.}}''<ref>{{cite web|first=Daryl|last=Harding|title=halca Gets Girlfriend Advice from Chizuru in Rent-a-Girlfriend TV Anime Chibi Short|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/08/23-1/halca-gets-girlfriend-advice-from-chizuru-in-rent-a-girlfriend-tv-anime-chibi-short|website=Crunchyroll|date=Agosto 23, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|trans-title=Nakakuha ng payong pangkasintahan si halca mula kay Chizuru sa chibi short ng TV anime na Rent-a-Girlfriend|language=en}}</ref> Kinanta naman ni [[Sora Amamiya]], ang nagboses kay Chizuru Mizuhara, ang pangatlong pangwakas na tema nito, ''Kimi wo Tousite'',''{{Efn|君を通して, [[Filipino]]: ''Sa Pamamagitan Mo''}}<ref>{{cite web|first=Mikikazu|last=Komatsu|title=Sora Amamiya to Digitally Release Rent-A-Girlfriend Final Episode Insert Song Tomorrow|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/09/26/sora-amamiya-to-digitally-release-rent-a-girlfriend-final-episode-insert-song-tomorrow|website=Crunchyroll|date=Setyembre 26, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=en|trans-title=Ilalabas nang pa-digital ni Sora Amamiya ang isiningit na kanta ng panghuling episode ng Rent-A-Girlfriend bukas}}</ref>'' na ginamit sa ika-12 episode. Umere ang serye sa [[MBS-Network|MBS]] at iba pang mga network sa bansang [[Hapon|Hapón]] mula ika-11 ng Hulyo hanggang ika-26 ng Setyembre.<ref name="Episodes">{{cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|title=Rent-A-Girlfriend Anime Listed With 12 Episodes|url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2020-06-15/rent-a-girlfriend-anime-listed-with-12-episodes/.160638|website=Anime News Network|accessdate=Disyembre 17, 2020|date=Hunyo 15, 2020|language=en|trans-title=Inilista ang anime na Rent-A-Girlfriend na may 12 episode}}</ref><ref name="Airing">{{cite web|url=https://kanokari-official.com/onair/|title=ONAIR <nowiki>|</nowiki> TV anime "Kanojo, Okarishimasu" kōshiki saito|website=kanokari-official.com|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=ja|script-title=ja:ONAIR <nowiki>|</nowiki> TVアニメ「彼女、お借りします」公式サイト|trans-title=ONAIR <nowiki>|</nowiki> TV anime "Kanojo, Okarishimasu" Opisyal na Sayt|archive-date=Disyembre 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213145832/https://kanokari-official.com/onair/|url-status=dead}}</ref>{{efn|Inilista ng MBS ang premiere ng serye sa 25:25 ng ika-10 ng Hulyo 2020, na katumbas ng 1:25 n.u. kinabukasan (ika-11 ng Hulyo).<ref name="Episodes"/><ref name="Airing"/>|name=MBS|group=note}} Nagkaroon ito ng labindalawang episode.<ref name="Episodes" /> Noong ika-25 ng Setyembre, inanunsyong magkakaroon ito ng pangalawang season.<ref>{{cite web|first=Joseph|last=Luster|title=Rent-a-Girlfriend Season 2 Announced!|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/09/25-1/rent-a-girlfriend-season-2-announced|website=Crunchyroll|date=Setyembre 25, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|trans-title=Inanunsyo na ang Season 2 ng Rent-a-Girlfriend!|language=en}}</ref> Lisensiyado ang [[Crunchyroll]] para maipalabas ito sa labas ng [[Asya]].<ref>{{cite web|first=Alex|last=Mateo|title=Crunchyroll to Stream Rent-A-Girlfriend Anime|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-06-10/crunchyroll-to-stream-rent-a-girlfriend-anime/.160476|website=Anime News Network|date=Hunyo 10, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|trans-title=Ii-stream ng Crunchyroll ang anime ng Rent-A-Girlfriend|language=en}}</ref> Sa [[Timog-Silangang Asya]], lisensiyado ang Muse Communication para maipalabas ito sa naturang rehiyon, kung saan pinalabas nila ito sa serbisyong pang-stream [[iQIYI]].<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-07-27/iqiyi-adds-7-summer-anime-for-southeast-asia/.162251|title=iQiyi Adds 7 Summer Anime for Southeast Asia|first=Rafael Antonio|last=Pineda|website=Anime News Network|date=Hulyo 27, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=en|trans-title=Nagdagdag ng 7 anime sa tag-init ang iQiyi para sa Timog-Silangang Asya}}</ref> Noong ika-11 ng Agosto 2020, inanunsyo ng Crunchyroll na magkakaroon ito ng dub sa Ingles. Nilabas nila ang dub na ito noong ika-28 ng Agosto.<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-08-11/crunchyroll-announces-english-dub-casts-august-premieres-for-monster-girl-doctor-the-god-of-high-school-rent-a-girlfriend/.162828|title=Crunchyroll Announces English Dub Casts, August Premieres for Monster Girl Doctor, The God of High School, Rent-a-Girlfriend|first=Jennifer|last=Sherman|website=Anime News Network|date=Agosto 11, 2020|accessdate=Disyembre 17, 2020|language=en|trans-title=Inanunsyo ng Crunchyroll ang mga cast ng dub sa Ingles, premiere sa Agosto para sa [mga anime na] Monster Girl Doctor, The God of High School, Rent-a-Girlfriend}}</ref> ==== Mga episode ==== {{Episode table|background=#FF578F|overall=|title=|titleR=|airdate=|airdateR=<ref>{{cite web|script-title=ja:彼女、お借りします <nowiki>|</nowiki> MBS動画イズム|title=Kanojo, Okarishimasu <nowiki>|</nowiki> MBS Animeismu |trans-title=Kanojo, Okarishimasu<nowiki>|</nowiki> MBS Animeism|url=https://dizm.mbs.jp/title/?program=kanokari|website=MBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016152409/https://dizm.mbs.jp/title/?program=kanokari|archivedate=Oktubre 16, 2020|accessdate=Nobyembre 29, 2020|language=ja}}</ref>{{efn| name=MBS|group=note}}|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = Rentaru Kanojo | TranslitTitle = Nirerentahang Kasintahan | NativeTitle = レンタル彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|7|11}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = Moto Kano to Kanojo | TranslitTitle = Dati at Kasintahan | NativeTitle = 元カノと彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|7|18}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = Umi to Kanojo | TranslitTitle = Dagat at Kasintahan | NativeTitle = 海と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|7|25}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = Tomodachi to Kanojo | TranslitTitle = Kaibigan at Kasintahan | NativeTitle = 友達と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|8|1}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = Onsen to Kanojo | TranslitTitle = Onsen at Kasintahan | NativeTitle = 温泉と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|8|8}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = Kanojo to Kanojo | TranslitTitle = Kasintahan at Kasintahan | NativeTitle = 彼女と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|8|15}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = Kari Kano to Kanojo | TranslitTitle = Pansamantala at Kasintahan | NativeTitle = 仮カノと彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|8|22}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = Kurisumasu to Kanojo | TranslitTitle = Pasko at Kasintahan | NativeTitle = クリスマスと彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|8|29}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | Title = Uso to Kanojo | TranslitTitle = Palusot at Kasintahan | NativeTitle = 嘘と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|9|5}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | Title = Tomodachi no Kanojo | TranslitTitle = Kasintahan ng Kaibigan | NativeTitle = 友達の彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|9|12}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | Title = Shinjitsu to Kanojo | TranslitTitle = Katotohanan at Kasintahan | NativeTitle = 真実と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|9|19}} | LineColor = FF578F }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | Title = Kokuhaku to Kanojo | TranslitTitle = Pag-amin at Kasintahan | NativeTitle = 告白と彼女 | NativeTitleLangCode = ja | OriginalAirDate = {{Start date|2020|9|26}} | LineColor = FF578F }}}} == Talababa == '''Paglilinaw''' <references group="note" /> '''Pagsasalin''' <references group="lower-alpha" /> == Mga sanggunian == <references /> {{Stub}} [[Kategorya:Anime na base sa manga]] [[Kategorya:Crunchyroll]] [[Kategorya:Manga ng Kodansha]] [[Kategorya:Romcom na anime at manga]] [[Kategorya:Shōnen manga]] [[Kategorya:TMS Entertainment]] [[Kategorya:Anime ng 2020]] [[Kategorya:Manga ng 2017]] [[Kategorya:Manga ng 2018]] [[Kategorya:Manga ng 2019]] [[Kategorya:Manga ng 2020]] cohsg6uknjqbdsm3rwaja79t6t8936m 0 303340 2216074 2214984 2026-07-14T22:38:47Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2216074 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || Paolo |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || Ramil |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || Domeng |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || Gorio || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || Henry |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || {{grey|''Kiyapo''}} |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || Lannie || {{grey|Luis}} |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || {{grey|Maymay}} |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || Nimfa || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || {{grey|Neneng}} |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || {{grey|Obet}} |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || {{grey|''Pilandok''}} |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] kptoioj1xi739jk6ljxd9sos7c3ub34 0 307067 2216155 2037317 2026-07-15T09:28:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216155 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Putignano|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Bari|Bari]] (BA)|website={{official website|http://www.comuneputignano.it}}|area_code=080|postal_code=70017|day=Agosto 3|saint=[[San Esteban]]|elevation_m=372|elevation_footnotes=|population_demonym=Putignanesi|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|area_total_km2=99.11|area_footnotes=|mayor=Domenico Giannandrea|mayor_party=|frazioni=Bacano, Chiancarosa, Gorgo di Mola, Marchione, Parco Grande, San Michele, San Michele in Monte Laureto, San Pietro Piturno|region={{flag|Apulia}}|official_name=Comune di Putignano|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|51|N|17|7|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=bottom|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=Coat of arms of Putignano|image_shield=Putignano-Stemma_(1).png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}}Ang '''Putignano''' ([[Diyalektong Bari|Barese]]: {{Lang|nap|Putignàane}}) ay isang bayang Italyano na may 26 644 na naninirahan na matatagpuan sa Murgia ng [[Kalakhang Lungsod ng Bari]], sa [[Apulia]], [[Katimugang Italya]]. Kilala ito sa sinaunang Karnabal nito, sa mga kumpanya ng pagmamanupaktura ng tela at, sa mga lungga ng karst. == Mga monumento at natatanging pook == === Mga arkitekturang pangrelihiyon === * Chiesa di Santa Maria La Greca e di Santo Stefano protomartire e patrono con la reliquia del cranio di S.Stefano e consacrata il 28 aprile 1522; * Chiesa di Santa Maria di Costantinopoli; * Convento delle Carmelitane e annessa chiesa; * Chiesa di San Lorenzo e Madonna del Pozzo; * Cappella del Purgatorio; * Chiesa della Maddalena; * Grotta di San Michele sa Monte Laureto (sa periferia); * Chiesa di Santo Stefano Piccolo; * Chiesa rupestre della Madonna delle Grazie; * Chiesa dei SS. Cosma e Damiano e di S.Irene; * Cappella di San Biagio Vescovo (sa periferia); * Monastero e Chiesa di Santa Chiara; * Chiesa di San Pietro Piturno; * Cappella di Pin Pen; * Chiesa dei Cappuccini. === Iba pa === * Pansibikong Museo ng Principe Guglielmo Romanazzi Carducci ng Santo Mauro * Pansibikong Museo ng ng eskultor na si Giuseppe Albano * Bantayog ng Digmaan * Busto ni Vincenzo Petruzzi * Busto ni Cesare Contegiacomo - eskultor na si Giuseppe Albano mula sa Putignano - * Monumento sa mga namatay sa Nassirya * Busto ni Pietro Mezzapesa == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comuneputignano.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100728075318/http://www.comuneputignano.it/ |date=2010-07-28 }} {{In lang|it}} * [http://www.carnevalediputignano.it/ Karnabal ng Putignano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309090051/https://www.carnevalediputignano.it/ |date=2021-03-09 }} {{In lang|it|en}} * [http://www.putignanonelmondo.it/ Putignano nel mondo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107223740/https://www.putignanonelmondo.it/ |date=2021-01-07 }} {{In lang|it}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] ir20v0gr8hll1hlmisy99hjacyjrm7u 0 307295 2216165 2110418 2026-07-15T09:45:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216165 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rapallo|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Genoa|Genoa]] (GE)|website={{official website|http://www.comune.rapallo.ge.it/}}|area_code=0185|postal_code=16035|day=Hulyo 2|saint=Mahal na Ina ng Montallegro|elevation_m=3|elevation_footnotes=|population_demonym=Rapallesi|population_footnotes=<ref name=pop>[http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html ISTAT]</ref>|area_total_km2=33.70|area_footnotes=|mayor=Carlo Bagnasco|mayor_party=|frazioni=Montepegli, San Martino di Noceto, San Massimo, San Maurizio di Monti, [[San Michele di Pagana]], San Pietro di Novella, San Quirico d'Assereto, Santa Maria del Campo, Sant'Andrea di Foggia, Santuario di Montallegro|region=[[Liguria]]|official_name=Comune di Rapallo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|21|N|09|14|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Rapallo-Stemma.png|image_caption=Ang baybayin sa pantalan ng Rapallo.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Rapallo-IMG 0436.JPG|native_name=|footnotes=}} [[Talaksan:Rapallo_Castle.jpg|thumb| Ang kastilyo ng Rapallo mula sa golpo.]] [[Talaksan:Campanile-cupola-vista_da_piazza_cavour.png|thumb| Kampanilya at simboryo ng basilika ng ''San Gervasio e Protasio''.]] [[Talaksan:Santuario_di_Montallegro-facciata.JPG|thumb| Santuwaryo ng ''Nostra Signora di Montallegro''.]] [[Talaksan:Rapallo_Chiesa_Anglicana_St.George.jpg|thumb| Ang dating simbahang Ingles sa Rapallo, Simbahan ng San Jorge.]] Ang '''Rapallo''' ({{IPAc-en|US|r|ə|ˈ|p|ɑː|l|oʊ}} {{Respell|rə|PAH|loh}},<ref>{{Cite Merriam-Webster|Rapallo}}</ref> Italyano: [raˈpallo]) ay isang munisipalidad sa [[Kalakhang Lungsod ng Genova]], na matatagpuan sa rehiyon ng [[Liguria]] sa hilagang Italya. Noong 2017, mayroon itong 29,778 naninirahan. Matatagpuran ito sa baybayin ng [[Dagat Liguria]], sa Golpo [[Tigullio]], sa pagitan ng [[Portofino]] at [[Chiavari]], 25 kilometro silangan-timog silangan ng mismong [[Genova|Genoa]]. Katamtaman ang klima. Marami sa mga villa ay itinayo sa mga burol na tumaas kaagad sa likuran ng lungsod, pumoprotekta ang mga ito mula sa malakas na hanging hilaga. Ang Parco Naturale Regionale di Portofino, na sumasaklaw sa teritoryo ng anim na komunidad ng Liguria, ay kabilang ang Rapallo. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.parcoportofino.it Parco Naturale Regionale di Portofino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041125224946/http://www.parcoportofino.it/ |date=2004-11-25 }} {{In lang|it}} * [https://web.archive.org/web/20051025162928/http://www.5terre.com/FrameSet.php?LeftPriMenu=004&LeftSecMenu=001&LeftFile=003%2F001.htm Impormasyon tungkol sa Rapallo] {{Kalakhang Lungsod ng Genova}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 1vdjq3yktdsi27llj0hk43wmz1eirep 0 308653 2216078 2214181 2026-07-14T23:39:36Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2216078 wikitext text/x-wiki {{Infobox church|name=Saint Sophia Cathedral, Kyiv|native_name=Собор святої Софії/Софійський собор|image=80-391-0151 Kyiv St.Sophia's Cathedral RB 18 2 (cropped).jpg|caption=Saint Sophia Cathedral|mapframe=yes|mapframe-caption=Interactive fullscreen map|mapframe-zoom=13|mapframe-wikidata=yes|coordinates={{WikidataCoord|display=it}}|location=National Sanctuary "Sophia of Kyiv"<br />Holy Sophia Cathedral Complex<br />[[Shevchenkivskyi District, Kyiv|Shevchenkivskyi District]], [[Kyiv]]|country=[[Ukraine]]|length={{convert|41.7|m|abbr=on}}|width={{convert|54.6|m|abbr=on}}|dome height inner={{convert|28.6 |m|abbr=on}}|dedication=[[Hagia Sophia]]|heritage designation=[[Seven Wonders of Ukraine]]<ref>{{cite web|url=http://7chudes.in.ua/info/20.htm|title=7 чудес України - Новини|access-date=10 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070818074340/http://7chudes.in.ua/info/20.htm|archive-date=18 August 2007}}</ref>|years built=11th century|style=[[Byzantine architecture]],<br /> [[Ukrainian Baroque]]|website={{Official website|https://st-sophia.org.ua/}}|embedded={{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = Kyiv: Saint-Sophia Cathedral and Related Monastic Buildings, [[Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv-Pechersk Lavra]] | Location = [[Lists of World Heritage sites in Europe|Europe]] | Criteria = i, ii, iii, iv | ID = 527 | Year = 1990 | child = yes }}}}Ang '''Katedral ng Santa Sofia sa Kyiv''', [[Ukraine]], ay isang architectural monument ng [[Kievan Rus']]. Ang dating katedral ay isa sa mga pinakakilalang landmark ng lungsod at ang unang [[heritage site]] sa Ukraine na nakalagay sa [[World Heritage List]] kasama ang [[Kyiv Cave Monastery complex]]. Bukod sa pangunahing gusali nito, ang katedral ay may kasamang grupo ng mga sumusuportang istruktura tulad ng bell tower at House of Metropolitan. Noong 2011, ang makasaysayang lugar ay inilipat mula sa hurisdiksyon ng Ministry of Regional Development ng Ukraine patungo sa Ministry of Culture ng Ukraine. Isa sa mga dahilan ng paglipat ay ang parehong Saint Sophia Cathedral at [[Kyiv Pechersk Lavra]] ay kinikilala ng [[UNESCO World Heritage Program]] bilang isang complex, habang sa Ukraine ang dalawa ay pinamamahalaan ng iba't ibang entity ng gobyerno. Ito ay kasalukuyang museo. Sa Ukrainian ang katedral ay kilala bilang Sobor Sviatoii Sofii (Собор Святої Софії) o Sofiiskyi sobor (Софійський собор). Ang complex ng katedral ay ang pangunahing bahagi at museo ng National Sanctuary "Sophia of Kyiv" na siyang institusyon ng estado na responsable para sa pangangalaga ng cathedral complex pati na rin ang apat na iba pang makasaysayang landmark sa buong bansa. == Kasaysayan == [[Talaksan:Interior_of_Saint_Sophia_Cathedral_in_Kyiv_Ukraine_in_August_2019.jpg|right|406x406px]] Ang katedral ay pinangalanan pagkatapos ng ika-6 na siglo na Hagia Sophia (Holy Wisdom) na katedral sa Constantinople (kasalukuyang [[Istanbul]]), na nakatuon sa Banal na Karunungan sa halip na sa isang partikular na santo na pinangalanang Sophia. Ang mga unang pundasyon ay inilatag noong 1037 o 1011, ngunit ang katedral ay tumagal ng dalawang dekada upang makumpleto. Ayon sa isang teorya, si Yaroslav the Wise ay nag-sponsor ng pagtatayo ng Saint Sophia Cathedral noong 1037 upang ipagdiwang ang kanyang mapagpasyang tagumpay laban sa mga nomadic na Pechenegs noong 1036 (na pagkatapos noon ay hindi naging banta sa Kyiv). Ayon kay Dr. Nadia Nikitenko, isang mananalaysay na nag-aral ng katedral sa loob ng 30 taon, ang katedral ay itinatag noong 1011, sa ilalim ng paghahari ng ama ni Yaroslav, Grand Prince ng Kievan Rus, [[Vladimir ang Dakila]]. Ito ay tinanggap ng parehong UNESCO at Ukraine, na opisyal na nagdiwang ng ika-1000 anibersaryo ng katedral noong 2011. Ang istraktura ay may 5 naves, 5 apses, at (medyo nakakagulat para sa Byzantine architecture) 13 cupola. Napapaligiran ito ng mga two-tier gallery mula sa tatlong panig. May sukat na 37 hanggang 55 m (121 hanggang 180 ft), ang panlabas ay dating nahaharap sa mga plinth. Sa loob, pinapanatili nito ang mga mosaic at fresco mula sa ika-11 siglo, kabilang ang isang sira-sirang representasyon ng pamilya ni Yaroslav, at ng mga Oran. Ang orihinal na katedral ay isang libingan ng mga pinuno ng Kievan kasama sina Vladimir Monomakh, Vsevolod Yaroslavich at ang tagapagtatag ng katedral na si Yaroslav I the Wise, bagaman ang libingan lamang ng huli ang nakaligtas hanggang sa araw na ito (tingnan ang larawan). [[Talaksan:Saint_Sofia,_Kyiv.jpg|left|thumb| Saint Sophia Cathedral, noong 1889, [https://www.nga.gov/research/library/imagecollections/features/watsons_russia.html Department of Image Collections], National Gallery of Art Library, Washington, DC]] Matapos ang pandarambong sa Kyiv ni Andrei Bogolyubsky ng Vladimir-Suzdal noong 1169, na sinundan ng pagsalakay ng Mongol sa Rus' noong 1240, ang katedral ay nahulog sa pagkasira. Ito ay lubos na itinayong muli sa modernong karilagan nito noong ika-16 na siglo, nang ang [[Sampamahalaang Polako-Litwano]] ay nagsisikap na pagsamahin ang mga simbahang Katoliko at Ortodokso. Kasunod ng 1595-96 Union of Brest, ang Cathedral of Holy Sophia ay kabilang sa Ukrainian Greek [[Simbahang Katoliko|Catholic Church]] na nag-atas sa pagkukumpuni at ang itaas na bahagi ng gusali ay lubusang itinayong muli, na ginawang modelo ng Italian architect na si Octaviano Mancini sa natatanging Ukrainian Baroque style. , habang pinapanatili ang interior ng Byzantine, pinananatiling buo ang ningning nito. Nagpatuloy ang gawain sa ilalim ng Cossack Hetman Ivan Mazepa hanggang 1767. Sa panahong ito sa paligid ng Holy Sophia Cathedral isang bell tower, isang monasteryo canteen, isang panaderya, isang "House of Metropolitan", ang western gates (Zborovski gates), isang Monastic Inn, isang Ang kampus ng kapatiran at isang bursa (seminary) ay itinayo lahat. Ang lahat ng mga gusaling ito, pati na rin ang katedral pagkatapos ng muling pagtatayo, ay may mga natatanging katangian ng Ukrainian Baroque. [[Talaksan:RR3012-0003R USSR-1988-5rubles-CuNi-Monuments SaintSophiaCathedral-b.jpg|thumb|160x160px| Ang museo ay inilalarawan sa isang 1988 5 ruble na Sobyet na barya na may inskripsiyong Ruso]] Pagkatapos ng [[Rebolusyong Oktubre]] ng 1917 sa Russia at sa panahon ng kampanyang anti-relihiyoso ng Sobyet noong 1920s, nanawagan ang plano ng gobyerno para sa pagkawasak at pagbabagong-anyo ng katedral sa mga bakuran sa isang parke na "Mga Bayani ng Perekop" (pagkatapos ng tagumpay ng Red Army sa Russian. Digmaang Sibil sa Crimea). Ang katedral ay nailigtas mula sa demolisyon (ang kabaligtaran ng St. Michael's Golden-Domed Monastery ay pinasabog noong 1935) lalo na sa pagsisikap ng maraming mga siyentipiko at istoryador. Gayunpaman, noong 1934, kinumpiska ng mga awtoridad ng Sobyet ang istraktura mula sa simbahan, kabilang ang nakapalibot na 17th–18th-century architectural complex at itinalaga ito bilang isang architectural at historical museum. Mula noong huling bahagi ng dekada 1980, Sobyet, at nang maglaon ay Ukrainian, nangako ang mga pulitiko na ibabalik ang gusali sa Simbahang Ortodokso. Dahil sa iba't ibang schisms at factions sa loob ng Simbahan ang pagbabalik ay ipinagpaliban bilang lahat ng Orthodox at ang Greek-Catholic Churches ay umaangkin dito. Bagama't ang lahat ng mga [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|simbahang Ortodokso]] ay pinahintulutan na magsagawa ng mga serbisyo sa iba't ibang petsa, sa iba pang mga pagkakataon ay hindi sila nakapasok. Isang matinding insidente ang libing kay Patriarch Volodymyr ng Ukrainian Orthodox Church - Kyiv Patriarchate noong 1995 nang mapilitan ang riot police na pigilan ang paglilibing sa lugar ng museo at isang madugong sagupaan ang naganap. Pagkatapos ng mga kaganapan tulad ng wala pang relihiyosong katawan ang nabigyan ng mga karapatan para sa mga regular na serbisyo. Ang complex ay nananatiling isang sekular na museo ng Kristiyanismo ng Ukraine, na karamihan sa mga bisita nito ay mga turista. Noong 21 Agosto 2007, ang Holy Sophia Cathedral ay pinangalanang isa sa Seven Wonders of Ukraine, batay sa mga boto ng mga eksperto at ng internet community. Noong Setyembre 2023, nakalista ang Kyiv bilang isang World Heritage "nasa panganib" dahil sa digmaan ng Russia sa Ukraine. Ang hakbang na ito ng United Nations ay isang pagsisikap na makagawa ng tulong at proteksyon para sa site. == Galeriya == {{Gallery|File:Oranta-Kyiv.jpg|The Virgin [[Orans]], c. 1000|file: Church Fathers Order (left part) - Google Art Project.jpg|Church Fathers Order, c. 1000|file: The Deesis - Google Art Project.jpg|The Deesis, 1000|file: Princely group portrait. South wall of the nave. - Google Art Project.jpg|Princely group portrait. South wall of the nave, c. 1000.|file:Саркофаг Ярослава Мудрого.jpg|Sarcophagus of Yaroslav the Wise|file:The Annunciation. The Archangel Gabriel - Google Art Project.jpg|The Annunciation. The Archangel Gabriel, 1000.|file: Saint Sophia The Wisdom of God - Google Art Project.jpg|Saint Sophia The Wisdom of God, 1700|height=160|mode=packed}} == Cathedral complex == [[Talaksan:ChristmasTree2016.jpg|thumb| Mga pagdiriwang ng Pasko sa harap ng St. Sophia Cathedral bell tower]] [[Talaksan:2_hryvnia_2005_back.jpg|thumb| Modelo ng orihinal na Holy Sophia Cathedral sa ₴2 note]] * Sophia Cathedral * Bell tower * Bahay ng Metropolitan * Refectory Church * Pagbuo ng kapatiran * Bursa (mataas na paaralan) * Consistory * Southern entrance tower * Gate ng Zaborovski * Mga cell * Monastic Inn * Memorial Stela ng Yaroslav's library == Tingnan din == {{Portada|Ukraine|Christianity}} * Arkitektura ng Kyivan Rus * Listahan ng UNESCO World Heritage Sites sa Ukraine * Holy Sophia Cathedral sa Novgorod * Saint Sophia Cathedral sa Polotsk == Mga Tala == Noong huling bahagi ng 2010 isang UNESCO monitoring mission ang bumisita sa Kyiv Pechersk Lavra upang suriin ang sitwasyon ng site. Noong panahong sinabi ng Ministro ng Kultura na si Mykhailo Kulynyak na ang makasaysayang lugar kasama ang Holy Sophia Cathedral ay hindi pinagbantaan ng "itim na listahan" ng organisasyon. Ang World Heritage Committee ng UNESCO ay nagpasya noong Hunyo 2013 na ang Kyiv Pechersk Lavra, at St Sophia Cathedral kasama ang mga kaugnay nitong monasteryo na gusali ay mananatili sa World Heritage List. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://my.matterport.com/show/?m=XxDnKGZfXJG 3D na modelo ng Sophia Cathedral (3.2 Mb)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804184139/https://my.matterport.com/show/?m=XxDnKGZfXJG |date=2024-08-04 }} * {{In lang|uk}} [https://st-sophia.org.ua/ Opisyal na Website ng museo]{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20071109144802/http://oldkyiv.org.ua/data/sophia.php?lang=ua Holy Sophia Cathedral - Kyiv History Site] * {{In lang|ru}} [https://web.archive.org/web/20090425162243/http://sobory.ru/article/index.html?object=01028 Sobory.ru] - impormasyon tungkol sa katedral * [http://travel.kyiv.org/old/churches/uach2_e.htm Travel.kyiv.org] - impormasyon para sa mga turista * [http://www.icon-art.info/location.php?lng=en&loc_id=148 Mga mosaic at fresco ng St. Sophia Cathedral] * {{In lang|uk}} [http://wek.kiev.ua/wiki/index.php/%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%96%D0%B9%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80 Софійський собор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112081317/http://wek.kiev.ua/wiki/index.php/%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%96%D0%B9%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80 |date=2007-11-12 }} sa [http://wek.kiev.ua/ ''Wiki-Encyclopedia Kyiv''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107095536/http://wek.kiev.ua/ |date=2007-11-07 }} * {{In lang|en}} ''[http://kiev-assist.com/saint-sophia-cathedral Dapat makita ang mga lugar sa Kiev - Holy Sophia Cathedral]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023135022/http://kiev-assist.com/saint-sophia-cathedral |date=2019-10-23 }} * [http://en.uartlib.org/books/mosaics-and-frescoes-of-st-sophias-cathedral-of-kyiv/ Mga Mosaic at Fresco ng Saint Sophia Cathedral ng Kyiv.]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://en.uartlib.org/books/mosaics-and-frescoes-of-st-sophias-cathedral-of-kyiv/ Photoalbum.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240810114004/http://en.uartlib.org/books/mosaics-and-frescoes-of-st-sophias-cathedral-of-kyiv/ |date=2024-08-10 }} [http://en.uartlib.org/books/mosaics-and-frescoes-of-st-sophias-cathedral-of-kyiv/ Kyiv, Mistecvo, 1975.]{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://artsandculture.google.com/partner/st-sophia-of-kyiv?hl=en Saint Sophia Cathedral] sa loob ng Google Arts &amp;amp; Culture * {{Commonscatinline}}</img> {{Cathedrals of Ukraine}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]] io751vq6nck54jjs6nv8vxnn2k8h3d4 0 309688 2216069 2095206 2026-07-14T20:46:17Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216069 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Coat of arms Holy See.svg|right|135px]] Ang '''Kuryang Romano''' ({{lang-la|Romana Curia ministerium suum implent}}) ay binubuo ng mga nangangasiwang institusyon ng [[Banal na Luklukan]] at ang sentrong katawan kung saan isinasagawa ang mga gawain ng [[Simbahang Katolika]]. Ito ay gumaganap sa pangalan ng [[papa]] at na may kanyang kapangyarihan para sa ikabubuti at ukol sa paglilingkod ng mga [[Mga simbahang natatangi at mga ritong panliturhiya ng Katoliko|natatanging simbahan]] at nagbibigay ng sentral na organisasyon para sa simbahan upang maisulong ang mga layunin nito.<ref>Pablo VI, Apostolikong Saligang-Batas ''Regimini Ecclesiae universae'', 15 Agosto 1967, publ. in ''Acta Apostolicae Sedis'' 59 (1967), pp.&nbsp;885–928.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P1A.HTM|title=Kodigo ng Batas-Kanon - IntraText|website=www.vatican.va|access-date=2020-04-10}}</ref><ref>Herghelegiu, Monica-Elena, ''Reservatio Papalis'', Lit Verlag, (Berlin, 2008), p.21, at kab. 2 ''passim''.</ref> Ang istraktura at organisasyon ng mga pananagutan sa loob ng Kurya ay sa kasalukuyang kinokontrol ng [[apostolikong saligang-batas]] {{lang|la|[[Pastor bonus]]}}, na inilabas ni [[Papa Juan Pablo II]] noong Ika-28 ng Hunyo, 1988.<ref>Ang inaprubahang salin sa Inggles ng teksto ay makukuha sa [https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/apost_constitutions/documents/hf_jp-ii_apc_19880628_pastor-bonus-index_en.html pdf download]</ref> Isang reporma ng Kuryang Romano sa ilalim ni [[Papa Francisco]],<ref>{{Cite web|title=BRIEFING SULLA RIUNIONE DEL CONSIGLIO DI CARDINALI (GIOVEDÌ 5 DICEMBRE 2013)|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2013/12/05/0811/01823.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220040228/http://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2013/12/05/0811/01823.html|archive-date=2013-12-20|access-date=2020-10-15|website=press.vatican.va}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1305064.htm |title=Sininupang sipi |access-date=2017-07-21 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131217232234/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1305064.htm |archive-date=17 Disyembre 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.catholicnewsagency.com/news/council-of-cardinals-begins-second-meeting-on-curial-reform/ |title = Sanggunian ng mga kardinal sinimulan ng ikalawang pagpupulong sa repormang pangkurya |access-date = 2021-03-30 |archive-date = 2021-02-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210211012824/https://www.catholicnewsagency.com/news/council-of-cardinals-begins-second-meeting-on-curial-reform |url-status = dead }}</ref> na may [[Praedicate evangelium|isang bagong apostolikong saligang-batas]], ay kasalukuyang binabalangkas.<ref name=":1">{{Cite web|date=2020-10-14|title=Papa sa C6: Reporma sa Apostolikong Saligang-Batas isinasagawa na|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2020-10/pope-c6-council-cardinals-meeting-reform-apostolic-costitution.html|access-date=2020-10-15|website=Vatican News|language=en}}</ref>'' Ang iba pang mga lupon na gumaganap ng isang administratibo o pagsangguning tungkulin sa ugnayang pang-eklesya ay minsan nagkakamaling nakikilala sa Kurya, tulad ng [[Sinodo ng mga Obispo sa Simbahang Katolika|Sinodo ng mga Obispo]] at mga kumperensyang panrehiyon ng mga obispo. Isinulat ni Kardinal [[Gerhard Ludwig Müller|Gerhard Müller]], dating prepekto ng [[Konggregasyon ukol sa Doktrina ng Pananampalataya]] noong 2015 na "ang Sinodo ng mga Obispo ay hindi isang bahagi ng Kuryang Romano sa mahigpit na kahulugan: ito ay ang pagpapahayag ng pagiging magkakasama ng mga obispo sa pakikipag-isa sa Santo Papa at sa ilalim ng kanyang direksyon. Ang Kuryang Romano sa halip ay tumutulong sa Santo Papa sa pagganap ng [[Kataas-taasang kapangyarihang pampapa|kanyang kahigtan sa lahat ng mga simbahan]]."<ref>{{cite news |agency=Catholic News Agency |access-date=29 Agosto 2016 |title=Anu-ano ang mga pamantayang panteolohiya upang mapabuti ang Simbahan at ang Kuryang Romano? |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/what-are-the-theological-criteria-for-reform-of-the-church-and-the-roman-curia-25699/ |date=9 Pebrero 2015 |first=Andrea |last=Gagliarducci |archive-date=8 Agosto 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808114135/http://www.catholicnewsagency.com/news/what-are-the-theological-criteria-for-reform-of-the-church-and-the-roman-curia-25699/ |url-status=dead }}</ref> ==Tingnan din== * [[Kurya (Simbahang Katolika)]] * [[Sambahayan pampapa]] * [[Pulitika ng Lungsod Batikana]] * [[Mga reporma ni Papa Pablo VI ng Kuryang Roman]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga karagdagang babasahin== * {{cite book|last=Bouix|first=Dominique |title=Tractatus de curia romana: seu de cardinalibus, romanis congregationibus, legatis, nuntiis, vicariis et protonotariis apostolicis|url=https://books.google.com/books?id=-P_yssCGKtIC|year=1859|publisher=apud Jacobum Lecoffre et Socios|location=Paris|language=la}} * {{cite book|last=De Luca|first=Giovanni Battista |title=Relatio Curiae Romanae|url=https://archive.org/details/bub_gb_ElcRN1KsnbgC|year=1683|publisher=Arnoldus Metternich|location=Cologne|language=la}} * {{cite book|last=Rusch|first=Borwin |title=Die Behörden und Hofbeamten der päpstlichen Kurie des 13. Jahrhunderts|url=https://books.google.com/books?id=tqgsAAAAIAAJ|year=1936|publisher=Ost-Europa-Verlag|location=Konigsberg |language= de }} * {{cite book|last=Grimaldi |first=Félix |title=Les congrégations romaines guide: historique et pratique|url=https://books.google.com/books?id=8oHCUkCBsNgC&pg=PR1|year=1890|publisher=Imprimerie San Bernardino|location=Siena|language= fr }} * {{cite book|last=Martin|first=Michael |title=The Roman Curia as it Now Exists: An Account of Its Departments: Sacred Congregations, Tribunals, Offices; Competence of Each; Mode of Procedure; how to Hold Communication With: the Latest Legislation |url = https://archive.org/details/romancuriaasitn01martgoog |page=[https://archive.org/details/romancuriaasitn01martgoog/page/n431 427]|year=1913|publisher=Benziger |location=New York |language = en }} * {{cite book |title = Pratica della curia romana che comprende la giurisdizione de' tribunali di Roma, e dello stato; e l'ordine giudiziario, che in essi si osserva. Con una raccolta di costituzioni, editti, riforme, regiudicate, decreti &c. |url = https://archive.org/details/bub_gb_mjxh1Im7VjoC|page = [https://archive.org/details/bub_gb_mjxh1Im7VjoC/page/n281 256] |year=1781|publisher=nella stamperia di Giovanni Zempel |location=Roma |language = it }} ==Mga panlabas na kawing== * [https://www.vatican.va/roman_curia/index.htm Opisyal na websayt] * [http://www.gcatholic.org/dioceses/romancuria.htm Ang Kuryang Romano ng GCatholic.org] * [http://www.cattoliciromani.com/forum/showthread.php/curia_romana_thread_costantemente_aggiornato-12370.html Ang Kuryang Romano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414065626/http://www.cattoliciromani.com/forum/showthread.php/curia_romana_thread_costantemente_aggiornato-12370.html |date=2021-04-14 }} * {{Cite CE1913 |last=Ojetti |first=Benedetto |wstitle=Kuryang Romano|short=x}} * {{Cite EB1911 |last=Boudinhon |first=Auguste |wstitle=Kuryang Romano|short=x}} [[Kategorya:Kuryang Romano]] kkpty0jpzozi3ts06igvxnrqio6wt2k 0 312231 2216080 2025835 2026-07-15T00:08:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216080 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mattinata|province=[[Lalawigan ng Foggia|Foggia]] (FG)|website={{official website|http://www.comune.mattinata.fg.it/}}|area_code=0884|postal_code=71030|day=Setyembre 15|saint=Mahal na Ina ng Liwanag|elevation_m=80|elevation_footnotes=|population_demonym=Mattinatesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|area_total_km2=73.48|area_footnotes=|mayor=Michele Bisceglia ''(simula 22/09/2020)''|mayor_party=Noi Comunità|frazioni=|region=[[Apulia]]|official_name=Comune di Mattinata|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|42|N|16|03|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Mattinata-Stemma.png|image_caption=Tanaw ng Mattinata|image_alt=|imagesize=|image_skyline=mattinata.jpg|native_name={{native name|nap|Matenéte}}|footnotes=}} Ang '''Mattinata''' ({{Lang-nap|Matenéte|label=[[Neapolitan language|Foggiano]]}}) ay isang bayan na [[resort sa tabingdat]] at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Foggia]], [[Apulia]], [[katimugang Italya]]. [[Talaksan:Tombe_daune_0807091988.JPG|left|thumb| Mga libingang [[Mga Daunio|Daunio]] malapit sa Mattinata.]] == Mga pangunahing tanawin == * Nekropolis ng Monte Saraceno, na nagsasama ng higit sa 500 libingang [[Daunio]]. * Mga guho ng Abadia ng ''Santissima Trinità'' Benedictino * Mga labi ng Romanong bayan ng Matinum, na matatagpuan malapit sa daungan * Ang mga bato ng ''Faraglioni'' sa Look Zagare. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.mattinata.fg.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728220303/http://www.comune.mattinata.fg.it/ |date=2016-07-28 }} * [http://www.mattinata.it/ Mattinata.it] * [http://www.mattinata.net/ Mattinata Net] {{Lalawigan ng Foggia}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] hkhh7rak7y0v27dfhhvwcqi43a5427d 0 314217 2216083 2026486 2026-07-15T02:36:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216083 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Monteleone Sabino|province=[[lalawigan ng Rieti|Rieti]] (RI)|website={{official website|http://www.comune.monteleonesabino.ri.it/}}|area_code=0765|postal_code=02033|day=|saint=|elevation_m=496|elevation_footnotes=|population_demonym=Monteleonesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=18.8|area_footnotes=|mayor=Angelo Paolo Marcari|mayor_party=|frazioni=Ginestra Sabina|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Monteleone Sabino|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|13|59|N|12|51|30|E|type:city(1,252)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Monteleone_Sabino-Stemma.png|image_caption=Dambana ng Santa Vittoria.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Santuario Santa Vittoria.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Monteleone Sabino''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Rieti]] sa rehiyon ng [[Lazio]] ng gitnang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|45|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Roma]] at mga {{Convert|20|km|mi}} timog ng [[Rieti]]. == Mga pangunahing tanawin == * [[Trebula Mutusca]]: mga guho ng sinaunang bayanng [[Mga Sabino|Sabino]] * [[Santa Vittoria, Monteleone Sabino|Santa Vittoria]]: Ika-12th siglong Romanikong dambana o simbahang santuwaryo, na sa kaliwang bahagi ay itinayong muli noong ika-15 siglo. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Santa Vittoria in Matenano]], Italya == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.monteleonesabino.ri.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160715183549/http://www.comune.monteleonesabino.ri.it/ |date=2016-07-15 }} . {{Lalawigan ng Rieti}}{{Clear}} rg2riu059jrufzwd0vf34lsudqipnpr 0 318011 2216067 2212304 2026-07-14T20:09:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216067 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header|name=Komi Can't Communicate|image=Komi Can't Communicate - Anime.png|genre={{ubl|[[Coming-of-age story|Coming-of-age]]<ref>{{cite web|title=VIZ MEDIA ANNOUNCES NEW PUBLISHING ACQUISITIONS AT ANIME NYC 2018|url=http://www.viz.com/news/newsroom/v/1006643|publisher=[[Viz Media]]|access-date=December 8, 2018|date=November 19, 2018|archive-date=December 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209165255/http://www.viz.com/news/newsroom/v/1006643|url-status=live}}</ref>|[[Romantikong komedya]]<ref>{{cite web|script-title=ja:サンデー発ラブコメ4作品の新刊フェア開催 「おまえら早く付き合っちゃえよ」CM&PV公開|url=https://www.oricon.co.jp/news/2137867/full/|website=[[Oricon]]|access-date=June 22, 2020|language=ja|date=June 18, 2019|archive-date=October 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017144002/https://www.oricon.co.jp/news/2137867/full/|url-status=live}}</ref>|[[Piraso ng buhay]]<ref>{{cite web|last=Goslin|first=Austen|title=Komi Can't Communicate's newly announced anime already has a trailer|url=https://www.polygon.com/22430364/komi-cant-communicate-anime-trailer-release-date|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=May 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511160715/https://www.polygon.com/22430364/komi-cant-communicate-anime-trailer-release-date|archive-date=May 11, 2021|date=May 11, 2021|url-status=live}}</ref>}}<!-- Note: Use and cite reliable sources to identify genre/s, not personal interpretation. Please don't include more than three genres (per [[MOS:A&M]]). -->|paglalarawan=logo ng serye}}{{Infobox animanga/Print|type=manga|author=Tomohito Oda|publisher=Shogakukan|publisher_en=Viz Media|demographic=Shōnen|imprint=Shōnen Sunday Comics|magazine=Weekly Shōnen Sunday|first=Mayo 18, 2016|last=kasalukuyan}} {{Infobox animanga/Video|type=drama|director={{ubl|Yoshihito Okashita|Eiji Ishii}}|producer=Hiroyuki Onuma|writer=Fumie Mizuhashi|music=Eishi Segawa|studio=TV Man Union|licensee=|network=[[NHK General TV]]|first=Setyembre 6, 2021|last=Nobyembre 1, 2021|episodes=8}}{{Infobox animanga/Video|type=tv series|director=Ayumu Watanabe (chief) Kazuki Kawagoe|writer=Deko Akao|music=Yukari Hashimoto|studio=OLM|licensee=Netflix (may lisensya sa streaming)|network=TV Tokyo|first=Oktubre 7, 2021|last=Hunyo 23, 2022|episodes=24 <!-- This parameter should only be incremented when new episodes air or when a [[Wikipedia:Identifying reliable sources|reliable source]] can confirm a specific number of episodes. -->|episode_list=}} {{Infobox animanga/Footer}} Ang '''''Komi Can't Communicate''''' ([[Wikang Hapones|Hapones]]: 古見さんは、コミュ症です。[[Romanisasyong Hepburn|Hepburn]]: ''Komi-san wa, Comyushou Desu''.) ay isang serye ng [[manga]] mula sa bansang [[Hapon]] na isinulat at iginuhit ni Tomohito Oda. Nailimbag ito ng Shogakukan sa kanilang magasin na [[Weekly Shōnen Sunday]] simula noong Mayo 2016. Ang [[Viz Media]] naman ang mayroong lisensya sa paglimbag sa [[Hilagang Amerika]]. Isang seryeng drama na nilalaman ng walong kabanata ang ipinalabas sa NHK General TV mula Setyembre hanggang Nobyembre 2021. <ref>{{Cite web |title=Komi Can't Communicate Manga Gets Live-Action Series on September 6 |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-07-22/komi-cant-communicate-manga-gets-live-action-series-on-september-6/.175455 |access-date=2022-07-05 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Isang [[anime]] na adaptasyon ng [[:en:OLM,_Inc.|OLM]] ang ipinalabas sa bansang Hapon mula Oktubre hanggang Desyembre 2021. Ang [[Netflix]] naman ang may lisensya sa pagpalabas nito sa buong mundo mula Oktubre 2021 hanggang Enero 2022. <ref>{{Cite web |title=Netflix Debuts Komi Can't Communicate Anime on October 21 With Weekly Stream Outside Japan |url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2021-09-15/netflix-debuts-komi-cant-communicate-anime-on-october-21-with-weekly-stream-outside-japan/.177382 |access-date=2022-07-05 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Ang pangalawang season ng anime ay ipinalabas mula Abril 7 hanggang Hunyo 23, 2022 sa bansang Hapon, habang noong Abril 27 naman ipinalabas ito sa Netflix. <ref>{{Cite web |last=Robinson |first=Jacob |date=2022-03-17 |title='Komi Can't Communicate' Season 2: Coming to Netflix in April 2022 & What We Know So Far |url=https://www.whats-on-netflix.com/news/komi-cant-communicate-season-2-netflix-renewal-status-what-we-know-so-far-03-2022/ |access-date=2022-07-05 |website=What's on Netflix |language=en}}</ref> Nanalo ang ''Komi Can't Communicate'' sa 67th [[Shogakukan Manga Award]] para sa kategoryang shōnen. <ref>{{Cite web |title=Komi Can't Communicate, My Love Mix-Up!, Do not say mystery Manga Win 67th Shogakukan Manga Awards |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-01-18/komi-cant-communicate-my-love-mix-up-do-not-say-mystery-manga-win-67th-shogakukan-manga-awards/.181657 |access-date=2022-07-05 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> == Publikasyon == Ang ''Komi Can't Communicate'' ay isinulat at iginuhit ni Tomohito Oda. Bago maging serye, isang one-shot na kabanata ang nailimbag sa ''Weekly Shōnen Sunday'' ng Shogakukan noong Setyembre 16, 2015;<ref>{{Cite web |title=週刊少年サンデー：手始めに読み切り5作品 新人・若手の新連載は来月から |url=https://mantan-web.jp/article/20150908dog00m200051000c.html |access-date=2022-07-10 |website=MANTANWEB（まんたんウェブ） |language=ja-JP}}</ref><ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=サンデーにて新鋭の読み切り連弾企画、第1弾にはコミュ症の美少女が登場 |url=https://natalie.mu/comic/news/160222 |access-date=2022-07-10 |website=コミックナタリー |language=ja |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318101149/https://natalie.mu/comic/news/160222 |url-status=dead }}</ref> nagumpisa ang pagsaserye sa kaparehong magasin noong Mayo 18, 2016.<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=「だがしかし」描き下ろしブロマイドがサンデーに！全サ、コミュ症の新連載も |url=https://natalie.mu/comic/news/187606 |access-date=2022-07-10 |website=コミックナタリー |language=ja |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619035720/https://natalie.mu/comic/news/187606 |url-status=dead }}</ref> Kinokolekta naman ng Shogakukan ang mga kabanata para gawing mga indibidwal na tomo ng ''tankōbon.'' Nailimbag ang unang tomo noong Setyembre 16 2016.<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=美少女なのにコミュ症？サンデー発、オダトモヒトが描く学園生活コメディ |url=https://natalie.mu/comic/news/202202 |access-date=2022-07-10 |website=コミックナタリー |language=ja |archive-date=2023-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429205123/https://natalie.mu/comic/news/202202 |url-status=dead }}</ref> Mayroong dalawampu't limang tomo ang nailimbag nitong Abril 18, 2022.<ref>{{Cite web |title=古見さんは、コミュ症です。 ２５ {{!}} オダトモヒト {{!}} 【試し読みあり】 – 小学館コミック |url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784098510580 |access-date=2022-07-10 |website=shogakukan-comic.jp |language=ja}}</ref> Noong Nobyembre 2018, inanunsyo ng Viz Media sa kanilang panel sa Anime NYC ang pagkuha sa lisensya sa pagpalimbag ng manga.<ref>{{Cite web |title=Viz Media Licenses My Hero Academia: Smash!!, Komi Can't Communicate, Beastars Manga |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2018-11-17/viz-media-licenses-my-hero-academia-smash-komi-cant-communicate-beastars-manga/.139608 |access-date=2022-07-10 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Ipinalabas ang unang tomo sa Hilagang Amerika noong Hunyo 11, 2019.<ref>{{Cite web |title=VIZ: Read a Free Preview of Komi Can’t Communicate, Vol. 1 |url=https://www.viz.com/read/manga/komi-cant-communicate-volume-1/product/5931 |access-date=2022-07-10 |website=www.viz.com |language=en-US}}</ref> Ang manga ay lisensyado ng Shogakukan Asia sa Timog Silangang Asya,<ref>{{Cite web |title=Shogakukan Asia Licenses Komi Can't Communicate Manga for Southeast Asia |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-03-18/shogakukan-asia-licenses-komi-cant-communicate-manga-for-southeast-asia/.157623 |access-date=2022-07-10 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> ng Chingwing Publishing Group sa Taiwan,<ref>{{Cite web |title=【新書書單】青文出版社2018年2月預定出書表 |url=https://www.ching-win.com.tw/baike-aohuminews-detail/2/34/522 |access-date=2022-07-10 |website=青文出版-讀享娛樂‧領導流行 |language=zh-tw}}</ref> ng SomyMedia sa Timog Korea,<ref>{{Cite web |title= |url=https://twitter.com/SomyMedia/status/927756987621826562 |access-date=Hulyo 10, 2022 |website=Twitter}}</ref> ng Luckpim sa [[Thailand]],<ref>{{Cite web |last=Content |first=Qube Digital |title=MangaQube |url=https://www.mangaqube.com/p/%E0%B9%82%E0%B8%89%E0%B8%A1%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%94%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%9C%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B9%87%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B9%87%E0%B8%87-1/ |access-date=2022-07-10 |website=MangaQube |language=th |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128192625/https://www.mangaqube.com/p/%E0%B9%82%E0%B8%89%E0%B8%A1%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%94%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%9C%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B9%87%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B9%87%E0%B8%87-1/ |url-status=dead }}</ref> ng Elex Media Komputindo sa [[Indonesia]],<ref>{{Cite web |title=Elex Media Licenses Tomohito Oda's Komi Can't Communicate Manga |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-10-18/elex-media-licenses-tomohito-oda-komi-cant-communicate-manga/.152370 |access-date=2022-07-10 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> ng Kim Đồng Publishing House sa Vietnam,<ref>{{Cite web |title=Komi - Nữ thần sợ giao tiếp - Tập 1 |url=https://nxbkimdong.com.vn/products/komi-nu-than-so-giao-tiep-tap-1 |access-date=2022-07-10 |website=Nhà xuất bản Kim Đồng |language=vi }}{{Dead link|date=Disyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ng Pika Édition sa Pransiya,<ref>{{Cite web |title=Le manga Komi cherche ses mots annoncé par Pika !, 06 Avril 2022 |url=https://www.manga-news.com/index.php/actus/2022/03/11/Komi-cherche-ses-mots-annonce-par-Pika |access-date=2022-07-10 |website=manga-news.com |language=fr}}</ref> ng Tokyopop sa Alemanya,<ref>{{Cite web |last=GmbH |first=TOKYOPOP |title=Komi can't communicate |url=https://www.tokyopop.de/buecher/josei/komi-can-t-communicate/ |access-date=2022-07-10 |website=Tokyopop |language=de}}</ref> ng J-Pop sa Italya,<ref>{{Cite web |date=Agosto 8, 2020 |title=J-POP Manga annuncia 11 nuovi manga e novel |url=https://www.j-pop.it/blog/572-j-pop-manga-annuncia-11-nuovi-manga-e-novel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212915/https://www.j-pop.it/blog/572-j-pop-manga-annuncia-11-nuovi-manga-e-novel |archive-date=Hunyo 2, 2021 |access-date=Hulyo 10, 2022 |website=J-Pop}}</ref> ng Editorial Ivrea sa Argentina at Espanya,<ref>{{Cite web |date=2021-03-19 |title=Estos son los 12 nuevos títulos que IVREA va a publicar en Argentina |url=https://www.ivreality.com.ar/2021/03/19/estos-son-los-12-nuevos-titulos-que-ivrea-va-a-publicar-en-argentina/ |access-date=2022-07-10 |website=Ivreality - El blog de Ivrea Argentina |language=es-AR}}</ref> at ng Panini Comics sa Brazil at Mexico. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Manga]] [[Kategorya:Anime]] [[Kategorya:Shōnen manga]] ax7vfr9npxwe60wd9etqh02b2mhhntm 0 318151 2216066 2206395 2026-07-14T20:01:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216066 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header|name=Koe no Katachi|image=Koe no Katachi logo.svg|caption=logo ng serye|genre=[[Drama]]<ref>{{cite web|last=Creamer|first=Nick|title=A Silent Voice GN 1 - Review|url=https://www.animenewsnetwork.com/review/a-silent-voice/gn-1/.92061|website=[[Anime News Network]]|access-date=May 12, 2021|date=August 27, 2015}}</ref><!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with [[MOS:A&M]]. -->}} {{Infobox animanga/Print|type=manga|author=[[Yoshitoki Ōima]]|publisher=[[Kodansha]]|publisher_en={{English manga publisher |NA = [[Kodansha USA]] }}|demographic=''[[Shōnen manga|Shōnen]]''|imprint=Shōnen Magazine Comics|magazine=[[Weekly Shōnen Magazine]]|first=Agosto 7, 2013|last=Nobyembre 19, 2014|volumes=7|volume_list=#Volume list}} {{Infobox animanga/Other|title=Pelikulang anime|content=* [[Koe no Katachi(pelikula)|''Koe no Katachi'' (pelikula)]]}} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Koe no Katachi'''|聲の形|4={{lit|Ang Hugis ng Boses}}|lead=yes}} ay isang seryeng [[manga]] na isinulat at inilarawan ni Yoshitoki Ōima. Ang serye ay orihinal na nailimbag bilang isang one-shot sa ''Bessatsu Shōnen Magazine'' ng [[Kodansha]] at kalaunan ay na-serialize sa [[Weekly Shōnen Magazine]] mula Agosto 2013 hanggang Nobyembre 2014. Ang mga kabanata nito ay nakolekta sa pitong tomo ng ''[[tankōbon]]''. Ang manga ay inilabas ng digital sa wikang Ingles ng [[Crunchyroll Manga]] at lisensyado ng [[Kodansha USA]] sa Hilagang Amerika. Isang adaptasyon na pelikulang [[anime]] ang ginawa ng [[Kyoto Animation]], ito ay inilabas noong Setyembre 2016. == Midya == === Manga === Nagsimula ang A Silent Voice bilang isang [[manga]] na isinulat at inilarawan ni Yoshitoki Ōima at orihinal na inilathala bilang one-shot sa Pebrero 2011 na isyu ng ''Bessatsu Shōnen Magazine''.<ref>{{Cite web |title=A Silent Voice Manga Has Anime in the Works |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-16/a-silent-voice-manga-has-anime-in-the-works/.81109 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref>Nang maglaon, ito ay naging isang buong serye ng manga at sinimulan ang serialization sa pinagsamang ika-36-37 na isyu ng ''[[Weekly Shōnen Magazine]]'', na inilabas noong Agosto 7, 2013,<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=「聲の形」連載始動、いじめていた少年の葛藤を描く決定版 |url=https://natalie.mu/comic/news/96660 |access-date=2022-07-12 |website=コミックナタリー |language=ja |archive-date=2021-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924114625/https://natalie.mu/comic/news/96660 |url-status=dead }}</ref> at natapos ang pagtakbo nito sa ika-51 na isyu ng magazine noong Nobyembre 19, 2014.<ref>{{Cite web |title=A Silent Voice Manga Has Anime in the Works |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-16/a-silent-voice-manga-has-anime-in-the-works/.81109 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Ang serye ay pinagsama-sama sa pitong tomo ng ''[[tankōbon]]'' na inilathala ng [[Kodansha]] sa Japan sa pagitan ng Nobyembre 15, 2013,<ref>{{Cite web |title=『聲の形（１）』（大今 良時） 製品詳細 講談社コミックプラス |url=https://kc.kodansha.co.jp/product?item=0000019055 |access-date=2022-07-12 |website=講談社コミックプラス |language=ja}}</ref> at Disyembre 17, 2014.<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=「聲の形」アニメ化決定！本日発売の週マガで完結＆2月に原画展も |url=https://natalie.mu/comic/news/131596 |access-date=2022-07-12 |website=コミックナタリー |language=ja |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001343/https://natalie.mu/comic/news/131596 |url-status=dead }}</ref> Lisensyado ang [[Kodansha USA]] sa serye para sa paglabas sa wikang Ingles sa Hilagang Amerika, ang unang tomo ay inilabas noong ikalawang kapat ng 2015 at sinusundan ng paglabas ng mga tomo sa bawat susunod na dalawang buwan.<ref>{{Cite web |title=Kodansha Comics Adds A Silent Voice, Maria the Virgin Witch Manga |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-07-05/kodansha-comics-adds-a-silent-voice-maria-the-virgin-witch-manga/.76341 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Nauna nang nakuha ng Crunchyroll Manga ang serye para sa isang digital na paglabas sa Ingles.<ref>{{Cite web |title=Crunchyroll Releases Ajin, Koe no Katachi, Arslan Manga |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-03-14/crunchyroll-releases-ajin-koe-no-katachi-arslan-manga |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Kinolekta ng Kodansha Comics ang lahat ng pitong tomo sa isang box set na naglalaman ng poster at replika ng kuwaderno ni Shouko mula sa serye, at inilabas ito noong Disyembre 19, 2017.<ref>{{Cite web |last=Kodansha |date=2017-11-03 |title=Kodansha Comics Holiday 2017 manga box sets |url=https://kodansha.us/2017/11/03/kodansha-comics-holiday-2017-manga-box-sets/ |access-date=2022-07-12 |website=Kodansha |language=en-US}}</ref> Ang serye ay binalak na muling ilabas sa dalawang hard cover na nakolektang edisyon, na magtatampok ng mas mataas na kalidad ng pag-print at mga karagdagang segment. Lalabas ang Book 1 sa Oktubre 2021, at ang book 2 sa 2022.<ref>{{Cite web |last=Kodansha |date=2020-11-12 |title=Summer 2021 New Licensing Announcements for Kodansha Comics |url=https://kodansha.us/2020/11/11/summer_2021_new_licensing_announcements/ |access-date=2022-07-12 |website=Kodansha |language=en-US }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Pelikula === Ang huling kabanata ng manga, na inilathala sa ika-51 na isyu ng ''Weekly Shonen Magazine'' noong 2014 ay nagpahayag ng pagpaplano para sa isang proyektong anime ng serye<ref>{{Cite web |title=A Silent Voice Manga Has Anime in the Works |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-11-16/a-silent-voice-manga-has-anime-in-the-works/.81109 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Ang ikapitong tomo ng manga ay nagsiwalat na ang proyekto ay magiging isang pelikula.<ref>{{Cite web |title=A Silent Voice Anime Project Is a Theatrical Film |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-12-15/a-silent-voice-anime-project-is-a-theatrical-film/.82166 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Sa kalaunan ay ipinahayag noong unang bahagi ng Oktubre 2015 na ang Kyoto Animation ay gagawa ng isang pelikulang anime batay sa serye, sa direksyon ni Naoko Yamada at ipinamahagi ng [[Shochiku Company, Limited|Shochiku]]. <ref>{{Cite web |title=Kyoto Animation to Produce A Silent Voice Film With Director Naoko Yamada |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-10-11/kyoto-animation-to-produce-a-silent-voice-film-with-director-naoko-yamada/.94031 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Inihayag sa opisyal na websayt ng adaptasyon na si Reiko Yoshida ang magsusulat ng mga skrip ng pelikula, habang si Futoshi Nishiya ang magdidisenyo ng mga karakter. Ang pelikula ay ipinalabas sa Japan noong Setyembre 17, 2016.<ref>{{Cite web |title=A Silent Voice Anime Film's Visual, Teaser Video, Release Date, More Staff Revealed |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-04-08/a-silent-voice-anime-film-visual-teaser-video-release-date-more-staff-revealed/.100828 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Nagtampok ang adaptasyon sa wikang Ingles ng isang boses artista na bingi na si Lexi Cowden na gumanap bilang isa sa mga pangunahing tauhan.<ref>{{Cite web |title=Listen to Lexi Cowden as Shoko in a New English Dub Clip of ‘A Silent Voice’ - Ani.ME |url=https://ani.me/posts/3414-Listen-to-Lexi-Cowden-as-Shoko-in-a-New-English-Dub-Clip-of-A-Silent-Voice- |access-date=2022-07-12 |website=ani.me}}</ref> == Pagtanggap == === Mga parangal at nominasyon === Nakatanggap ang Koe na Katachi ng parangal para sa "Best Rookie Manga" noong 2008.<ref>{{Cite web |title=漫画「聲の形」 8月7日発売の週刊少年マガジンで連載スタート |url=https://nlab.itmedia.co.jp/nl/articles/1306/12/news095.html |access-date=2022-07-12 |website=ねとらぼ |language=ja}}</ref> Ang direksyon ng nilalaman ay nagpahirap sa paglalathala sa anumang magasing manga hanggang sa ito ay nakuha pagkatapos ng mga buwan ng pagtatalong legal ng Pebrerong edisyon ng ''Bessatsu Shounen Magazine'', kung saan ito ay nagwagi sa unang pwesto. Dahil sa paksa, ang serye ay nasuri at sinusuportahan ng [[Japanese Federation of the Deaf]].<ref>{{Cite web |date=2013-02-21 |title=「立ち読みでもいいから読んで欲しい」 20日発売の週マガ読み切り「聲の形」が大反響 |url=https://www.j-cast.com/2013/02/21166420.html |access-date=2022-07-12 |website=J-CAST ニュース |language=ja}}</ref> Ito ay hinirang para sa ika-8 [[Manga Taishō]].<ref>{{Cite web |title=8th Manga Taisho Awards Nominates 14 Titles |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-01-18/8th-manga-taisho-awards-nominates-14-titles/.83431 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Noong Pebrero 2015, inihayag ng ''[[Asahi Shimbun]]'' na ang Koe na Katachi ay isa sa siyam na nominado para sa ikalabinsiyam na taunang [[Tezuka Osamu Cultural Prize]].<ref>{{Cite web |title=19th Tezuka Osamu Cultural Prize Nominees Announced |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-02-23/19th-tezuka-osamu-cultural-prize-nominees-announced/.85311 |access-date=2022-07-12 |website=Anime News Network |language=en}}</ref> Nagpatuloy ang manga upang manalo ng New Creator Prize. Noong Abril 2016, inihayag na ang Koe na Katachi ay hinirang para sa Best U.S. Edition of International Material-Asia award sa 2016 [[Eisner Awards]].<ref>{{Cite web |date=2016-04-19 |title=2016 Eisner Award Nominees {{!}} Comic-Con International: San Diego |url=http://www.comic-con.org/awards/2016-eisner-award-nominees |access-date=2022-07-12 |website=web.archive.org |archive-date=2016-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419182522/http://www.comic-con.org/awards/2016-eisner-award-nominees |url-status=bot: unknown }}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Shōnen manga]] d7ibf3xd046r0h9inf2f1its6pogtq4 0 319312 2216096 2134819 2026-07-15T06:03:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216096 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Paliparang Berlin Schönefeld''' ({{Audio|Flughafen_Berlin-Schönefeld.ogg|{{lang|de|Flughafen Berlin-Schönefeld|nocat=yes}}}} (dating {{Airport codes|SXF|EDDB, ETBS}}) ay dating<ref name="sxfbermerger">{{Cite web |date=2020-08-26 |title=Berlin airports: SXF becomes BER / Renovated Schönefeld Airport becomes Terminal 5 of new airport |url=https://www.aviation24.be/airports/berlin/berlin-airports-sxf-becomes-ber-renovated-schonefeld-airport-becomes-terminal-5-of-new-airport/ |publisher=aviation24.de}}</ref><ref name="dmm">[https://www.dmm.travel/nc/news/berlin-schoenefeld-ist-am-25-oktober-2020-geschichte/ dmm.travel - "Berlin Schönefeld becomes history on 25 October 2020"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028205557/https://www.dmm.travel/nc/news/berlin-schoenefeld-ist-am-25-oktober-2020-geschichte/ |date=28 Oktubre 2020 }} (German) 22 October 2020</ref> pangalawang [[paliparang pandaigdig]] ng [[Berlin]], ang kabesera ng Alemanya. Ito ay matatagpuan {{Convert|18|km}} timog-silangan ng Berlin malapit sa bayan ng [[Schönefeld]] sa estado ng [[Brandeburgo]] at may hangganan sa timog na hangganan ng Berlin. Ito ang mas maliit sa dalawang [[Talaan ng mga paliparan sa Berlin|paliparan sa Berlin]], pagkatapos ng [[Paliparang Berlin Tegel]], at nagsilbing base para sa [[easyJet]] at [[Ryanair]]. Noong 2017, pinangasiwaan ng paliparan ang 12.9 milyong pasahero sa pamamagitan ng paglilingkod sa mga pangunahing [[Talaan ng mga kalakhang pook sa Europa|kalakhang Europeo]] at mga destinasyon sa [[Pagliliwaliw|paglilibang]]. Sa parehong taon, niraranggo ng travel portal na [[eDreams]] ang Berlin Schönefeld bilang ang pinakamasahol na paliparan sa mundo pagkatapos suriin ang 65,000 rebyu ng mga paliparan.<ref name="eDreams">{{Cite web |last=Sam Shead |date=13 March 2017 |title=THE 10 WORST AIRPORTS IN THE WORLD |url=https://www.independent.co.uk/travel/worst-airports-world-edreams-a7627501.html |access-date=15 June 2021 |publisher=Independent}}</ref> Ang Paliparang Schönefeld din ang pangunahing sibil na paliparan ng [[Silangang Alemanya]] (GDR) at ang tanging paliparan ng dating [[Silangang Berlin]]. Noong Oktubre 25, 2020, ang pangalan ng Schönefeld at [[IATA code|kodigo sa IATA]] ay hindi na umiral,<ref name="sxfbermerger"/><ref name="dmm"/> na minarkahan ang pagsasara nito bilang isang independiyenteng paliparan, na may malaking bahagi ng impraestruktura nito na isinama sa bagong [[Paliparang Berlin Brandeburgo]] {{Airport codes|BER|EDDB}} bilang ''Terminal 5'' nito<ref>{{Cite web |date=9 December 2019 |title=Berlin: New 'BER Airport' to Open on October 31st, 2020 |url=https://berlinspectator.com/2019/11/29/berlin-new-ber-airport-to-open-on-october-31st-2020/ |website=berlinspectator.com |language=en |access-date=24 Agosto 2022 |archive-date=30 Septiyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930193850/https://berlinspectator.com/2019/11/29/berlin-new-ber-airport-to-open-on-october-31st-2020/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/germany-airport-berlin/berlins-new-airport-to-finally-open-in-october-2020-idUSL8N1OD27P Berlin's new airport to finally open in October 2020] - Reuters, 15 December 2017</ref> na pinalitan ng pangalan ang mga seksiyon nito sa ''K'', ''L'', ''M'' at ''Q''.<ref name="renaming">{{Cite web |title=ABCD becomes KLMQ |url=https://www.berlin-airport.de/en/company/latest-news/news/2020/2020-03-02-aus-abcd-wird-klmq/index.php |access-date=2020-03-31 |website=Berlin Brandenburg Airport}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{commons category-inline|Berlin-Schönefeld Airport}} * [http://www.berlin-airport.de/en/travellers-sxf/index.php Opisyal na website] * {{NWS-current|EDDB}} * {{ASN|SXF}} {{Airports in Germany}} [[Kategorya:Mga paliparan sa Alemanya]] jz60j4epadvgv6ex61y63cdzj0gayo1 0 320358 2216064 2193351 2026-07-14T19:34:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216064 wikitext text/x-wiki {{infobox cheese |name=Kesong puti |image=[[Talaksan:Kesong Puti from Laguna, Feb 2024.jpg|250px]] |country=[[Pilipinas]] |region= |source=[[Kalabaw]], [[Kambing]], [[Baka]] |pasteurised=Oo |texture=Malambot |aging=Wala }} Ang '''kesong puti''' ay isang [[keso]] sa [[Pilipinas]] na malambot, di-nilalaon, at maputi. Gawa ito sa di-sinagap na gatas ng [[kalabaw]] at asin na kinulta ng [[Suka (pagkain)|suka]], katas ng [[citrus]], o minsan [[kuwaho]]. Maaari rin itong gawin mula sa gatas ng [[kambing]] o [[baka]]. Mayroon itong banayad na alat at maasim na lasa. Kapag ginamit ang pampaasido ({{lang|en|acidifying agent}}), kahawig ito sa [[queso blanco]] o paneer. Kapag ginamit naman ang kuwaho, kahawig ito sa buffalo mozzarella. Maaari ring mag-iba ang kahalumigmigan, mula sa halos malagulaman hanggang sa matigas at matatag. Maaari itong kainin nang nag-iisa lamang, sabayan sa tinapay (kadalasan [[pandesal]]), o gamitin sa mga iba't ibang putahe sa [[Filipino cuisine|lutuing Pilipino]]. Karaniwan itong ibinebenta na nakabalot sa [[dahon ng saging]].<ref name="ponseca">{{cite book|author=Ponseca, Nicole & Trinidad, Miguel|title=I Am a Filipino: And This Is How We Cook|trans-title=Pilipino Ako: At Ganito Kami Magluto|language=en|publisher=Artisan Books|year=2018|isbn=9781579658823|url=https://books.google.com/books?id=63BMDwAAQBAJ}}</ref> Ang pangalan nito, binabaybay ring '''quesong puti''', ay salitang [[Tagalog language|Tagalog]], at ginagamit itong pangalan sa mga lalawigan ng [[Laguna (province)|Laguna]] at [[Bulacan]]. Sa [[Cavite]], kilala ito bilang '''kesilyo''' ('''kasilyo''' rin o '''quesillo'''); habang sa hilagang [[Cebu]], kilala ito bilang '''queseo''' o '''kiseyo'''.<ref name="polistico">{{cite book|author=Edgie Polistico|title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary|trans-title=Diksyonaryo ng Pilipinong Pagkain, Pagluluto, & Kainan|lang=en|publisher=Anvil Publishing, Incorporated|year=2017|isbn=9786214200870|url=https://books.google.com/books?id=iz8_DwAAQBAJ&dq=Arroz+caldo}}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Etimolohiya== Ang kesong puti ay mula sa salitang ''queso'' mula sa [[Wikang Kastila|Kastila]] na may [[pang-angkop]] na ''-ng'', at sa salitang [[puti]]. Sa mga ibang bahagi ng Pilipinas, ginagamit ang ''kesilyo'' o ''kasilyo'' sa [[Chavacano|Caviteno]] at ''queseo'' o ''kiseyo'' sa [[Wikang Sebwano|Sebwano]]. Ang mga ito ay isinakatutubong pagbaybay ng salitang ''quesillo'' sa wikang Kastila ("maliit na keso").<ref name="polistico"/> ==Produksiyon== [[Talaksan:Kesongputijf.JPG|thumb|Kesong puti mula sa [[Sentro ng Kalabaw sa Pilipinas]]]] Karamihan sa kesong puti ay ginagawa sa pamamagitan ng direktang pag-aasido, katulad ng maraming iba pang keso gaya ng [[queso blanco]], paneer, ricotta, at mascarpone.<ref name="Chandan">{{cite book|author=Chandan, Ramesh C.|editor =Hui, Y.H.|display-editors=etal|title =Handbook of Food Products Manufacturing: Health, Meat, Milk, Poultry, Seafood, and Vegetables|chapter =Cheese Varieties Made by Direct Acification of Hot Milk|publisher =John Wiley & Sons|year =2007|page=637|isbn =9780470049648|url =https://books.google.com/books?id=mnh6aoI8iF8C|language=en|trans-title=Manwal ng Paggawa ng mga Produktong Pagkain: Kalusugan, Karne, Gatas, Manok, Pagkaing-dagat, at mga Gulay}}</ref> Karaniwan itong ginagawa gamit ang gatas ng kalabaw, ngunit maaari rin itong gawin gamit ang gatas ng kambing o baka, bagama’t mas mababa ang ani kapag gatas ng baka ang ginamit.<ref name="mmc">{{cite web |title=Homemade White Cheese (Kesong Puti) Using Fresh Milk |url=https://manilamomcooks.wordpress.com/2017/06/23/homemade-white-cheese-kesong-puti-using-fresh-milk/ |website=Manila Mom Cooks |date=Hunyo 22, 2017 |access-date=Disyembre 21, 2018|language=en|trans-title=Gawang-bahay na Kesong Puti Gamit ang Sariwang Gatas}}</ref><ref name="gma">{{cite news |title=Kesong puti dishes, ihahain sa 'Pinas Sarap' |url=https://www.gmanetwork.com/news/newstv/pinassarap/628816/kesong-puti-dishes-ihahain-sa-pinas-sarap/story/ |access-date=Disyembre 21, 2018 |work=GMA News Online |date=Oktubre 9, 2017}}</ref> Ang pinakakaraniwang paraan ng paggawa ng lutong-bahay na kesong puti ay ang pagpapainit (ngunit hindi pagpapakulo) ng sariwang sinalang gatas ng kalabaw na may isa hanggang apat na kutsarita ng asin sa loob ng humigit-kumulang sampu hanggang labinlimang minuto, habang patuloy na hinahalo. Ang mainam na temperatura ay nasa bandang {{convert|72|to|75|°C|°F|abbr=on}}, hangga’t hindi ito umaabot o lumalagpas sa 95 °C (203 °F). Ang mas mataas na temperatura ay magdedenatura ng mga protina, na magreresulta sa mas mabagal o tuluyang walang pamumuo. [[Pasteurisasyon|Pinapasteurisa]] rin nito ang gatas, sinisira ang mga patoheno at pinahihintulutan ang keso na lalong tumagal. Humigit-kumulang isang-kapat na tasa ng [[Suka (pagkain)|suka]] o katas ng [[sitrus]] (o pareho) ang idinaragdag upang magdulot ng pamumuo. Hinahayaan itong mamuo nang mga 30 minuto hanggang isang oras. Sinasala ang mga namuo gamit ang katsa, na nag-iiwan ng isang malambot na bersiyon ng kesong puti na may malahelatinong tekstura. Maaari pa itong idiin at hulmahin upang makalabas ang mas maraming [[lagnaw]] kung ninanais.<ref name="mmc" /><ref name="queseo">{{cite web |title=What Is The Queseo Of Compostela? |url=http://www.peanutbrowas.com/blog/what-is-the-queseo-of-compostela |website=The I ♥ Cebu blog by Peanut Browas |access-date=Disyembre 21, 2018 |language=en |trans-title=Ano Ang Kiseyo ng Compostela? |archive-date=Disyembre 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222002827/http://www.peanutbrowas.com/blog/what-is-the-queseo-of-compostela |url-status=dead }}</ref><ref name="bdp">{{cite news |title=How to Make Kesong Puti (Filipino White Cheese) using Vinegar |url=https://businessdiary.com.ph/1812/how-to-make-kesong-puti-filipino-white-cheese-using-vinegar/ |access-date=Disyembre 21, 2018 |work=Business Diary Philippines |date=Pebrero 4, 2018|language=en|trans-title=Paano Gumawa ng Kesong Puti gamit ang Suka}}</ref><ref name="deguzman">{{cite news |last1=de Guzman |first1=Jun Jun |title=Kesong Puti (White Cheese) Recipe |url=https://www.yummy.ph/recipe/kesong-puti-recipe |access-date=Disyembre 21, 2018 |work=Yummy.ph |date=Pebrero 12, 2017|language=en|trans-title=Resipi ng Kesong Puti}}</ref><ref name="pcc" /> Sa mga komersiyal na bersiyon, karaniwang idinaragdag ang asin pagkatapos ng pamumuo, alinman sa pamamagitan ng manu-manong paghahalo o sa pamamagitan ng pagbababad ng keso sa salmuwera.<ref name="Sanchez">{{cite book |last1=Sanchez |first1=Priscilla C. |title=Philippine Fermented Foods: Principles and Technology |date=2008 |publisher=Palimbagan ng Unibersidad ng Pilipinas |isbn=9789715425544 |pages=238&ndash;241 |url=https://books.google.com/books?id=smfr-KYgtWkC|language=en|trans-title=Mga Pagkaing Binuro sa Pilipinas: Mga Prinsipyo at Teknolohiya}}</ref> ==Paggamit sa pagluluto== [[File:Pampanga Prado Farm - Sausage, Egg, Kesong Puti, and Pan de Sal.jpg|thumb|Tradisyonal na [[Filipino cuisine|Pilipinong almusal]] na may ''kesong puti'', [[pandesal]], [[sinangag]], at [[longganisa]]]] Karaniwang ibinebenta ang kesong puti na nakabalot sa mga [[dahon ng saging]]. Mayroon itong bahagyang maalat at maasim na lasa at karaniwang may kaunti o halos walang amoy. Maaari itong kainin nang walang kasabay, sariwa man o iniihaw sa kawali.<ref name="fr">{{cite web |title=How to Make Kesong Puti, Carabao White Cheese |url=https://foodrecap.net/recipe/carabao-milk-white-cheese-kesong-puti/ |website=FoodRecap |date=Pebrero 7, 2010 |access-date=Disyembre 22, 2018|language=en|trans-title=Paano Gumawa ng Kesong Puti, Kesong De-Kalabaw}}</ref><ref>{{cite web |title=Quesong Puti / Filipino White Cheese |url=http://www.marketmanila.com/archives/quesong-puti-filipino-white-cheese |website=mm2 |date=Enero 29, 2017 |access-date=Disyembre 22, 2018|language=en|trans-title=Kesong Puti}}</ref> Ito rin ay karaniwang kinakain kasama ng tinapay o mga [[kakanin]], kabilang ang [[pandesal]], [[puto]], at [[bibingka]]. Maaari rin itong gamitin sa iba't ibang putahe sa [[lutuing Pilipino]]; kasama ang mga pagkaing gaya ng [[Paelya|paelya negra]] at ginataang pako.<ref name="gma"/><ref name="garcia2011">{{cite news |last1=Garcia |first1=Bianca |title=Kesong Puti: a Cheese I've Loved My Whole Life, Thanks To My Mom |url=http://www.confessionsofachocoholic.com/cheese/kesong-puti-a-cheese-ive-loved-my-whole-life |access-date=Disyembre 21, 2018 |work=Confessions of a Chocoholic |date=Mayo 6, 2011|language=en|trans-title=Kesong Puti: Isang Kesong Minahal Ko Buong Buhay Ko, Salamat sa Aking Nanay}}</ref><ref name="ponseca"/> Ang kesong puti ay may haba ng imbakan na humigit-kumulang isang linggo lamang. Nakadepende ito sa dami ng asin na ginamit pati na rin sa konsistensiya ng keso. Mas mabilis masira ang mas malambot na keso kaysa sa mas matitigas na bersiyon. Maaari itong pahabain hanggang mga dalawang linggo o isang buwan kung maayos ang pagkakabalot at pagpapalamig. Gayunpaman, hindi ito dapat ilagay sa yelo sapagkat bubuo ito ng mga yelong kristal na nakakasira sa makinis na tekstura.<ref name="pcc">{{cite journal|year=2017|title=Factors Affecting the Yield Recovery and Quality of Kesong Puti|journal=IASK|publisher = Sentro ng Kalabaw sa Pilipinas, Kagawaran ng Agrikultura, Republika ng Pilipinas|issue=B-02-2017|url=http://www.pcc.gov.ph/wp-content/uploads/2017/11/b-02-factors-affecting-the-yield-recovery-and-quality-of-kesong-puti.pdf|language=en|trans-title=Mga Salik na Nakakaapekto sa Pagbawi ng Ani at Kalidad ng Kesong Puti}}</ref><ref name="fr"/><ref name="lgt">{{cite web |title=Kesong Puti (Native White Cheese) |url=http://www.lagunatravelguide.com/index.php?page=kesong-puti-white-cheese |website=Laguna Travel Guide |access-date=Disyembre 22, 2018 |language=en}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tingnan din== *[[Tibok-tibok]] *[[Pastilyas]] == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} [[Kategorya:Lutuing Pilipino]] [[Kategorya:Mga keso]] ejlw00qs3c6sfr0kme838vh7cn5zpiz 0 320858 2216052 2201464 2026-07-14T16:18:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216052 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=JKT48|image=JKT48 Vector Logo.png|alt=|caption=JKT48 Logo|image_size=300px|landscape=yes|alias=|origin=[[Jakarta]], Indonesia|genre={{hlist|[[Indo pop]]|[[j-pop]]|[[pop rock]]|[[Pop music|pop]]|[[teen pop]]|[[bubblegum pop]]}}|years_active=2011–present|label={{hlist|Dentsu Aegis Network|Dentsu Inter Admark Media Group Indonesia <small>(agency, 2011–2022)</small>|[[Media Nusantara Citra|Hits Records]] <small>(label, 2012–2020)</small>|Indonesia Musik Nusantara (IDN Media) <small>(label and agency, 2022–present)</small>}}|website={{URL|jkt48.com}}|current_members=See [[List of JKT48 members|list]]|past_members=}} Ang '''JKT48''' ay isang Indonesian-Japanese idol girl group na ang pangalan ay hinango sa lungsod ng [[Jakarta]] at sa Japanese idol group na [[AKB48]]. Nabuo noong 2011, ang grupo ay ang unang sister group ng AKB48 sa labas ng Japan at in-adopt ang konsepto ng "idols you can meet", {{Sfn|Oricon 2011}} bago binago sa "idols that will come to meet you" noong 8 Abril 2018. Ang grupo ay nagbukas ng kanilang sariling teatro sa ika-4 na palapag ng fX Sudirman shopping mall noong unang bahagi ng Setyembre 2012, kung saan ang mga tagahanga ay maaaring dumalo sa araw-araw na pagtatanghal (maliban sa Lunes). Ang teatro ay itinayo bilang malapit na replika ng AKB48 Theater sa Akihabara.  Habang hindi pinaghihigpitan ng JKT48 ang pagiging miyembro ayon sa nasyonalidad, ang mga aplikante ay dapat na residente ng Indonesia. Mula noong 31 Oktubre 2022, ang grupo ay may 47 indibidwal na miyembro.<ref name="MembersProfile">{{Cite web |title=JKT48 {{!}} Profil Anggota |url=https://jkt48.com/member/list?lang=id |access-date=31 October 2022 |website=JKT48.com |publisher=JKT48 Operation Team |language=id |archive-date=4 Septiyembre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904055205/https://www.jkt48.com/member/list?lang=id |url-status=dead }}</ref> Inilabas ng JKT48 ang una nitong studio album na Heavy Rotation sa ilalim ng Hits Records, isang dibisyon ng MNC subsidiary na PT Star Media NusantaraNoong noong 16 Pebrero 2013. Ang grupo ay karaniwang nag-tatanghal ng mga kanta ng AKB48 at iba pang sister groups into na isinalin sa wikang Indonesian.<ref>{{Cite web |last=Winn |first=Patrick |date=4 April 2019 |title=How a Japanese girl-group empire is conquering Asian pop |url=https://www.pri.org/stories/2019-04-04/how-japanese-girl-group-empire-conquering-asian-pop |access-date=24 April 2020 |publisher=[[Public Radio International]]}}</ref> Inilabas ng grupo ang kanilang unang orihinal na single na Rapsodi, noong Enero 2020.<ref>{{Cite web |last=Dhaifurrakhman Abas |date=23 January 2020 |title=JKT48 Rilis Lagu Orisinil Perdana, Rapsodi |url=https://www.medcom.id/hiburan/musik/VNnQB2vK-jkt48-rilis-lagu-orisinil-perdana-rapsodi |access-date=24 April 2020 |website=Medcom.id}}</ref> == Conception == Katulad ng [[AKB48]], ang JKT48 ay batay sa konsepto ng mga idolo kung saan ang mga tagahanga ay maaaring "'makilala, o bumuo ng isang malalim na ugnayan na parang intimacy". Kinuha ng JKT48 ang pangalan nito mula sa binasehang lungsod ng grupo na [[Jakarta]], Indonesia. {{Sfn|Galbraith|2012}} Ang bansa ay nakita bilang isang potensyal na merkado para sa negosyo ng idolo dahil sa medyo batang populasyon-Mula noong 2012, humigit-kumulang kalahati ay wala pang 30 taong gulang—at ang kasikatan ng Japanese ''[[manga]]'' series, gaya ng ''[[Slam Dunk]]'' at ''[[One Piece]]'' . Upang maihatid ang konsepto ng AKB48 sa Indonesia, ang producer na si Yasushi Akimoto at Dentsu Media Group Indonesia ay nakipagsosyo sa pinakamalaking media conglomerate ng bansa, ang [[Media Nusantara Citra|Global Mediacom]], at Rakuten . {{Sfn|Nihon Keizai Shimbun 2012}} Tumugon si Akimoto sa tanong na kung bakit nya pinili ang Indonesia bilang unang target ng pagpapalawak sa ibang bansa ng AKB48 sa isang panayam sa programang ''TalkAsia'' ng CNN:<blockquote>"Nagpasya kaming subukan ito sa Jakarta dahil interesado ang mga tao sa Indonesia sa AKB48. Napanood ng mga bata ang AKB sa internet at gusto rin nilang gayahin sila, ngunit hindi nila alam kung may talento sila. Mahirap din [para sa kanila] na pumunta sa Japan para mag-audition." {{Sfn|TalkAsia 2012}}</blockquote>Ikinuwento naman ni Rakuten–MNC chief marketing officer Reino Barack at Arya Sinulingga ang kanyang pagbisita sa Japan:<blockquote>"Naramdaman ko ang potensyal para sa isang bagong negosyo sa Indonesia noong mapanood ko ang pagtatanghal sa teatro ng AKB48 sa Akihabara." {{Sfn|Nihon Keizai Shimbun 2012}}</blockquote> == Kasaysayan == === 2011–2012: Pagbuo === [[Talaksan:JKT48_Jak-Japan_Matsuri_Aitakatta.jpg|thumb|Nagpe-perform ang JKT48 noong Setyembre 2012]] Ang pagbuo ng JKT48 ay inihayag sa isang kaganapan ng AKB48 noong 11 Setyembre 2011 na ginanap sa Makuhari Messe sa Chiba, Japan. {{Sfn|Anime News Network 2011}} Sa mga sumunod na linggo noong huling bahagi ng Setyembre 2011, naganap ang panayam ng mga aplikante , at ang unang audition ay ginanap isang buwan pagkatapos ng paunang anunsyo, mula ika-8–9 Oktubre 2011. {{Sfn|Oricon 2011}} Ang miyembro ng AKB48 na si [[Minami Takahashi]] ay bumisita din sa Jakarta sa panahon ng audition para i-promote ang JKT48 sa mga tagahanga ng AKB48. {{Sfn|Asahi Shimbun 2011}} Bagama't ang mga aplikante ay hindi kailangang maging mamamayan ng Indonesia, kailangan nilang manirahan na sa bansa. {{Sfn|Mainichi Shimbun 2011}} Humigit-kumulang 1,200 batang babae ang nag-audition para sa grupo, at 51 ang napili upang magpatuloy sa ikalawang round. Ang mga finalist ay hinuhusgahan batay sa kanilang dance performance ng " Heavy Rotation ", mula sa single ng AKB48 na may parehong pangalan, at ang kanilang performance ng isang kanta na kanilang pinili. {{Sfn|Nihon Keizai Shimbun 2012}} Ang 28 unang henerasyong miyembro ng JKT48, edad 12–21, ay pinili noong 2 Nobyembre 2011. {{Sfn|The Japan Times 2011}} Noon 17 Disyembre 2011, ginawa ng JKT48 ang kanilang unang public appearance sa live music program ''na 100% Ampuh'' sa Global TV, at nagtanghal ng "Heavy Rotation", na may mga lyrics na isinalin sa Indonesian. {{Sfn|Natalie 2011, JKT48: First Performance of Japan's "Heavy Rotation" & First Handshake Event}}  {{multiple image|align=right|direction=vertical|caption_align=center|image1=JKT48 Theater.JPG|width1=220|footer=JKT48 Theater sa fX Sudirman noon 2012 (up) at 2020 (down)|image2=JKT48 Theater February 2020.jpg|width2=220}} Nagtatanghal araw-araw ang AKB48 sa teatro nito sa Akihabara bilang bahagi ng konsepto nilang "idols you can meet every day" . {{Sfn|JKT48 Operation Team, Apa Itu AKB48}} Kaya't ang namamahala sa JKT48 ay naglalayon na maisakatuparan ang parehong prinsipyo at nagsimulang maghanap ng mga lokasyon sa Jakarta para sa sariling teatro ng grupo noong unang bahagi ng 2012. Isang bakanteng lugar sa fX Sudirman shopping mall ang napili bilang lokasyon ng teatro, at nagsimula ang pagpaplano para sa pagsasaayos nito noong Abril. {{Sfn|Mr. Sunday 2012}} Samantala, ang mga unang pagtatanghal sa teatro ay ginanap noong ika-17–20 Mayo 2012 sa pansamantalang teatro sa Gusali ng Nyi Ageng Serang sa Kuningan, Jakarta. {{Sfn|Ogino|Ohira|2012}} Binuksan ang opisyal na teatro noong 8 Setyembre 2012 para sa pang-araw-araw na pagtatanghal na may nakatakdang listahan ng 16 na kanta na isinalin sa Indonesian. Ang teatro ay unang nagkaroon ng seating capacity na 180 at standing room para sa 30, at ang disenyo nito ay malapit na replica ng teatro ng AKB48 . {{Sfn|Maruli 2012}} Sa kasalukuyan ay kaya nito ang humigit-kumulang 350 katao, parehong nakaupo at nakatayo. Kasama ng iba pang mga sister group ng AKB48, nagtanghal din ang JKT48 sa Japan. Ang grupo ay isang sorpresang panauhin noong 2011 AKB48 ''Kōhaku Taikō Uta Gassen'' at nagtanghal ng Indonesian na bersyon ng " Aitakatta ". {{Sfn|Natalie 2011, Yūko Ōshima Leads White Team to Victory in First AKB48 Kōhaku Taikō Uta Gassen}} Nagtanghal din sila kasama ng AKB48 at iba pang mga sister groups nito sa ika- 62 NHK ''Kōhaku Uta Gassen na'' may kabuuang 210 miyembro sa entablado. {{Sfn|Nihon Keizai Shimbun 2012}} {{Sfn|Yomiuri Shimbun 2011}} Lumahok din sila sa mga konsiyerto ng AKB48 noong 2012 sa Saitama Super Arena at Tokyo Dome . {{Sfn|Natalie 2012, Atsuko Maeda's Graduation and General Election Announced at AKB48's Final Day at Saitama Super Arena}} {{Sfn|Natalie 2012, Atsuko Maeda Cries "My Entire Youth" at AKB48's Final Day at Tokyo Dome}} Nagsimulang tumanggap ang management ng mga aplikasyon para sa mga miyembro ng ikalawang henerasyon noong 13 Agosto 2012. Humigit-kumulang 200 ang napili para sa mga panayam sa susunod na buwan mula sa 4,500 na aplikante. Ang mga napili ay mas pinaliit mula 67 hanggang 31 sa selection round na ginanap ng RCTI . {{Sfn|Tribun 2012}} Kalaunan ang lahat ng 31 finalist ay napili bilang mga miyembro ng pangalawang henerasyong sa pang huling audition noong 3 Nobyembre sa Japan. {{Sfn|Halo Jepang! 2012, Seluruh Finalis JKT48 Generasi 2 Lulus Seleksi}} Opisyal na ding sinimulan ng mga miyembro ng AKB48 [[Aki Takajo|na sina Aki Takajō]] at Haruka Nakagawa ang paglipat sa JKT48 pagkatapos inanunsyo sa konsiyerto sa Tokyo Dome ang kanilang paglipat, opisyal na sinimulan nila ang kanilang mga aktibidad kasama ang grupo noong 1 Nobyembre at ginawa ang kanilang debut sa teatro noong 26 Disyembre. {{Sfn|Oricon 2012}} Naging interesado si Nakagawa sa Jakarta noong bumisita sya rito kasama ang iba pang miyembro ng AKB48 noong Pebrero 2012. {{Sfn|Mainichi Shimbun 2012}} === 2013–2020: Mga pagsubok === [[Talaksan:JKT48.svg|thumb|168x168px| Logo ng grupo]] Dahil sa pagbaha sa Jakarta, nahadlangan ang produksyon ng debut album ng JKT48 na nakatakdang ilabas noong Enero 2013.<ref>{{Cite web |date=1 February 2013 |title=Pengunduran Rilis CD Perdana JKT48 |url=https://www.jkt48.com/news/detail/id/113 |access-date=1 February 2013 |publisher=JKT48 Operation Team |language=id |archive-date=3 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203185142/http://www.jkt48.com/news/detail/id/113 |url-status=dead }}</ref> Upang ipagdiwang ang pag-release, ang namamahala sa sa grupo ay namahagi ng 100,000 libreng CD singles. Ang bawat single ay mayroong isang Indonesian na bersyon ng mga kantang: " Heavy Rotation "; " Kimi no Koto ga Suki Dakara "; "Baby! Baby! Baby!"; at " Ponytail to Shushu ". {{Sfn|Christian 2012}} Nag sagawa ang mga myembro (ang ilan ay direktang naapektuhan din ng baha) ng isang charity event upang makalikom ng pondo para sa relief efforts ng lungsod. {{Sfn|Tobing 2013}} Ang kanilang debut album na pinamagatang ''Heavy Rotation'', ay nagkaroon ng limitadong pagtatanghal sa JKT48 Theater noong 16 Pebrero 2013 at ipinagbili sa mga music stores sa buong bansa noong 2 Marso. {{Sfn|Hardian 2013, JKT48 Launches Heavy Rotation}} Lahat ng apat na kanta na nabanggit ay kasama sa album. {{Sfn|Christian 2012}} Sa buong 2013, naglabas ang JKT48 ng apat na singles: " River " (ika-11&nbsp;ng May), " Apakah Apakah Kau Melihat Mentari Senja? " (ika-3&nbsp;ng July), " Fortune Cookie yang Mencinta " (ika-21&nbsp;ng August), at " Musim Panas Sounds Good! " (26 Nobyembre).<ref name="Discography">{{Cite web |title=JKT48 {{!}} Discography |url=https://jkt48.com/discography?lang=id |access-date=1 May 2017 |website=JKT48.com |publisher=JKT48 Operation Team |language=id |archive-date=7 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707161021/https://jkt48.com/discography?lang=id |url-status=dead }}</ref> Ang ikatlong single ay inilabas kasabay ng kanilang parent group na AKB48.<ref>{{Cite web |date=22 August 2013 |title=JKT48 Rilis Single Baru 'Fortune Cookie yang Mencinta' Bareng AKB48 |url=https://hot.detik.com/music/d-2337166/jkt48-rilis-single-baru-fortune-cookie-yang-mencinta-bareng-akb48 |access-date=6 June 2020 |website=Detik.com |publisher=[[Trans Media]] |language=ID}}</ref> Inanunsyo ng JKT48 ang mga pangalan ng 63 finalists na nag-aagawan na maging trainees para sa ikatlong henerasyon ng JKT48 noong 28 Enero 2014.<ref name="jkt48-5th">{{Cite web |title=JKT48 {{!}} 3rd Generation |url=http://www.jkt48.com/member/list-3rd?lang=id |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205111718/http://www.jkt48.com/member/list-3rd?lang=id |archive-date=5 February 2014 |access-date=5 February 2014 |publisher=JKT48 Operation Team |language=id}}</ref> Noong ika-15 Pebrero ay inanunsyo at tinanghal ng grupo ang kanilang ikalimang single na " Flying Get ".<ref>{{Cite web |date=16 February 2014 |title=JKT48 Umumkan Single Kelima, Flying Get |url=https://hai.grid.id/read/07540450/jkt48-umumkan-single-kelima-flying-get |access-date=6 June 2020 |website=Hai.Grid.id |publisher=Kompas Gramedia Group |language=id |via=Hai Online}}</ref> Noong 24 Pebrero 2014, inilipat si Rina Chikano mula sa [[AKB48]] patungong JKT48, kung saan kinansela ang paglipat nina Aki Takajo at Rena Nozawa.<ref>{{Cite web |last=Feby Ferdian |date=24 February 2014 |title=Akicha dan Rena Resmi Tinggalkan JKT48 |url=https://www.liputan6.com/showbiz/read/835718/akicha-dan-rena-resmi-tinggalkan-jkt48 |access-date=19 April 2020 |website=Liputan6.com |publisher=[[Elang Mahkota Teknologi]] |language=ID}}</ref> Isinagawa ng JKT48 ang kanilang unang taunang halalan para sa ''senbatsu n''oong 26 Abril 2014, kasama ang 16 na miyembro na makaksama sa ika-6 na single ng JKT48 na Gingham Check, na inilabas noong 11 Hunyo 2014.<ref>{{Cite web |last=Triyanisya |date=27 April 2014 |title=Berikut Member Terpilih di Single Keenam JKT48 |url=https://www.medcom.id/nasional/peristiwa/eN4lA6yN-berikut-member-terpilih-di-single-keenam-jkt48 |access-date=14 November 2018 |website=Medcom.id |publisher=[[Media Group]] |language=id |via=Metrotvnews.com}}</ref> Inilabas ng grupo ang " Papan Penanda Isi Hati " noong 27 Agosto 2014, kung saan unang gumanap na center girl si Shania Junianatha, at sina Rina Chikano at Thalia Ivanka Elizabeth ay nakasama sa ''senbatsu'' sa unang pagkakataon. Ang single ay inilabas kasabay ng AKB48, ang ikalawang magkakasunod na taon na magkasabay silang nag release ng single kasama ang AKB48.<ref>{{Cite web |last=Rizky Aditya Saputra |date=27 August 2014 |title=JKT48 Tak Mau Kalah Heboh dari AKB48 |url=https://www.liputan6.com/showbiz/read/2097307/jkt48-tak-mau-kalah-heboh-dari-akb48 |access-date=6 June 2020 |website=Liputan6.com |publisher=[[Elang Mahkota Teknologi]] |language=id}}</ref> Ang ika-8 single ng grupo, " Angin Sedang Berhembus ", ay inilabas noong 24 Disyembre 2014.<ref>{{Cite web |date=8 December 2014 |title=The Announcements from Kokopla's HS Festival |url=https://www.jkt48stuff.com/2014/12/announcements-kokoplas-hs-festival/ |publisher=JKT48 Stuff}}</ref><ref>{{Cite web |last=Triyanisya |date=24 December 2014 |title=Ini Dia Singel ke-8 dari JKT48, "Angin sedang Berhembus" |url=https://www.medcom.id/hiburan/musik/GKdD7arK-ini-dia-singel-ke-8-dari-jkt48-angin-sedang-berhembus |access-date=6 June 2020 |website=Medcom.id |publisher=[[Media Group]] |language=id |via=Metrotvnews.com}}</ref> Nagsagawa ng collaboration concert ang JKT48 kasama ang AKB48 sa Jakarta noong 20 Pebrero 2015. 15 miyembro ng AKB48 ang ipinadala sa Jakarta para sa konsiyerto, kasama sina Yui Yokoyama, Rie Kitahara at Asuka Kuramochi .<ref>{{Cite web |last=Alvin Bahar |date=29 January 2015 |title=Daftar Member AKB48 Yang Akan Ke Jakarta |url=http://hai-online.com/Feature/Music/Daftar-Member-Akb48-Yang-Akan-Ke-Jakarta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923085626/http://hai-online.com/Feature/Music/Daftar-Member-Akb48-Yang-Akan-Ke-Jakarta |archive-date=23 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=Hai Online |publisher=Kompas Gramedia Group |language=id}}</ref> Inilabas naman ng JKT48 ang knailang ika-9 na single na "Pareo wa Emerald" noong 27 Marso 2015 .<ref>{{Cite web |last=Anindya Legia Putri |date=27 March 2015 |title=JKT48 Luncurkan Singel 'Pareo adalah Emerald' |url=https://www.medcom.id/hiburan/musik/ob3qZnYK-jkt48-luncurkan-singel-pareo-adalah-emerald |access-date=5 June 2020 |website=Medcom.id |publisher=[[Media Group]] |language=id |via=Metrotvnews.com}}</ref> Idinaos ng JKT48 ang pangalawang taunang halalan para sa ''senbatsu n''oong 2 Mayo 2015, kung saan ang 16 na ranggo na miyembro ay nakasama sa ika-10 na single ng grupo na Kibōteki Refrain, pinalitan ni Jessica Veranda si Melody Laksani bilang panalo sa halalan.<ref>{{Cite web |date=2 May 2015 |title=HASIL PEMILIHAN MEMBER SINGLE KE-10 JKT48 |url=https://jkt48.com/pemilihan2015/result?lang=id |publisher=JKT48 Operation Team |language=id |access-date=5 Nobiyembre 2022 |archive-date=25 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825165621/https://jkt48.com/pemilihan2015/result?lang=id |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Anindya Legia Putri |date=28 May 2015 |title='Refrain Penuh Harapan' Singel ke-10 JKT48 |url=https://www.medcom.id/hiburan/musik/JKR7aLVN-refrain-penuh-harapan-singel-ke-10-jkt48 |access-date=6 June 2020 |website=Medcom.id |publisher=[[Media Group]] |language=id |via=Metrotvnews.com}}</ref> Noong 26 Agosto 2015, inilabas ng JKT48 ang ika-11 single nito na Halloween Night, ang ikatlong magkakasunod na taon na magkasabay silang nag release ng single kasama ang AKB48.<ref>{{Cite web |last=Risang Sudrajad |date=28 August 2015 |title=Bareng AKB48, JKT48 Rilis Single Baru 'Halloween Night' |url=https://musik.kapanlagi.com/berita/bareng-akb48-jkt48-rilis-single-baru-halloween-night-e1894a.html |access-date=6 June 2020 |website=KapanLagi.com |language=id}}</ref> Noong 21 Marso 2017 ay nagpakamatay ang general manager ng JKT48 na si Jiro Inao sa pamamagitan ng pagbibigti sa kanyang bahay sa South Tangerang, Banten, [[Indonesia]], posibleng dahil sa "presyon sa trabaho".<ref>{{Cite web |date=2017-03-22 |title=Work Pressure Drives Inao Jiro to Commit Suicide, Police Says |url=https://en.tempo.co/read/858444/work-pressure-drives-inao-jiro-to-commit-suicide-police-says |access-date=2020-06-04 |website=Tempo |language=en}}</ref> Ang Indonesia Asian Games Organizing Committee (INASGOC) ay nakipagtulungan sa JKT48 noong [[Palarong Asyano 2018|2018 Asian Games]] sa pagtatangkang akitin ang mga batang manonood .<ref>{{Cite web |last=Mercy Raya |date=10 August 2018 |title=Promosikan Asian Games ke Kaum Milenial, INASGOC Gaet JKT48 |trans-title=Promoting the Asian Games to Millennials, INASGOC Got JKT48 |url=https://sport.detik.com/sport-lain/d-4160985/promosikan-asian-games-ke-kaum-milenial-inasgoc-gaet-jkt48 |access-date=8 January 2019 |website=Detik.com |publisher=[[Trans Media]] |language=ID}}</ref> Nagtanghal sila sa mga piling kaganapan mula 19 Agosto at 1 Setyembre sa isang grupo na binubuo ng walong miyembro mula sa bawat teams nito.<ref>{{Cite web |last=Nizar Zulmi |date=28 August 2018 |title=Semangat JKT48 Dukung Para Kontingen Asian Games 2018 |trans-title=Spirit of JKT48 to Support the Asian Games Contingents |url=https://www.bintang.com/celeb/read/3629971/semangat-jkt48-dukung-para-kontingen-asian-games-2018/page-1 |access-date=8 January 2019 |website=Bintang.com |publisher=[[Elang Mahkota Teknologi]] |language=ID}}</ref> Sa kanilang 7th Anniversary Concert noong 22 Disyembre 2018 ay inanunsyo ng JKT48 na nakakuha ito ng go signal para sa una nitong orihinal na single, at ang mga napiling miyembro ay napili sa pamamagitan ng taunang halalan . Ang kanta, na pinamagatang " Rapsodi ", ay unang itinanghal sa kanilang 8th anniversary concert sa [[Surabaya]], eksaktong isang taon pagkatapos ng anunsyo, at inilabas noong 22 Enero 2020. === 2020–kasalukuyan: Kasunod ng pandemya ng COVID-19 === Noong 28 Setyembre 2020, sa gitna ng pandemya ng COVID-19 sa Indonesia ay inihayag ni Flora Shafiqa Riyadi, isang miyembro ng Team T na positibo sya para sa [[COVID-19|sakit]] .<ref>{{Cite web |date=28 September 2020 |title=Informasi Mengenai Kondisi Kesehatan Flora Shafiq (Team T) |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1333?lang=id |access-date=28 September 2020 |publisher=JKT48 Operation Team |language=ID |archive-date=3 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171111/https://jkt48.com/news/detail/id/1333?lang=id |url-status=dead }}</ref> Sa sumunod na buwan, dalawa pang miyembro ng team ang naganunsyo ng pagiging positibo rin.<ref>{{Cite web |date=6 October 2020 |title=Informasi Mengenai Kondisi Kesehatan Febriola Sinambela (Team T) |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1336?lang=id |access-date=6 October 2020 |publisher=JKT48 Operation Team |language=ID |archive-date=3 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203194146/https://jkt48.com/news/detail/id/1336?lang=id |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 October 2020 |title=Informasi Mengenai Kondisi Kesehatan Viona Fadrin (Team T) |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1343?lang=id |access-date=27 October 2020 |publisher=JKT48 Operation Team |language=ID |archive-date=11 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611005705/https://jkt48.com/news/detail/id/1343?lang=id |url-status=dead }}</ref> Noong Nobyembre 2020, inanunsyo ng JKT48 ang gagawing sapilitang mass graduate sa mga miyembro at staff nito kasunod ng krisis ng grupo dahil sa pandemya. Nauna nang inanunsyo ng grupo ang ika-10 henerasyong miyembro ng grupo, na binubuo ng 11 miyembro, ngunit kinansela ang kanilang debut kasunod ng anunsyo.<ref>{{Cite web |date=4 December 2020 |title=Pengumuman Mengenai Generasi 10 |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1362?lang=id |access-date=4 December 2020 |publisher=JKT48 Operation Team |language=id |archive-date=4 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604235711/https://jkt48.com/news/detail/id/1362?lang=id |url-status=dead }}</ref> Noong 11 Enero 2021, inanunsyo ng grupo na 26 sa mga miyembro nito ang aalis sa grupo, na naiwan lamang sa 33 miyembro.<ref>{{Cite web |date=11 January 2021 |title=Pengumuman Mengenai Restrukturisasi JKT48 |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1383?lang=id |access-date=11 January 2021 |publisher=JKT48 Operation Team |language=ID |archive-date=4 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604235434/https://jkt48.com/news/detail/id/1383?lang=id |url-status=dead }}</ref> Opisyal silang umalis sa grupo sa kalagitnaan ng Marso 2021.<ref name="penutup">{{Cite web |date=2 February 2021 |title=Pengumuman Mengenai Struktur dan Kegiatan JKT48 |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1391?lang=id |access-date=2 February 2021 |publisher=JKT48 Operation Team |language=ID |archive-date=28 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528133120/https://jkt48.com/news/detail/id/1391?lang=id |url-status=dead }}</ref> Ang lahat ng tatlong mga koponan ay pagkatapos ay natunaw at ang akademya ay tumigil sa operasyon nito.<ref name="14Mar21">{{Cite web |date=14 March 2021 |title=14 Maret 2021 |url=https://jkt48.com/news/detail/id/1415?lang=id |access-date=14 March 2021 |publisher=JKT48 Operation Team |language=ID |archive-date=7 Hunyo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607162442/https://jkt48.com/news/detail/id/1415?lang=id |url-status=dead }}</ref> Noong 18 Disyembre 2021 ay muling ipinakilala ng grupo ang 8 mula sa 11 miyembro ng ikasampung henerasyon.<ref>{{Cite tweet|title=[INFO] Kali ini JKT48 mengumumkan Anggota baru Generasi 10 JKT48. Terus dukung kami ya, dan semoga kami bisa terus memberikan energi positif kepada kalian semua. Terimakasih. Saksikan kita terus yaa! #JKT4810thAnniv #10thAnnivJKT48KickOff|access-date=23 December 2021|language=id}}</ref> Inanunsyo din nito ang ika-23 at pangalawang orihinal na single nito, na gagawin nina Matt Rad at August Rigo,<ref>{{Cite tweet|title=[INFO] JKT48 akan merilis New Original Single yang akan diproduseri Oleh Matt Rad dan August Rigo yang telah memproduseri lagu BTS, One Direction dan Selena Gomez. Tunggu ya! #JKT4810thAnniv #10thAnnivJKT48KickOff|access-date=23 December 2021|language=id}}</ref> na dating nagtrabaho sa mga kilalang grupo sa mundo tulad ng Boyz II Men, [[BTS]], [[Little Mix]], NCT Dream, [[One Direction]], at Pentatonix, pati na ang mga soloistang sina Baekhyun, [[Justin Bieber]], Chris Brown, [[Martin Garrix]], [[Selena Gomez]], [[Sean Kingston]], [[Demi Lovato]], Olly Murs, Meghan Trainor, at Keith Urban . Ang single, na pinamagatang "Flying High", ay inilabas noong 17 Hunyo 2022. == Mga miyembro == Noong ika 31 Oktubre 2022, ang grupo ay binubuo ng 47 miyembro: 25 miyembro mula sa panahon ng pre-pandemic, 8 trainees mula sa ikasampung henerasyon, at 14 na bagong trainees mula sa ikalabing-isang henerasyon.<ref name="MembersProfile"/> == Discography == === Mga single === {|class="wikitable" |- ! style="width:1em;"| # ! style="width:20em;"| Title ! style="width:24em;"| Album information |- |1 |"RIVER" | *Released: 11 May 2013 *Label: HITS Records *Format: [[Compact disc|CD]], [[DVD]] |- |2 |"Yuuhi wo Miteiruka?"<br />''-Apakah Kau Melihat Mentari Senja?-'' | *Released: 3 July 2013 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD *First JKT48 single of to have less than 16 members (10) |- |3 |"Fortune Cookie yang Mencinta"<br />''-Fortune Cookie in Love-'' | *Released: 21 August 2013 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD |- |4 |"Manatsu no Sounds Good!"<br />''-Musim Panas Sounds Good!-'' | *Released: 26 November 2013 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD |- |5 |"Flying Get" | *Released: 5 March 2014 *Label: HITS Records *Format: CD |- |6 |"Gingham Check" | *Released: 11 June 2014 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD |- |7 |"Papan Penanda Isi Hati"<br />''-Message on a Placard-'' | *Release date: 27 August 2014 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD |- |8 |"Angin Sedang Berhembus"<br />''-The Wind is Blowing/Kaze wa Fuiteiru-'' | *Release date: 24 December 2014 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD |- |9 |"Pareo adalah Emerald"<br />''-Pareo wa Emerald-'' | *Released: 27 March 2015 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD |- |10 |"Refrain Penuh Harapan"<br />''-Kibouteki Refrain-'' | *Released: 27 May 2015 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |11 |"Halloween Night" | *Released: 26 August 2015 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |12 |"Beginner" | *Released: 1 January 2016 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |13 |"Hanya Lihat ke Depan"<br />''-Mae Shika Mukanee-'' | *Released: 1 June 2016 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |14 |"Love Trip" | *Released: 21 September 2016 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |15 |"Luar Biasa"<br />''-Saikou Kayo-'' | *Released: 21 December 2016 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |16 |"So Long!" | *Released: 8 March 2017 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |17 |"Indahnya Senyum Manismu dst."<br />''-Kimi no Hohoemi wo Yume ni Miru-'' | *Released: 7 June 2017 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |18 |"Dirimu Melody"<br />''-Kimi wa Melody-'' | *Released: 16 December 2017 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download *First single to contain less than 4 songs, thus did not considered as an EP.<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/id/artist/jkt48/887577159#see-all/recent-albums|title=JKT48 - Albums on iTunes|website=[[iTunes]]|access-date=19 April 2018}}</ref> |- |19 |"Everyday, Kachuusha" / "UZA"<br />''-Everyday, Katyusha''- / ''UZA'' | *Released: 7 July 2018 *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download *First double single of JKT48 |- |20 |"High Tension" | *Released: 11 January 2019 (music card), 25 January 2019 (Joox, Spotify), 30 March 2019 (CD+DVD) *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download |- |21 |"Rapsodi" | *Released: 20 January 2020 (Joox, Spotify), 22 January 2020 ([[YouTube]], music card), 29 February 2020 (CD+DVD) *Label: HITS Records *Format: CD, DVD, digital download *First original single of JKT48 *First JKT48 single to be composed by non-Japanese musicians |- |22 |"Cara Ceroboh untuk Mencinta"<br>''-Darashinai Aishikata- | *Released: 16 March 2021 ([[YouTube]]), 17 March 2021 (Joox, Spotify, Apple Music, YouTube Music, Langit Musik) *Format: CD, digital streaming *First and only JKT48 single to have more than 16 members (33, all) |- |23 |"Flying High" | *Released: 17 June 2022 ([[YouTube]]), 18 June 2022 (YouTube Music, Apple Music, Spotify), 20 June 2022 (Joox, Google Drive), 3 July 2022 (Langit Musik), 31 August 2022 (deluxe edition) *Format: CD, digital streaming *Second original single of JKT48 *First and only JKT48 single to have less than 10 members (9) *First JKT48 single to be composed by Western musicians (Matt Rad and August Rigo) *First JKT48 lead single to be fully in English |} === Mga studio album === == Studio albums == {| class="wikitable" align=center |- ! style="width:16em;" | Title ! style="width:24em;" | Album information ! style="width:3em;" | Refs |- | ''Heavy Rotation'' | *Released: 16 February 2013 *Label: HITS Records *Format: [[Compact disc|CD]], [[DVD]] | <ref>{{Cite web |url=http://jkt48.com/discography?id=1&lang=id |title=JKT48 {{!}} DISCOGRAPHY - Heavy Rotation<Type-A> |access-date=2022-11-05 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203154240/http://www.jkt48.com/discography?id=1&lang=id |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://jkt48.com/discography?id=2&lang=id |title=JKT48 {{!}} Discography - Heavy Rotation<Type-B> |access-date=2022-11-05 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163544/http://www.jkt48.com/discography?id=2&lang=id |url-status=dead }}</ref><ref name="HRiTunes">{{cite web|title=Heavy Rotation by JKT48 on iTunes|url=https://itunes.apple.com/id/album/heavy-rotation/id892025553|website=[[iTunes]]|date=January 2013}}</ref> |- | ''Mahagita<br />-Kamikyokutachi-'' | *Released: 23 March 2016 *Label: HITS Records *Format: CD, digital download | <ref>{{Cite web |url=http://jkt48.com/discography?id=42&lang=id |title=JKT48 {{!}} Discography - Mahagita - Kamikyokutachi Regular Version |access-date=2022-11-05 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227130529/https://jkt48.com/discography?id=42&lang=id |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://jkt48.com/discography?id=41&lang=id |title=JKT48 {{!}} Discography - Mahagita - Kamikyokutachi Music Download Card |access-date=2022-11-05 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227122754/https://jkt48.com/discography?id=41&lang=id |url-status=dead }}</ref><ref name="MGiTunes">{{cite web|title=Mahagita - Kamikyokutachi by JKT48 on iTunes|url=https://itunes.apple.com/id/album/mahagita-kamikyokutachi/id1099140781|website=[[iTunes]]|date=3 April 2016}}</ref> |- | ''B•E•L•I•E•V•E'' | *Released: 13 September 2017 *Label: HITS Records *Format: CD, digital download | |- | ''Joy Kick! Tears'' | *Released: 9 October 2019 *Label: HITS Records *Format: CD, digital download | |} == Filmography == === Mga pelikula === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Year !! Title !! Group/Individual !! Notes |- |2014||Viva JKT48||Group||8 members as leading casts, 8 members as supporting casts, the rest of Team J and KIII members as bit casts. |- |rowspan=3|2015||''Wewe''||Individual||Nabilah Ratna Ayu Azalia as supporting actress |- |''JKT48 Journal: Members Life Stories About''||Group||Documentary film, direct-to-DVD. |- |''Sunshine Becomes You''||Individual||Nabilah Ratna Ayu Azalia as leading actress |- |rowspan=4|2018||''Dilan 1990''||Individual||Adhisty Zara as bit actress |- |''{{ill|Partikelir|id}}''||Individual||Shinta Naomi makes cameo appearance |- |''Dirimu Melody: The Story''||Group||Documentary film, direct-to-DVD. |- |''{{ill|Keluarga Cemara (film)|lt=Keluarga Cemara|id}}''||Individual||Adhisty Zara as leading actress<br>3 members (Eve Antoinette Ichwan, Melati Putri Rahel Sesilia, Thalia Ivanka Elizabeth) as bit actresses<br>1 member (Citra Ayu Pranajaya Wibrado) as bit actress leaves the group before the film's release |- |rowspan=5|2019||''Dilan 1991''||Individual||Adhisty Zara as supporting actress<br>Shania Gracia makes uncredited cameo appearance |- |''{{ill|Dua Garis Biru|id}}''||Individual||Adhisty Zara as leading actress<br>2 members (Ariella Calista Ichwan, Cindy Hapsari M. P. P.) as bit actresses |- |''{{ill|Ratu Ilmu Hitam (2019 film)|id|Ratu Ilmu Hitam (film 2019)|lt=Ratu Ilmu Hitam}}''||Individual||Adhisty Zara as main actress |- |''{{ill|Koboy Kampus|id}}''||Individual||Ratu Vienny Fitrilya as supporting actress |- |''{{ill|Senior (2019 film)|id|Senior (film 2019)|lt=Senior}}''||Individual||Ariella Calista Ichwan as supporting actress |- |2021||''The Heartbreak Club''||Individual||Fransisca Saraswati Puspa Dewi as supporting actress |- |2022||''{{ill|Kalian Pantas Mati|id}}''||Individual||Azizi Asadel as leading actress<br>Gabriela Margareth Warouw as supporting actress graduates from the group before the film's release |- |TBA||''{{ill|Sebuah Seni untuk Memahami Kekasih|id}}''||Individual||Fransisca Saraswati Puspa Dewi as supporting actress |} === Mga palabas sa telebisyon === {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Year !! Title !! Channel !! Notes |- | 2012 || ''JKT48 School'' || Global TV || Weekly variety show |- | 2013 || ''JKT48 Missions'' || Trans7 || Weekly variety show |- | 2013 || ''JKT48 Story'' || RCTI || Weekly variety show |- | 2014–2015 || ''iClub48'' || NET || Weekly variety show |- | 2014–2015 || ''Yokoso JKT48'' || Antv (2014–2015)<br>RTV (2015) || Weekly variety show |- | 2015–2016 || ''The Ichiban'' || RTV || Weekly variety show |} == Promosyon at media == Nakasunod ang JKT48 sa Japanese sister group nito na AKB48 sa pagpaplakas ng record sales sa pamamagitan ng iba't ibang diskarte sa marketing. Ang pangunahing track para sa bawat single ay kinakanta ng isang team ng {{Nihongo|"All Stars"|選抜|senbatsu|selection}} na binubuo ng mga sikat na miyembro mula sa mga team ng JKT48, kung saan pinipila ang isa sa mga myembro bilang center performer o Center. Ang mga single at album ay inilabas sa iba't ibang types na may alternative types at voting code para sa taunang halalan.<ref>{{Cite web |last=Baseel |first=Casey |date=14 December 2014 |title=Who's still buying physical media in Japan? Top 20 singles lists for the year reveal the answer |url=http://en.rocketnews24.com/2014/12/14/whos-still-buying-physical-media-in-japan-top-20-singles-lists-for-the-year-reveal-the-answer |access-date=28 January 2015 |publisher=rocketnews24.com}}</ref> Napansin ni Alan Swarts ng MTV Japan na ang mga kolektor na bumibili ng maraming kopya ng AKB48 CD ang nagpalago sa merkado, at isa ito sa mga dahilan kung bakit umuunlad ang industriya ng musika ng Japan.<ref>{{Cite web |last=Swarts |first=Alan |date=23 July 2013 |title=Why Japan's Music Industry Is Booming... For Now |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/global/1568815/why-japans-music-industry-is-booming-for-now/ |access-date=29 May 2014 |website=Billboard.com}}</ref> Anim na halalan na ang naisagawa; pinakahuli noong 2019 . [[Talaksan:JKT48_Guide_Book_signing.jpg|thumb|Binati ni Beby ng JKT48 ang mga tagahanga sa isang autograph event noong 2012.]] Ang JKT48 ay kilala bilang isang "kakaibang idol group na may kulturang Indonesian". Naniniwala ang President Director ng promotional agent ng grupo na Dentsu Media Group Indonesia na si Harris Thayeb, na sa konsepto ng grupo na "gawing mas mapakumbaba ang ating mga idolo, na palaging mabait at maaaring mabati anumang oras". {{Sfn|The Japan Times 2011}} Kilala ang grupo bilang bahagi ng "Cool Japan" brand na in-adopt ng gobyerno ng Japan upang ipakita ang kultura ng bansa sa buong mundo. {{Sfn|International Business Times 2012}} Nagtanghal ng magkasanib na konsiyerto ang JKT48 kasama ang AKB48 sa Japan Pop Culture Festival sa Balai Kartini sa Jakarta Noong 25 Pebrero 2012. Ang kaganapan ay pinondohan ng Embahada ng Japan, ang Japanese Agency for Cultural Affairs, at ng Indonesian Ministry of Tourism and Creative Economy. Ayon kay Junji Shimada, deputy to the Japanese ambassador, inimbitahan ang AKB48 na magtanghal dahil kilala ito bilang Japanese pop icon, at ang dalawang sister group ay kumakatawan sa pagkakaibigan ng Japan at Indonesia. {{Sfn|Burhani 2012}} Nakikita ang JKT48 sa mga palabas sa telebisyon halos araw-araw pagkatapos ng debut nito at sa mga patalastas sa telebisyon ng mga kumpanyang Hapon na naglalayong makakuha ng bahagi ng lumalagong merkado ng Indonesia. Kinuha ng Otsuka Pharmaceutical ang JKT48 upang i-promote ang mga inuming Pocari Sweat isang buwan pagkatapos ipakilala ang mga unang miyembro ng grupo. Pinili ng Sharp Corporation ang JKT48 na magtanghal sa mga promotional events ng kumpanya, kinuha naman ng Yamaha Motor Company ang grupo upang i-promote ang produkto nito ng mga Mio J na scooter na matipid sa gasolina para sa mga kabataang Indonesian. {{Sfn|International Business Times 2012}} Itinampok din ni Ezaki Glico ang grupo sa mga patalastas nito bilang bahagi ng pagsisikap na palaguin ang mga benta sa Indonesia sa higit sa [[Rupiah ng Indonesia|Rp]] 1 bilyon. {{Sfn|Susilo 2013}} Mga teenager at mga binata ang bumubuo sa pinakamalaking bahagi ng JKT48 at AKB48 fan base. Higit pa rito, naniniwala ang ilan na ang pang-idolong konsepto ng JKT48 ay hindi akma sa kultura ng Indonesia. {{Sfn|Halo Jepang! 2012, JKT48 Belum Mampu Tarik Minat Kalangan Dewasa}} == Mga sanggunian == '''Mga talababa''' <references group="" responsive="0"></references> '''Mga mapagkukunan ng balita''' {{Refbegin|30em}} * {{Cite news |date=11 September 2011 |title=インドネシア・ジャカルタで「JKT48」始動！ AKB48海外初の姉妹グループ誕生へ |language=ja |trans-title="JKT48" Launches in Jakarta, Indonesia! Toward the Birth of Overseas AKB48 Sister Groups |publisher=[[Oricon]] |url=http://www.oricon.co.jp/news/entertainment/2001678/full/ |url-status=dead |access-date=13 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024230723/http://www.oricon.co.jp/news/entertainment/2001678/full/ |archive-date=24 October 2012 |ref={{Harvid|Oricon 2011}} }} * {{Cite news |date=30 December 2011 |script-title=ja:ＡＫＢグループ２１０人結集で「がんばろう！！」…紅白歌合戦 |language=ja |trans-title=AKB Group Motivates with 210 Members at Kōhaku Uta Gassen |work=[[Yomiuri Shimbun]] |url=http://hochi.yomiuri.co.jp/entertainment/news/20111230-OHT1T00011.htm |url-status=dead |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110031353/http://hochi.yomiuri.co.jp/entertainment/news/20111230-OHT1T00011.htm |archive-date=10 January 2012 |ref={{Harvid|Yomiuri Shimbun 2011}} }} * {{Cite news |date=26 March 2012 |title=AKB48、さいたまSA最終日に前田卒業＆総選挙開催発表 |language=ja |trans-title=Atsuko Maeda's Graduation and General Election Announced at AKB48's Final Day at Saitama Super Arena |publisher=[[Natalie (website)|Natalie]] |url=http://natalie.mu/music/news/66679 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Natalie 2012, Atsuko Maeda's Graduation and General Election Announced at AKB48's Final Day at Saitama Super Arena}} |archive-date=27 Abril 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427173339/http://natalie.mu/music/news/66679 |url-status=dead }} * {{Cite news |date=27 August 2012 |title=AKB48ドーム最終日に前田敦子号泣「私の青春の全て」 |language=ja |trans-title=Atsuko Maeda Cries "My Entire Youth" at AKB48's Final Day at Tokyo Dome |publisher=[[Natalie (website)|Natalie]] |url=http://natalie.mu/music/news/75376 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Natalie 2012, Atsuko Maeda Cries "My Entire Youth" at AKB48's Final Day at Tokyo Dome}} |archive-date=5 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405064731/https://natalie.mu/music/news/75376 |url-status=dead }} * {{Cite news |date=14 February 2012 |script-title=ja:ＡＫＢ初の海外姉妹グループ、ＪＫＴ４８の可能性 |language=ja |trans-title=AKB's First Overseas Sister Group, JKT48's Potential |work=[[Nihon Keizai Shimbun]] |url=http://www.nikkei.com/article/DGXNASFK08010_Y2A200C1000002/ |access-date=5 February 2013 |ref={{Harvid|Nihon Keizai Shimbun 2012}} }} * {{Cite news |date=21 December 2011 |title=AKB48、初の紅白歌合戦イベントは大島優子率いる白組優勝 |language=ja |trans-title=Yūko Ōshima Leads White Team to Victory in First AKB48 Kōhaku Taikō Uta Gassen |publisher=[[Natalie (website)|Natalie]] |url=http://natalie.mu/music/news/61616 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Natalie 2011, Yūko Ōshima Leads White Team to Victory in First AKB48 Kōhaku Taikō Uta Gassen}} |archive-date=4 Pebrero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204052102/http://natalie.mu/music/news/61616 |url-status=dead }} * {{Cite news |date=4 November 2012 |title=JKT48 ： 移籍の高城＆仲川がお披露目 「AKB超え」宣言 |language=ja |trans-title=JKT48: Debut of Transferees Takajō and Nakagawa, Declares "We Will Surpass AKB" |url=http://mantan-web.jp/2012/11/04/20121104dog00m200007000c.html |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Mainichi Shimbun 2012}} |archive-date=29 Enero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129065641/http://mantan-web.jp/2012/11/04/20121104dog00m200007000c.html |url-status=dead }} * {{Cite news |date=2 April 2012 |script-title=ja:ＪＫＴ４８がインドネシアで新ＣＭをスタート |language=ja |trans-title=JKT48 Debuts in New Indonesian Advertisements |work=[[International Business Times]] |url=http://jp.ibtimes.com/articles/28708/20120402/1333332000.htm |access-date=6 February 2013 |ref={{Harvid|International Business Times 2012}} }}{{Dead link}} * {{Cite news |date=10 December 2012 |title=JKT48高城＆仲川、26日に劇場デビュー決定 |language=ja |trans-title=JKT48's Takajō and Nakagawa Confirmed to Make Theater Debut on the 26th |publisher=[[Oricon]] |url=http://www.oricon.co.jp/news/music/2019549/full/ |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Oricon 2012}} }} * {{Cite news |date=20 December 2011 |title=JKT48、母国で「ヘビロテ」初パフォーマンス＆初握手会 |language=ja |trans-title=JKT48: First Performance of Japan's "Heavy Rotation" & First Handshake Event |publisher=[[Natalie (website)|Natalie]] |url=http://natalie.mu/music/news/61548 |access-date=5 February 2013 |ref={{Harvid|Natalie 2011, JKT48: First Performance of Japan's "Heavy Rotation" & First Handshake Event}} |archive-date=5 Nobiyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105115457/https://natalie.mu/music/news/61548 |url-status=dead }} * {{Cite news |date=5 October 2011 |script-title=ja:〈速報〉たかみな ＪＫＴ48に「イズム」注入 |language=ja |trans-title=News Brief: Takamina Brings "-ism" to JKT48 |work=[[Asahi Shimbun]] |url=http://www.asahi.com/showbiz/nikkan/NIK201110050002.html |access-date=7 February 2013 |ref={{Harvid|Asahi Shimbun 2011}} }} * {{Cite episode|network=[[Fuji Television]]}} * {{Cite news |date=4 November 2011 |title=28 girls picked for first AKB overseas sister group |work=[[The Japan Times]] |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2011/11/04/news/28-girls-picked-for-first-akb-overseas-sister-group/ |access-date=6 February 2013 |ref={{Harvid|The Japan Times 2011}} }} * {{Cite news |date=11 September 2011 |title=AKB48 Idol Group to Spawn JKT48 Spinoff in Indonesia |publisher=[[Anime News Network]] |url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-09-11/akb48-idol-group-to-spawn-jkt48-spinoff-in-indonesia |url-status=dead |access-date=12 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107214319/http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-09-11/akb48-idol-group-to-spawn-jkt48-spinoff-in-indonesia |archive-date=7 November 2012 |ref={{Harvid|Anime News Network 2011}} }} * {{Cite news |date=3 November 2011 |title=AKB48 Indonesian sister group JKT48 introduces first 28 members |work=[[Mainichi Shimbun]] |url=http://mdn.mainichi.jp/arts/news/20111103p2a00m0na003000c.html |url-status=dead |access-date=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103191132/http://mdn.mainichi.jp/arts/news/20111103p2a00m0na003000c.html |archive-date=3 November 2011 |ref={{Harvid|Mainichi Shimbun 2011}} }} * {{Cite news |last=Burhani |first=Ruslan |date=14 February 2012 |title=AKB 48 dan JKT 48 akan tampil di Jakarta |language=id |trans-title=AKB48 and JKT48 to Appear Together in Jakarta |publisher=[[Antara (news agency)|Antara]] |url=http://www.antaranews.com/berita/297345/akb-48-dan-jkt-48-akan-tampil-di-jakarta |access-date=7 February 2013 |ref={{Harvid|Burhani 2012}} }} * {{Cite news |date=24 December 2012 |title=JKT48 Akan Rilis CD Debut Pada Januari Mendatang |language=id |trans-title=JKT48 Will Release Debut CD This Coming January |work=Rolling Stone Indonesia |publisher=a&e Media |url=http://rollingstone.co.id/read/2012/12/24/165647/2126051/1093/jkt48-akan-rilis-cd-debut-pada-januari-mendatang |url-status=dead |access-date=7 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120092653/http://rollingstone.co.id/read/2012/12/24/165647/2126051/1093/jkt48-akan-rilis-cd-debut-pada-januari-mendatang |archive-date=20 January 2013 |ref={{Harvid|Christian 2012}} }} * {{Cite news |last=Farouk |first=Yazir |date=25 November 2012 |title=Daftar Lengkap Pemenang Yahoo! OMG Awards 2012 |language=id |trans-title=Yahoo! OMG Awards 2012 Complete Winners List |work=[[Tempo (Indonesian magazine)|Tempo]] |url=http://www.tempo.co/read/news/2012/11/25/219443913/p-Daftar-Lengkap-Pemenang-Yahoo-OMG-Awards-2012 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Farouk 2012}} |archive-date=19 Abril 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419233616/http://www.tempo.co/read/news/2012/11/25/219443913/p-Daftar-Lengkap-Pemenang-Yahoo-OMG-Awards-2012 |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Hadiyanti |first=Nanda |date=22 January 2013 |title=Ini Pemenang Dahsyatnya Awards 2013 |language=id |trans-title=These Are the Winners of Dahsyatnya Awards 2013 |work=[[Tempo (Indonesian magazine)|Tempo]] |url=http://www.tempo.co/read/news/2013/01/22/113456137/Ini-Pemenang-Dahsyatnya-Awards-2013 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Hadiyanti 2013, These Are the Winners of Dahsyatnya Awards 2013}} |archive-date=5 Abril 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405080528/http://www.tempo.co/read/news/2013/01/22/113456137/Ini-Pemenang-Dahsyatnya-Awards-2013 |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Hadiyanti |first=Nanda |date=22 January 2013 |title=Siapa Kandidat Dahsyat Awards 2013? |language=id |trans-title=Who Are the Candidates for Dahsyat Awards 2013? |work=[[Tempo (Indonesian magazine)|Tempo]] |url=http://www.tempo.co/read/news/2013/01/22/113456119/Siapa-Kandidat-Dahsyat-Awards-2013 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Hadiyanti 2013, Who Are the Candidates for Dahsyat Awards 2013?}} |archive-date=5 Abril 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405084642/http://www.tempo.co/read/news/2013/01/22/113456119/Siapa-Kandidat-Dahsyat-Awards-2013 |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Hardian |first=Edi |date=16 January 2013 |title=Daftar Pemenang 100% Ampuh Awards 2013 |language=id |trans-title=100% Ampuh Awards Winners List |publisher=Okezone.com |url=http://music.okezone.com/read/2013/01/16/386/747314/daftar-pemenang-100-ampuh-awards-2013 |url-status=dead |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129012721/http://music.okezone.com/read/2013/01/16/386/747314/daftar-pemenang-100-ampuh-awards-2013 |archive-date=29 January 2013 |ref={{Harvid|Hardian 2013, 100% Ampuh Awards Winners List}} }} * {{Cite news |last=Hardian |first=Edi |date=16 February 2013 |title=JKT 48 Luncurkan ''Heavy Rotation'' |language=id |trans-title=JKT48 Launches ''Heavy Rotation'' |publisher=Okezone.com |url=http://music.okezone.com/read/2013/02/16/389/762695/jkt-48-luncurkan-heavy-rotation |url-status=dead |access-date=26 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219062207/http://music.okezone.com/read/2013/02/16/389/762695/jkt-48-luncurkan-heavy-rotation |archive-date=19 February 2013 |ref={{Harvid|Hardian 2013, JKT48 Launches Heavy Rotation}} }} * {{Cite news |date=7 October 2012 |title=Ini Nama-nama Finalis JKT48 yang Akan Audisi ke Jepang |language=id |trans-title=These Are the JKT48 Finalists Who Will Audition in Japan |work=Tribun News |publisher=[[Kompas Gramedia Group]] |url=http://www.tribunnews.com/2012/10/07/ini-nama-nama-finalis-jkt48-yang-akan-audisi-ke-jepang |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Tribun 2012}} }} * {{Cite episode|network=[[CNN International Asia Pacific]]}} * {{Cite news |date=27 December 2012 |title=JKT48 Belum Mampu Tarik Minat Kalangan Dewasa |language=id |trans-title=JKT48 Not Yet Able to Capture Interest of Adults |work=Halo Jepang! |publisher=Bina Komunika Asiatama |url=http://www.halojepang.com/gayahidup-hiburan/6308-jkt48 |access-date=3 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230055153/http://halojepang.com/gayahidup-hiburan/6308-jkt48 |archive-date=30 December 2012 |ref={{Harvid|Halo Jepang! 2012, JKT48 Belum Mampu Tarik Minat Kalangan Dewasa}} }} * {{Cite news |last=Maruli |first=Aditia |date=8 September 2012 |title=JKT48 punya Theater JKT48 |language=id |trans-title=JKT48 Opens JKT48 Theater |publisher=[[Antara (news agency)|Antara]] |url=http://www.antaranews.com/berita/331883/jkt48-punya-theater-jkt48 |access-date=8 February 2013 |ref={{Harvid|Maruli 2012}} }} * {{Cite news |date=5 November 2012 |title=Seluruh Finalis JKT48 Generasi 2 Lulus Seleksi |language=id |trans-title=All JKT48 Second Generation Finalists Pass Selection |work=Halo Jepang! |publisher=Bina Komunika Asiatama |url=http://halojepang.com/sosial-pendidikan/5925-seluruh |url-status=dead |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130411015404/http://halojepang.com/sosial-pendidikan/5925-seluruh |archive-date=11 April 2013 |ref={{Harvid|Halo Jepang! 2012, Seluruh Finalis JKT48 Generasi 2 Lulus Seleksi}} }} * {{Cite news |last=Susilo |first=Richard |date=28 January 2013 |title=Demi Promosi Pocky, Perusahaan Ezaki Glico Co Pakai Jasa JKT48 |language=id |trans-title=To Promote Pocky, Ezaki Glico Features JKT48 |work=Tribun News |publisher=[[Kompas Gramedia Group]] |url=http://www.tribunnews.com/2013/01/28/demi-promosi-pocky-perusahaan-ezaki-glico-co-pakai-jasa-jkt48 |access-date=5 February 2013 |ref={{harvid|Susilo 2013}} }} * {{Cite news |last=Tobing |first=Ramadan |date=30 January 2013 |title=JKT48 Sukses Menggelar Konser Amal Bagi Korban Banjir Jakarta |language=id |trans-title=JKT48 Holds Successful Charity Concert for Victims of Jakarta Flood |work=Rolling Stone Indonesia |publisher=a&e Media |url=http://rollingstone.co.id/read/2013/01/30/113141/2156124/1093/jkt48-sukses-menggelar-konser-amal-bagi-korban-banjir-jakarta |url-status=dead |access-date=7 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224064331/http://rollingstone.co.id/read/2013/01/30/113141/2156124/1093/jkt48-sukses-menggelar-konser-amal-bagi-korban-banjir-jakarta |archive-date=24 February 2013 |ref={{Harvid|Tobing 2013}} }} {{Refend}} * == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.jkt48.com|JKT48 official website}} {{In lang|id|ja}} * [https://goplay.co.id/profile/jkt48 Jkt48 Official Live Streaming on Goplay]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Articles with hCards]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Indones ng CS1 (id)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Hapones ng CS1 (ja)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Hapones (ja)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 5y6dvlzjmwlmjid2vriac5js0hi7seb 0 322916 2216058 2199817 2026-07-14T18:16:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216058 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{copyedit|date=Abril 2023}} {{cleanup|reason=Kailangang isalin ang mga banyagang salita.|date=Abril 2023}} }} {{Japanese name|Hashimoto}} {{Infobox person |native_name_lang=ja |name=Kanna Hashimoto |birth_date={{birth date and age|1999|2|3}} |birth_place=[[Prepektura ng Fukuoka]], Hapon |nationality={{JPN}} |occupation={{hlist|[[aktor|Aktres]]|Modelo}} |caption=Kanna noong 2017 sa [[Tokyo International Film Festival]] |image=Hashimoto Kanna at Opening Ceremony of the Tokyo International Film Festival 2017 (39304102215) (cropped).jpg |nickname=Kanna-chan |years active=2007–kasalukuyan <ref name="imbd">{{cite web|url=http://www.hochi.co.jp/entertainment/20170301-OHT1T50191.html/|title=kanna Hashimoto|access-date=January 13, 2023|archive-date=Hulyo 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723042542/http://www.hochi.co.jp/entertainment/20170301-OHT1T50191.html/|url-status=bot: unknown}}</ref> |website=[https://www.discovery-n.co.jp/talent/%E6%A9%8B%E6%9C%AC%E7%92%B0%E5%A5%88/ Official Site]|native_name=橋本 環奈 |module={{Infobox musical artist |embed=yes | background = solo_singer | years_active = 2011–2017 | instrument = Vocals | genre = {{Flatlist| * [[J-Pop]] }} | label = {{unbulleted list||Active Hakata (2011–2014)|Yoshimoto R&C (2014–2016)|Discovery Next (2016–2017)}} | associated_acts = {{ill|Rev. from DVL|en}} }} |height=1.52m |agent={{unbulleted list|Active Hakata (2011–2019)|Discovery Next (2016–kasalukuyan)}} |image size=230px}} Si '''Kanna Hashimoto'''<ref>{{Cite web |title=橋本環奈のプロフィール |url=https://www.oricon.co.jp/prof/546890/profile/ |access-date=2023-03-31 |website=ORICON NEWS}}</ref> ([[Hapones language|Hapon:]] '''橋本 環奈''', [[Hepburn romanization|Hepburn:]] ''Hashimoto Kanna'', ipinanganak Pebrero 3, 1999) ay isang Aktres at dating mang-aawit mula sa bansang [[Hapon]].<ref>{{Cite web |title=橋本環奈「不安になることもありました」これまでの歩みと決意を語る - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1464894 |access-date=2023-03-31 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> Mula 2011 hanggang 2017, miyembro siya ng purong babae na grupo na {{ill|Rev. from DVL.|en}} na naka base sa prepektura ng Fukouka.<ref>{{Cite web |title=橋本環奈 |url=https://www.oricon.co.jp/prof/546890/ |access-date=2023-04-14 |website=ORICON NEWS}}</ref><ref>{{Cite web |title=橋本環奈「不安になることもありました」これまでの歩みと決意を語る - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1464894 |access-date=2023-04-14 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> Nung parte pa siya sa grupo, bigla siyang sumikat sa taong 2013 sa [[Twitter]] at 2channel dahil sa mga kuhang larawan ng isang madla sa kanya, sa isa sa mga presentasyong Live ng ''DVL'' mula Nobyembre 3 hanggang Nobyembre 4. Nakuha nito ang attensyon ng publiko at pati narin ng buong bansa at nag-ani ng maraming positibong reaksyon at pa puri<ref>{{Cite web |title=橋本環奈「不安になることもありました」これまでの歩みと決意を語る - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1464894 |access-date=2023-04-28 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> Ito ang nag bukas ng pinto sa kanya para sumabak sa ''showbiz.''<ref>{{Cite web |title=“天使すぎる”橋本環奈に騒然、福岡のアイドルグループメンバー。 {{!}} Narinari.com |url=https://www.narinari.com/Nd/20131123610.html |access-date=2023-01-14 |website=www.narinari.com |language=ja}}</ref> == Talambuhay == Si Kanna Hashimoto ay ipinanganak noong Pebrero 3, 1999, sa [[Prepektura ng Fukuoka]], Hapon. Siya ay may kakambal na lalaki, at isang nakatatandang kapatid na lalaki na pitong taong mas matanda sa kanya.<ref>{{Cite web |date=2014-04-05 |title=【エンタがビタミン♪】橋本環奈に“双子の兄”がいた。十八番のものまねやカラオケなど趣味も明らかに。 |url=https://japan.techinsight.jp/2014/04/hasimotokanna-futagonoani-brunch20140405.html |access-date=2023-01-14 |website=Techinsight（テックインサイト）{{!}}海外セレブ、国内エンタメのオンリーワンをお届けするニュースサイト |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114042241/https://japan.techinsight.jp/2014/04/hasimotokanna-futagonoani-brunch20140405.html |url-status=dead }}</ref> == Karera == {{expand section|date= Abril 2023}} == Discografía == === Singles === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Taon ! rowspan="2" |Pamagat ! colspan="2" |Peak Chart position ! rowspan="2" |Album |- ! style="width:6em;font-size:90%" |''Oricon'' Chart<ref>{{Cite web |title=橋本環奈 |url=https://www.oricon.co.jp/prof/546890/ |access-date=2023-01-15 |website=ORICON NEWS}}</ref> ! style="width:6em;font-size:90%" |Billboard Japan<ref>{{Cite web |date=2016-02-23 |title=Kanna Hashimoto tops BILLBOARD JAPAN |url=http://www.billboard.com/artist/7263158/kanna-hashimoto/chart |access-date=2023-01-15 |website=www.billboard.com}}</ref> |- |2016 | style="text-align:left;" |"Sailor Fuku to Kikanjuu" (theme song para sa [https://m.imdb.com/title/tt4807908/ Sailor Suit at Machine Gun: Graduation]) |11 |13 | - |} === Mga bidyo === * "Little Star ~KANNA15~" (February 3, 2016) == Galeriya == {{multiple image | align = right | image1 = Kanna Hashimoto on MTV VMAJ 2014.jpg | width1 = 150.95 | alt1 = | caption1 = | image2 = MTV VMAJ 2014 013 Rev. from DVL（橋本環奈） (14416963341).jpg | width2 = 150 | alt2 = | caption2 = | footer = Si Kanna noong Hunyo 2014 }}<BR> {{multiple image | align = right | image1 = Kanna Hashimoto One day police chief 20171201 2 trim.jpg | width1 = 150.95 | alt1 = | caption1 = | image2 = Kanna Hashimoto One day police chief 20171201 1.2.jpg | width2 = 150 | alt2 = | caption2 = | footer = Sin Kanna noong Disyembre 2017 }} == Mga Publikasyon == === Mga ''Photobook'' === * ''Hashimoto Kanna Book'' (December 18, 2013, Kaiohsha) ISBN 9784796460897<ref>{{Cite web |date=2016-06-12 |title=橋本環奈本 - 株式会社　海王社 |url=http://www.kaiohsha.com/book/b147000.html |access-date=2023-01-14 |website=web.archive.org |archive-date=2016-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612143437/http://www.kaiohsha.com/book/b147000.html |url-status=bot: unknown }}</ref> * ''Little Star: Kanna 15'' (November 14, 2014, Wani Books) ISBN 9784847046926<ref>{{Cite web |date=2014-06-11 |title=Little Star ~KANNA15~ : Kanna Hashimoto Photobook |url=http://iss.ndl.go.jp/books/R100000002-I025881068-00 |access-date=2023-01-14 |website=iss.ndl.go.jp}}</ref> * ''Yume no Tochū: Hashimoto Kanna in the movie “Sailor Suit and Machine Gun: Graduation”'' (March 5, 2016, [[Kadokawa Corporation|Kadokawa]]) ISBN 9784041040157<ref>{{Cite web |title=夢の途中 橋本環奈in映画『セーラー服と機関銃 ‐卒業‐』フォトブック |url=https://store.kadokawa.co.jp/shop/g/g321511000346/ |access-date=2023-01-14 |website=KADOKAWA公式オンラインショップ |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=「セーラー服と機関銃」橋本環奈の写真集発売記念イベントにファン700人 |url=https://natalie.mu/eiga/news/179530 |access-date=2023-01-14 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153402/https://natalie.mu/eiga/news/179530 |url-status=dead }}</ref> * ''Naturel'' (February 3, 2019, Kodansha) ISBN 9784065150351<ref>{{Cite web |date=February 3, 2019 |title=showbizd/12160-154921/ |url=https://news.nifty.com/article/entame/showbizd/12160-154921/ |access-date=2023-01-14 |website=news.nifty.com |archive-date=2018-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034931/https://news.nifty.com/article/entame/showbizd/12160-154921/ |url-status=live }}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == {{Commonscat|Kanna Hashimoto}} {{DEFAULTSORT:Kanna Hashimoto}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga Aktres mula sa Hapon]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] *[https://instagram.com/kannahashimoto.mg?igshid=YmMyMTA2M2Y= Kanna Hashimoto] sa [[Instagram]] *[https://mobile.twitter.com/H_KANNA_0203 Kanna Hashimoto] sa [[Twitter]] *Hashimoto Kanna [https://fc.hashimotokanna.jp official fanclub] *Hashimoto Kanna [https://ameblo.jp/hashimotokanna-rev/ official blog] qi49n0shk1wyljl8fgcl5lxe369pcgj 0 323288 2216070 2042158 2026-07-14T20:50:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216070 wikitext text/x-wiki {{Japanese name|Honda}} {{Infobox person |name=Kyoya Honda |native_name=本田響矢 |native_name_lang=ja |birth_date={{birth date and age|1999|06|20}} |birth_place=[[Prepektura ng Fukui]], Hapon |occupation={{hlist|[[aktor|Aktor]]|[[modelo|Modelo]]}} |years active=2017–kasalukuyan |agent={{ill|A-Light|jp}} |website=[https://archive.today/20230613063541/https://a-light.jp/talent/honda-kyoya Kyoya agency profile] |nationality={{JPN}} |height=175 cm }} Si '''Kyoya Honda'''<ref>{{Cite web |title=エーチームグループ エーライツ |url=http://www.a-light.jp/ |access-date=2023-04-18 |website=www.a-light.jp |language=ja}}</ref> (本田 響矢, ''Honda Kyoya'' ipinanganak Hunyo 20, 1999) ay isang Aktor mula sa bansang Hapon. Ang kanyang ahensya ay A-Light. == Pilmograpiya == === Pelikula === * ''Hot Gimmick Girl Meets Boy'' (June 2019, 6, Toei)– Minokawa * ''MIRRORLIAR FILMS Season 1 "Charger"'' (September 2021, 9, AEON Entertainment)– Todoroki<ref>{{Cite web |title=『MIRRORLIAR FILMS Season1』9作品の新ビジュアル公開 ジャパンプレミアの開催も決定 |url=https://realsound.jp/movie/2021/08/post-832409.html |access-date=2023-04-18 |website=Real Sound｜リアルサウンド 映画部 |language=ja}}</ref> === Telebisyon === * ''Setoutsumi'' (October 2017, 10-December 13, TV Tokyo) * ''Cheers at the sacred sake clinic'' (January 12, 2019-March 12, BS TV Tokyo) – bilang Kagurazaka * ''Stardust Revengers'' (July 2018, 7 <Midnight on the 30th>-September 25 <Midnight on the 24th>, Nagoya TV) – Riku Komiyama<ref>{{Cite web |title=新川優愛主演ドラマ決定 森永悠希・塩野瑛久・花沢将人・内藤秀一郎・本田響矢が5人組アイドルに＜星屑リベンジャーズ＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1774154 |access-date=2023-04-18 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> * ''Criminal Zero Episodes 9 and 10'' (March 2019, 3, 9, TV Asahi) – Shutaro Okahara * ''Series: Masafumi Yokomizo Short Story II "Kousuke Kindaichi Dances! 』Boat No. 13'' (January 2020, 1, NHK BS Premium) – Jun Kodama * ''38sai Batsuichi Dokushin Onna ga Matching Apuri wo Yattemita Kekka Nikki'' (November 19, 2020-December 19, TV Tokyo) – Actor-kun<ref>{{Cite web |title=塩野瑛久・本田響矢ら、山口紗弥加と“マッチ”する年下イケメンキャスト一挙解禁＜38歳バツイチ独身女がマッチングアプリをやってみた結果日記＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/2292187 |access-date=2023-04-18 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> * ''A world that will be absolutely BL VS a man who doesn't want to be absolutely BL'' (March 2021, 3, CS TV Morning Channel 1) – Shun<ref>{{Cite web |title=犬飼貴丈らヒーロー作品経験者が多数出演 “絶対BL”ドラマ化 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2184779/full/ |access-date=2023-04-18 |website=ORICON NEWS}}</ref> * ''Violent Sentai Don Brothers Don Episode 1, Don Episode 10'' (March 6, 2022, May 8, TV Asahi) – Hitoshi Hanamura * ''Youth Cinderella'' (October 2022, 10-December 17, Asahi Broadcasting TV)– Soma Hasegawa<ref>{{Cite web |title=本田響矢、ツンデレ高校生・長谷川くん役に 久間田琳加主演『青春シンデレラ』に水谷果穂＆箭内夢菜も |url=https://www.oricon.co.jp/news/2250900/full/ |access-date=2023-04-18 |website=ORICON NEWS}}</ref> * ''How to start a correct love'' (January 2023, 1, TV Asahi) – Yuma Sakurai<ref>{{Cite web |date=2022-12-07 |title=大友花恋×豊田裕大×本田響矢、韓国原作漫画ドラマ化 完璧主義の大学生が恋始める |url=https://news.mynavi.jp/article/20221207-2531135/ |access-date=2023-04-18 |website=マイナビニュース |language=ja}}</ref> * ''Jack Frost'' (February 2023, 2-March 17, Mainichi Broadcasting) – bilang Ritsu Okusawa<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=本田響矢と鈴木康介がドラマW主演、失った記憶めぐり再び恋をする（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/510908 |access-date=2023-04-18 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201034758/https://natalie.mu/eiga/news/510908 |url-status=dead }}</ref> * ''Me, my husband and my husband's boyfriend'' (2023–, TV Tokyo) – Shuhei Ina<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=古川雄輝、本田響矢が堀田茜の主演ドラマ「私と夫と夫の彼氏」出演（動画あり / コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/517118 |access-date=2023-04-18 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403080901/https://natalie.mu/eiga/news/517118 |url-status=dead }}</ref> === ''Web drama'' === * ''This kind of thing can only be said on LINE...'' (August 2021, 8, YouTube) – Hiroki Horiguchi * ''Chloe's style'' (December 2021, 12-February 23, LINE NEWS VISION) –Shinji Nakamura * ''ANIMALS'' (June 23, 2022 - August 11, 2022, ABEMA) – Nagamine<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=鈴木愛理、連ドラ初主演で“幸せ迷子のズタボロ女子”熱演（動画あり / コメントあり） |url=https://natalie.mu/music/news/479946 |access-date=2023-04-18 |website=音楽ナタリー |language=ja |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406121129/https://natalie.mu/music/news/479946 |url-status=dead }}</ref> * ''Friend Play-Everything in this world is good supremacy'' (September 2022, 9-September 6, 2022, Twitter) – Kento Yagi * ''How to start the right love Horoma? Horoniga? Date'' (December 2022, 12, TELASA) – Yuma Sakurai Role<ref>{{Cite web |date=2022-12-07 |title=大友花恋×豊田裕大×本田響矢、韓国原作漫画ドラマ化 完璧主義の大学生が恋始める |url=https://news.mynavi.jp/article/20221207-2531135/ |access-date=2023-04-18 |website=マイナビニュース |language=ja}}</ref> === Bariety show === * ''ZIP!'' (April 2019-March 2021, NTV) – Kiterune! Corner regular === Stage === * ''BuzzFest Theater 6th Performance "Color of Darkness"'' (January 17–23, 2018, Shimokitazawa Station Theater) * ''Online stage "Tales of Arise LIBERATORS-Liberators entrusted with hope"'' (March 26th and 27th, 2022) – bilang Alfen == Bibliograpiya == === Magasin === * [[Popteen]] (2017–2020, Kadokawa Haruki Office) – Men's model == Musika == * ''"Hitori Omoi"'' (Lyrics: Nijiiro Samurai Zuma)<ref>{{Citation |title=本田響矢も涙⁉︎ 古田愛理との切ない恋を描いた超エモいミュージックビデオが解禁‼︎］ |url=https://dhcshibuyastudio.jp/topics/entertainment20200531/ |language=jp |access-date=2023-04-18 |archive-date=2021-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016200539/https://dhcshibuyastudio.jp/topics/entertainment20200531/ |url-status=dead }}</ref> == Sanggunian == <references /> == Panlabas na link == {{Commonscat|Kyoya Honda}} * [https://twitter.com/kyoya00662200 Kyoya Honda] sa [[Twitter]] * [https://www.instagram.com/k__y__o__y__a.h/ Kyoya Honda] sa [[Instagram]] * [https://www.tiktok.com/@hondakyoya Official Tiktok] * [https://ameblo.jp/honda-kyoya/ Official blog] [[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]] [[Kategorya:Mga Artista mula sa Hapon]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Ipinanganak sa Hunyo]] 984dzshkwqa1p47ol7o8ekkja6gfqxi 0 323372 2216063 2215615 2026-07-14T19:31:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216063 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Abril 2023}} {{Japanese name|Sakaguchi}} {{Infobox person |name=Kentaro Sakaguchi |native_name=坂口健太郎 |native_name_lang=ja |image=Sakaguchi Kentaro from "The House Where the Mermaid Sleeps" World Premiere Red Carpet of the Tokyo International Film Festival 2018 (44958797224) (cropped).jpg |image size=230px |image caption=Si Sakaguchi noong Enero 2018 |nationality={{JPN}} |occupation={{hlist|[[aktor|Aktor]]|[[modelo|modelo]]}} |years active=2010—kasalukuyan|height=183 cm |birth_date={{birth date and age|1991|7|11}} |birth_place=[[Lungsod ng Fuchu]],<ref>{{Citation |title=出生地 |url=http://www.tristone.co.jp/actors/sakaguchi/ |language=jp |access-date=2023-04-23}}</ref> [[Tokyo]], Hapon |website=[https://archive.today/20230613005145/https://tristone.co.jp/sp/actors/sakaguchi/ Agency profile] |module={{Infobox Chinese | kanji = 坂口健太郎 | hiragana = さかぐち けんたろう | romaji = Sakaguchi Kentaro }}|agent=Tristone entertainment}} Si '''Kentaro Sakaguchi''' ([[Wikang Hapones|Hapon:]] 坂口 健太郎, [[Romanisasyong Hepburn|hepburn:]] ''Sakaguchi Kentarō'', Ipinanganak noong Hulyo 11, 1991) ay isang Aktor at modelo mula sa bansang Hapon. Nag-''debut'' siya bilang isang modelo sa {{ill|Men's Non-no|en}} magasin noong 2010, at bilang isang aktor sa ilalim ng Tristone Entertainment noong 2014.<ref>{{Cite web |date=2015-04-01 |title=坂口 健太郎 {{!}} MODEL {{!}} MEN'S NON-NO WEB {{!}} メンズノンノ ウェブ |url=https://archive.mensnonno.jp/model/sakaguchi/ |access-date=2023-04-23 |website=archive.mensnonno.jp |language=ja}}</ref> Mula noon ay nagbida na siya sa mga serye sa telebisyon na [[Tokyo Tarareba Musume|''Tokyo Tarareba Musume'']] (2017) at ''[[Color me True]]'' (2018), gayundin sa mga pelikulang The [[100th Love with You|''100th Love with You'']] (2017) at [[The last 10 years|''The last 10 years'']] (2022).<ref>{{Cite web |title=Tristone Entertainment Inc. |url=https://tristone.co.jp/actors/sakaguchi/ |access-date=2023-04-23 |website=tristone.co.jp}}</ref> == Talambuhay == Ang kanyang pamilya ay binubuo ng kanyang Ina at ang kanyang kapatid na babae. Ang kanyang ama ay pumanaw na.<ref>{{Cite web |title=坂口健太郎 会えば必ずハグ…母親ファーストに秘めた父の死 {{!}} 女性自身 |url=https://jisin.jp/entertainment/entertainment-news/1995790/amp/ |access-date=2023-04-23 |website=WEB女性自身 |language=ja |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423120135/https://jisin.jp/entertainment/entertainment-news/1995790/amp/ |url-status=dead }}</ref> Noong haiskul, kabilang siya sa [[Volleyball|volleyball club]] at aktibo bilang isang manlalaro. == Karera == === Pagmomodelo === Nag-debut si Sakaguchi bilang isang modelo noong 2010, at mula noon ay lumabas sa mga ''cover story'' at piktoryal para sa ilang magasin kabilang ang [[Men's Non-no]] kung saan siya ay naging eksklusibong modelo sa loob ng 7 taon.<ref>{{Cite web |last=FASHIONSNAP |date=2015-11-07 |title=坂口健太郎、初のスタイル&フォトブック「坂道」発売 |url=https://www.fashionsnap.com/article/2015-11-07/sakamichi/ |access-date=2023-04-23 |website=FASHIONSNAP [ファッションスナップ] |language=ja}}</ref> Lumahok din siya sa mga fashion show tulad ng {{ill|GirlsAward 2014 Spring/Summer|en}} at {{ill|GirlsAward 2015 Spring/Summer|en}}.<ref>{{Cite web |title=「テラスハウス」屋台が登場 番組ゆかりフードをメンバーが“おもてなし” - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1353945 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=山本美月＆山本裕典「GirlsAward」出演決定＜GirlsAward 2015 S／S＞ - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/1481403 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> Siya ay tinawag na quintisenyal na "shio-gao," literal na "''salt face''", na inilalarawan bilang isang maputing balat na lalaki na may magandang mukha, adams apple at balagat, pati na rin ang mga mata na nagiging linya kapag nakangiti.<ref>{{Cite web |title=Fresh actor with a seasoned face: Laid-back Kentaro Sakaguchi plays sincere, endearing lover |url=https://www.inkl.com/news/fresh-actor-with-a-seasoned-face-laid-back-kentaro-sakaguchi-plays-sincere-endearing-lover |access-date=2023-04-23 |website=inkl |language=en}}</ref> === Pag-arte === Noong 2014, ginawa ni Sakaguchi ang kanyang debut sa pelikula bilang Shun sa ''Shanti Days 365 Days, Happy Breath''. Noong 2015, ginawa niya ang kanyang debut sa telebisyon bilang Ichikawa Manabu para sa [[Nippon Television|Nippon TV]] drama na ''Yokokuhan: The Pain''. Noong Agosto 2015, lumabas siya sa music video para sa "''Yozora''", isang single ni [[Miwa]].<ref>{{Cite web |date=2016-04-27 |title=Miwa - Yozora. (feat. Hazzie) (夜空。 ハジ→) (2015) - MusicPlayOn |url=http://en.musicplayon.com/play?v=701518 |access-date=2023-04-23 |website=web.archive.org |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427141904/http://en.musicplayon.com/play?v=701518 |url-status=bot: unknown }}</ref>Noong Setyembre ng taong iyon, nakakuha siya ng katanyagan pagkatapos na lumitaw sa adaptasyon ng pelikula ng manga Heroine Shikkaku at itinampok sa iba't ibang mga patalastas para sa ''L'air de Savon, Onitsuka Tiger'', at ''niko and...''.<ref>{{Cite web |last=FASHIONSNAP |date=2015-02-26 |title=せっけんの香りの新ブランドがデビュー 坂口健太郎と比留川游がイメージモデルにW起用 |url=https://www.fashionsnap.com/article/2015-02-26/lairdesavon-debut/ |access-date=2023-04-23 |website=FASHIONSNAP [ファッションスナップ] |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=永利游戏官方网站-(广州)有限公司 |url=http://www.cmdanshi.com/home.php |access-date=2023-04-23 |website=www.cmdanshi.com |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423090357/http://www.cmdanshi.com/home.php |url-status=dead }}</ref> Noong 2017, ginampanan niya ang kanyang unang nangungunang papel sa pelikulang ''The 100th Love with You.''<ref>{{Cite web |title=miwa＆坂口健太郎W主演！ 歌姫と一途男子の恋を描く…『君と100回目の恋』 |url=https://www.cinemacafe.net/article/2016/04/07/39493.html |access-date=2023-04-23 |website=cinemacafe.net |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |last=Anna |date=2016-04-17 |title=miwa & Kentaro Sakaguchi will travel in time in ‘Kimi to 100-kaime no Koi’ |url=https://aramajapan.com/news/tvmovie/movies/miwa-kentaro-sakaguchi-will-travel-in-time-in-kimi-to-100-kaime-no-koi/57524/ |access-date=2023-04-23 |website=ARAMA! JAPAN |language=en-US}}</ref> == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable sortable" !Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Mga tala !Sanggunian |- |2014 |''Shanti Days 365 Days, Happy Breath'' |Shun | | |- | rowspan="6" |2015 |''My love story!'' |Makoto Sunakawa | | |- |''At home'' |Jun Moriyama | | |- |''Our little sister'' |Tomoaki Fujii | | |- |''Prophecy'' |Manabu Ichikawa | | |- |''Her Granddaughter'' |Shinobu Dozono | | |- |''No Longer Heroine'' |Kosuke Hiromitsu | | |- | rowspan="5" |2016 |''The Kodai Family'' |Kohei Kishimoto | | |- |''64: Part I'' |Tejima | | |- |''64: Part II'' |Tejima | | |- |''The Inerasable'' |Tetsuo Misawa | | |- |''Golden Orchestra!'' |Sakashita | | |- | rowspan="2" |2017 |''The 100th Love With You'' |Riku Hasegawa |Bida | |- |''Narratage'' |Reiji Ono | | |- | rowspan="2" |2018 |''Color me True'' |Kenji | | |- |''The House Where the Mermaid Sleeps'' |Yūya Hoshino | | |- | rowspan="3" |2019 |''Brave Father Online: Our Story of Final Fantasy XIV'' |Akio |Bida |<ref>{{Cite web |title=劇場版 ファイナルファンタジーXIV 光のお父さん : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/90990/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |''Dragon Quest: Your Story'' |Henry (boses) | |<ref>{{Cite web |title=アニメ映画『ドラクエ』豪華キャスト13人公開 主人公に佐藤健、ビアンカに有村架純、フローラに波瑠 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2132906/full/ |access-date=2023-04-23 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- |''And Life Goes On'' |Kiyotaka Shimizu |Bida |<ref>{{Cite web |title=有村架純×坂口健太郎「そして、生きる」 ドラマを再編集した劇場版、9月公開決定 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20190901/7/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2020 |''Masked Ward'' |Hayami |Bida |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=坂口健太郎が永野芽郁を救う医師に、“ピエロ”の籠城事件描く「仮面病棟」公開決定（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/348212 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001142617/https://natalie.mu/eiga/news/348212 |url-status=dead }}</ref> |- |2021 |''Signal the Movie'' |Kento Saegusa |Bida |<ref>{{Cite web |title=坂口健太郎の主演ドラマ『シグナル』が映画化＆スペシャルドラマ化 {{!}} CINRA |url=https://www.cinra.net/news/20200115-signal |access-date=2023-04-23 |website=www.cinra.net |language=ja}}</ref> |- | rowspan="2" |2022 |''The Last 10 Years'' |Kazuto |Bida |<ref>{{Cite web |title=小松菜奈＆坂口健太郎「余命10年」W主演決定「こんなに泣いたのは初めて」 特報映像解禁 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/cinema/detail/2780418 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> |- |''Hell Dogs'' |Hideki Murooka | |<ref>{{Cite web |title=坂口健太郎、岡田准一の“最狂バディ”に！ 「ヘルドッグス」でいかれたサイコボーイ役 : 映画ニュース |url=https://eiga.com/news/20220314/3/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |- |2023 |''Side by Side'' |Miyama |Bida |<ref>{{Cite web |title=サイド バイ サイド 隣にいる人 : 作品情報 |url=https://eiga.com/movie/98784/ |access-date=2023-04-23 |website=映画.com |language=ja}}</ref> |} === Telebisyon === {|class="wikitable sortable" !Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Network !Mga tala !Sanggunian |- | rowspan="2" |2015 |''Dr. Storks'' |Ryo Shirakawa |TBS |Season 1 | |- |''Yokokuhan: The Pain'' |Ichikawa Manabu |[[NTV]] |Ep. 4—5 | |- | rowspan="5" |2016 |''[[Daddy Sister]]'' |Takezo Hoshino |NHK |''Asadora'' | |- |''[[Sleepeeer Hit!]]'' |Jun Koizumi |TBS | | |- |''Teacher Gappa'' |Ryuji Saeki |NTV |TV movie | |- |''[[Love That Makes You Cry]]'' |Haruta Nakajo |Fuji TV | | |- |''[[Copycat Criminal]]'' |Koichi Amikawa / Peace |TV Tokyo |TV movie | |- | rowspan="3" |2017 |''Tokyo Tarareba Musume'' |Key |NTV | | |- |''[[I'm Sorry, I Love You]]'' |Satoru Hyūga |TBS | | |- |''Dr. Storks'' |Ryo Shirakawa |TBS |Season 2 | |- |2018 |''Signal'' |Kento Saegusa |Fuji TV |Bida |<ref>{{Cite web |last=star |first=Y. T. N. |date=2018-02-01 |title=[단독] '시그널' 日 리메이크 확정, 사카구치 켄타로 출연 |url=https://star.ytn.co.kr/_sn/1406_201802011809019379 |access-date=2023-04-23 |website=YTN star |language=ko}}</ref> |- | rowspan="2" |2019 |''Innocence, Fight Against False Charges'' |Taku Kurokawa |NTV |Bida | |- |''And Life Goes On'' |Kiyotaka Shimizu |Wowow |Bida | |- |2020 |''A Girl of 35'' |Yuto Hirose |NTV | |<ref>{{Cite web |title=柴咲コウ主演『35歳の少女』はなぜ音楽少ない？ “余計な演出”を排除「ある意味、腹をくくった」 |url=https://www.oricon.co.jp/news/2175160/full/ |access-date=2023-04-23 |website=ORICON NEWS}}</ref> |- | rowspan="3" |2021 |''Air Girl'' |Yūki Mishima |TV Arashi |TV Movie |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=坂口健太郎が初のパイロット役、広瀬すず主演のSPドラマ「エアガール」に参加（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/409445 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''Okaeri Mone'' |Kōtarō Suganami |NHK |''Asadora'' |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=朝ドラ「おかえりモネ」に夏木マリ、坂口健太郎、浜野謙太、でんでん、西島秀俊（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/396303 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2024-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226124657/https://natalie.mu/eiga/news/396303 |url-status=dead }}</ref> |- |''Only Just Married'' |Shu Momose |TBS | |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=清野菜名と坂口健太郎、ドラマ「婚姻届に判を捺しただけですが」で偽装夫婦に（コメントあり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/441074 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2023-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021142217/https://natalie.mu/eiga/news/441074 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2" |2022 |''Hiru'' |Kara |Wowow |Bida |<ref>{{Cite web |last=Inc |first=Natasha |title=赤楚衛二と坂口健太郎主演「ヒル」に吉川愛、飯豊まりえ、柳俊太郎、板垣瑞生ら（動画あり） |url=https://natalie.mu/eiga/news/455044 |access-date=2023-04-23 |website=映画ナタリー |language=ja |archive-date=2025-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503131450/https://natalie.mu/eiga/news/455044 |url-status=dead }}</ref> |- |''The 13 Lords of the Shogun'' |[[Hōjō Yasutoki]] |NHK |Taiga drama |<ref>{{Cite web |title=坂口健太郎「鎌倉殿の13人」で大河ドラマ初出演 先輩・小栗旬と初共演で親子役 - モデルプレス |url=https://mdpr.jp/news/detail/3012331 |access-date=2023-04-23 |website=モデルプレス - ライフスタイル・ファッションエンタメニュース |language=ja}}</ref> |- |2023 |''Dr. Chocolate'' |Tetsuya Noda |NTV |Bida |<ref>{{Cite web |title=坂口健太郎＆白山乃愛、息の合った異色のバディに 『Dr.チョコレート』クランクイン |url=https://www.crank-in.net/news/125470/1 |access-date=2023-04-23 |website=クランクイン！- エンタメの「今」がわかる　映画＆エンタメニュースサイト |language=ja}}</ref> |} === ''Music Video'' === {|class="wikitable sortable" !Taon !Pamagat !Mang-aawit !Sanggunian |- | rowspan="2" |2022 |''Ms. Phenomenal'' |Radwimps |<ref>{{Cite web |title=RADWIMPS、映画『余命10年』主題歌「うるうびと」藤井道人が監督務めるMV公開 映画主演の坂口健太郎も出演 |url=https://realsound.jp/2022/03/post-986505.html |access-date=2023-04-23 |website=Real Sound｜リアルサウンド |language=ja}}</ref> |- |''Under The Skin'' |&TEAM |<ref>{{Cite web |title=&TEAM、坂口健太郎出演「Under the skin」のMVが公開 {{!}} Daily News |url=https://www.billboard-japan.com/d_news/detail/119152/2 |access-date=2023-04-23 |website=Billboard JAPAN |language=ja}}</ref> |} == Teatro == {|class="wikitable sortable" !Taon !Pamagat !Ginampanang Papel !Venue !Mga tala !Sanggunian |- |2016 |''The Seagull'' |Konstantin Gavrilovich Treplyov |[[Tokyo Art Theater]] | |<ref>{{Cite web |last=INC |first=SANKEI DIGITAL |date=2016-04-04 |title=塩顔男子坂口健太郎、朝ドラの次は初舞台！満島ひかり恋人役 |url=https://www.sanspo.com/article/20160404-6KCE3OUOEBMLLHVEIBSQKLBPQI/ |access-date=2023-04-23 |website=サンスポ |language=ja}}</ref> |} == Bibliograpiya == === ''Mook'' === * ''Sakamichi'' (Shueisha Mook, November 2015)<ref>{{Cite web |date=2018-08-02 |title=坂道 － 坂口健太郎ムック: : BOOKS KINOKUNIYA |url=http://www.kinokuniya.com/us/index.php/eng/fbs003?common_param=9784081022045 |access-date=2023-04-23 |website=web.archive.org |archive-date=2018-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802101808/http://www.kinokuniya.com/us/index.php/eng/fbs003?common_param=9784081022045 |url-status=bot: unknown }}</ref> ISBN 9784081022045 === ''Photobook'' === *''25.6'' (Shueisha, March 2018)<ref>{{Cite web |date=2018-01-22 |title=坂口健太郎、写真集のイベントが決定。予約特典のポストカードあり！ {{!}} MEN'S NON-NO WEB {{!}} メンズノンノ ウェブ |url=https://archive.mensnonno.jp/news/2018/01/23/59770/ |access-date=2023-04-23 |website=archive.mensnonno.jp |language=ja}}</ref> ISBN 9784087808339 == Sanggunian == <references /> == Panlabas na link == {{Commonscat|Kentaro Sakaguchi}} {{DEFAULTSORT:Kentaro Sakaguchi}} * [https://www.instagram.com/sakaguchikentaro/ Kentaro Sakaguchi] sa [[instagram]] * [https://twitter.com/kentaro_s_711 Kentaro Sakaguchi] sa [[Twitter]] * [[imdbname:6579925|Kentaro Sakaguchi]] sa IMDb [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1991]] [[Kategorya:Mga Aktor mula sa Hapon]] 6fk3wpdgcdv3mbujydzi4lk2uaz8n4m 0 324496 2216077 2210301 2026-07-14T23:39:19Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2216077 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack||image=Unit 731 Complex.jpg|alt=|caption=Ang mga gusali ng Unit 731 complex. Dalawang kulungan ang nakakubli sa pangunahing gusali malapit sa kanang bahagi ng gitna ng larawan.|location=Pingfang, [[Harbin]], [[Heilongjiang]], [[Manchukuo]] (ngayon ay [[Tsina]])|target=|coordinates={{Coord|45|36|30|N|126|37|55|E|region:CN-HL_type:landmark|display=inline}}|date=1936–1945|time=|timezone=|type={{ubl|[[Eksperimentasyon sa tao]]|[[Pakikidigmang biolohikal]]|[[Pakikidigmang kemikal]]}}|fatalities=Tinatayang 200,000<ref name="Kristof">{{cite news |last = Kristof |first = Nicholas D. |date = 1995-03-17 |title = Unmasking Horror – A special report. Japan Confronting Gruesome War Atrocity |url = https://www.nytimes.com/1995/03/17/world/unmasking-horror-a-special-report-japan-confronting-gruesome-war-atrocity.html |newspaper = The New York Times |access-date = 2019-07-14 |archive-date = 2019-07-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190714031133/https://www.nytimes.com/1995/03/17/world/unmasking-horror-a-special-report-japan-confronting-gruesome-war-atrocity.html |url-status = live }}</ref> hanggang 300,000<ref>{{cite news |last = Watts |first = Jonathan |date = 2002-08-28 |title = Japan guilty of germ warfare against thousands of Chinese |url = https://www.theguardian.com/world/2002/aug/28/artsandhumanities.japan |newspaper = The Guardian |access-date = 2019-07-14 |archive-date = 2019-08-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190806103833/https://www.theguardian.com/world/2002/aug/28/artsandhumanities.japan |url-status = live }}</ref> * Maaaring 400,000 o higit pa bunga ng pakikidigmang biolohikal * Higit 3,000 sa mga eksperimentong sinagawa sa loob ng yunit (mula 1940–1945; di pa kasama ang eksperimentong isinagawa ng iba pang mga sangay) * Hindi bababa sa 10,000 na nakakulong dito ang namatay * Walang naitalang nakaligtas|perps={{ubl|[[Siruhano Heneral]] [[Shirō Ishii]]|[[Tinyente Heneral|Tn. Hen.]] [[Masaji Kitano]]|[[Kagawaran sa pagpigil ng epidemya at paglilinis ng tubig]]}}|weapons={{ubl|Sandatang biolohikal|Sandatang kemikal|Pampasabog}}}} Ang '''Yunit 731''', na pinaigsing pantukoy sa '''Detatsment Manchu 731''' at kilala rin bilang '''Detatsment Kamo''' at '''Yunit Ishii''' ay isang palihim na organisasyon ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon]] na nagsagawa ng pananaliksik sa mga [[sandatang biolohikal]] at [[Sandatang kemikal|kemikal]], ng mga nakamamatay na [[eksperimentasyon sa tao]], at nagbuo ng mga sandatang biolohikal noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at [[Ikalawang Digmaang Sino-Hapones|Ikalawang Digmaang Tsino-Hapones]]. Tinatayang 200,000 hanggang 300,000 katao ang pinatay ng yunit. Nakahimpil ito sa Pingfang, distrito ng [[Harbin]], ang noo'y pinakamalaking lungsod sa [[estadong papet]] ng mga Hapon na [[Manchukuo]] (ngayo'y bahagi na ng hilagang-silangang Tsina). Mayroon din itong ilang sangay na aktibong umiiral sa Tsina at Timog-Silangang Asya. May pananagutan ang Yunit 731 sa pinaka-nakaririmarim na mga [[Mga krimeng pandigma ng mga Hapones|krimeng pandigma na ginawa ng hukbong sandatahang Hapones]]. Paulit-ulit itong nagsagawa ng mga eksperimento sa mga tao na inalisan ng pagkatao at tinuring na "troso."<ref name=":0"/><ref name=":1">Chan, J. (2020). ''Marutas Of Unit 731: Human Experimentation Of The Forgotten Asian Auschwitz''</ref> Ilan sa mga sinagawang eksperimento ay pagturok ng mga [[Mikroorganismo|mikrobyo]], pagsubok ng mga sandatang biolohikal, [[paghiwa nang buhay]] (''live vivisection''), pagkuha ng mga bahagi ng katawan, pagputol ng mga bahagi ng katawan, kontroladong pagpapauhaw, at pagsubok sa mga kombensyonal na sandata.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">Gold, H. (2019). ''Japan's Infamous Unit 731: Firsthand Accounts of Japan's Wartime Human Experimentation Program''. Tuttle Classics. </ref><ref>https://www.archives.gov/files/iwg/japanese-war-crimes/select-documents.pdf</ref> Kasama sa mga biktima ay mga kababaihan, buntis, bata<ref>Yang, Y.J. and Tam, Y.H. (2018). ''Unit 731: Laboratory of the Devil, Auschwitz of the East: Japanese Biological Warfare in China 1933-45''. [https://www.google.com.ph/books/edition/Unit_731_Laboratory_of_the_Devil_Auschwi/-95YDwAAQBAJ?hl=fil&gbpv=1&dq=living+teenager+dissected&pg=RA1-PA74&printsec=frontcover Pahina 74]. </ref>, at mga sanggol na isinilang mula sa mga panggagahasang sinagawa ng mga tauhan nito mula sa loob ng nakabakod na ahensya. Mayorya sa mga biktima ay mga Tsino bagaman may signipikanteng minorya ng mga Ruso. Dagdag pa rito, nagmanupaktura ang yunit ng mga sandatang biolohikal na ginamit sa mga lugar sa Tsina na hindi nasakop ng mga pwersang Hapones, tulad ng mga lungsod, bayan, pinagkukunan ng tubig, at sakahan. Sa huling mga sandali ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, lahat ng mga nakakulong ay pinatay upang itago ang ebidensya. Walang mga nakaligtas sa mga biktima. Noong 1932, itinalaga bilang kumander ng '''Laboratoryo sa Pananaliksik para sa Pagpigil ng Epidemya ng Hukbo''' si {{Nihongo|[[Shirō Ishii]]|{{Ruby|石|<small><small><small>いし</small></small></small>}}{{Ruby|井|<small><small><small>ゐ</small></small></small>}}{{Ruby|四|<small><small><small>し</small></small></small>}}{{Ruby|郎|<small><small><small>らう</small></small></small>}}|Ishii Shirō}}, isang siruhano-heneral at hepe-medikal. Nag-organisa si Ishii ng isang lihim na grupo ng mga mananaliksik, ang yunit "Tōgō", para sa eksperimentasyong kemikal at biolohikal sa Manchuria. Habang dinakip at nilitis sa [[Mga Paglilitis ng mga Krimeng Pandigma sa Khabarovsk|Khabarovsk]] ng mga pwersang Sobyet ang mga mananaliksik at tauhan mula sa Yunit 731, ang mga nahuli ng mga Amerikano ay palihim na binigyan ng proteksyon sa pag-uusig kapalit ng mga datos na kanilang nakuha sa kanilang pag-eeksperimento sa mga tao.<ref name="Gold 2003 p1092">Hal Gold, ''Unit 731 Testimony'', 2003, p.&nbsp;109.</ref> Pinagtakpan ng Estados Unidos ang mga eksperimentong ito at pinasahod pa ang mga salarin.<ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref> Noong 28 Agosto 2002, kinalala ng isang korte sa [[Tokyo]] na nagsagawa ng pakikidigmang biolohikal ang Hapon sa Tsina at pumatay sa napakaraming tao.<ref>{{Cite web |date=2002-08-28 |title=Ruling recognizes Unit 731 used germ warfare in China |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2002/08/28/national/ruling-recognizes-unit-731-used-germ-warfare-in-china/ |access-date=2023-01-03 |website=The Japan Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2002-08-28 |title=Japan guilty of germ warfare against thousands of Chinese |url=http://www.theguardian.com/world/2002/aug/28/artsandhumanities.japan |access-date=2023-01-03 |website=the Guardian |language=en}}</ref> == Pagkakatatag == [[Talaksan:Building_on_the_site_of_the_Harbin_bioweapon_facility_of_Unit_731_関東軍防疫給水部本部731部隊（石井部隊）日軍第731部隊旧址_PB121201.JPG|thumb| Isa sa mga gusali ng Yunit 731 sa [[Harbin]] na hindi matagumpay na nagiba ng mga salarin]] Nagsimula ang lihim na programa ng Hapon sa pagbuo ng mga biolohikal na sandata nito noong dekada 1930 sa kabila ng pagbabawal dito ng [[Kumbensyon ng Geneva]] noong 1925. Noon namang 1931, sinakop ng Hapon ang Manchuria. Nagpasya ang pamunuan ng hukbong Hapones na itayo ang Yunit 731 sa Manchuria hindi lang upang maging malayo sa pag-uusisa ng sentral na pamahalaan kundi dahil sa napakalaking batis ng mga Intsik na pwede at libre nilang magamit sa kanilang mga eksperimento.<ref name="montana12">{{cite web |date= |title=Japan - Insects, Disease, and History &#124; Montana State University |url=https://www.montana.edu/historybug/yersiniaessays/shama.html |access-date=2022-06-01 |publisher=Montana.edu}}</ref> Noong 1936, naglabas ng atas si Emperador [[Hirohito]] na nagpapahintulot sa pagpapalaki ng yunit at pagpapaloob nito sa [[Hukbo ng Kwantung]] bilang Kagawaran sa Pagsugpo ng Epidemya.<ref>Daniel Barenblat, ''A plague upon humanity'', 2004, p. 37.</ref> Mula Agosto 1940, nakilala ang yunit bilang "'''Kagawaran ng Pagsugpo sa Epidemya at Paglilinis ng Tubig ng Hukbo ng Kwantung'''" na pinaigsi sa "'''Yunit 731'''".<ref>Yuki Tanaka, ''Hidden Horrors'', 1996, p. 136.</ref> === Kuta ng Zhongma === Unang humimpil at nagsagawa ng pananaliksik sa Kuta ng Zhongma ang yunit Tōgō, isang kulungan at kampo sa isang sityo ng Beiyinhe, 100 km sa timog ng Harbin.<ref name=":0"/> Ilan sa mga preso na dinala sa kampo ay mga karaniwang kriminal, nahuling bandido at gerilyang anti-Hapones, mga [[presong pulitikal]], at mga kung sinu-sinong taong dinampot ng [[Kempeitai]] sa mga huwad na asunto. Sa simula, pinalusog muna ng mga tauhan ng yunit ang mga preso bago sila ubusan ng dugo, gutumin, uhawin, hawaan ng [[mikrobyo]], at [[Paghiwa nang buhay|hiwain nang buhay]].<ref name=":0" /> Gayunman, ang pagtakas ng ilang preso noong taglagas ng 1934 at isang pagsabog noong 1935 ay naging banta sa pagiging lihim ng pasilidad, kung kaya isinara ni Ishii ang nasabing kuta. Nakatanggap siya ng pahintulot na lumipat sa Pingfang, 24 kilometro sa timog ng Harbin, upang magtayo ng bago at mas malaking pasilidad.<ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref> === Paglipat sa Harbin === [[Talaksan:A_close_up_photo_of_the_Unit_731_square_building_taken_by_the_aviation_and_photography_class_of_Unit_731_in_1940.jpg|thumb| Mas malapitang larawan ng parisukat na gusali ng Yunit 731 noong 1940]] Dinampot ang mga taong ginamit sa mga eksperimento mula sa mga kanugnog na lugar at tinaguriang mga "troso" (''maruta'' sa [[wikang Hapones]]) upang alisan ng kanilang pagkatao.<ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cook|first1=Haruko Taya|last2=Cook|first2=Theodore F.|title=Japan at war: an oral history|url=https://archive.org/details/japanatwaroralhi0000cook|edition=1st|year=1992|publisher=New Press|location=New York|isbn=1565840143|page=[https://archive.org/details/japanatwaroralhi0000cook/page/162 162]}}</ref> Ang mga bangkay ng mga biktima ay dinispatsa sa pamamagitan ng pagsunog.<ref name=":0"/> Inilathala ng mga mananaliksik sa Yunit 731 ang kanilang mga resulta sa mga [[Diyaryong akademiko|dyornal]], kung saan pinalabas nilang mga "unggoy" ang mga taong pinag-eksperimentuhan nila.<ref name="Harris 2002 p. 83">{{cite book|last=Harris|first=S.H.|url=https://books.google.com/books?id=yCZ6yr-J3dIC&pg=PA84|title=Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0415932141|page=63|access-date=2017-07-08|archive-date=2022-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607175944/https://books.google.com/books?id=yCZ6yr-J3dIC|url-status=live}}</ref> === Iba pang kahalintulad na yunit === Bukod pa sa Yunit 731, kasama rin sa iniatas ni Hirohito ang paglikha ng mga dagdag na yunit sa pagbubuo ng mga biolohikal na sandata. Ang mga ito ay ang [[Yunit 100]] at [[Yunit 516]] ng Manchuria. Matapos salakayin ng Hapon ang iba pang bahagi ng Tsina noong 1937, nagtatag ng mga sangay na yunit sa mga malalaking lungsod na nasakop at tinagurian ang mga ito bilang mga "yunit panugpo ng epidemya at panustos ng tubig." Kabilang sa mga detatsment na ito ay ang [[Yunit 1855]] sa [[Beijing]], [[Yunit Ei 1644]] sa [[Nanjing]], [[Yunit 8604]] sa [[Guangzhou]], at [[Yunit 9420]] sa [[Singapura]]. Lahat ng mga yunit na ito ay magkakaugnay at pinangasiwaan ni Ishii at umabot sa 10,000 katao sa rurok nito noong 1939.<ref>{{cite web |title=Unit 731 and the Japanese Imperial Army's Biological Warfare Program – The Asia-Pacific Journal: Japan Focus |url=http://apjjf.org/-Tsuneishi-Keiichi/2194/article.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104190943/http://apjjf.org/-Tsuneishi-Keiichi/2194/article.html |archive-date=2018-01-04 |access-date=2017-10-27 |website=apjjf.org}}</ref> Naakit na magtrabaho o makipagtulungan dito ang mga doktor at propesor sa medisina sa Hapon dahil sa pambihirang pagkakataong makapagsagawa ng eksperimentasyon sa mga tao at sa laki ng pondong nilalaan dito ng hukbo.<ref name="NHK2">The Truth of Unit 731: Elite medical students and human experiments (2017).</ref> == Mga eksperimento == Dinampot ang mga taong ginamit sa mga eksperimento mula sa mga kanugnog na lugar at tinaguriang mga "troso" (''maruta'' sa wikang Hapones) upang alisan ng kanilang pagkatao.<ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cook|first1=Haruko Taya|last2=Cook|first2=Theodore F.|title=Japan at war: an oral history|url=https://archive.org/details/japanatwaroralhi0000cook|edition=1st|year=1992|publisher=New Press|location=New York|isbn=1565840143|page=[https://archive.org/details/japanatwaroralhi0000cook/page/162 162]}}</ref> Ang mga bangkay ng mga biktima ay dinispatsa sa pamamagitan ng pagsunog.<ref name=":0"/> Inilathala ng mga mananaliksik sa Yunit 731 ang kanilang mga resulta sa mga [[Diyaryong akademiko|dyornal]], kung saan pinalabas nilang mga "unggoy" ang mga taong pinag-eksperimentuhan nila.<ref name="Harris 2002 p. 83"/> Ayon sa Amerikanong [[mananalaysay]] na si Sheldon Harris:<blockquote>Gumamit ng kahindik-hindik na mga kaparaanan ang Yunit Togo upang makakuha ng partikular na mga bahagi ng katawan. Kung nais ni Ishii o kanyang mga katrabaho ng piraso ng utak, maghahanap ang mga guwardiya ng preso at bibiyakin ang kanyang ulo gamit ng [[palakol]]. Kukunin ang kanyang utak at ibibigay sa isang patolohista, habang ang nalalabing bahagi ng katawan ay diniretso sa [[krematoryo]] para gawing abo.<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Sheldon |title=Factories of Death |url=http://the-eye.eu/public/concen.org/Sheldon%20H.%20Harris%20-%20Factories%20of%20Death%20-%20Japanese%20Biological%20Warfare%2C%201932-1945%2C%20and%20the%20American%20Cover-Up%20%28pdf%29%20-%20roflcopter2110%20%5BWWRG%5D/Sheldon%20H.%20Harris%20-%20Factories%20of%20Death%20-%20Japanese%20Biological%20Warfare%20%28pdf%29%20-%20roflcopter2110%20%5BWWRG%5D.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808225952/http://the-eye.eu/public/concen.org/Sheldon%20H.%20Harris%20-%20Factories%20of%20Death%20-%20Japanese%20Biological%20Warfare%2C%201932-1945%2C%20and%20the%20American%20Cover-Up%20%28pdf%29%20-%20roflcopter2110%20%5BWWRG%5D/Sheldon%20H.%20Harris%20-%20Factories%20of%20Death%20-%20Japanese%20Biological%20Warfare%20%28pdf%29%20-%20roflcopter2110%20%5BWWRG%5D.pdf |archive-date=2022-09-10 |access-date=2019-05-31 |page=28}}</ref></blockquote>Tinurukan ng mga nakakasakit na mikrobyo ang mga preso sa tabing ng [[pagbabakuna]],<ref>{{cite news |date=2014-05-28 |title=Pure Evil: Wartime Japanese Doctor Had No Regard for Human Suffering |language=en |website=Medical Bag |url=http://www.medicalbag.com/despicable-doctors/pure-evil-wartime-japanese-doctor-had-no-regard-for-human-suffering/article/472462/ |url-status=live |access-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140410/http://www.medicalbag.com/despicable-doctors/pure-evil-wartime-japanese-doctor-had-no-regard-for-human-suffering/article/472462/ |archive-date=2017-03-29}}</ref> upang maaral ang kanilang epekto. Upang malaman ang epekto ng hindi paggamot sa mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], sinadyang hawaan ang mga lalaki at babaeng preso ng [[sipilis]] at [[gonorea]], bago aralin.<ref>{{Cite journal |last=Cuerda-Galindo |first=E. |last2=Sierra-Valentí |first2=X. |last3=González-López |first3=E. |last4=López-Muñoz |first4=F. |date=2014-10-01 |title=Syphilis and Human Experimentation From the First Appearance of the Disease to World War II: A Historical Perspective and Reflections on Ethics |url=http://www.actasdermo.org/en-syphilis-human-experimentation-from-first-articulo-S1578219014002030 |journal=Actas Dermo-Sifiliográficas |language=es |volume=105 |issue=8 |pages=762–767 |doi=10.1016/j.adengl.2013.09.009 |issn=0001-7310}}</ref> Paulit-ulit ding [[Panggagahasa|ginahasa]] ang mga babaeng preso ng mga guwardiya.<ref>{{cite web |title=Unit 731: Overview |url=https://www.mtholyoke.edu/~kann20c/classweb/dw2/page1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308232538/http://www.mtholyoke.edu/~kann20c/classweb/dw2/page1.html |archive-date=2017-03-08 |access-date=2014-09-06 |work=mtholyoke.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Forced Pregnancy of Unit 731 |url=http://www.pacificatrocities.org/1/post/2018/08/forced-pregnancy-of-unit-731.html |access-date=2023-07-23 |website=Pacific Atrocities Education |language=en}}</ref> === Paghihiwa nang buhay (bibiseksyon) === Madalas na [[Paghiwa nang buhay|hinihiwa nang buhay]] ang mga preso matapos silang hawaan ng iba-ibang klase ng sakit. Nagsasagawa ng [[Maninistis|operasyon]] ang mga mananaliksik upang kunin ang laman-loob ng biktima at maaral ang naging epekto rito ng mikrobyo.<ref>{{cite web |title=Interview with former Unit 731 member Nobuo Kamada |url=http://www.technologyartist.com/unit_731/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20061119053825/http://www.technologyartist.com/unit_731/ |archive-date=November 19, 2006 |access-date=February 5, 2004}}</ref> Libu-libong bata, sanggol, lalaki, at babae ang hiniwa nang buhay nang walang [[Gamot na pampamanhid|pampamanhid]], isang prosesong napakasakit at madalas humahantong sa kamatayan.<ref>Nicholas D. Kristof ''New York Times'', March 17, 1995.</ref><ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref><ref>Chan, J. (2020). ''Marutas Of Unit 731: Human Experimentation Of The Forgotten Asian Auschwitz''</ref> Sa isang panayam sa bidyo, umamin si Okawa Fukumatsu, isa sa mga dating tauhan ng Yunit 731, sa paghiwa nang buhay sa isang buntis.<ref name="vimeo12">{{cite web |title=(RARE) Unit 731 surgeon Okawa Fukumatsu (interview footage) |url=https://vimeo.com/manage/videos/625179260 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007074509/https://vimeo.com/manage/videos/625179260 |archive-date=2021-10-07 |access-date=2021-10-07 |website=(RARE) Unit 731 surgeon Okawa Fukumatsu (interview footage)}}</ref> [[Talaksan:Human_Dissection_Experiment_Room_at_Harbin's_731_Museum.jpg|thumb| Pagsasadula ng silid kung saan ginagawa ang paghihiwa nang buhay]] Bukod dito, [[Gapong|pinuputol]] ang mga binti at braso ng mga preso upang aralin ang proseso ng [[pagkaubos ng dugo]]. Minsan, muling itinatahi sa magkabaliktad na bahagi ng katawan ng mga biktima ang mga pinutol na braso o binti. May ilang mga biktima naman ang inalisan ng [[sikmura]] at pinagdugtong ang [[lalanga]] sa [[bituka]]. Ang ilan naman ay inalisan ng utak, [[Baga (anatomiya)|baga]], at [[atay]].<ref name="dissect2">{{cite news |author=Richard Lloyd Parry |date=February 25, 2007 |title=Dissect them alive: order not to be disobeyed |newspaper=Times Online |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1438491.ece |url-status=live |access-date=February 26, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523225449/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1438491.ece |archive-date=May 23, 2011}}</ref> Sa pakikipagpanayam ng pahayagang [[New York Times|''New York Times'']] sa isang dating tauhan ng yunit na tumangging ilabas ang kanyang pangalan, ikinuwento niya ang unang beses niyang paghiwa nang buhay sa isang taong sinadyang hawaan ng sakit na [[bubonik]], na bahagi ng layuning makalikha ng mga bombang gumagamit ng mikrobyong nagdudulot nito:<blockquote>"Alam na ng biktima na wala nang pag-asa para sa kanya, kung kaya hindi na siya nanlaban nang dinala siya sa silid at ginapos siya, subalit nang pinulot ko ang [[panistis]], nagsimula siyang humiyaw. Binuksan ko siya sa pamamagitan ng paghiwa mula sa dibdib hanggang sa tiyan at napakatindi ng kanyang sigaw, ang kanyang mukha'y namamaluktot sa hirap. Gumawa siya nang hindi mawaring tunog, matindi ang paghuhumiyaw niya. Pero tumigil din siya kalaunan. Ito'y bahagi lamang ng mga gawain sa araw-araw ng mga siruhano, subalit nag-iwan ito sa akin ng alaala dahil unang beses ko ginawa iyon.<ref>{{Cite news |last=Kristof |first=Nicholas D. |date=1995-03-17 |title=Unmasking Horror -- A special report.; Japan Confronting Gruesome War Atrocity |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/03/17/world/unmasking-horror-a-special-report-japan-confronting-gruesome-war-atrocity.html |access-date=2023-01-03 |issn=0362-4331}}</ref></blockquote>Gayunman, ayon sa iba pang mga nagsagawa ng paghihiwa, karaniwang binubusalan ang mga biktima ng trapo o gasa bago ang operasyon.<ref>{{cite book|last1=Yang|first1=Yanjun|title=Japan's Biological Warfare in China|date=2016|publisher=Foreign Language Press|location=Beijing|page=13}}</ref> === Pagsubok at paggamit ng mga biolohikal na armas === [[Talaksan:Building_on_the_site_of_the_Harbin_bioweapon_facility_of_Unit_731_関東軍防疫給水部本部731部隊（石井部隊）日軍第731部隊旧址_PB121178a_ボイラー楝跡.JPG|thumb| Mga labi ng gusali ng Yunit 731 para sa pagpapakulo ng mga mikrobyo]] [[Talaksan:Building on the site of the Harbin bioweapon facility of Unit 731 関東軍防疫給水部本部731部隊（石井部隊）日軍第731部隊旧址 PB121165.JPG|thumb|Modelo ng bombang nagtataglay ng mga mikrobyo (kanan) na dinisenyo ng mga tauhan ng Yunit]] Ang Yunit 731 at kaakibat nitong mga grupo ay dawit sa pagsasaliksik, pagbuo, at eksperimental na paggamit ng mga biolohikal na armas laban sa populasyon ng mga sibilyan at sundalong Hapones. Halimbawa, noong 1940 at 1941, pinakalat sa pamamagitan ng mga eroplano sa mga lungsod ng Ningbo at Changde ang mga [[Kuto|kutong]] may dala-dalang mikrobyong [[bubonik]] na pinarami sa mga laboratoryo ng Yunit 731 at Yunit 1644.<ref>{{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=2017-07-17 |title=Fact: Japan Wanted to Drop Plague Bombs on America Using 'Aircraft Carrier' Subs |url=https://nationalinterest.org/blog/the-buzz/fact-japan-wanted-drop-plague-bombs-america-using-aircraft-21555 |access-date=2023-07-23 |website=The National Interest |language=en}}</ref> Ikinatuwa naman ng mga mananaliksik ng yunit na nagdulot ng epidemya ng [[tipus]] sa Nanjing ang pagpapakalat nila ng mikrobyo nito sa mga balon, latian, bahay, at mga pagkaing pinamigay nila, pagka't ito'y patunay na isa ang tipus sa pinakaepektibong mikrobyong pandigma.<ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref> Bumuo at naghulog din sa iba't ibang lugar ng mga bombang yari sa [[porselana]], isang ideyang minungkahi ni Ishii noon pang 1938, na naglalaman ng mga mikrobyong may [[anthrax]], tipus, [[kolera]], at iba pang mga mikrobyo.<ref>{{Cite web |date=2020-10-01 |title=Japan’s Deadliest Weapons |url=https://www.usni.org/magazines/naval-history-magazine/2020/october/japans-deadliest-weapons |access-date=2023-07-23 |website=U.S. Naval Institute |language=en}}</ref> Naghulog din ng mga pagkain at damit na may mikrobyo sa mga lugar na di pa nasasakop ng mga Hapones. Namigay din ng kontaminadong mga pagkain sa mga walang-muwang na biktima. Nagdulot ang mga epidemyang nag-ugat sa mga ito ng hindi bababa sa 400,000 na patay na mga sibilyang Instik.<ref>{{cite book|last1=Barenblatt|first1=Daniel|title=A Plague upon Humanity: The Secret Genocide of Axis Japan's Germ Warfare Operation|date=2004|publisher=Harper|location=New York|isbn=978-0060186258|pages=[https://archive.org/details/plagueuponhumani00bare/page/163 163–175]|edition=1|url=https://archive.org/details/plagueuponhumani00bare/page/163}}</ref> Sinubok din ang sakit na [[Tularemia]] sa mga sibilyan.<ref>[https://ftp.cdc.gov/pub/epr/historyofbt/wmcc/07_tularemia_cc.wmv Video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921143738/https://ftp.cdc.gov/pub/epr/historyofbt/wmcc/07_tularemia_cc.wmv|date=2017-09-21}} adapted from "Biological Warfare & Terrorism: The Military and Public Health Response", [[Centers for Disease Control and Prevention]].</ref> Dahil sa dami ng ulat ng pag-atake sa mga mamamayan gamit ng mga biolohikal na sandata, nagpadala ng delegasyon ng mga imbestigador si [[Chiang Kai-shek]] sa Changde upang magtala ng ebidensya at gamutin ang mga biktima. Gayunman, noon lang 1943 naglabas ng pahayag ang noo'y pangulo ng Estados Unidos na si [[Franklin Roosevelt]] na kumundena sa mga pag-atake at nagbabala sa Hapon sa paggamit ng mga armas na ito.<ref>{{cite web |title=Biohazard: Unit 731 and the American Cover-Up |url=https://www.umflint.edu/sites/default/files/groups/Research_and_Sponsored_Programs/MOM/b.altheide.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731012542/https://www.umflint.edu/sites/default/files/groups/Research_and_Sponsored_Programs/MOM/b.altheide.pdf |archive-date=2019-07-31 |access-date=2019-05-31 |website=[[University of Michigan–Flint]] |page=5}}</ref> Noong mga huling buwan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, binalak ng yunit na magpakalat ng bubonik sa San Diego sa California gamit ng mga pilotong [[Kamikaze (piloto)|kamikaze]], isang operasyong kinodahan na "''Bulaklak ng sersa sa gabi.''" <ref>{{Cite news |last=Kristof |first=Nicholas D. |date=17 March 1995 |title=Unmasking Horror – A special report.; Japan Confronting Gruesome War Atrocity |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/03/17/world/unmasking-horror-a-special-report-japan-confronting-gruesome-war-atrocity.html}}</ref> Ang plano ay nakatakda sanang ilunsad sa 22 Setyembre 1945, ngunit naunahan nang limang linggo ng [[pagsuko ng mga Hapones]]. <ref>Naomi Baumslag, ''Murderous Medicine: Nazi Doctors, Human Experimentation, and Typhus'', 2005, p. 207</ref> <ref>{{Cite news |last=Amy Stewart |date=April 25, 2011 |title=Where To Find The World's Most 'Wicked Bugs': Fleas |work=NPR.org |publisher=National Public Radio |url=https://www.npr.org/2011/04/25/135638924/where-to-find-the-worlds-most-wicked-bugs |url-status=live |access-date=April 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421145109/https://www.npr.org/2011/04/25/135638924/where-to-find-the-worlds-most-wicked-bugs |archive-date=April 21, 2019}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Russell Working |date=June 5, 2001 |title=The trial of Unit 731 |work=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/opinion/2001/06/05/commentary/world-commentary/the-trial-of-unit-731/ |url-status=live |access-date=December 30, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726065251/http://www.japantimes.co.jp/opinion/2001/06/05/commentary/world-commentary/the-trial-of-unit-731/ |archive-date=July 26, 2017}}</ref> === Pagsubok sa mga kumbensyonal na armas === Gumamit ng mga aktwal na tao bilang target ng mga [[Granada (pampasabog)|granadang]] inihagis mula sa iba't ibang puwesto at layo. Maging ang mga [[flamethrower]] ay sinubok din sa mga tao.<ref>{{cite journal |last1=Hickey |first1=Doug |last2=Li |first2=Scarllet Sijia |last3=Morrison |first3=Ceila |last4=Schulz |first4=Richard |last5=Thiry |first5=Michelle |last6=Sorensen |first6=Kelly |date=April 2017 |title=Unit 731 and Moral Repair |journal=Journal of Medical Ethics |volume=43 |issue=4 |pages=270–276 |doi=10.1136/medethics-2015-103177 |pmid=27003420 |s2cid=20475762}}</ref> Ginapos din sa mga poste ang mga biktima at ginawang target upang subukan ang mga bomba, pampasabog na may iba't ibang dami ng bubog, at maging mga bayoneta at kutsilyo.<ref>Monchinski, Tony (2008). ''Critical Pedagogy and the Everyday Classroom''. Volumen 3 de Explorations of Educational Purpose. Springer, p. 57. {{ISBN|1402084625}}</ref><ref>Neuman, William Lawrence (2008). ''Understanding Research''. Pearson/Allyn and Bacon, p. 65. {{ISBN|0205471536}}</ref> === Iba pang samu't saring mga eksperimento === Bukod sa mga nabanggit, samu't saring eksperimentasyon sa mga tao pa ang ginawa ng yunit. Ilan sa mga ito ay ang:<ref>Dwight R. Rider, [http://www.mansell.com/Resources/Rider_Whos_Who_in_Japanese_BW_2018-10-09_IN_PROCESS--SEEK-PERMISSION-TO-USE.pdf ''Japan’s Biological and Chemical Weapons Programs; War Crimes and Atrocities: Who’s Who, What’s What and Where’s Where – 1928-1945''], 14 November 2018 3rd Edition, p. 119, {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101094710/http://www.mansell.com/Resources/Rider_Whos_Who_in_Japanese_BW_2018-10-09_IN_PROCESS--SEEK-PERMISSION-TO-USE.pdf|date=2021-11-01}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref><ref>{{Cite news |last=McCurry |first=Justin |date=2018-04-17 |title=Unit 731: Japan discloses details of notorious chemical warfare division |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/17/japan-unit-731-imperial-army-second-world-war |access-date=2023-07-23 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cranmer |first=Valerie J. |date=2023-03-29 |title=In Judgment of Unit 731: A Comparative Study of Medical War Crimes Trials after World War ii |url=https://brill.com/view/journals/jaer/30/1/article-p32_003.xml |journal=Journal of American-East Asian Relations |volume=30 |issue=1 |pages=32–60 |doi=10.1163/18765610-30010002 |issn=1058-3947}}</ref><ref name=":4">Gold, H. (2019). ''Japan's Infamous Unit 731: Firsthand Accounts of Japan's Wartime Human Experimentation Program''. Tuttle Classics. </ref><ref>Eckart, W.U. (2006). ''Man, Medicine, and the State: The Human Body as an Object of Government Sponsored Medical Research in the 20th Century''. Franz Steiner Verlag.</ref> * pagsukat sa kung gaano kababa ang presyon na kailangan para lumuwa palabas ang mata mula sa kinalalagyan nito * paglalantad sa maiinit na temperatura upang malaman ang hangganan ng kakayanan ng katawan * pagsukat sa oras na aabutin bago mamatay ang taong matagal na nakasabit nang patiwarik * pag-ipit ng mga mabibigat na bagay * epekto ng kuryente * pagkaubos ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pagpaypay ng mainit na hangin * pag-iikot sa ''[[centrifuge]]'' hanggang sa mamatay * pagturok ng dugo ng kabayo o tubig-dagat * paglantad sa nakamamatay na dosis ng [[x-ray]] * pagkulong sa mga biktima sa gas chamber na may nakalalasong gaas tulad ng [[posgino]] (''phosgene''), ''[[mustard gas]]'', at [[puting posporus]] * pagsunog o paglibing nang buhay * pagpapainom, pagturok, o pagpapakain ng nakalalasong mga kemikal tulad ng ''tetrodotoxin'', [[heroina]], at ''ricin'' * pagtuturok at paglilipat ng iba't ibang uri ng dugo (blood type) {{Pagbanggit|text="Ayon sa mga saksi, naembalsamo nang buhay ang mga kawawang lalaki, babae, at bata sa proseso ng pagkaubos ng tubig sa kanilang katawan. Namawis sila hanggang sa mamatay dahil sa init ng ilang pamaypay na naghihipan ng mainit na tuyong hangin. Sa kanilang pagkamatay, tumitimbang lang ng ≈1/5 ng normal na timbang ng katawan ang kanilang bangkay."|source=Hal Gold. (2019). ''Japan's Infamous Unit 731: Firsthand Accounts of Japan's Wartime Human Experimentation Program''}} ==== Pagsubok sa epekto ng ''frostbite'' ==== Nagsagawa ng eksperimentasyon sa ''frostbite'' ang isang inhinyeryo ng hukbo ng Yunit 731 na si Hisato Yoshimura sa pamamagitan ng paglantad ng mga bilanggo sa napakababang mga temperatura<ref>{{cite book|last1=Emanuel|first1=Ezekiel|last2=Grady|first2=Christine|last3=Crouch|first3=Robert|last4=Lie|first4=Reidar|last5=Miller|first5=Franklin|title=The Oxford Textbook of Clinical Research Ethics|date=2011|publisher=Oxford University Press|location=US|page=36}}</ref> at paglubog ng bahagi ng kamay at paa sa nagyeyelong tubig hanggang manigas.<ref>{{Cite web |title=Self Determination by Imperial Japanese Doctors |url=http://www.lit.osaka-cu.ac.jp/user/tsuchiya/gyoseki/presentation/UNESCOkumamoto07.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531063454/http://www.lit.osaka-cu.ac.jp/user/tsuchiya/gyoseki/presentation/UNESCOkumamoto07.html |archive-date=2019-05-31 |access-date=2019-05-31 |website=www.lit.osaka-cu.ac.jp}}</ref> Kapag nanigas na ang mga ito, papaluin ng patpat ni Yoshimura ang apektadong mga bahagi, na lumilikha ng tunog na katulad ng "tunog ng tabla" kapag ito'y hinampas.<ref name="Kristor">{{Cite news |last=Kristof |first=Nicholas D. |date=March 17, 1995 |title=Unmasking Horror – A special report.; Japan Confronting Gruesome War Atrocity |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/03/17/world/unmasking-horror-a-special-report-japan-confronting-gruesome-war-atrocity.html |access-date=28 April 2022}}</ref> Pagkatapos nito, pipilasin ang nanigas na bahagi nang dahan-dahan at isasailalim sa iba pang proseso tulad ng paglubog sa kumukulo o maligamgam na tubig, paglantad sa apoy, at iba pa.<ref>https://www.eubios.info/EJ106/EJ106C.htm</ref> Inamin ni Yoshimura ang kawalan niya ng pagsisisi nang inamin niya sa isang artikulo ng pisyolohiya noong 1950 na gumamit siya ng 20 bata at isang sanggol na tatlong araw pa lang ang edad sa mga eksperimentong naglantad sa kanila sa nagyeyelong tubig at tubig-dagat<ref>{{Cite journal |last=Yoshimura |first=Hisato |last2=Iida |first2=Toshiyuki |date=1951 |title=Studies on the Reactivity of Skin Vessels to Extreme Cold |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jjphysiol1950/2/0/2_0_177/_article |journal=The Japanese Journal of Physiology |volume=2 |pages=177–185 |doi=10.2170/jjphysiol.2.177}}</ref> at tinanggi niyang may mali siyang ginawa sa isang panayam sa pahayang ''Mainichi Shimbun''.<ref>{{cite book|last1=Kei-ichi|first1=Tsuneishi|last2=Asano|first2=Tomizo|title=Kieta saikin-sen butai to jiketsu shita futari no igakusha|trans-title=The biological warfare unit and two physicians who committed suicide|language=ja|date=1982|publisher=Shinchosha|location=Tokyo}}</ref> [[Talaksan:Scan_Of_Yoshimura_Hisato's_Frostbite_Research_Data.png|thumb| Sipi ng datos ni Yoshimura Hisato mula sa kanyang eksperimentasyon ng ''frostbite'' sa tao]] ==== Mga eksperimento sa sipilis ==== Ayon sa salaysay ng isang guwardiya, pinupwersa ng mga tauhan ng yunit na magtalik ang mga bilanggong may [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik|sakit na sekswal]] tulad ng [[sipilis]] at mga malusog na preso: {{Pagbanggit|[Dahil hindi gumagana ang paghawa ng sekswal na nakahahawang sakit sa pamamagitan ng pagturok], inabandona ito, [sa halip] sinimulang pwersahin ng mga mananaliksik na makipagtalik ang mga bilanggo sa isa't isa. Pinangasiwaan ng apat o limang miyembro ng yunit ang mga pagsubok, habang nakasuot sila ng puting pananamit na nakikita lang ang kanilang mata at bibig. Ang isang lalaki at isang babae, isa sa kanila ay may sipilis, ay ikukulong sa isang lugar at pupuwersahing makipagtalik sa isa't isa. Nilinaw sa kanila na ang sinumang tatanggi ay babarilin.<ref>Gold, H. (2019). Japan's Infamous Unit 731: Firsthand Accounts of Japan's Wartime Human Experimentation Program. Tuttle Classics. </ref>}} Matapos mahawaan ng sakit ang mga biktima, hinihiwa sila nang buhay sa iba't ibang yugto ng impeksyon upang malaman kung ano ang epekto ng sipilis sa laman-loob at labas na bahagi ng katawan sa proseso ng paglala nito. Sinisisi ng mga guwardiya ang mga babaeng biktima bilang nagdadala ng sakit na mga ito kahit na pinwersa silang hawaan. Tinawag na "tinapay na puno ng palaman" ng mga guwardiya ang ari ng mga babaeng nahawaan ng sipilis.<ref name="gold-testimony2">{{cite book|title=Unit 731 Testimony|last1=Gold|first1=Hal|date=2011|publisher=Tuttle Pub.|isbn=978-1462900824|edition=1st|location=New York|pages=157–158}}</ref> Maging ang mga bata na anak ng mga biktima at nahawaan ng sipilis ay inaral din sa kaparehong kaparaanang dinanas ng kanilang magulang. ==== Panggagahasa at sapilitang pambubuntis ==== Pinwersang magbuntis ang ilang mga babaeng preso para magamit sa mga eksperimento. Ilan sa mga pag-aaral na ginawa ay may kinalaman sa pagsukat sa kakayahang mabuhay ng di pa nasisilang na sanggol at epekto ng pagkakapasa ng sipilis mula sa ina papunta sa anak. Hinihinalang pinatay ang mga anak ng babaeng preso o nilaglag matapos magamit sa mga eksperimento.<ref name="gold-testimony3">{{cite book|title=Unit 731 Testimony|last1=Gold|first1=Hal|date=2011|publisher=Tuttle Pub.|isbn=978-1462900824|edition=1st|location=New York|pages=157–158}}</ref><ref>Chan, J. (2020). ''Marutas Of Unit 731: Human Experimentation Of The Forgotten Asian Auschwitz''</ref> Pinakita ng salaysay ng isa pang kasapi ng yunit ang realidad na biktima rin ng mga krimeng sekswal ang mga babaeng bilanggo:<ref name="gold-testimony3" /> {{Pagbanggit|Isa sa mga nakausap kong dating mananaliksik ay nagsabi na isang araw, mayroon silang nakatakdang isagawa na eksperimentasyon sa tao subalit may oras pa para pumatay. Kung kaya, kinuha niya at ng isa pang kasapi ng yunit ang susi sa mga kulungan at binuksan ang isang naglalaman ng isang Intsik na babae. Ginahasa ang babae ng isa sa mga kasapi ng yunit; kinuha ng isa pa ang susi at binuksan ang isa pang kulungan. May isang babaeng Intsik doon na ginamit sa isang eksperimento sa ''frostbite''. Wala na siyang ilang daliri at nangingitim na ang kanyang mga buto dahil sa [[gangrina]]. Gagahasain pa rin niya sana ang babae, subalit nakita niyang [[nana (anatomiya)|nagnanana]] na ang ari ng babae. Nagbago siya ng isip, umalis, kinandado ang pinto, at pumunta na lang sa kanyang trabaho sa pag-eeksperimento.}} == Mga ikinulong at naging biktima == Tinaya ng isang pandaigdigang symposium noong 2002 sa Changde sa Tsina na maaaring umabot sa 580,000 ang dami ng mga pinatay ng [[Hukbong Imperyal ng Hapon]] sa mga eksperimentasyon nito sa tao at sa pagsalakay nito gamit ng mga biolohikal na armas.<ref>{{Cite web |last=OpenLibrary.org |title=A plague upon humanity by Daniel Barenblatt {{!}} Open Library |url=https://openlibrary.org/works/OL273370W/A_Plague_upon_Humanity |access-date=2023-07-23 |website=Open Library |language=tl}}</ref> Samantala, ayon sa mananalaysay na si Sheldon Harris, lampas 200,000 ang namatay.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Harris |first=Sheldon |date=1995-09-07 |title=Factories of Death |url=http://dx.doi.org/10.4324/noe0415132060 |doi=10.4324/noe0415132060}}</ref> Hindi pa kasama sa mga bilang na ito ang 1,700 na sariling sundalo ng hukbong Hapones na namatay bunga ng aksidenteng pagkakalantad nila sa sarili nilang mga biolohikal na sandata habang nilulusob nila ang lalawigan ng [[Zhejiang]] noong 1942.<ref>{{Cite web |title=Unit 731 and the Japanese Imperial Army's Biological Warfare Program |url=https://apjjf.org/-Tsuneishi-Keiichi/2194/article.html |access-date=2023-07-23 |website=The Asia-Pacific Journal: Japan Focus}}</ref> Hindi rin natapos sa pagsuko ng Hapon ang perwisyong dinulot ng biolohikal na pakikidigma ng mga pwersa nito sa Tsina sapagkat nagdulot pa ng pagsambulat ng mga kaso ng [[bubonik]] ang mga hayop na nanatiling nagtaglay ng mikrobyo nito. May 30,000 katao sa bisinidad ng Harbin ang namatay bunga ng bubonik mula 1946 hanggang 1948.<ref name=":0" /> Sa kampo pa lamang ng Yunit 731 sa Harbin, hindi bababa sa 3,000 bata, babae, at lalaki<ref name=":5">Foreign Languages Publishing House. (1950). ''Materials on the Trial of Former Servicemen of the Japanese Army Charged with Manufacturing and Employing Bacteriological Weapons.'' https://books.google.com.ph/books?id=ARojAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false</ref><ref>{{Cite web |last=Enriquez |first=Sam |date=1988-12-18 |title=Memos Say U.S. Hid Japanese War Crime |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-12-18-me-1014-story.html |access-date=2023-07-23 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=THE NUREMBERG CODE REVISITED |url=https://www.lit.osaka-cu.ac.jp/user/tsuchiya/gyoseki/presentation/IAB5.html |access-date=2023-07-23 |website=www.lit.osaka-cu.ac.jp |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724041901/https://www.lit.osaka-cu.ac.jp/user/tsuchiya/gyoseki/presentation/IAB5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=代艳 |title=Evidence confirms germ warfare and more by Japanese Unit 731 |url=https://global.chinadaily.com.cn/a/202207/13/WS62cd34f2a310fd2b29e6be75.html |access-date=2023-07-23 |website=global.chinadaily.com.cn}}</ref><ref>https://www.newsweek.com/identities-japanese-war-crimes-unit-killed-pows-released-889544</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Michael |title=Complicity after the fact |url=https://www.consciencelaws.org/background/procedures/torture001.aspx |access-date=2023-07-23 |website=Protection of Conscience Project |language=en |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724041859/https://www.consciencelaws.org/background/procedures/torture001.aspx |url-status=dead }}</ref> (at 600 kada taon mula rito ay mula sa mga dinukot ng [[Kempeitai]]<ref>Yuki Tanaka, ''Hidden Horrors'', Westviewpress, 1996, p. 138</ref>) ang sinailalim sa eksperimentasyon at namatay, di pa kasama ang biktima ng iba pang mga Yunit tulad ng sa Yunit 100.<ref>{{cite web |title=[IAB8] Imperial Japanese Medical Atrocities |url=http://www.lit.osaka-cu.ac.jp/user/tsuchiya/gyoseki/presentation/IAB8.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043000/http://www.lit.osaka-cu.ac.jp/user/tsuchiya/gyoseki/presentation/IAB8.html |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-10-02 |work=osaka-cu.ac.jp}}</ref> Ayon naman sa dating kasapi ng yunit na si Okawa Fukumatsu, masyado raw mababa ang mga tantyang ito at sa halip ay lampas 10,000 katao ang kanilang naging biktima dahil sa sarili niyang tantya ay mga ilang libo ring katao ang kanyang hiniwa nang personal.<ref name="vimeo13">{{cite web |title=(RARE) Unit 731 surgeon Okawa Fukumatsu (interview footage) |url=https://vimeo.com/manage/videos/625179260 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007074509/https://vimeo.com/manage/videos/625179260 |archive-date=2021-10-07 |access-date=2021-10-07 |website=(RARE) Unit 731 surgeon Okawa Fukumatsu (interview footage)}}</ref> Wala sa mga ikinulong sa Yunit 731 ang lumabas nang buhay. Madalas silang dinadala roon sa gabi sakay ng isang itim na sasakyang walang bintana ngunit may butas para sa bentilasyon.<ref name=":1">Chan, J. (2020). ''Marutas Of Unit 731: Human Experimentation Of The Forgotten Asian Auschwitz''</ref> Matapos salubungin ng espesyal na grupong panseguridad na pinamumunuan ng kapatid ni Ishii ang bagong-dating na bilanggo, pararaanin siya sa isang lihim na lagusan sa ilalim ng sentral na gusali ng yunit papasok sa mga selda.<ref>{{cite book|author=<!--Not stated-->|title=Materials On The Trial Of Former Servicemen Of The Japanese Army Charged With Manufacturing And Employing Bacteriological Weapons|date=1950|publisher=Foreign Languages Publishing House|location=Moscow|page=117}}</ref> May hiwalay na kulungan para sa kababaihan at mga bata (Gusali Blg. 8) at sa kalalakihan (Gusali Blg. 7).<ref name=":2">Chan, J. (2020). ''Marutas Of Unit 731: Human Experimentation Of The Forgotten Asian Auschwitz''</ref> Pagdating sa kulungan, kukuhanan ng dugo at dumi at iba pang medikal na pagsusukat ang mga tekniko kaugnay ng pangangatawan ng magiging biktima.<ref>{{cite book|last1=Gold|first1=Hal|title=Japan's Infamous Unit 731|url=https://archive.org/details/japansinfamousun0000halg|date=2019|publisher=Tuttle Publishing|location=Japan|page=311}}</ref> Simula roon, buburahin na ang kanilang pangalan at tatakdaan at tutukuyin na sila gamit ng numerong may tatlong tambilang hanggang sa sila'y patayin. Kapag nakaligtas ang isang preso matapos sumailalim sa isang eksperimento, maaari pa rin siyang gamitin sa isa pang eksperimento hanggang sa sila ay mamatay sa proseso o ipapatay ng mga mananaliksik dahil hindi na kapaki-pakinabang gamitin.<ref name=":0"/> Sa karaniwan, umaabot sa dalawang buwan lang ang itinatagal ng buhay ng mga bilanggo bagaman may iilan na umaabot ng halos isang taon; may ilang mga babaeng preso na doon na rin sa kulungan nanganganak.<ref name=":2" /> Kada may mamamatay na bilanggo, inaalis ng isang kawani ang numero niya at itatalaga sa isa na namang bagong-dating na bilanggo.<ref name=":1" /> Kapag umaabot sa numero '3,000' ang linya ng mga itinalagang numero, ibinabalik ulit sa numerong '1' ang pagbibilang, isang tusong sistemang ipinatupad ni Ishii upang ikubli ang kabuuang bilang ng mga biktima ng kanilang mga eksperimento.<ref name=":0" /> [[Talaksan:2014 9-18 Mukden Incident Museum Diorama of Unit 731 Biological and Chemical Warfare Experimentation.jpg|thumb|Mga manika sa museo ng Yunit 731 na sinasadula ang kinahihinatnan ng mga biktima nito]] Bagaman napakataas ng seguridad ng mga gusali ng Yunit, may isang naiulat na pagtatangkang tumakas ng isang bilanggo. Isinalaysay ni Korporal Kikuchi Norimitsu na ayon sa isa pang kasapi ng Yunit ay mayroon daw silang bihag na naging "bayolente," pinukpok ang nag-eeksperimento sa kanya ng hawakan ng pinto, tumalon sa silid, tumakbo sa pasilyo, dinukot ang mga susi, at binuksan ang bakal na mga pinto ng ilang mga selda kung saan may ilang mga preso ang lumundag din palabas. Kalauna'y nahabol at nabaril din ng mga guwardiya ang lahat ng mga nagtangkang tumakas.<ref>Foreign Languages Publishing House. (1950). ''Materials on the Trial of Former Servicemen of the Japanese Army Charged with Manufacturing and Employing Bacteriological Weapons.'' https://books.google.com.ph/books?id=ARojAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false</ref> Gayunman, may mga bihirang pagkakataon na maging ang mga kasapi ng Yunit ay maaaring maging biktima ng eksperimentasyon. Ayon kay Yoshio Tamura, isang katulong sa espesyal na grupo ng Yunit, may isang empleyado sila na nagngangalang Yoshio Sudō na nahawa ng [[bubonik]] habang nagpaparami ng bacteriang nagdudulot ng sakit na ito. Inatasan sila na hiwain nang buhay si Sudō. Sa salaysay ni Tamura:<ref>Yang, Y.J. and Tam, Y.H. (2018). ''Unit 731: Laboratory of the Devil, Auschwitz of the East: Japanese Biological Warfare in China 1933-45''. [https://www.google.com.ph/books/edition/Unit_731_Laboratory_of_the_Devil_Auschwi/-95YDwAAQBAJ?hl=fil&gbpv=1&dq=living+teenager+dissected&pg=RA1-PA74&printsec=frontcover Pahina 74]. </ref> {{Pagbanggit|text=Noong ilang araw lang, ganadong-ganadong makipag-usap si Sudō ngunit ngayon ay kasing payat na ng kalaykay at napakaraming [[bubonik|lilang batik]] sa kanyang katawan. May isang malaking bahagi sa kanyang dibdib ang nagdurugo na dahil sa pagkamot nang pagkamot. Iyak siya nang iyak sa hapdi at hirap huminga. Nilinis ko ang buong katawan niya gamit ng pamuksa ng mikrobyo. Kada galaw niya, humigpit ang tali sa kanyang leeg. Matapos maingat na suriin [ng surihano] ang katawan ni Sudō, iniabot ko ang kutsilyong panistis [sa surihano], na habang hawak ito, ay agad iginuhit sa tiyan ni Sudō at hiniwa pailalim. Sumigaw si Sudō ng "Hayop ka!" at namatay matapos ang kanyang huling salita na ito.|source=Han Xiao at Xin Peilin. ''Criminal History of Unit 731 of the Japanese Military'', pp. 118–119 (1991)}} Bukod pa rito, isinalaysay ng kasapi ng Youth Corps na si Yoshio Shinozuka na hiniwa nang buhay ang kanyang kaibigang katulong na si Mitsuo Hirakawa matapos aksidenteng mahawa ng bubonik.<ref>{{Cite journal |last=Rogers |first=Wendy |date=2011-05-20 |title=The Oxford textbook of clinical research ethics Ezekiel Emanuel, Christine Grady, Robert Crouch, Reidar Lie, Franklin Miller, David Wendler, Oxford University Press, 2008. No. of pages: 848. Price: $150.00. ISBN13: 9780195168655, ISBN10: 0195168658 Hardba: BOOK REVIEW |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/sim.4221 |journal=Statistics in Medicine |language=en |volume=30 |issue=11 |pages=1324–1325 |doi=10.1002/sim.4221}}</ref> Habang nalalapit na ang pagkabigo ng pwersang Hapon sa digmaan, lahat ng natitirang mga bilanggo ng yunit at ang mga empleyadong Intsik at Manchurian nito ay ipinag-utos na patayin upang maitago ang lahat ng pwedeng sumaksi sa krimen ng mga nagpatakbo ng nito.<ref>{{cite journal |last1=Brody |first1=H. |last2=Leonard |first2=S. E. |last3=Nie |first3=J. B. |last4=Weindling |first4=P. |year=2014 |title=United States Responses to Japanese Wartime Inhuman Experimentation after World War II: National Security and Wartime Exigency |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=23 |issue=2 |pages=220–230 |doi=10.1017/S0963180113000753 |pmc=4487829 |pmid=24534743}}</ref> == Ilang kilalang mga kasapi == May tatlong uri ng mga kilalang kasapi ng Yunit. Una ay ang mga nabihag ng mga Intsik sa katapusan ng digmaan at kalauna'y pinakawalan at naglabas ng mga pahayag at salaysay kaugnay ng Yunit at mga krimeng ginawa roon. Ilan sa mga kasapi ng unang grupong ito na lumantad sa publiko ay sina:<ref>https://web.archive.org/web/20131017182830/http://www.ne.jp/asahi/tyuukiren/web-site/backnumber/07/sinoduka_nyuukoku.htm</ref><ref>{{Cite journal |last=Kawana |first=Sari |date=2005 |title=Mad Scientists and Their Prey: Bioethics, Murder, and Fiction in Interwar Japan |url=https://www.jstor.org/stable/25064536 |journal=The Journal of Japanese Studies |volume=31 |issue=1 |pages=89–120 |issn=0095-6848}}</ref><ref>{{Cite web |title=CHINA TODAY |url=http://www.chinatoday.com.cn/english/report/2015-08/27/content_701679.htm |access-date=2023-07-24 |website=www.chinatoday.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Witnesses recount WWII trials - Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-06/10/c_1310001301.htm |access-date=2023-07-24 |website=www.xinhuanet.com |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724041901/http://www.xinhuanet.com/english/2021-06/10/c_1310001301.htm |url-status=dead }}</ref> * [[Ken Yuasa]] * Yoshio Shinozuka * Shigeru Fujita * Tadayuki Furumi <gallery mode="packed"> Yuasa Ken.jpg|thumb|[[Ken Yuasa]] 古海忠之.jpg|thumb|Tadayuki Furumi </gallery> Ang ikalawang uri ay ang mga tauhang nakatakas papunta sa Hapon bago nalupig ng mga pwersang Sobyet ang Manchuria. Kalauna'y hindi hinabla ng mga pwersang Amerikano para sa kanilang mga krimen ang mga tauhang ito kapalit ng datos na kanilang nakalap sa kanilang mga eksperimento. Ilan sa mga ito ay sina:<ref name=":0"/><ref>Chan, J. (2020). ''Marutas Of Unit 731: Human Experimentation Of The Forgotten Asian Auschwitz''</ref><ref>Gold, H. (2019). ''Japan's Infamous Unit 731: Firsthand Accounts of Japan's Wartime Human Experimentation Program''. Tuttle Classics. </ref><ref>http://www.chinadaily.com.cn/a/202207/12/WS62cd34f2a310fd2b29e6be75_2.html</ref><ref>https://www.archives.gov/files/iwg/japanese-war-crimes/select-documents.pdf</ref> * Tin. Hen. [[Shiro Ishii]] * Tin. Hen. Ryoichi Naito * May. Hen. [[Masaji Kitano]] * Yoshimura Hisato * Kazuhisa Kanagawa * Hitoshi Kikuchi <gallery mode="packed"> Shiro-ishii.jpg|thumb|[[Shiro Ishii]] Ryōichi Naitō.png|thumb|Ryoichi Naito Masaji kitano.jpg|[[Masaji Kitano]] Yoshimura Hisato.jpg|Yoshimura Hisato </gallery> Inilabas din noong 2018 ng Pambansang Arkibo ng Hapon ng listahan ng 3,607 pangalan ng mga naging empleyado ng Yunit,<ref>{{Cite web |last=宋静丽 |title=Names, information of Unit 731 disclosed |url=https://global.chinadaily.com.cn/a/201804/18/WS5ad6865fa3105cdcf6518e55.html |access-date=2023-07-24 |website=global.chinadaily.com.cn}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-04-16 |title=List of Unit 731 members involved in chemical warfare research fully released: scholar |language=en |work=Mainichi Daily News |url=https://mainichi.jp/english/articles/20180416/p2a/00m/0na/004000c |access-date=2023-07-24}}</ref> bagaman wala pang bersyon ng listahan na ito sa wikang Ingles o Filipino sa panahon ng pagkakasulat ng artikulong ito. Ang ikatlong pangkat naman ay binubuo ng mga nahuli ng pwersang Sobyet at napatunayang maysala sa isinagawang [[Mga paglilitis ng krimeng pandigma sa Khabarovsk|mga paglilitis sa Khabarovsk]] noong 1949:<ref>Foreign Languages Publishing House. (1950). ''Materials on the Trial of Former Servicemen of the Japanese Army Charged with Manufacturing and Employing Bacteriological Weapons.'' https://books.google.com.ph/books?id=ARojAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false</ref> [[Talaksan:Yamada Otozo.jpg|thumb|right|Si Hen. [[Otozo Yamada]]]] {| class="wikitable" |+Mga kasapi ng Yunit 731 na hinatulan sa mga paglilitis sa Khabarovsk ! scope="col" | Pangalan ! scope="col" | Ranggo ! scope="col" | Pananagutang hinawakan ! scope="col" |Yunit ! scope="col" |  Hatol |- ! scope="row" |Kiyoshi Shimizu | Tinyente Koronel | Hepe ng Pangkalahatang Dibisyon, 1939–1941, Pinuno ng Dibisyon sa Produksyon, 1941–1945 |731 | 25 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | [[Otozō Yamada]] | [[Heneral]] | Direktang namahala 1944–1945 |731, 100 | 25 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | Ryuji Kajitsuka | Tinyente heneral ng Serbisyong Medikal |  Hepe ng Pangasiwaang Medikal |731 | 25 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | Takaatsu Takahashi | Tinyente heneral ng Serbisyong Beterinaryo | Pinuno ng Serbisyong [[Beterinaryo na gamot|Beterinaryo]] | 731 | 25 taong kulong (namatay sa bilangguan noong 1952) |- ! scope="row" | Tomio Karasawa | Mayor ng Serbisyong Medikal | Pinuno ng isang seksyon | 731 | 20 taong kulong (nagpakamatay sa bilangguan noong 1956) |- ! scope="row" | Toshihide Nishi | Tenyente koronel ng Serbisyong Medikal | Pinuno ng isang dibisyon | 731 | 18 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | Masao Onoue | Mayor ng Serbisyong Medikal | Pinuno ng isang sangay | 731 | 12 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | Zensaku Hirazakura | Tenyente | Opisyal | 100 | 10 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | Kazuo Mitomo | Senior sarhento | Miyembro | 731 | 15 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |- ! scope="row" | Norimitsu Kikuchi | Korporal | Utusan | Sangay 643 | 2 taong kulong |- ! scope="row" | Yuji Kurushima | [wala; sibilyan] | Utusan | Sangay 162 | 3 taong kulong |- ! scope="row" | Shunji Sato | Mayor Heneral ng Serbisyong Medikal | Hepe ng Serbisyong Medikal |731, 1644 | 20 taong kulong (7 taon lang ang aktwal na dinanas) |} Sa bilis ng pagkilos ng Pulang Hukbong Sobyet noong Agosto 1945, nagmamadaling hininto ng mga tauhan ng yunit ang kanilang trabaho upang tumakas. Iniutos ng mga ministro sa Tokyo na sunugin o sirain lahat ng mga dokumentong maaaring magdiin sa mga krimeng naganap sa yunit. Binigyan ng lasong [[potassium cyanide]] ang mga naiwang tauhan upang kanilang lunukin para magpatiwakal oras na sila ay mahuli. Inutusan din ni Ishii ang mga kawani na magtago at manumpang hindi ibubunyag ang kanilang lihim habambuhay.<ref>{{cite web |title=Biohazard: Unit 731 and the American Cover-Up |url=https://www.umflint.edu/sites/default/files/groups/Research_and_Sponsored_Programs/MOM/b.altheide.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731012542/https://www.umflint.edu/sites/default/files/groups/Research_and_Sponsored_Programs/MOM/b.altheide.pdf |archive-date=2019-07-31 |access-date=2019-05-31 |page=5}}</ref> Pinaghihinalaan ding naging kasabwat ng yunit ang ilang mga naging [[Punong Ministro ng Hapon|punong ministro ng Hapon]] ngunit hindi nasakdal. Ito'y sina Hatoyama Ichiro (1954-56), [[Kishi Nobusuke]] (1957-60), at Ikeda Hayato (1960-64).<ref>{{cite book|title=Researching Japanese war crimes records: introductory essays|url=https://archive.org/details/researchingjapan0000unse|year=2006|publisher=Nazi War Crimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|last=Drea|first=Edward J.|isbn=1880875284|location=Washington, DC|oclc=71126844}}</ref><ref>{{Cite web |last=Courtis |first=Kenneth |date=2013-10-31 |title=Japan: Still Not Owning Up to Its Dark History |url=https://www.theglobalist.com/japan-still-owning-dark-history/ |access-date=2023-07-24 |website=The Globalist |language=en-US}}</ref> == Mga Pasilidad == [[Talaksan:Main_entrance_of_Harbin's_Unit_731_Museum.jpg|thumb|Ang bungad na gusali ng Yunit (na ginawang museo sa kasalukuyan)]] Napakaimposible ang pagtakas para sa mga bilanggo ng yunit. Nakapaloob sa isang bantay-saradong gusali ang mga seldang may makapal na bakal na pinto.<ref name="auto2">{{cite book|last1=Gold|first1=Hal|title=Japan's Infamous Unit 731|url=https://archive.org/details/japansinfamousun0000halg|date=2019|publisher=Tuttle Publishing|location=Japan|page=306}}</ref> Kahit na magkataong makalabas ang sinumang tatakas patungo sa liwasan (na namumutiktik din sa gwardiya) ang mga preso, kakailanganin pa nilang akyatin ang isang dingding na yari sa makapal na ladrilyo na may tatlong metro ang taas, tawirin ang tuyong bambang sa kabilang ibaba nito, at makalusot sa de-kuryenteng bakod na pumapalibot sa buong Yunit.<ref name=":0"/> Walang sinuman ang pwedeng pumasok sa yunit nang walang mga ispesyal na pahintulot at ID na may larawan. Ang oras ng paglabas at pagpasok ng sinuman ay itinatala.<ref name="auto1">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Yoshio Shinozuka – UNIT 731 |url=https://unit731.org/yoshio-shinozuka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009092912/https://unit731.org/yoshio-shinozuka/ |archive-date=2021-10-09 |access-date=2021-09-11 |website=Unit 731 Museum}}</ref> Mayroon ding "ispesyal na pangkat" na nakatutok sa pagpapatakbo ng mga selda. Ang pangkat na ito ay nakasuot ng puting sutana, sombrerong militar, at gomang botas, at may nakasukbit ding mga pistola.<ref name="auto2" /> May lawak na anim na kilometro kwadrado (6 km²) ang lupaing kinalulugaran ng yunit. Dinisenyo rin ang mga gusali na matibay laban sa pambobomba. Mayroon ding mga pabrika sa loob ng yunit. May 4,500 sisidlan para sa pagpaparami ng mga [[kuto]], 6 na higanteng kawa para sa paggawa ng iba-ibang kemikal, at 1,800 lalagyan ng mga mikrobyo. Kayang gumawa ng 30 kilo ng bakteryang bubonik ng yunit sa loob lang ng ilang araw.<ref name=":0"/> Dahil sa tibay ng mga gusali nito, hindi nagtagumpay ang mga tauhan nito na gibain ang mga ito upang itago ang mga ebidensya.<ref name=":0"/> Ang ilan sa mga nalalabing istruktura ay inayos at ginawang museo na bukas sa publiko.<ref>{{Cite web |title=Harbin museum – UNIT 731 |url=https://unit731.org/harbin-museum/ |access-date=2023-07-24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unit 731 Museum |url=http://www.atlasobscura.com/places/unit-731-museum |access-date=2023-07-24 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref> === Mga sangay === May sariling mga sangay ang Yunit 731 sa mga sityo ng Linkou, Mudanjiang, Hailin, Sunwu, Toan, at Hailar.<ref>Foreign Languages Publishing House. (1950). ''Materials on the Trial of Former Servicemen of the Japanese Army Charged with Manufacturing and Employing Bacteriological Weapons.'' https://books.google.com.ph/books?id=ARojAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false</ref> == Mga kaganapan matapos ang digmaan == Nagpatuloy ang trabaho ng yunit hanggang sa kadulo-duluhan ng digmaan. Bagaman tinangka nilang sirain ang lahat ng ebidensya, may konsiderable pa ring bahagi ang naiwan. Bukod dito, ilan sa mga tauhan ang kalauna'y nadakip ng mga pwersang Sobyet, Intsik, at Amerikano. [[Talaksan:A_photograph_of_the_Unit_731_square_building_taken_during_its_destruction_in_1945.jpg|thumb| Labi ng isa sa mga gusali ng Yunit 731 matapos ang tangkang paggiba rito noong 1945]] === Paggawad ng mga Amerikano ng proteksyon laban sa prosekusyon === Unang nakarating sa atensyon ng mga Amerikano ang yunit nang interogahin ng isang Tinyente Koronel na si Murray Sanders ang ilan sa mga nadakip na dating tauhan nito. Nakipagnegosasyon si Ishii at kanyang grupo sa mga Amerikano na ibabahagi nila ang datos na kanilang nakuha sa mga eksperimento kapalit ng proteksyon laban sa pag-uusig at paglilitis,<ref>{{Cite journal |last=Brody |first=Howard |last2=Leonard |first2=Sarah E. |last3=Nie |first3=Jing-Bao |last4=Weindling |first4=Paul |date=2014-4 |title=United States Responses to Japanese Wartime Inhuman Experimentation after World War II: National Security and Wartime Exigency |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4487829/ |journal=Cambridge quarterly of healthcare ethics : CQ : the international journal of healthcare ethics committees |volume=23 |issue=2 |pages=220–230 |doi=10.1017/S0963180113000753 |issn=0963-1801 |pmc=4487829 |pmid=24534743}}</ref> proteksyong lihim na iginawad ng noo'y Kataas-taasang Kumander ng mga Alyadong Pwersa na si Heneral [[Douglas MacArthur]].<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |last=Kaye |first=Jeffrey |date=2021-04-27 |title=Department of Justice Official Releases Letter Admitting U.S. Amnesty of Unit 731 War Criminals |url=https://jeff-kaye.medium.com/department-of-justice-official-releases-letter-admitting-u-s-amnesty-of-unit-731-war-criminals-9b7da41d8982 |access-date=2023-07-24 |website=Medium |language=en}}</ref> Naniwala ang mga Amerikano na mahalaga ang mga datos na ito<ref name=":4" /> at hindi dapat mahulog sa kamay ng kanilang karibal na mga Sobyet.<ref>BBC News [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/correspondent/1796044.stm – Unit 731: Japan's biological force.]</ref> Ito'y kaiba sa ginawang pag-uusig at [[Mga paglilitis sa Nuremberg|paglilitis]] ng mga Amerikano sa kaparehong kaso ng eksperimentasyon sa tao na isinagawa ng mga Aleman.<ref name="experimentation2202">{{Cite journal |last1=Brody |first1=H. |last2=Leonard |first2=S. E. |last3=Nie |first3=J. B. |last4=Weindling |first4=P. |year=2014 |title=United States Responses to Japanese Wartime Inhuman Experimentation after World War II: National Security and Wartime Exigency |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=23 |issue=2 |pages=220–230 |doi=10.1017/S0963180113000753 |pmc=4487829 |pmid=24534743}}</ref> Sa mga pagdinig ng [[Tokyo War Crimes Tribunal]], minsan lang nabanggit ang insidente ng pag-eeksperimento ng mga Hapones sa mga sibilyang Intsik gamit ng "nakakalalasong kemikal." Hindi na ito inungkat pa ng mga tagapag-usig dahil sa kakulangan nila ng ebidensya noong panahong iyon. Noong 1981, kung kailan lumutang na ang mga ulat at salaysay ng ilan sa mga dating kawani ng yunit, inihayag ng isa sa mga nagsilbing hukom ng tribunal na si Bert Röling ang pagkadismaya.<ref>{{Cite web |title=The United States and the Japanese Mengele: Payoffs and Amnesty for Unit 731 |url=https://apjjf.org/-Christopher-Reed/2177/article.html |access-date=2023-07-24 |website=The Asia-Pacific Journal: Japan Focus}}</ref> Aniya: {{Pagbanggit|"Isang mapait na karanasan para sa akin na mabatid na ang pinaka-kasuklam-suklam na krimeng pandigma ng mga Hapones na ipinag-utos ng kanilang pambansang pamunuan ay itinago ng gobyerno ng Estados Unidos sa hukuman."}}Mula 1948 hanggang 1956, wala pang 5% ng mga dokumentong binigay ng mga mananaliksik ng yunit ang ginawan ng kopyang microfilm at itinago sa Pambansang Arkibo ng Amerika bago sila ibinalik sa Hapon.<ref>Human Lab Rats: Japanese Atrocities, the Last Secret of World War II (Penthouse, May 2000)</ref> Ayon sa mga kritiko ng desisyon ng mga Amerikanong ipagtanggol ang mga tauhan ng yunit, maaaring salik ang [[rasismo]] sa magkabalintunang pamantayan ng katarungan na ipinatupad ng mga Amerikano.<ref name="experimentation2203">{{Cite journal |last1=Brody |first1=H. |last2=Leonard |first2=S. E. |last3=Nie |first3=J. B. |last4=Weindling |first4=P. |year=2014 |title=United States Responses to Japanese Wartime Inhuman Experimentation after World War II: National Security and Wartime Exigency |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=23 |issue=2 |pages=220–230 |doi=10.1017/S0963180113000753 |pmc=4487829 |pmid=24534743}}</ref> Bagaman nakatakas sa prosekusyon ang mga tauhan ng yunit, nagsagawa rin naman ng hiwalay na paglilitis sa [[Yokohama]] noong 1948 upang panagutin ang siyam na propesor at estudyanteng medikal na naghiwa nang buhay sa mga pilotong Amerikano na nabihag ng mga Hapones; dalawa sa mga propesor ang binitay kalaunan.<ref name="experimentation2204">{{Cite journal |last1=Brody |first1=H. |last2=Leonard |first2=S. E. |last3=Nie |first3=J. B. |last4=Weindling |first4=P. |year=2014 |title=United States Responses to Japanese Wartime Inhuman Experimentation after World War II: National Security and Wartime Exigency |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=23 |issue=2 |pages=220–230 |doi=10.1017/S0963180113000753 |pmc=4487829 |pmid=24534743}}</ref> === Hiwalay na paglilitis ng mga Sobyet === Bagaman tahimik sila sa usapin ng eksperimentasyon noong isinasagawa pa ang mga paglilitis sa Tokyo, nagsagawa rin ng sarili nilang paglilitis sa [[Khabarovsk]] ang gobyernong Sobyet sa mga nadakip nitong tauhan ng yunit at iba pang mga kaugnay nito. Ilan sa mga nasakdal sa krimeng pandigma, kasama na ang biolohikal na pakikidigma, ang punong kumander ng [[Hukbong Kwantung]] sa Manchuria na si Heneral [[Otozo Yamada]]. Isinagawa ang paglilitis sa huling bahagi ng Disyembre 1949. Nilathala sa sumunod na taon ang mga tala sa paglilitis.<ref name=":5" /> Nakatanggap ng hatol na 2-25 taong pagkakakulong ang mga sinakdal, bagaman karamihan sa kanila ay pinakawalan at pinauwi sa Hapon makalipas lang ang pitong taon. Hinihinalang binawasan ang taon ng kanilang pagkakakulong kapalit ng datos ng kanilang mga eksperimento.<ref>{{cite thesis|last=Vanderbrook|first=Alan Jay|url=http://stars.library.ucf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3588&context=etd|title=Imperial Japan's Human Experiments Before And During World War Two|date=2013|type=MA thesis|publisher=University of Central Florida|access-date=2017-10-27|archive-date=2018-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117093152/http://stars.library.ucf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3588&context=etd|url-status=live}}</ref> Hindi kinalala ng Estados Unidos ang resulta ng mga paglilitis at tinawag itong huwad na palabas ng mga komunista.<ref>Takashi Tsuchiya.</ref> === Paglitaw ng mga ulat at salaysay sa masmidya === Bagaman may mga mangilan-ngilang impormasyon at kuwento ang tinangkang imbestigahan ng mga mamamahayag noong dekada 1950 hanggang 1970, noon lang dekada 1980 unang nakapukaw ng pandaigdigang atensyon ang mga krimen ng Yunit 731. Noong 1981 at 1983, naglabas ng dalawang magkasunod na aklat ang manunulat na si Seiichi Morimura hinggil sa diumano'y operasyon ng Yunit subalit dahil naglakip siya ng mga larawang wala namang kaugnayan sa yunit ay nalantad sa kritisismo at pagdududa.<ref>{{cite book|author=Keiichi Tsuneishi|title=『七三一部隊 生物兵器犯罪の真実』 講談社現代新書|year=1995|isbn=4061492659|page=171}}</ref> Noon ding 1981 nang unang magbigay ng direktang salaysay sa paghihiwa ng buhay sa mga bihag na Intsik ang isa sa mga dating kawani ng Yunit na si [[Ken Yuasa]]. Mula noon, nakaakit ng substansyal na pansin mula sa mga mananalaysay at masmidya ang Yunit 731, at nagbigay-inspirasyon sa paglikha ng iba't ibang dokumentaryong naglalantad sa mga lihim na ito, tulad ng dokumentaryong ''Demonyong mga Hapon.''<ref>田辺敏雄 『検証 旧日本軍の「悪行」―歪められた歴史像を見直す』 自由社 {{ISBN|4915237362}}</ref><ref>http://asiasociety.org/filmmakers-matsui-minoru-and-oguri-kenichi-discuss-japanese-devils</ref> === Pagsasantabi ng gobyernong Hapon sa isyu === Sa kabila ng paglitaw ng bagong ebidensya noong dekada 1980, noon lang dekada 1990 inamin ng gobyerno ng Hapon ang pag-iral ng yunit bagaman magpasahanggang ngayon ay hindi nila nais itong mapag-usapan.<ref name="auto3">{{Cite web |date=April 17, 2018 |title=Unit 731: Japan discloses details of notorious chemical warfare division |url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/17/japan-unit-731-imperial-army-second-world-war |website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> Tinangka pa nga ng gobyernong Hapon na ilihim ito sa mga teksbuk sa paaralan subalit napillitan ding silang ibalik ito nang lumutang na ang mas maraming ebidensya galing sa arkibo ng Estados Unidos<ref>{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|date=2006|page=35|last=Drea|first=Edward|url=https://www.archives.gov/files/iwg/japanese-war-crimes/introductory-essays.pdf}}</ref> at nang ipag-utos ng [[Korte Suprema ng Hapon]] ang pagsasabalik ng impormasyong ito sa teksbuk bilang paggalang sa [[karapatan sa malayang pamamahayag]].<ref>''[[Asahi Shimbun]]'' editorial, August 30, 1997</ref> Bagaman hindi kinikilala ng mga korte sa Hapon na may batayan ang paghahabla ng mga biktima ng yunit ng kasong sibil laban sa gobyerno ng Hapon upang mabayaran sila ng danyos, kinilala ng isang korte sa Tokyo noong 2002 na totoo ngang ginamitan ng biolohikal na sandata ng mga Hapones ang mga sibilyang Intsik mula 1950 hanggang 1942.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(02)11015-4/fulltext</ref> Sa pag-uusisa ng isang kongresista sa parliamento noong 2003, itinanggi ng gobyernong Hapones na mayroon daw silang anumang mga rekord o tala hinggil sa yunit,<ref>「[http://www.shugiin.go.jp/itdb_shitsumon.nsf/html/shitsumon/b157024.htm 衆議院議員川田悦子君提出七三一部隊等の旧帝国陸軍防疫給水部に関する質問に対する答弁書] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120204524/http://www.shugiin.go.jp/itdb_shitsumon.nsf/html/shitsumon/b157024.htm|date=2013-01-20}}」 October 10, 2003.</ref> gayunman noong 2018, naglabas diumano ang pambansang arkibo nito ng listahan ng mga pangalan ng mga nagtrabaho sa yunit.<ref>{{cite news |date=April 16, 2018 |title=Names of 3,607 members of Imperial Japanese Army's notorious Unit 731 released by national archives |newspaper=[[The Japan Times]] |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/04/16/national/history/names-3607-members-imperial-japanese-armys-unit-731-released/ |url-status=live |access-date=April 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418105008/https://www.japantimes.co.jp/news/2018/04/16/national/history/names-3607-members-imperial-japanese-armys-unit-731-released/ |archive-date=April 18, 2018}}</ref><ref>{{cite web |date=April 17, 2018 |title=Unit 731: Japan discloses details of notorious chemical warfare division |url=http://www.theguardian.com/world/2018/apr/17/japan-unit-731-imperial-army-second-world-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905104550/https://www.theguardian.com/world/2018/apr/17/japan-unit-731-imperial-army-second-world-war |archive-date=September 5, 2021 |access-date=September 24, 2021 |website=the Guardian}}</ref> == Sa popular na kultura == === Mga pelikula === Nagkaroon na rin ng ilang mga pelikula na ang paksa ay kaugnay sa Yunit 731: * ''{{Interlanguage link|Through Gobi and Khingan|ru|Через Гоби и Хинган}}'' (1981); Coproduction ng USSR, Mongolia, Eastern Germany. Miniseries (dalawang yugto). * ''The Sea and Poison'' (1986), Japan, sa direksyon ni Kei Kumai * ''[[Hei Tai Yang: 731|Men Behind the Sun]]'' (1988), China, sa direksyon ni Tun Fei Mou * ''{{Interlanguage link|Unit 731: Laboratory of the Devil|zh|黑太陽731續集之殺人工廠}}'' (1992), China, sa direksyon ni Godfrey Ho * ''Kizu (les fantômes de l'unité 731)'' (2004), France, sa direksyon ni Serge Viallet * ''731: Two Versions of Hell'' (2007), ginawa ni James T. Hong ; dokumentaryo tungkol sa Unit 731 na pinaghambing ang panig ng mga Intsik at Hapones <ref>{{Cite web |title=Alexander Street |url=https://alexanderstreet.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926025608/https://alexanderstreet.com/ |archive-date=2021-09-26 |access-date=2021-09-24 |website=Alexander Street}}</ref> * ''Philosophy of a Knife'' (2008), Rusya, sa direksyon ni {{Interlanguage link|Andrey Iskanov|ru|Исканов, Андрей Геннадьевич}} * ''Dead Mine'' (2012), Indonesia, sa direksyon ni Steven Sheil at nakabase sa kathang-isip na bersyon ng Yunit 731 * ''Dongju: The Portrait of a Poet'' (2016), Timog korea, sa direksyon ni Lee Junik, inilalarawan ang patay na makata na si Yoon Dong-ju * ''Wife of a Spy'' (2020), Japan, sa direksyon ni Kiyoshi Kurosawa at nanalo ng parangal na Silver Lion para sa Best Direction sa Venice Film Festival noong 2020. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga krimen laban sa sangkatauhan]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] [[Kategorya:Mga krimeng pandigma ng mga Hapones]] [[Kategorya:Karapatang pantao]] [[Kategorya:Pang-aabuso ng karapatang pantao]] [[Kategorya:Pang-aabusong seksuwal]] 3piubr1a8omvt00v3pwc0h7wkx7w2dc 0 327168 2216099 2081295 2026-07-15T07:28:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216099 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Parlasco|official_name=Comune di Parlasco|native_name={{native name|lmo|Perlàsch}}|image_skyline=Chiesa di Sant'Antonio abate a Parlasco 02.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Simbahan ng San Antonio Abad|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|1|N|9|21|E|type:city(147)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Lecco|Lecco]] (LC)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=3.0|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=22040|area_code=0341|website={{official website|http://www.comune.parlasco.lc.it/}}|footnotes=}}Ang '''Parlasco''' ([[Valassina|Valassinese]] [[Wikang Lombardo|Lombard]]: ''Perlàsch'' ) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Lecco]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], mga {{Convert|60|km|mi}} sa hilaga ng [[Milan]] at mga {{Convert|20|km|mi}} hilaga ng [[Lecco]]. Noong Disyembre 31, 2004, mayroon itong populasyon na 147 at may lawak na {{Convert|3.0|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Parlasco ay isa sa pinakamaliit na bayan ng Italyano at ito ay matatagpuan sa Parco Regionale della Grigna Settentrionale (Liwasang Rehiyonal ng Hilagang Grigna) sa [[Valsassina]], ilang minuto lamang mula sa Lecco. Ito ay nasa pangunahing kalsada na nagkokonekta sa Lawa ng Lecco sa Valsassina at sumasama sa Alpe Cainallo kasama ang Cortenova. Ang mga makukulay na fresco sa mga dingding ng bahay ay nagsasabi sa kuwento ni Lasco na bandido, na kinuha mula sa isang makasaysayang nobelang itinakda noong ika-17 siglo na nagsasabi ng mahirap na buhay ng mga naninirahan na nasa awa ng mga makasaysayang kaganapan at tanyag na paniniwala at inapi ng mga lokal na panginoong may-lupa. Ang simbahan ni S. Antonio Abate na may mga kuwadro na itinayo noong ika-15 siglo, ay interesante rin. Ang Parlasco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bellano]], [[Esino Lario]], [[Perledo]], [[Taceno]], at [[Vendrogno]]. Ito ay matatagpuan sa Valsassina. Tinaguriang "Borgo Affrescato" ng mga naninirahan dito dahil sa iba't ibang mga fresco na naroroon sa bayan, ito ay isa sa mga pinaka-katangiang munisipalidad sa Lombardia. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:151 bar:1871 from: 0 till:169 bar:1881 from: 0 till:170 bar:1901 from: 0 till:147 bar:1911 from: 0 till:177 bar:1921 from: 0 till:180 bar:1931 from: 0 till:194 bar:1936 from: 0 till:189 bar:1951 from: 0 till:205 bar:1961 from: 0 till:190 bar:1971 from: 0 till:171 bar:1981 from: 0 till:146 bar:1991 from: 0 till:133 bar:2001 from: 0 till:146 PlotData= bar:1861 at:151 fontsize:XS text: 151 shift:(-8,5) bar:1871 at:169 fontsize:XS text: 169 shift:(-8,5) bar:1881 at:170 fontsize:XS text: 170 shift:(-8,5) bar:1901 at:147 fontsize:XS text: 147 shift:(-8,5) bar:1911 at:177 fontsize:XS text: 177 shift:(-8,5) bar:1921 at:180 fontsize:XS text: 180 shift:(-8,5) bar:1931 at:194 fontsize:XS text: 194 shift:(-8,5) bar:1936 at:189 fontsize:XS text: 189 shift:(-8,5) bar:1951 at:205 fontsize:XS text: 205 shift:(-8,5) bar:1961 at:190 fontsize:XS text: 190 shift:(-8,5) bar:1971 at:171 fontsize:XS text: 171 shift:(-8,5) bar:1981 at:146 fontsize:XS text: 146 shift:(-8,5) bar:1991 at:133 fontsize:XS text: 133 shift:(-8,5) bar:2001 at:146 fontsize:XS text: 146 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.parlasco.lc.it/ www.comune.parlasco.lc.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522180842/http://www.comune.parlasco.lc.it/ |date=2017-05-22 }} {{Lalawigan ng Lecco}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] 0q3mtm4qdht82h447ja28p3vbjbmolt 0 328957 2216179 2111479 2026-07-15T10:22:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216179 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Rovegno|official_name=Comune di Rovegno|native_name=''Roegno''|image_skyline=Rovegno-IMG 0543.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Simbahan ng San Juan Bautista|image_shield=Rovegno-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|35|N|9|17|E|type:city(551)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Genova|Genova]] (GE)|frazioni=Casanova, Foppiano, Garbarino, Isola, Loco, Moglia, Pietranera, Spescia|mayor_party=|mayor=Giovanni Giuseppe Isola|area_footnotes=|area_total_km2=44.09|population_footnotes=|population_total=482|population_as_of=Mayo 31, 2022<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|pop_density_footnotes=|population_demonym=Rovegnesi|elevation_footnotes=|elevation_m=658|twin1=|twin1_country=|saint=San Juan Bautista|day=Hunyo 24|postal_code=16028|area_code=010|website={{official website|http://www.comune.rovegno.ge.it}}|footnotes=}} Ang '''Rovegno''' ({{Lang-lij|Roegno}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Genova]], rehiyong ng [[Liguria]], hilagang-kanlurang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|35|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Genova]], sa [[Val Trebbia]]. Ang Rovegno ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Fascia, Liguria|Fascia]], [[Fontanigorda]], [[Gorreto]], [[Ottone, Emilia-Romaña|Ottone]], at [[Rezzoaglio]]. == Heograpiyang pisikal == Ang teritoryo ng munisipalidad ay matatagpuan sa itaas na lambak ng Trebbia, silangan ng Genova, kasama ang pag-unlad ng pangunahing bayan sa kanang bahagi ng Ilog Trebbia. Kabilang sa mga taluktok ng lugar ay ang Bundok Oramara (1522 m), Bundok Montarlone (1501 m), Bundok Roccabruna (1418 m), Bundok Gifarco (1380 m), Poggio Piatto (1333 m), Monte della Cavalla (1328 m), Bundok Pianazzi (1142 m), Pietra Bianche (1105 m), at Poggio Carmine (1097 m). == Kasaysayan == [[File:Rovegno-IMG_0543.JPG|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Rovegno-IMG_0543.JPG|left|thumb|Ang [[Simbahan ng San Giovanni Evangelista (Rovegno)|Simbahan ng San Giovanni Evangelista]] sa Rovegno]] Ang unang opisyal na dokumento kung saan lumitaw ang pangalan ng Rovegno sa unang pagkakataon ay isang gawang notaryal, na may petsang Hunyo 19, 863.<ref>Le principali notizie storiche sono state confrontate con il sito ufficiale del [http://www.comune.rovegno.ge.it/utility/ut-storia.htm Comune di Rovegno/Sezione storia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807172709/http://www.comune.rovegno.ge.it/utility/ut-storia.htm|date=7 agosto 2008}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.rovegno.ge.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813094252/http://www.comune.rovegno.ge.it/ |date=2006-08-13 }} * [http://www.altavaltrebbia.net/rovegno.htm www.altavaltrebbia.net/rovegno.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922080803/http://www.altavaltrebbia.net/rovegno.htm |date=2008-09-22 }} {{Province of Genoa}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] ooljsrbehny1a012l9kq3k9rv8ff3ga 0 329810 2216076 2165575 2026-07-14T23:09:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216076 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Make Heroine ga Oosugiru! | image = Too Many Losing Heroines! logo.svg | caption = | ja_kanji = 負けヒロインが多すぎる！ | ja_romaji = Too Many Losing Heroines! | genre = [[Romantikong komedya]] |filipino=Masyadong Maraming Talunang Heroine! }} {{Infobox animanga/Print | type = Maikling Nobela | author = Takibi Amamori | illustrator = Imigimuru | publisher = [[Shogakukan]] | first = 21 Hulyo 2021 | last = | volumes = 6 }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = Takibi Amamori | illustrator = Itachi | publisher = {{ill|Shogakukan|en|Shogakukan}} | publisher_en = {{English manga publisher|NA=Seven Seas Entertainment}} | demographic = ''[[Shōnen manga|Shōnen]]'' | imprint = | magazine = {{ubl|{{ill|Ura Sunday|ja|裏サンデー}}|{{ill|MangaONE|ja|マンガワン}}}} | first = 29 Abril 2022 | last = | volumes = 2 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = Shōtarō Kitamura | writer = [[Masahiro Yokotani]] | music = Kana Utatane | studio = [[A-1 Pictures]] | licensee = [[Crunchyroll]] {{English anime licensee|SEA=[[Plus Media Networks Asia]]}} | network = Tokyo MX, GTV, GYT, Chūkyō TV, YTV | network_en = {{English anime network|SEA=Aniplus}} | first = 14 Hulyo 2024 | last = | episodes = 12 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang '''''Make Heroine ga Oosugiru!''''' ({{Lang-ja|負けヒロインが多すぎる！}}, {{Literal na pagsasalin|Masyadong Maraming Talunang Heroine!}}, {{Lang-en|'''Too Many Losing Heroines!'''}}) ay isang [[nobelang magaan]] na isinulat ni [[Takibi Amamori]] at iginuhit ni [[Imigimuru]]. Sa [[Toyohashi|lungsod ng Toyohashi]], [[prepektura ng Aichi]] nakasentro ang kuwento, kung saan lumaki si Amamori. Nagsimulang ilimbag ang serye sa ilalim ng imprentang Gagaga Bunko ng Shogakukan noong Hulyo 2021. Nagkaroon ito ng manga na iginuhit ni Itachi simula noong Abril 2022, at isang teleseryeng anime ng [[A-1 Pictures]] mula Hulyo hanggang Setyembre 2024, at magkakaroon ng ikalawang season. ==Balangkas== Isang araw, hindi sinasadyang nasaksihan ng estudyanteng si Kazuhiko Nukumizu, isang "background character" ayon sa kanya, ang kanyang kaklase na si Anna Yanami na tinanggihan ng kanyang kaibigan mula pagkabata. Simula noon, nasangkot si si Kazuhiko sa iba pang mga heroine na "palaging natatalo". ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== ; {{Nihongo|Kazuhiko Nukumizu|温水 和彦|Nukumizu Kazuhiko}} : {{Voiced by|Shōtarō Uzawa<ref name="Audiobook">{{Cite tweet|author=[[Shogakukan]] Comic|user=ShogakukanComic|number=1704329534286270762|script-title=ja:【ガガガ文庫×81プロデュース】#ガガガ文庫 より #雨森たきび 氏 『負けヒロインが多すぎる！』のオーディオブックが本日配信開始！|date=September 20, 2023|access-date=January 1, 2024|language=ja}}</ref> (audiobook), [[Shūichirō Umeda]]<ref name="Cast"/> (anime)|Kevin D. Thelwell<ref name="Dub">{{cite web|last=Dempsey|first=Liam|title=Makeine: Too Many Losing Heroines! English Dub Reveals Cast & Crew, Release Date|url=https://www.crunchyroll.com/news/announcements/2024/7/26/makeine-too-many-losing-heroines-anime-english-dub-cast-crew-release-date|website=[[Crunchyroll]]|date=July 26, 2024|access-date=July 27, 2024}}</ref>}} : Ang bida ng serye. Siya ay isang first-year na high school student na laging mag-isa na may personalidad ng isang pilosopo at otaku na mahilig magbasa ng mga nobelang magaan. Nasaksihan niya ang mga dalagita na tinanggihan ng kanilang mga iniibig at nagpasya na emosyonal na suportahan sila at tulungan silang magpatuloy, kahit na kung minsan, ang kanilang mga kalokohan ay madalas na inisin siya nang hindi mapaniwalaan. ; {{Nihongo|Anna Yanami|八奈見 杏菜|Yanami Anna}} : {{Voiced by|[[Rina Honnizumi]]<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Hikaru Tono]]<ref name="Cast"/> (anime)|Trisha Mellon<ref name="Dub" />}} : Isa sa mga natatalong heroine. Siya ay kaklase ni Kazuhiko na maganda at popular na babae na may maliwanag at kaakit-akit na personalidad. ; {{Nihongo|Lemon Yakishio|焼塩 檸檬|Yakishio Remon}} : {{Voiced by|Maki Yamaichi<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Shion Wakayama]]<ref name="Cast"/> (anime)|Bev Mageto<ref name="Dub" />}} : Isa sa mga natatalong heroine. ; {{Nihongo|Chika Komari|小鞠 知花|Chika Komari}} : {{Voiced by|Mei Shibata<ref name="Audiobook"/> (audiobook), Momoka Terasawa<ref name="Cast"/> (anime)|Morgan Lea<ref name="Dub" />}} : Isa sa mga natatalong heroine at isa pang kaklase ni Kazuhiko. Miyembro ng literatute club, siya ay mahiyain at nahihirapan siya mag-usap sa iba. ; {{Nihongo|Koto Tsukinoki|月之木 古都|Tsukinoki Koto}} : {{Voiced by|Keaki Watanabe<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Atsumi Tanezaki]]<ref name="Cast2"/> (anime)|Madeleine Norton<ref name="Dub" />}} : Ang pangalawang pangulo ng literature club. Siya ay kaibigan mula pagkabata ni Shintarō. Kalauna'y naging kasintahan siya ni Shintarō. ; {{Nihongo|Shintarō Tamaki|玉木 慎太郎|Tamaki Shintarō}} : {{Voiced by|Shuma Konoe<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Yūsuke Kobayashi (voice actor)|Yūsuke Kobayashi]]<ref name="Cast2"/> (anime)}} : Ang pangulo ng literature club na nagustuhan ni Chika bilang kanyang kasintahan. Gayunpaman, wala siyang romantikong damdamin para kay Chika, at sa halip ay umiibig kay Koto. ===Mga mag-aaral at kawani ng Tsuwabuki High School=== ;{{Nihongo|Sōsuke Hakamada|袴田 草介|Hakamada Sōsuke}} : {{Voiced by|Taira Yamauchi<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Ryōta Ōsaka]]<ref name="Cast3">{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！：テレビアニメEDは「LOVE 2000」カバー "負けヒロイン"八奈見杏菜が歌う|url=https://mantan-web.jp/article/20240713dog00m200012000c.html|website=Mantan Web|access-date=July 28, 2024|date=July 14, 2024|language=ja}}</ref> (anime)|[[Alejandro Saab]]<ref name="Dub" />}} : Isa pang kaklase ni Kazuhiko na pangmatagalang iniibig at kaibigan mula pagkabata ni Anna. ;{{Nihongo|Karen Himemiya|姫宮 華恋|Himemiya Karen}} : {{Voiced by|[[Azumi Waki]]<ref name="Cast3"/>|[[Alexis Tipton]]<ref name="Dub" />}} : Isa pang kaklase ni Kazuhiko na kasintahan ni Sōsuke at karibal ni Anna. ;{{Nihongo|Mitsuki Ayano|綾野 光希|Ayano Mitsuki}} : {{Voiced by|[[Chiaki Kobayashi]]<ref name="Cast3"/>|Connor Allison<ref name="Dub" />}} : Isa pang kaklase ni Kazuhiko na kaibigan mula pagkabata at crush ni Lemon. Hindi niya ginagantihan ang nararamdaman ni Lemon dahil may kasintahan na siya at lagi niyang iniisip na hindi siya ang tama para dito. ;{{Nihongo|Chihaya Asagumo|朝雲 千早|Asagumo Chihaya}} : {{Voiced by|[[Reina Ueda]]<ref name="Cast3"/>|Meg McClain<ref name="Dub" />}} : Isa pang kaklase ni Kazuhiko na kasintahan ni Mitsuki. ;{{Nihongo|Konami Amanatsu|甘夏 古奈美|Amanatsu Konami}} : {{Voiced by|[[Yurie Igoma]]<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Sumire Uesaka]]<ref name="Cast3"/> (anime)|Corinne Sudberg<ref name="Dub" />}} : Ang guro ng silid-aralan nina Kazuhiko at kanyang mga kaklase. ;{{Nihongo|Sayo Konuki|小抜 小夜|Konuki Sayo}} : {{Voiced by|Kiri Kamasawa<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Chiwa Saitō]]<ref>{{Cite web|last=Cayanan|first=Joanna|title=Too Many Losing Heroines! Anime Casts Chiwa Saito|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-07-21/too-many-losing-heroines-anime-casts-chiwa-saito/.213433|website=[[Anime News Network]]|access-date=July 28, 2024|date=July 21, 2024}}</ref> (anime)|Maganda Marie<ref>{{Cite tweet |author= Marie, Maganda|user= MagandaMarieVA|number= 1819881673514946883|title= ✨ROLE ANNOUNCMENT!✨ #makeine: #TooManyLosingHeroines Episode 2 is out in English! You can hear me as the mysterious, quirky, and suspiciously flirty: Konuki Sayo! I'm honored and thankful to be in such a beautiful slice of life anime! See you in the nurse's office! ❤️‍🩹|date= August 4, 2024|access-date= August 4, 2024}}</ref>}} : Ang nars ng paaralan. ;{{Nihongo|Yumeko Shikiya|志喜屋 夢子|Shikiya Yumeko}} : {{Voiced by|Chihiro Shirata<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Chika Anzai]]<ref>{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！：“小動物系ヒロイン”小鞠知花 キャラPV公開　「最上級にかわいいの！」カバー|url=https://mantan-web.jp/article/20240727dog00m200013000c.html|website=Mantan Web|access-date=July 28, 2024|date=July 28, 2024|language=ja}}</ref> (anime)}} : Ang sekretarya ng student council ng paaralan. ===Iba pang mga tauhan=== ; {{Nihongo|Kaju Nukumizu|温水 佳樹|Nukumizu Kaju}} : {{Voiced by|Chihiro Shirata<ref name="Audiobook"/> (audiobook), [[Minami Tanaka]]<ref name="Cast2"/> (anime)|Monica Flatley<ref name="Dub" />}} : Nakababatang kapatid na babae ni Kazuhiko. Siya ay isang second year na estudyante sa junior high school. ;{{Nihongo|Asami Gondō|権藤 アサミ|Gondō Asami}} : {{Voiced by| [[Akira Sekine]]}}<ref>{{Cite web|script-title=ja:「負けヒロインが多すぎる！」に関根明良が出演、和彦の妹・佳樹の親友役|url=https://natalie.mu/comic/news/586140|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=August 11, 2024|date=August 11, 2024|language=ja|archive-date=Agosto 10, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240810162943/https://natalie.mu/comic/news/586140|url-status=dead}}</ref> : Kaibigan ni Kaju at isang second year na estudyante sa junior high school. ==Midya== === Nobelang magaan === === Manga === Ang adaptasyon sa manga na iginuhit ni Itachi ay nagsimulang ilathala sa website ng Ura Sunday ng Shogakukan website at app ng MangaOne noong 29 Abril 2022.<ref name="genre">{{Cite web|script-title=ja:『負けヒロインが多すぎる！』のコミカライズが決定 恋に破れたヒロインたちが織り成す異色の青春ラブコメ|url=https://ln-news.com/articles/113830|website=LN News|access-date=November 9, 2023|date=April 15, 2022|language=ja}}</ref> Ang mga kabanata ng manga ay kinolekta sa tatlong ''[[tankōbon]]'' volume noong 18 Hulyo 2024.<ref name="vol3"/> Noong Pebrero 2024, inanunsiyo ng Seven Seas Entertainment na na-lisensyado ang adaptasyong manga ng serye para sa wikang Ingles.<ref name="license">{{Cite web|title=Seven Seas Licenses TOO MANY LOSING HEROINES! Light Novel and Manga Series|url=https://sevenseasentertainment.com/2024/02/14/seven-seas-licenses-too-many-losing-heroines-light-novel-and-manga-series/|publisher=[[Seven Seas Entertainment]]|access-date=February 14, 2024|date=February 14, 2024}}</ref> {{Graphic novel list/header | Width = 100% | LineColor = 301870 }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 1 | RelDate = 21 Hulyo 2021<ref name="vol1">{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530179|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=November 9, 2023|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508083445/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530179 |archive-date=May 8, 2022 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453017-9 | LicensedRelDate = 4 Hulyo 2024 (digital)<br/>13 Agosto 2024 (print)<ref>{{Cite web|url=https://sevenseasentertainment.com/books/too-many-losing-heroines-light-novel-vol-1/|title=Too Many Losing Heroines! (Light Novel) Vol. 1|publisher=[[Seven Seas Entertainment]]|access-date=February 24, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224095118/https://sevenseasentertainment.com/books/too-many-losing-heroines-light-novel-vol-1/ |archive-date=February 24, 2024 |url-status=live}}</ref> | LicensedISBN = 979-8-89160-307-3 }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 2 | RelDate = 18 Nobyembre 2021<ref>{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！ ２|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530414|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=November 9, 2023|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004223619/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530414 |archive-date=October 4, 2023 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453041-4 | LicensedRelDate = 17 Oktubre 2024 (digital)<br/>12 Nobyembre 2024 (print)<ref>{{Cite web|url=https://sevenseasentertainment.com/books/too-many-losing-heroines-light-novel-vol-2/|title=Too Many Losing Heroines! (Light Novel) Vol. 2|publisher=[[Seven Seas Entertainment]]|access-date=June 7, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240607181956/https://sevenseasentertainment.com/books/too-many-losing-heroines-light-novel-vol-2/ |archive-date=June 7, 2024 |url-status=live}}</ref> | LicensedISBN = 979-8-89160-308-0 }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 3 | RelDate = 19 Abril 2022<ref>{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！ ３|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530643|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=November 9, 2023|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518170025/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530643 |archive-date=May 18, 2022 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453064-3 | LicensedRelDate = 30 Enero 2025 (digital)<br/>18 Pebrero 2025 (print)<ref>{{Cite web|url=https://sevenseasentertainment.com/books/too-many-losing-heroines-light-novel-vol-3/|title=Too Many Losing Heroines! (Light Novel) Vol. 3|publisher=[[Seven Seas Entertainment]]|access-date=September 20, 2024}}</ref> | LicensedISBN = 979-8-89160-582-4 }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 4 | RelDate = 18 Oktubre 2022<ref>{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！ ４|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530940|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=November 9, 2023|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909225656/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094530940 |archive-date=September 9, 2022 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453094-0 | LicensedRelDate = 27 Mayo 2025 (print)<ref>{{Cite web|url=https://sevenseasentertainment.com/books/too-many-losing-heroines-light-novel-vol-4/|title=Too Many Losing Heroines! (Light Novel) Vol. 4|publisher=[[Seven Seas Entertainment]]|access-date=November 23, 2024}}</ref> | LicensedISBN = 979-8-89160-583-1 }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 5 | RelDate = 17 Marso 2023<ref>{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！ ５|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094531183|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=November 9, 2023|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326063540/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094531183 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453118-3 | LicensedRelDate = — | LicensedISBN = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 6 | RelDate = 18 Disyembre 2023<ref name="vol6">{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！ ６|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094531640|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=November 9, 2023|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109145230/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094531640 |archive-date=November 9, 2023 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453164-0 | LicensedRelDate = — | LicensedISBN = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 7 | RelDate = 18 Hulyo 2024<ref name="vol7">{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！ ７|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094531978|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=July 19, 2024|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714040130/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094531978 |archive-date=July 14, 2024 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453197-8 | LicensedRelDate = — | LicensedISBN = }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = SSS | RelDate = 18 Hulyo 2024<ref>{{Cite web|script-title=ja:負けヒロインが多すぎる！　ＳＳＳ|url=https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094532012|publisher=[[Shogakukan]]|access-date=July 19, 2024|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720132058/https://shogakukan-comic.jp/book?isbn=9784094532012 |archive-date=July 20, 2024 |url-status=live}}</ref> | ISBN = 978-4-09-453201-2 | LicensedRelDate = — | LicensedISBN = }} {{Graphic novel list/footer}} === Anime === Inanunsiyo noong 14 Disyembre 2023 ang anime adaptation nito.<ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Too Many Losing Heroines! Light Novels Get TV Anime in 2024|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-12-14/too-many-losing-heroines-light-novels-get-tv-anime-in-2024/.205492|website=[[Anime News Network]]|access-date=December 14, 2023|date=December 14, 2023}}</ref> Ang kompanyang Aniplex ay responsable sa produksiyon ng anime habang ang A-1 Pictures ang nagsilbing tagapag-animasyon ng serye, sa direksiyon ni Shōtarō Kitamura, na ang script ay isinulat ni Masahiro Yokotani, Tetsuya Kawakami bilang taga-disenyo ng mga karakter, at Kana Utatane bilang kompositor.<ref name="Cast2">{{cite web|last=Tai|first=Anita|title=Too Many Losing Heroines! TV Anime's New Video Reveals More Cast, Opening Song, July 13 Debut|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-06-09/too-many-losing-heroines-tv-anime-new-video-reveals-more-cast-opening-song-july-13-debut/.211724|website=Anime News Network|access-date=June 9, 2024|date=June 9, 2024}}</ref><ref name="Cast">{{cite web|last=Cayanan|first=Joanna|title=Too Many Losing Heroines! Anime's 1st Video Unveils Cast, Staff, Ending Song, July Debut|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-03-17/too-many-losing-heroines-anime-1st-video-unveils-cast-staff-ending-song-july-debut/.208852|website=[[Anime News Network]]|access-date=March 17, 2024|date=March 17, 2024}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} ==Link sa labas== * {{Official website|https://gagagabunko.jp/special/makeine/|Opisyal na website ng nobelang magaan}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://urasunday.com/title/1993|Opisyal na website ng manga}} {{in lang|ja}} * {{Official website|https://makeine-anime.com/|Opisyal na website ng anime}} {{in lang|ja}} * {{Anime News Network|light novel|29022}} [[Kategorya:Nobelang magaan]] [[Kategorya:Romansang anime at manga]] [[Kategorya:A-1 Pictures]] [[Kategorya:Mga anime at manga na nagmula sa nobelang magaan]] [[Kategorya:Mga nobelang Hapon noong 2020]] k7ptj14zlfgey0xj3agmmlepc4aavri 0 330749 2216090 2208936 2026-07-15T03:52:20Z Sedustinlizardo10112000 161895 /* Mga Himpilan */ Ayusin 2216090 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Kaissar Broadcasting Network, Inc. | logo = | type = [[:en:Private company|Private]] | industry = Broadcasting | foundation = 1995 | founder = | location = [[Mandaluyong]], [[Philippines]] | key_people = Ceasar Llanora<br><small>(Chairman at Presidente)</small> | owner = | parent = | revenue = | net_income = | num_employees = | homepage = }} Ang '''Kaissar Broadcasting Network, Inc.''' ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid sa [[Pilipinas]]. Ang tanggapan nito ay matatagpuan sa 926-B, San Jose St., Brgy. Mauway, [[Mandaluyong]].<ref>{{Cite web|url=https://thecorpusjuris.com/legislative/republic-acts/ra-no-8027.php |title=Republic Act No. 8027 |website=The Corpus Juris |date=May 25, 1995 |access-date=April 9, 2019}}</ref><ref name="cj">{{Cite web |url=http://www.kbp.org.ph/wp-content/uploads/2019/02/Kaissar-Broadcast-Network-Inc.jpg |title=KBP Members |website=Kapisanan ng mga Brodkaster ng Pilipinas |access-date=April 9, 2019 |archive-date=Hulyo 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710092251/https://www.kbp.org.ph/wp-content/uploads/2019/02/Kaissar-Broadcast-Network-Inc.jpg |url-status=dead }}</ref> ==Kasysayan== Itinatag ang Kaissar Broadcasting Network noong 1995 sa pamamagitan ng [[DXKV]] (91.1 FM) na nakabase sa [[Pagadian]].<ref name="cj"/> ==Mga Himpilan== ===AM=== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Frequency ! Location |- | DWJJ 684 | [[DWJJ]] | 684&nbsp;kHz | [[Cabanatuan]] |} ===FM=== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Frequency ! Location |- | Radyo 104 | DWER | 104.1&nbsp;MHz | [[Roxas, Isabela|Roxas]] |- | CSFM | {{n/a}} | 98.4&nbsp;MHz | [[Bacoor]] |- | DWOM | [[DWOM]] | 105.5&nbsp;MHz | [[Calapan]] |- | The Bay FM | DWKF | 96.9&nbsp;MHz | [[San Jose, Occidental Mindoro|San Jose]] |- | RPFM | [[DXLT]] | 99.9&nbsp;MHz | [[Tagum]] |- | Radyo Mano Mano | {{n/a}} | 99.3&nbsp;MHz | [[Valencia, Bukidnon|Valencia]] |- | DXNT | [[DXNT]] | 96.5&nbsp;MHz | [[Oroquieta]] |- | The Voice | [[DXKV]] | 91.1&nbsp;MHz | [[Pagadian]] |- |} ===Telebisyon=== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Ch. # ! Power kW ! Location ! Notes |- | TV5 Puerto Princesa | DWRK-TV | TV-9 | 5&nbsp;kW | [[Puerto Princesa]] | Kaanib ng [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] (riley) |} === Mga dating Himpilan === {| class="wikitable" ! Callsign ! Talapihitan ! Lokasyon ! Kasalukuyang Estado |- | [[DWKV]] | 102.3&nbsp;MHz | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | Nawala sa ere noong 2023. Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[St. Jude Thaddeus Institute of Technology]] ang talapihitan. |- | [[DZCT]] | 105.3 MHz | [[Tayabas]] | Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[DCG Radio-TV Network]] ang talapihitan. |- | [[DWKE]] | 98.9&nbsp;MHz | [[Lopez, Quezon|Lopez]] | Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[Presidential Broadcast Service]] ang talapihitan. |- | [[DWSE]] | 103.7&nbsp;MHz | [[Daet]] | Nawala sa ere noong 2023. |- | [[DWOP]] | 103.9&nbsp;MHz | [[Naga]] | Nawala sa ere noong 2023. |- | [[DZCL]] | 93.1&nbsp;MHz | [[Ligao]] | Nawala sa ere noong 2020. Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[Philippine Collective Media Corporation]] ang talapihitan. |- | [[DXKA]] | 90.1&nbsp;MHz | [[Butuan]] | Nawala sa ere noong 2023. Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[St. Jude Thaddeus Institute of Technology]] ang talapihitan. |- |} ==References== {{reflist}} {{Radyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] plewca5zjabtkzqag8bwm1n0m76wunk 2216181 2216090 2026-07-15T11:04:14Z Sedustinlizardo10112000 161895 /* Mga Himpilan */ Ayusin 2216181 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Kaissar Broadcasting Network, Inc. | logo = | type = [[:en:Private company|Private]] | industry = Broadcasting | foundation = 1995 | founder = | location = [[Mandaluyong]], [[Philippines]] | key_people = Ceasar Llanora<br><small>(Chairman at Presidente)</small> | owner = | parent = | revenue = | net_income = | num_employees = | homepage = }} Ang '''Kaissar Broadcasting Network, Inc.''' ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid sa [[Pilipinas]]. Ang tanggapan nito ay matatagpuan sa 926-B, San Jose St., Brgy. Mauway, [[Mandaluyong]].<ref>{{Cite web|url=https://thecorpusjuris.com/legislative/republic-acts/ra-no-8027.php |title=Republic Act No. 8027 |website=The Corpus Juris |date=May 25, 1995 |access-date=April 9, 2019}}</ref><ref name="cj">{{Cite web |url=http://www.kbp.org.ph/wp-content/uploads/2019/02/Kaissar-Broadcast-Network-Inc.jpg |title=KBP Members |website=Kapisanan ng mga Brodkaster ng Pilipinas |access-date=April 9, 2019 |archive-date=Hulyo 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710092251/https://www.kbp.org.ph/wp-content/uploads/2019/02/Kaissar-Broadcast-Network-Inc.jpg |url-status=dead }}</ref> ==Kasysayan== Itinatag ang Kaissar Broadcasting Network noong 1995 sa pamamagitan ng [[DXKV]] (91.1 FM) na nakabase sa [[Pagadian]].<ref name="cj"/> ==Mga Himpilan== ===AM=== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Frequency ! Location |- | DWJJ 684 | [[DWJJ]] | 684&nbsp;kHz | [[Cabanatuan]] |} ===FM=== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Frequency ! Location |- | Radyo 104 | DWER | 104.1&nbsp;MHz | [[Roxas, Isabela|Roxas]] |- | CSFM | {{n/a}} | 98.4&nbsp;MHz | [[Bacoor]] |- | DWOM | [[DWOM]] | 105.5&nbsp;MHz | [[Calapan]] |- | The Bay FM | DWKF | 96.9&nbsp;MHz | [[San Jose, Occidental Mindoro|San Jose]] |- | RPFM | [[DXLT]] | 99.9&nbsp;MHz | [[Tagum]] |- | Radyo Mano Mano | {{n/a}} | 99.3&nbsp;MHz | [[Valencia, Bukidnon|Valencia]] |- | DXNT | [[DXNT]] | 96.5&nbsp;MHz | [[Oroquieta]] |- | The Voice | [[DXKV]] | 91.1&nbsp;MHz | [[Pagadian]] |- |} ===Telebisyon=== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Ch. # ! Power kW ! Location ! Notes |- | TV5 Puerto Princesa | DWRK-TV | TV-9 | 5&nbsp;kW | [[Puerto Princesa]] | Kaanib ng [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] (riley) |} === Mga dating Himpilan === {| class="wikitable" ! Callsign ! Talapihitan ! Lokasyon ! Kasalukuyang Estado |- | [[DWKV]] | 102.3&nbsp;MHz | [[Lipa, Batangas|Lipa]] | Nawala sa ere noong 2023. Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[St. Jude Thaddeus Institute of Technology]] ang talapihitan. |- | [[DZCT]] | 105.3 MHz | [[Tayabas]] | Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[DCG Radio-TV Network]] ang talapihitan. |- | [[DWKE]] | 98.9&nbsp;MHz | [[Lopez, Quezon|Lopez]] | Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[Presidential Broadcast Service]] ang talapihitan. |- | [[DWSE]] | 103.7&nbsp;MHz | [[Daet]] | Nawala sa ere noong 2023. |- | [[DWOP]] | 103.9&nbsp;MHz | [[Naga]] | Nawala sa ere noong 2023. |- | [[DZCL]] | 93.1&nbsp;MHz | [[Ligao]] | Nawala sa ere noong 2020. Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[Philippine Collective Media Corporation]] ang talapihitan. |- | [[DXNT]] | 96.5&nbsp;MHz | [[Oroquieta]] | Nawala sa ere noong 2019. |- | [[DXKA]] | 90.1&nbsp;MHz | [[Butuan]] | Nawala sa ere noong 2023. Kasalukuyang pagmamay-ari ng [[St. Jude Thaddeus Institute of Technology]] ang talapihitan. |} ==References== {{reflist}} {{Radyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] cqh34zi9i6ld2f2249uqsx0dvm4hvb4 0 331761 2216047 2156215 2026-07-14T14:33:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216047 wikitext text/x-wiki {{Short description|Japanese manga series}} {{Use mdy dates|date=December 2024}} {{Infobox animanga/Header | ja_kanji = ひまてん！ | ja_romaji = Himaten! | image = Hima-Ten! vol. 1 cover.jpg | caption = First {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} volume cover, featuring Himari Yoshino | genre = [[Romantikong komedya]]<ref name="genre"/> }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = {{ill|Genki Ono|ja|小野玄暉}} | publisher = [[Shueisha]] | publisher_en = {{English manga publisher|NA=[[Viz Media]]}} | magazine = [[Weekly Shōnen Jump]] | demographic = {{Transliteration|ja|[[Shōnen manga|Shōnen]]}} | imprint = [[Jump Comics]] | first = 8 Hulyo 2024 | last = | volumes = 1 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Hima-Ten!'''''|ひまてん!|Himaten!|lead=yes}} ay isang serye ng [[manga]] na isinulat at guhit ni {{ill|Genki Ono|ja|小野玄暉}}. Ang serye ay nagsimulang ilathala sa magasing ''[[Weekly Shōnen Jump]]'' ng Shueisha noong Hulyo 2024. Ito ay pinagsama-sama sa iisang tankōbon volume noong Nobyembre 2024. ==Kuwento== Sinusundan ng serye si Tenichi Iemori, isang 16-anyos na estudyante sa high school na nagtatrabaho ng part-time bilang tagapaglinis ng bahay. Sa kanyang unang araw bilang isang pangalawang taong mag-aaral, si Himari Yoshino, isang sikat na modelo na nagmamay-ari ng isang sikat na linya ng pampaganda, ay lumipat sa kanyang paaralan. Pagkatapos ay natuklasan niya na siya ay inupahan upang regular na linisin ang apartment ni Himari, bilang salungat sa pampublikong katauhan ni Himari, hindi niya mapanatiling malinis ang kanyang lugar. ==Mga tauhan== ;{{nihongo|Tenichi Iemori|家守 殿一|Iemori Ten'ichi}} :{{voiced by|[[Shūichirō Umeda]] (vomic)}}<ref name="vomic">{{cite web |script-title=ja:週刊少年ジャンプ新連載『ひまてん！』がボイスコミック化！　梅田修一朗さん、伊藤美来さんが出演 |url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1727243228 |publisher=[[Animate Times]] |access-date=October 21, 2024 |language=Japanese |date=September 25, 2024}}</ref> :Isang 16-year-old second-year high school student na part-time na nagtatrabaho bilang tagapaglinis ng bahay. Nagpasya siyang magtrabaho upang matustusan ang kanyang pamilya. Ginagawa niya ang karamihan sa mga gawaing bahay habang ang kanyang ama ay nakatira sa ibang lugar dahil sa trabaho. Kasama si Honoka, nagsisilbi siya bilang isa sa mga kinatawan ng klase. Nagkaroon siya ng crush kay Honoka mula pa noong middle school. ;{{nihongo|Himari Yoshino|美野 妃眞理|Yoshino Himari}} :{{voiced by|[[Miku Itō]] (vomic)}}<ref name="vomic"/> :Isang high school student na lumipat sa paaralan ni Tenichi sa simula ng kanilang ikalawang taon. Siya ay isang sikat na modelo at influencer na nagmamay-ari ng kanyang sariling makeup line na pinangalanang Hima Riz. Sa kabila ng kanyang pampublikong katauhan, siya ay isang slob sa bahay at hindi kayang linisin ang kanyang apartment nang mag-isa. Nakasuot siya ng salamin habang nasa bahay. ;{{nihongo|Honoka Kanai|叶 穂乃花|Kanai Honoka}} :{{voiced by|Hiori Nashimoto (vomic)}}<ref name="yt-1">{{cite web |script-title=ja:ある日クラスに転校してきたのはモデル兼社長の女子高生！彼女と結ぶ秘密の契約とは！？女子高生社長×家事代行ラブコメ！『ひまてん！』#1（cv:梅田修一朗、伊藤美来）【漫画アニメ】 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0c2zwhuvQ9Y |publisher=[[YouTube]] |access-date=September 25, 2024 |language=Japanese}}</ref> :Ang kaklase ni Tenichi at ang isa pang kinatawan ng klase. Magkasundo sila ni Tenichi. May crush siya sa kanya. Nagtatrabaho siya ng part-time sa isang cafe. ;{{nihongo|Mayu Konoe|近衛 真弓|Konoe Mayu}} :Kaklase at kaibigan ni Tenichi. Siya ay may masiglang personalidad. ;{{nihongo|Kanna Aizawa|愛澤 カンナ|Aizawa Kanna}} :Isang modelo na kabilang sa parehong ahensya ni Himari. Siya sa una ay nakatira sa labas ng Tokyo ngunit dumating para sa trabaho, ngunit kalaunan ay nagpasya na lumipat sa Tokyo at lumipat sa paaralan nina Tenichi at iba pa. ==Publication== Ang ''Hima-Ten!'' ay isinulat at iginuhit ni {{ill|Genki Ono|ja|小野玄暉}}, na dating may-akda ng manga na ''{{ill|Full Drive|ja|フルドライブ (漫画)}}'' noong 2017. Nagsimula ang paglalathala nito sa magasing ''[[Weekly Shōnen Jump]]'' ng Shueisha noong 8 Hulyo 2024.<ref>{{cite web |script-title=ja:ジャンプ新連載、王道ラブコメ登場！？　『ニセコイ』や“からかい上手”要素ありでファン歓喜 |url=https://realsound.jp/book/2024/07/post-1717025.html |website={{ill|Real Sound (website)|lt=Real Sound|ja|リアルサウンド (ニュースサイト)}} |access-date=October 21, 2024 |language=Japanese |date=July 12, 2024}}</ref><ref name="genre">{{cite web |script-title=ja:「フルドライブ」の小野玄暉が描く、家事代行男子と女子高生社長のラブコメ |url=https://natalie.mu/comic/news/581326 |website=[[Comic Natalie]] |publisher=Natasha, Inc |access-date=October 21, 2024 |language=Japanese |date=July 8, 2024 |archive-date=Enero 27, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127094317/https://natalie.mu/comic/news/581326 |url-status=dead }}</ref> Nailathala rin ito sa Ingles sa ''Manga Plus'' at website ng Viz Media.<ref>{{cite web |last=Lada |first=Jenni |title=New Hima-Ten Manga Debuts in Shonen Jump |url=https://www.siliconera.com/new-hima-ten-manga-debuts-in-shonen-jump/ |website=[[Siliconera]] |access-date=October 21, 2024 |date=July 8, 2024}}</ref> Ang pinaka-unang {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} volume ng serye ay nalathala on November 1, 2024.<ref name="vol1">{{cite web|script-title=ja:ひまてん！ 1|url=https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-884322-3|publisher=[[Shueisha]]|access-date=October 21, 2024|language=Japanese}}</ref> Para i-promote ang serye, ang serye ng mga binoses na komiks na nagtatampok sa mga boses nina Shūichirō Umeda bilang Tenichi at Miku Itō bilang Himari ayon sa pagkakabanggit ay nai-post sa opisyal na Shōnen Jump YouTube channel.<ref name="vomic"/><ref name="yt-1"/> {{Graphic novel list/header | OneLanguage = yes }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 1 | RelDate = 1 Nobyembre 2024<ref name="vol1">{{cite web|script-title=ja:ひまてん！ 1|url=https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-884322-3|publisher=[[Shueisha]]|access-date=October 21, 2024|language=Japanese}}</ref> | ISBN = 978-4-08-884322-3 | ChapterList = {{Numbered list|start=1 |{{Nihongo|"The Schoolgirl Prez and the House Cleaner"|女子高生社長と家政夫|Joshi Kōsei Shachō to Kaseifu}} |{{Nihongo|"The House-Cleaning Starts"|家事代行開始|Kaji Daikō Kaishi}} |{{Nihongo|"Secret Relationship"|秘密の関係|Himitsu no Kankei}} }} | ChapterListCol2 = {{Numbered list|start=4 |{{Nihongo|"Shopping"|買い出し|Kaidashi}} |{{Nihongo|"A Totes Competent Worker"|しごでき|Shigodeki}} |{{Nihongo|"Cooking Lesson"|調理実習|Chōri Jisshū}} |{{Nihongo|"The Demure Heroine"|ひかえめなヒロイン|Hikaeme na Hiroin}} }} | Summary = Si Tenichi Iemori ay ang panganay sa tatlo, nagsisimula pa lamang sa kanyang ikalawang taon sa mataas na paaralan; pagkatapos mailipat ang kanyang ama, inako niya ang mga tungkulin sa pagluluto at paglilinis ng bahay, pagkatapos ay nagsimula ng isang part-time na trabaho sa paglilinis ng mga bahay, na nag-iipon ng kanyang mga kita para sa kolehiyo. Siya ang pangulo ng klase, kasama ng kanyang crush na si Honoka Kanai, ang ikalawang kinatawan ng klase, at sa unang araw ng paaralan ay itinalagang salubungin si Himari Yoshino, isang bagong transfer student na isang sikat na influencer na may sariling linya ng makeup. Nang hapong iyon, nagsimula siyang magtrabaho sa maluho ngunit maruming apartment ng isang bagong kliyente; ito pala ay kay Himari, at nanumpa siya sa kanya na ilihim ang kalagayan nito upang protektahan ang kanyang tatak. Hindi nagtagal, pinalawak ni Himari ang kanyang tungkulin upang magbigay ng pang-araw-araw na lutong bahay na {{transl|ja|[[bento]]}}. Habang nagbibihis ng incognito para magkasamang mamili ng mga kagamitan sa paglilinis, sina Himari at Tenichi ay nakaharap kay Honoka sa kanyang part-time na trabaho bilang isang coffee barista; pagkaalis nila, naiingit si Honoka na tila lalong nagiging malapit sina Himari at Tenichi. Binigyan ni Tenichi si Himari ng aralin sa pagluluto para mapanatili niya ang domestic goddess illusion na nilikha ng mga pananghalian ni Tenichi habang nasa isang in-class cooking unit. Ang isang masiglang Mayumi Konoe ay hindi sinasadyang nagpahiwatig ng damdamin ni Honoka para kay Tenichi bago kanselahin ang kanyang mga plano sa Honoka, nag-iwan ng ekstrang tiket, at hinikayat ni Himari si Honoka na gamitin ito at hilingin kay Tenichi sa isang stand-up comedy show. }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 2 | RelDate = 4 Enero 2025<ref name="vol2">{{cite web|script-title=ja:ひまてん！ 2|url=https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-884438-1|publisher=[[Shueisha]]|access-date=December 24, 2024|language=Japanese}}</ref> | ISBN = 978-4-08-884438-1 | ChapterList = {{Numbered list|start=8 |{{Nihongo|"A Fun Day Off"|楽しい休日|Tanoshii Kyūjitsu}} |{{Nihongo|"Bare Hearts"|裸の心|Hadaka no Kokoro}} |{{Nihongo|"Payday"|給料日|Kyūryōbi}} |{{Nihongo|"Himari's Protege"|ひまりの後輩|Himari no Kōhai}} |{{Nihongo|"Heart-Racing Kanna"|ドキドキカンナ|Doki Doki Kanna}} }} | ChapterListCol2 = {{Numbered list|start=13 |{{Nihongo|"Study Group"|勉強会|Benkyōkai}} |{{Nihongo|"Shining Heroine"|輝いたヒロイン|Kagayaita Hiroin}} |{{Nihongo|"Heroines Assemble!"|ヒロイン集結！|Hiroin Shūketsu!}} |{{Nihongo|"Kanna, the Transfer Student"|転校カンナ|Tenkō Kanna}} }} | Summary = Ang isang kasinungalingan ni Mayu ay nagbibigay kina Honoka at Tenichi ng dalawang dagdag na oras na magkasama sa [[Shinjuku]] bago ang palabas; pagkatapos ng kanilang kasiya-siyang petsa, inihanda ni Tenichi ang [[congee]] para kay Himari, na nakaratay sa sipon. Hiniling niya sa kanya na labhan ang kanyang damit, ngunit tumanggi siya dahil nahihiya siyang makita ang kanyang damit na panloob. Pagkalipas ng ilang araw, nag-aalala si Himari sa pinakamahusay na paraan para ibigay kay Tenichi ang kanyang unang suweldo at ang pagkaantala ay nagdulot sa kanya ng takot na siya ay matanggal sa trabaho. Sa [[Yamanote Line]], tinulungan ni Tenichi si Kanna Aizawa na mahanap ang isang nawawalang bag; isa siyang aspiring model at first-year high schooler papunta sa kanyang debut event. Pagkatapos ng kaganapan, si Kanna, na nagtatrabaho kay Himari, ay pumasok sa Tenichi habang nililinis niya ang apartment ni Himari. Nakita ni Kanna si Tenichi na kumikilos na parang asawa kay Himari at naramdaman niya ang lumalaking atraksyon sa pagitan nila. Nag-aalok si Honoka sa tutor ni Tenichi; Nagtataka si Himari kung siya ay mahilig kay Honoka, na kinukumpirma niya sa pamamagitan ng paghingi ng payo sa kanya sa pagdedeklara ng kanyang pagmamahal kay Honoka. Ibinahagi niya ang isang larawan ng kanyang sarili mula sa unang taon ng middle school, na nagpapakita kung gaano kalayo ang kanyang narating upang magkaroon ng tiwala sa sarili. Biglang sumulpot si Kanna sa paaralan at nag-anunsyo na mag-e-enroll siya doon simula bukas. Nagboluntaryo si Tenichi na tulungan si Kanna sa mga gawain at pag-alis mula sa kanyang kamakailang paglipat sa Tokyo. }} {{Graphic novel list | VolumeNumber = 3 | RelDate = 4 Abril 2025<ref name="vol3">{{cite web |script-title=ja:ひまてん！ 3 |url=https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-884451-0 |publisher=[[Shueisha]] |access-date=February 23, 2025 |language=Japanese}}</ref> | ISBN = 978-4-08-884451-0 | ChapterList = <!-- {{Numbered list|start=17 |{{nihongo|"Kanna's Unpacking"|かんなの荷解き|Kanna no Nihodoki}} |{{nihongo|"Prepping for the School Camping Trip"|林間学校の準備|Rinkan Gakkō no Junbi}} |{{nihongo|"The School Camping Trip Starts!"|林間学校スタート!|Rinkan Gakkō Sutāto!}} |{{nihongo|"Up the Mountain"|登山|Tozan}} }}--> | ChapterListCol2 = <!-- {{Numbered list|start=21 |{{nihongo|"Night at the School Camping Trip"|林間学校の夜|Rinkan Gakkō no Uoru}} |{{nihongo|"Stargazing"|天体観測|Tentai Kansoku}} |{{nihongo|"Haunted Walk"|肝だめし|Kan Dame Shi}} |{{nihongo|"Like Normal"|いつも通り|Itsumodōri}} |{{nihongo|"Homesick Kanna"|ホームシックカンナ|Hōmushikku Kanna}} }}--> | Summary = <!--Inalis ang mga inimpake nina Kanna at Tenichi sa kanyang apartment; ang isang bukas na kahon ay nagpapakita na si Kanna ay isang tagahanga ng {{transl|ja|[[Shōjo manga|shōjo]]}} manga na nagtatampok ng mabait na mayordomo. Sina Kanna, Himari, at Tenichi ay namimili ng mga damit sa [[Harajuku]], kung saan nagmungkahi si Himari ng damit para kay Tenichi. Sa bus patungo sa isang school camping trip, magkasamang nakaupo sina Honoka at Tenichi; pagkatapos matalo sa isang bingo game, kumanta sila ng "[[Sakuranbo]]" kapalit ng isang excursion sa ibang pagkakataon sa observation deck. Namigay si Himari ng mga libreng sample ng kanyang 'lucky love' lipstick, na isusuot sa harap ng kanilang crush. Si Tenichi ay itinalaga na sundan ang grupo sa isang group hike para matulungan niya ang sinumang straggler; Si Himari ay nagkunwaring dumaranas ng pulikat ng paa upang samahan siya. Sa kampo, habang tinatanggihan ang mga potensyal na manliligaw, si Himari ay bumuntong-hininga at inamin ni Tenichi na hinahangaan niya ang kanyang pagsusumikap at umaasa na ang kanyang Hima-Riz makeup line ay nagpaparamdam din sa mga normal na babae. Napagtanto ni Tenichi na si Honoka ay nakasuot ng 'lucky love' na lipstick nang magkita sila sa observation deck, ngunit sinabi niya na ito ay para lamang maiwasan ang pumutok na labi. Para sa panghuling kaganapan sa labas, sina Tenichi at Himari ay pinagsama para sa isang haunted walk; napagtatanto na hindi niya sinabi kay Honoka na siya ay cute, nagboluntaryo si Himari na hayaan siyang magsanay kasama niya. Nadapa sila at hindi sinasadyang naghalikan sa pisngi. Napagtanto ni Himari na nagsisimula na siyang alagaan si Tenichi; tinatalakay nila ang pagpapalawak ng kanyang saklaw ng trabaho, literal na nagpapahintulot sa kanya sa mas pribadong mga puwang. Si Kanna, nangungulila, ay bumisita sa isang dambana kasama sina Himari at Tenichi; Walang kaalam-alam na binibigyan ni Tenichi ang bawat isa ng {{transl|ja|[[omamori]]}} amulet.--> }} {{Graphic novel list/footer}} <!--Buod para sa mga hindi nakolektang kabanata > 17: Kanna at Tenichi i-unpack sa kanyang apartment; isa sa mga kahon, na minarkahan ng sikreto, ay bumukas nang hindi sinasadya, na nagpapakitang siya ay isang malaking tagahanga ng {{transl|ja|[[Shōjo manga|shōjo]]}} manga, partikular na nagtatampok ng mabait na mayordomo. > 18: Nagkita sina Kanna, Himari, at Tenichi sa tren; namimili siya ng mga damit na isusuot sa paparating na second-year camping trip ng mga estudyante. Sa {{transl|ja|[[Harajuku]]}}, nagmumungkahi si Himari ng damit. > 19: Sa bus, magkasamang nakaupo sina Honoka at Tenichi; pagkatapos matalo sa isang bingo game, napipilitan silang kumanta ng "[[Sakuranbo]]", ngunit bilang isang aliw, maaari silang magpalipas ng oras nang magkasama sa observation deck. Namigay si Himari ng mga libreng sample ng kanyang 'lucky love' lipstick. > 20: Sa paglalakad, itinalaga si Tenichi na sundan ang grupo upang matulungan niya ang sinumang straggler; Nagkunwari si Himari na dumanas ng cramp ng binti para makasama niya ito. > 21: Sinabi ni Himari sa mga babae na ang lipstick na 'lucky love' ay isusuot sa harap ng kanilang crush. Habang tinatanggihan ang mga potensyal na manliligaw, bumuntong-hininga si Himari at inamin ni Tenichi na hinahangaan niya ang kanyang pagsusumikap at umaasa na ang kanyang Hima-Riz makeup line ay nagpaparamdam din sa mga normal na babae. > 22: Napagtanto ni Tenichi na naka-lipstick si Honoka habang nagkikita sila sa observation deck, ngunit inaangkin niya na ito ay para lamang maiwasan ang pumutok na labi. > 23: Para sa panghuling kaganapan, ang mga mag-aaral ay ipinares para sa isang haunted na paglalakad batay sa seating chart, na naglalagay kay Tenichi kay Himari. Napagtanto na hindi niya sinabi kay Honoka na sa tingin niya ay cute siya, nagboluntaryo si Himari na hayaan siyang magsanay kasama niya. Nadapa sila at hindi sinasadyang naghalikan sa pisngi. > 24: Tinalakay ni Himari ang negosyo at napagtanto niyang nagsisimula na siyang alagaan si Tenichi. Maaga siyang dumating para talakayin ang pagpapalawak ng kanyang saklaw ng trabaho, na literal na nagpapahintulot sa kanya sa mas pribadong mga espasyo. > 25: Isang nangungulila na si Kanna ay bumisita sa isang dambana kasama sina Himari at Tenichi; Pinayuhan ni Himarin si Kanna kung paano gumuhit ng higit pang mga tagasunod na lalaki, at nakikita ni Kanna ang kahinaan ni Himari. Binibigyan ni Tenichi ang bawat isa ng {{transl|ja|[[omamori]]}} amulet. >----Postulated volume break pagkatapos ng 11 chapters----< > 26: Tinulungan ni Tenichi si Kanna sa isang ipis na natagpuan niya sa kanyang apartment; para magpasalamat sa kanya, nagbibihis siya bilang isang katulong at nagluluto ng {{transl|ja|omurice}} para sa kanya. [Mamaya, tinulungan ni Tenichi si Kanna sa isang ipis na natagpuan niya sa kanyang apartment; para magpasalamat sa kanya, nagbibihis siya bilang isang katulong at nagluluto ng {{transl|ja|omurice}} para sa kanya. Matapos ma-cast si Kanna sa isang pelikula, iminungkahi ni Honoka na ang kanyang buhok ay maaaring i-istilo ng ina ni Tenichi, na napagkamalan na si Kanna ay kasintahan ni Tenichi at nag-imbita sa kanya na samahan si Tenichi at ang kanyang mga kapatid sa isang amusement park.] > 27: Matapos maipakita si Kanna sa isang pelikula, iminungkahi ni Honoka na mapanatili ng ina ni Tenichi, isang stylist, ang kanyang buhok. Sinamahan ni Kanna si Tenichi at ang kanyang nakababatang kapatid na lalaki at babae sa isang amusement park. > 28: Ang pagmamahal ni Kanna para kay Tenichi ay halata sa kanyang mga kapatid, na nangangako na mananatili sa daan. Habang magkasama silang sumasakay sa Ferris wheel, sinabi ni Kanna na ang kanyang pag-amin ay pagsasanay para sa kanyang paparating na papel. > 29: Sa mid-term na mga parent-teacher conference, nakilala ni Tenichi ang kabataan at malandi na ina ni Honoka, na nag-aalok na tulungan siya sa paligid ng bahay habang nagpapagaling siya mula sa isang sprained pulso, at ang cool, aloof na ina ni Himari, na aprubahan ang balanseng {{transl|ja|bento}} na pananghalian na ginagawa niya para kay Himari. > 30: Upang maghanda para sa pagdating ni Tenichi, ginugugol ni Honoka ang araw sa paglilinis; kaunti na lang ang natitira, gumugugol siya ng ilang oras sa hardin at nagluluto ng hapunan. Iniimbitahan niya siya sa kanyang cram school, na tinitiyak na magkasama sila sa tag-araw. > 31: Nagulat si Himari na si Tenichi ay mayroon na ngayong Honoka bilang isang kliyente; kapag dumating siya para sa kanyang lingguhang appointment, iniimbitahan niya ang kanyang sarili sa grocery kasama niya. Magkasama sila ng payong habang naglalakad pauwi sa gitna ng ulan. --> === Mga kabanata na wala pa sa ''tankōbon''=== <!-- https://www.jajanken.net/sakuhins/OxwkV6d0Pb --> Ang mga sumusunod na kabanata ay hindi pa nagsama-sama sa isang volume ng {{transl|ja|tankōbon}}. Una silang nailathala sa ''Lingguhang Shonen Jump''. {{Numbered list|start=17 |{{nihongo|"Kanna's Unpacking"|かんなの荷解き|Kanna no Nihodoki}} |{{nihongo|"Prepping for the School Camping Trip"|林間学校の準備|Rinkan Gakkō no Junbi}} |{{nihongo|"The School Camping Trip Starts!"|林間学校スタート!|Rinkan Gakkō Sutāto!}} |{{nihongo|"Up the Mountain"|登山|Tozan}} |{{nihongo|"Night at the School Camping Trip"|林間学校の夜|Rinkan Gakkō no Uoru}} |{{nihongo|"Stargazing"|天体観測|Tentai Kansoku}} |{{nihongo|"Haunted Walk"|肝だめし|Kan Dame Shi}} |{{nihongo|"Like Normal"|いつも通り|Itsumodōri}} |{{nihongo|"Homesick Kanna"|ホームシックカンナ|Hōmushikku Kanna}} |{{nihongo|"Home-Maid Kanna"|ホームメイドカンナ|Hōmu Meido Kanna}} |{{nihongo|"Home Mate Kanna"|ホームメイトカンナ|Hōmu Meito Kanna}} |{{nihongo|"Home Mate Kanna Part 2"|ホームメイトカンナ2|Hōmu Meito Kanna 2}} |{{nihongo|"Parent-Teacher Conferences"|三者面談|Sansha Mendan}} |{{nihongo|"Hono-Ten!"|ほのてん!|Hono-Ten!}} |{{nihongo|"Broody Himari"|モヤモヤひまり|Moyamoya Himari}} }} ==References== {{reflist}} ==External links== *{{Official website|https://www.shonenjump.com/j/rensai/himaten.html}} {{in lang|ja}} *{{Anime News Network|manga|32907|noparen=true}} t522ripw6j34rls4onzlkhgs62i6qbd 0 333043 2216092 2209536 2026-07-15T03:57:11Z Sedustinlizardo10112000 161895 Ayusin 2216092 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DWSE | callsign = | logo = | city = [[Daet]] | area = [[Camarines Norte]] | branding = | airdate = 2007 | last_airdate = 2023 | frequency = 103.7 MHz | repeater = | format = [[:en:Dark (broadcasting)|Hindi Aktibo]] | language = | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = | erp = | class = | callsign_meaning = | former_callsigns = DWSL | former_names = {{ubl|Boom FM (2019–2021)|DWSE (2022-2023)}} | owner = Kaissar Broadcasting Network | operator = | webcast = | website = }} Ang '''DWSE''' (103.7 [[:en:FM_broadcasting|FM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari ng Kaissar Broadcasting Network. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Daet Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Camarines Norte]] b8hwwormbxsm1dgswt0y6melwhfwyp8 0 333224 2216180 2150705 2026-07-15T11:01:14Z Sedustinlizardo10112000 161895 Ayusin 2216180 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = DXNT | city = [[Oroquieta]] | area = [[Misamis Occidental]] at mga karatig na lugar | branding = | frequency = {{Frequency|96.5|MHz}} | airdate = {{Start date|2012|10|15}} | last_airdate = 2019 | format = [[:en:Dark (broadcasting)|Hindi Aktibo]] | language = | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = | erp = | class = | callsign_meaning = '''N'''a'''T'''ural | former_callsigns = | former_frequencies = | affiliations = | owner = [[Kaissar Broadcasting Network]] | webcast = <!-- [URL Listen Live] --> | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> }} Ang '''DXNT''' (96.5 [[:en:FM_broadcasting|FM]]) ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Kaissar Broadcasting Network]].<ref>{{Cite web |title=2019 NTC FM Stations |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/AV4y9qh3QvqYRdiDILKyN9nVIEnGnFovM9uuKB8iRaRW7PRrO633PGaXjSEULkqvEmjorBtVejJ00OBQf6uq5cH0nMZNFTt12UrY/FM%20STATIONS_2019.pdf |access-date=2019-11-15 |website=[[Freedom of Information Order (Philippines)|foi.gov.ph]]}}</ref><ref>{{Citation |title=336 ka Atleta ug mga Coaches moasdang isip Team Oroquieta sa NMRAA 2012 |date=2012-12-11 |url=https://issuu.com/sudaria_publications/docs/december_11/3 |newspaper=Mindanao Star Balita |pages=3 |access-date=2019-11-15}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tambayan Paniudto |url=http://www.chizescudero.com/?p=7929 |access-date=2019-11-15 |website=[[Chiz Escudero|www.chizescudero.com]]}}{{Dead link|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Ozamiz Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Misamis Occidental]] 386i0llvjw9nnc6r0l33obfvst6d2ko 0 333858 2216091 2209534 2026-07-15T03:55:50Z Sedustinlizardo10112000 161895 Ayusin 2216091 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = | callsign = DWOP | logo = | city = [[Camaligan]] | area = [[Camarines Sur]] at mga karatig na lugar | branding = | airdate = Marso 19, 2007 | last_airdate = Marso 2023 | frequency = 103.9 MHz | format = [[:en:Dark (broadcasting)|Hindi Aktibo]] | language = | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = | erp = | class = | callsign_meaning = | former_callsigns = DWOS (2007–2014) | former_names = {{ubl|DWOS (2007-May 2019)|Boom FM (May 2019-2021)|DWOP (September 2022-March 2023)}} | owner = Kaissar Broadcasting Network | operator = | webcast = | website = }} Ang '''DWOP''' (103.9 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang ay isang himpilan ng radyo na pag-aari ng Kaissar Broadcasting Network. == Kasaysayan == Itinatag ang DWOP noong 2012 sa ilalim ng pamamahala ng SOL Broadcasting ni Sonia O. Leano. Noong panahong yan, nasa Magsaysay Ave., [[Naga, Camarines Sur]] ang tahanan nito. Noong 2019, naging Boom FM ito. Noong 2021, nawala ito sa ere. Noong Setyembre 2022, bumalik ito sa ere bilang '''Farm Radio''' sa ilalim ng pamamahala ng Family Radio Broadcasting.<ref>{{Cite web |title=City Hall press corps elects new officers |url=https://naga.gov.ph/news/city-hall-press-corps-elects-new-officers/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801152656/https://naga.gov.ph/news/city-hall-press-corps-elects-new-officers/ |archive-date=August 1, 2019 |access-date=November 14, 2019}}</ref><ref>[http://archives.pia.gov.ph/?m=12&fi=p090422.htm&no=80 Tagalog News: Trabaho para sa mga Bicolano na nawalan ng trabaho sa ibang bansa - Pangulo]{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Noong Marso 2023, Nawala sa ere DWOP 103.9 MHz sa Brgy Tarosanan, [[Camaligan]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Naga Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Camarines Sur]] arqgwmgw3bai3tn913pu3xnbt4gqhic 0 334071 2216060 2215997 2026-07-14T18:35:56Z Tabilay 153890 /* Mga parangal */ 2216060 wikitext text/x-wiki Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang eh-YA-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-28 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Hulyo 13 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref name="NewCareerHigh">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa Australian Open 2020 at French Open 2021, at singles sa US Open 2022. Mayroon siyang limang singles at tatlong doubles na titulo sa ITF circuit, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open, final sa Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 championships. Nagsimula siya sa Grand Slam noong 2023, nakapasok sa main draw noong 2025, at ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na round ng Wimbledon 2026. {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,649,015 |singlesrecord = {{tennis record|won=224|lost=135}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=49}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 130 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |updated = Hulyo 13, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya 1985. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission,<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=The Philippine Star |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref> at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=GMA News |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat, ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa San Juan at Colegio San Agustin sa Makati, bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=ABS-CBN News |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong baseliner na gumagamit ng malakas na forehand at matatag na two‑handed backhand upang kontrolin ang palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> Ang kaliwang kamay na topspin niya ay nagtutulak sa bola nang malalim, at mahusay siya sa pagbabalik at sa hard court. Gayunman, nananatiling hamon ang kanyang serve na kulang sa bilis at pagkakaiba‑iba.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Itinampok ng mga dating propesyonal gaya nina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan na palakasin at gawing mas maaasahan ang kanyang serve, kasabay ng mas matibay na kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Sa kanyang paglalakbay bilang propesyonal na manlalaro, nakatrabaho ni Alexandra Eala ang iba’t ibang coach mula sa Rafa Nadal Academy at iba pang eksperto. Sa mga unang taon, si Daniel Gomez ang nagturo sa kanya ng konsistensi at pisikal na kondisyon.<ref name="coach0" /> Pagkatapos, naging mentor niya si Joan Bosch na kasama niya sa mga kampanya sa Miami Open 2025 at Wimbledon 2026.<ref name="coach1" /> Bago ang 2025 season, si Sandro Viaene ang namahala sa kanyang pre‑season training at paghahanda.<ref name="coach1" /> Noong Miami Open 2025, sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan at nagbigay ng mahalagang gabay mula sa karanasan niya bilang coach ni Rafael Nadal.<ref name="coach0" /> Sa Wimbledon 2026, nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang fitness coach mula sa Rafa Nadal Academy, na tumulong sa kanyang pisikal na kondisyon.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Eala ay gumagamit ng Babolat Pure Aero racket. Noong kabataan, ginamit niya ang bersyon ng 2016; sa US Open Juniors 2022, ang 2019 model; at mula 2023, ang Pure Aero 2023 na may mas siksik na string pattern at mas kontroladong pakiramdam.<ref name=":Babolat0" /> Ayon sa mga pagsusuri, ang Pure Aero 2023 ay nagbibigay ng mas mahusay na kontrol at spin, mas komportableng hawak, ngunit bahagyang mas kaunting lakas kumpara sa naunang mga modelo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Bilang junior player, nakamit ni Alexandra Eala ang serye ng mahahalagang titulo sa pandaigdigang tennis. Noong 2013, naging kampeon siya sa 8-and-under division ng Little Mo International Tennis Grand Slam sa Estados Unidos.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Dalawang taon matapos nito, nagwagi siya sa Dubrovnik Dub Bowl para sa 11-and-under sa Croatia.<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, gumawa siya ng kasaysayan bilang wild card champion sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahan ng Orange Bowl kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open kasama si Nugroho.<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-priska-nugroho-australian-open-girls-doubles-title}}</ref> Noong 2021, muling nakamit ang titulo sa French Open doubles kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi rin ng isahan at dalawahan sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Pinakamalaking tagumpay niya sa junior career ay noong 2022, nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na Grand Slam sa US Open matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] ==== 2020–2022 ==== Noong 2020, lumahok si Alexandra Eala sa limang torneo ng ITF sa isahan. Umabot siya sa ikalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Noong 2021, unang sumabak siya sa WTA Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, lumahok siya sa dalawang ITF torneo: ''quarterfinal'' sa W25 Madrid at ''final'' sa W25 Platja d’Aro.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2022, lumahok siya sa WTA Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika. Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng iba pang torneo. Sa dalawahan, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at Madrid 1000, at sa ITF ay nagtala ng ''semifinal'' sa W25 Palma del Río at pitong ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2023–2024 ==== Noong 2023, lumahok si Alexandra Eala sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng ilang WTA torneo gaya ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250, ngunit nakapasok bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000. Sa ITF, nakamit niya ang dalawang titulo (W15 Yecla at W25 Roehampton), at nagtala ng mga ''final'', ''semifinal'', at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, umabot siya sa apat na ''semifinal'' at apat na ''quarterfinal'' sa ITF at WTA, kabilang ang Monastir 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2024, hindi siya nakalusot sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam''. Ang pinakamagandang resulta niya ay ''quarterfinal'' sa Veneto 125. Sa WTA Tour, nagtala siya ng ikalawang yugto sa Miami 1000 at iba pang 125 torneo, ngunit natalo sa unang yugto ng ilang 1000, 500, at 250 na paligsahan. Sa ITF, nakamit niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz, bukod sa mga ''semifinal'' at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Canberra 125, limang ''quarterfinal'' sa mas mataas na antas, at tatlong titulo (W50 Pune, W75 Croissy-Beaubourg, W100 Vitoria-Gasteiz).<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025–2026 ==== Noong 2025, nakamit ni Alexandra Eala ang pinakamalaking tagumpay sa Miami 1000 kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Nakarating din siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250 at nakakuha ng unang panalo sa ''main draw'' ng US Open. Tinamo niya ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125. May ilang ''quarterfinal'' at ''semifinal'' na resulta sa iba’t ibang torneo, ngunit nabigo rin sa mga Grand Slam at ilang WTA 1000. Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, pinakamataas ang ''semifinal'' sa Guangzhou 250 at ''quarterfinal'' sa Italian 1000, bukod sa ikalawang yugto ng French Open.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2026, sinimulan niya ang ''season'' sa Auckland 250 na umabot sa ''semifinal'', ngunit natalo sa unang yugto ng Australian Open. Nagtala siya ng ''quarterfinal'' sa Philippines 125, Abu Dhabi 1000, at Dubai 1000, at umabot sa ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000. Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham, ''semifinal'' sa Berlin 500, at ika-apat na round ng Wimbledon matapos talunin si Świątek. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Auckland 250 at Abu Dhabi 1000, ''quarterfinal'' sa Bad Homburg 500, at iba pang kampanya sa Grand Slam at WTA na nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> Ang kanyang naging resulta sa Wimbledon ay nag-angat sa kanya sa pinakamataas na ranggo sa kanyang karera, na umabot sa ika-28 puwesto sa WTA singles rankings noong Hulyo 13, 2026.<ref name="NewCareerHigh2">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === Kinatawan ni Alexandra Eala ang Pilipinas sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Noong 2021, nakakuha siya ng tatlong tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya (isahan, koponan, at magkahalong dalawahan).<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref> Noong 2022, nagwagi siya ng dalawang tansong medalya sa Palarong Asyano (magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref>{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan ng Pilipinas sa Billie Jean King Cup, kung saan nagtala sila ng 5–0 panalo na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |access-date=Disyembre 2, 2024}}</ref> Noong 2025, sa Palaro ng Timog Silangang Asya, nakamit niya ang gintong medalya sa isahang pangkababaihan, at dalawang tansong medalya sa magkahalong dalawahan at koponan.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Mahilig si Eala sa kaldereta bilang paboritong pagkain, at mas gusto niya ang matcha kaysa kape.<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Marunong siyang magsalita ng Ingles, Kastila, at Tagalog, at paborito niyang torneo ang Wimbledon.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si Maria Sharapova at Rafael Nadal bilang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025 ay nagpatibay sa kanyang reputasyon bilang isa sa mga kilalang atleta ng Pilipinas, at nakatulong sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] [[File:2026-07-13 – President Marcos hails Alex Eala as PH tennis champion, vows full government support.jpg|thumb|Si Bongbong Marcos ay pinarangalan si Eala ng isang Presidential Citation noong Hulyo 2026.]] === Mga pagkilala === Nakatanggap si Alexandra Eala ng maraming parangal sa loob at labas ng bansa. Walong ulit siyang pinarangalan ng Philippine Sportswriters Association mula 2019 hanggang 2026 dahil sa kanyang natatanging tagumpay sa tenis.<ref>Dioquino, Delfin. "Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise." Rappler. Pebrero 17, 2026.</ref> Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya.<ref>"Tatler Asia's Most Influential: Philippines." Tatler Asia. 2021.</ref> Noong 2025, ginawaran siya ng Embahada ng Pilipinas sa Madrid ng Gantimpalang Tanglaw bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>Castillejo, Dyan. "Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain." ABS-CBN. Abril 28, 2025.</ref> Noong 2026, kinilala siya ng Forbes Asia sa listahang "30 Under 30 Asia" para sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>Watson, Rana Wehbe. "30 Under 30 Asia’s Next Icons." Forbes Asia. Mayo 27, 2026.</ref> Tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace sa Maynila noong Hulyo 13, 2026, bilang pagkilala sa kanyang tagumpay sa Wimbledon.<ref>{{Cite news |last=Manahan |first=Jervis |date=Hulyo 13, 2026 |title=Ipinagkaloob ni Pangulong Marcos ang presidential citation sa Filipina tennis star na si Alex Eala |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 |access-date=Hulyo 13, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] g4tn97ur5x8hi42twvb2pzcn57k981j 2216061 2216060 2026-07-14T18:37:16Z Tabilay 153890 2216061 wikitext text/x-wiki Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang eh-YA-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-28 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Hulyo 13 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref name="NewCareerHigh">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa Australian Open 2020 at French Open 2021, at singles sa US Open 2022. Mayroon siyang limang singles at tatlong doubles na titulo sa ITF circuit, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open, final sa Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 championships. Nagsimula siya sa Grand Slam noong 2023, nakapasok sa main draw noong 2025, at ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na round ng Wimbledon 2026. {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,649,015 |singlesrecord = {{tennis record|won=224|lost=135}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=49}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 130 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |updated = Hulyo 13, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya 1985. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission,<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=The Philippine Star |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref> at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=GMA News |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat, ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa San Juan at Colegio San Agustin sa Makati, bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=ABS-CBN News |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong baseliner na gumagamit ng malakas na forehand at matatag na two‑handed backhand upang kontrolin ang palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> Ang kaliwang kamay na topspin niya ay nagtutulak sa bola nang malalim, at mahusay siya sa pagbabalik at sa hard court. Gayunman, nananatiling hamon ang kanyang serve na kulang sa bilis at pagkakaiba‑iba.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Itinampok ng mga dating propesyonal gaya nina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan na palakasin at gawing mas maaasahan ang kanyang serve, kasabay ng mas matibay na kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Sa kanyang paglalakbay bilang propesyonal na manlalaro, nakatrabaho ni Alexandra Eala ang iba’t ibang coach mula sa Rafa Nadal Academy at iba pang eksperto. Sa mga unang taon, si Daniel Gomez ang nagturo sa kanya ng konsistensi at pisikal na kondisyon.<ref name="coach0" /> Pagkatapos, naging mentor niya si Joan Bosch na kasama niya sa mga kampanya sa Miami Open 2025 at Wimbledon 2026.<ref name="coach1" /> Bago ang 2025 season, si Sandro Viaene ang namahala sa kanyang pre‑season training at paghahanda.<ref name="coach1" /> Noong Miami Open 2025, sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan at nagbigay ng mahalagang gabay mula sa karanasan niya bilang coach ni Rafael Nadal.<ref name="coach0" /> Sa Wimbledon 2026, nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang fitness coach mula sa Rafa Nadal Academy, na tumulong sa kanyang pisikal na kondisyon.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Eala ay gumagamit ng Babolat Pure Aero racket. Noong kabataan, ginamit niya ang bersyon ng 2016; sa US Open Juniors 2022, ang 2019 model; at mula 2023, ang Pure Aero 2023 na may mas siksik na string pattern at mas kontroladong pakiramdam.<ref name=":Babolat0" /> Ayon sa mga pagsusuri, ang Pure Aero 2023 ay nagbibigay ng mas mahusay na kontrol at spin, mas komportableng hawak, ngunit bahagyang mas kaunting lakas kumpara sa naunang mga modelo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Bilang junior player, nakamit ni Alexandra Eala ang serye ng mahahalagang titulo sa pandaigdigang tennis. Noong 2013, naging kampeon siya sa 8-and-under division ng Little Mo International Tennis Grand Slam sa Estados Unidos.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Dalawang taon matapos nito, nagwagi siya sa Dubrovnik Dub Bowl para sa 11-and-under sa Croatia.<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, gumawa siya ng kasaysayan bilang wild card champion sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahan ng Orange Bowl kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open kasama si Nugroho.<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-priska-nugroho-australian-open-girls-doubles-title}}</ref> Noong 2021, muling nakamit ang titulo sa French Open doubles kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi rin ng isahan at dalawahan sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Pinakamalaking tagumpay niya sa junior career ay noong 2022, nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na Grand Slam sa US Open matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] ==== 2020–2022 ==== Noong 2020, lumahok si Alexandra Eala sa limang torneo ng ITF sa isahan. Umabot siya sa ikalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Noong 2021, unang sumabak siya sa WTA Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, lumahok siya sa dalawang ITF torneo: ''quarterfinal'' sa W25 Madrid at ''final'' sa W25 Platja d’Aro.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2022, lumahok siya sa WTA Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika. Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng iba pang torneo. Sa dalawahan, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at Madrid 1000, at sa ITF ay nagtala ng ''semifinal'' sa W25 Palma del Río at pitong ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2023–2024 ==== Noong 2023, lumahok si Alexandra Eala sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng ilang WTA torneo gaya ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250, ngunit nakapasok bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000. Sa ITF, nakamit niya ang dalawang titulo (W15 Yecla at W25 Roehampton), at nagtala ng mga ''final'', ''semifinal'', at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, umabot siya sa apat na ''semifinal'' at apat na ''quarterfinal'' sa ITF at WTA, kabilang ang Monastir 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2024, hindi siya nakalusot sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam''. Ang pinakamagandang resulta niya ay ''quarterfinal'' sa Veneto 125. Sa WTA Tour, nagtala siya ng ikalawang yugto sa Miami 1000 at iba pang 125 torneo, ngunit natalo sa unang yugto ng ilang 1000, 500, at 250 na paligsahan. Sa ITF, nakamit niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz, bukod sa mga ''semifinal'' at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Canberra 125, limang ''quarterfinal'' sa mas mataas na antas, at tatlong titulo (W50 Pune, W75 Croissy-Beaubourg, W100 Vitoria-Gasteiz).<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025–2026 ==== Noong 2025, nakamit ni Alexandra Eala ang pinakamalaking tagumpay sa Miami 1000 kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Nakarating din siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250 at nakakuha ng unang panalo sa ''main draw'' ng US Open. Tinamo niya ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125. May ilang ''quarterfinal'' at ''semifinal'' na resulta sa iba’t ibang torneo, ngunit nabigo rin sa mga Grand Slam at ilang WTA 1000. Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, pinakamataas ang ''semifinal'' sa Guangzhou 250 at ''quarterfinal'' sa Italian 1000, bukod sa ikalawang yugto ng French Open.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2026, sinimulan niya ang ''season'' sa Auckland 250 na umabot sa ''semifinal'', ngunit natalo sa unang yugto ng Australian Open. Nagtala siya ng ''quarterfinal'' sa Philippines 125, Abu Dhabi 1000, at Dubai 1000, at umabot sa ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000. Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham, ''semifinal'' sa Berlin 500, at ika-apat na round ng Wimbledon matapos talunin si Świątek. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Auckland 250 at Abu Dhabi 1000, ''quarterfinal'' sa Bad Homburg 500, at iba pang kampanya sa Grand Slam at WTA na nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> Ang kanyang naging resulta sa Wimbledon ay nag-angat sa kanya sa pinakamataas na ranggo sa kanyang karera, na umabot sa ika-28 puwesto sa WTA singles rankings noong Hulyo 13, 2026.<ref name="NewCareerHigh2">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === Kinatawan ni Alexandra Eala ang Pilipinas sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Noong 2021, nakakuha siya ng tatlong tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya (isahan, koponan, at magkahalong dalawahan).<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref> Noong 2022, nagwagi siya ng dalawang tansong medalya sa Palarong Asyano (magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref>{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan ng Pilipinas sa Billie Jean King Cup, kung saan nagtala sila ng 5–0 panalo na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |access-date=Disyembre 2, 2024}}</ref> Noong 2025, sa Palaro ng Timog Silangang Asya, nakamit niya ang gintong medalya sa isahang pangkababaihan, at dalawang tansong medalya sa magkahalong dalawahan at koponan.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Mahilig si Eala sa kaldereta bilang paboritong pagkain, at mas gusto niya ang matcha kaysa kape.<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Marunong siyang magsalita ng Ingles, Kastila, at Tagalog, at paborito niyang torneo ang Wimbledon.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si Maria Sharapova at Rafael Nadal bilang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025 ay nagpatibay sa kanyang reputasyon bilang isa sa mga kilalang atleta ng Pilipinas, at nakatulong sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] [[File:2026-07-13 – President Marcos hails Alex Eala as PH tennis champion, vows full government support.jpg|thumb|Si Bongbong Marcos ay pinarangalan si Eala ng isang Presidential Citation noong Hulyo 2026.]] Nakatanggap si Alexandra Eala ng maraming parangal sa loob at labas ng bansa. Walong ulit siyang pinarangalan ng Philippine Sportswriters Association mula 2019 hanggang 2026 dahil sa kanyang natatanging tagumpay sa tenis.<ref>Dioquino, Delfin. "Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise." Rappler. Pebrero 17, 2026.</ref> Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya.<ref>"Tatler Asia's Most Influential: Philippines." Tatler Asia. 2021.</ref> Noong 2025, ginawaran siya ng Embahada ng Pilipinas sa Madrid ng Gantimpalang Tanglaw bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>Castillejo, Dyan. "Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain." ABS-CBN. Abril 28, 2025.</ref> Noong 2026, kinilala siya ng Forbes Asia sa listahang "30 Under 30 Asia" para sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>Watson, Rana Wehbe. "30 Under 30 Asia’s Next Icons." Forbes Asia. Mayo 27, 2026.</ref> Tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace sa Maynila noong Hulyo 13, 2026, bilang pagkilala sa kanyang tagumpay sa Wimbledon.<ref>{{Cite news |last=Manahan |first=Jervis |date=Hulyo 13, 2026 |title=Ipinagkaloob ni Pangulong Marcos ang presidential citation sa Filipina tennis star na si Alex Eala |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 |access-date=Hulyo 13, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] so1na6nk6b3ci3ssyciur2s1my1c9l6 2216062 2216061 2026-07-14T18:44:13Z Tabilay 153890 /* Mga parangal */ 2216062 wikitext text/x-wiki Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang eh-YA-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-28 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Hulyo 13 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref name="NewCareerHigh">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa Australian Open 2020 at French Open 2021, at singles sa US Open 2022. Mayroon siyang limang singles at tatlong doubles na titulo sa ITF circuit, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open, final sa Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 championships. Nagsimula siya sa Grand Slam noong 2023, nakapasok sa main draw noong 2025, at ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na round ng Wimbledon 2026. {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,649,015 |singlesrecord = {{tennis record|won=224|lost=135}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=49}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 130 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |updated = Hulyo 13, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya 1985. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission,<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=The Philippine Star |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref> at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=GMA News |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat, ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa San Juan at Colegio San Agustin sa Makati, bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=ABS-CBN News |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong baseliner na gumagamit ng malakas na forehand at matatag na two‑handed backhand upang kontrolin ang palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> Ang kaliwang kamay na topspin niya ay nagtutulak sa bola nang malalim, at mahusay siya sa pagbabalik at sa hard court. Gayunman, nananatiling hamon ang kanyang serve na kulang sa bilis at pagkakaiba‑iba.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Itinampok ng mga dating propesyonal gaya nina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan na palakasin at gawing mas maaasahan ang kanyang serve, kasabay ng mas matibay na kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Sa kanyang paglalakbay bilang propesyonal na manlalaro, nakatrabaho ni Alexandra Eala ang iba’t ibang coach mula sa Rafa Nadal Academy at iba pang eksperto. Sa mga unang taon, si Daniel Gomez ang nagturo sa kanya ng konsistensi at pisikal na kondisyon.<ref name="coach0" /> Pagkatapos, naging mentor niya si Joan Bosch na kasama niya sa mga kampanya sa Miami Open 2025 at Wimbledon 2026.<ref name="coach1" /> Bago ang 2025 season, si Sandro Viaene ang namahala sa kanyang pre‑season training at paghahanda.<ref name="coach1" /> Noong Miami Open 2025, sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan at nagbigay ng mahalagang gabay mula sa karanasan niya bilang coach ni Rafael Nadal.<ref name="coach0" /> Sa Wimbledon 2026, nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang fitness coach mula sa Rafa Nadal Academy, na tumulong sa kanyang pisikal na kondisyon.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Eala ay gumagamit ng Babolat Pure Aero racket. Noong kabataan, ginamit niya ang bersyon ng 2016; sa US Open Juniors 2022, ang 2019 model; at mula 2023, ang Pure Aero 2023 na may mas siksik na string pattern at mas kontroladong pakiramdam.<ref name=":Babolat0" /> Ayon sa mga pagsusuri, ang Pure Aero 2023 ay nagbibigay ng mas mahusay na kontrol at spin, mas komportableng hawak, ngunit bahagyang mas kaunting lakas kumpara sa naunang mga modelo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Bilang junior player, nakamit ni Alexandra Eala ang serye ng mahahalagang titulo sa pandaigdigang tennis. Noong 2013, naging kampeon siya sa 8-and-under division ng Little Mo International Tennis Grand Slam sa Estados Unidos.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Dalawang taon matapos nito, nagwagi siya sa Dubrovnik Dub Bowl para sa 11-and-under sa Croatia.<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, gumawa siya ng kasaysayan bilang wild card champion sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahan ng Orange Bowl kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open kasama si Nugroho.<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-priska-nugroho-australian-open-girls-doubles-title}}</ref> Noong 2021, muling nakamit ang titulo sa French Open doubles kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi rin ng isahan at dalawahan sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Pinakamalaking tagumpay niya sa junior career ay noong 2022, nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na Grand Slam sa US Open matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] ==== 2020–2022 ==== Noong 2020, lumahok si Alexandra Eala sa limang torneo ng ITF sa isahan. Umabot siya sa ikalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Noong 2021, unang sumabak siya sa WTA Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, lumahok siya sa dalawang ITF torneo: ''quarterfinal'' sa W25 Madrid at ''final'' sa W25 Platja d’Aro.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2022, lumahok siya sa WTA Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika. Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng iba pang torneo. Sa dalawahan, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at Madrid 1000, at sa ITF ay nagtala ng ''semifinal'' sa W25 Palma del Río at pitong ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2023–2024 ==== Noong 2023, lumahok si Alexandra Eala sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng ilang WTA torneo gaya ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250, ngunit nakapasok bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000. Sa ITF, nakamit niya ang dalawang titulo (W15 Yecla at W25 Roehampton), at nagtala ng mga ''final'', ''semifinal'', at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, umabot siya sa apat na ''semifinal'' at apat na ''quarterfinal'' sa ITF at WTA, kabilang ang Monastir 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2024, hindi siya nakalusot sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam''. Ang pinakamagandang resulta niya ay ''quarterfinal'' sa Veneto 125. Sa WTA Tour, nagtala siya ng ikalawang yugto sa Miami 1000 at iba pang 125 torneo, ngunit natalo sa unang yugto ng ilang 1000, 500, at 250 na paligsahan. Sa ITF, nakamit niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz, bukod sa mga ''semifinal'' at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Canberra 125, limang ''quarterfinal'' sa mas mataas na antas, at tatlong titulo (W50 Pune, W75 Croissy-Beaubourg, W100 Vitoria-Gasteiz).<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025–2026 ==== Noong 2025, nakamit ni Alexandra Eala ang pinakamalaking tagumpay sa Miami 1000 kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Nakarating din siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250 at nakakuha ng unang panalo sa ''main draw'' ng US Open. Tinamo niya ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125. May ilang ''quarterfinal'' at ''semifinal'' na resulta sa iba’t ibang torneo, ngunit nabigo rin sa mga Grand Slam at ilang WTA 1000. Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, pinakamataas ang ''semifinal'' sa Guangzhou 250 at ''quarterfinal'' sa Italian 1000, bukod sa ikalawang yugto ng French Open.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2026, sinimulan niya ang ''season'' sa Auckland 250 na umabot sa ''semifinal'', ngunit natalo sa unang yugto ng Australian Open. Nagtala siya ng ''quarterfinal'' sa Philippines 125, Abu Dhabi 1000, at Dubai 1000, at umabot sa ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000. Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham, ''semifinal'' sa Berlin 500, at ika-apat na round ng Wimbledon matapos talunin si Świątek. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Auckland 250 at Abu Dhabi 1000, ''quarterfinal'' sa Bad Homburg 500, at iba pang kampanya sa Grand Slam at WTA na nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> Ang kanyang naging resulta sa Wimbledon ay nag-angat sa kanya sa pinakamataas na ranggo sa kanyang karera, na umabot sa ika-28 puwesto sa WTA singles rankings noong Hulyo 13, 2026.<ref name="NewCareerHigh2">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === Kinatawan ni Alexandra Eala ang Pilipinas sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Noong 2021, nakakuha siya ng tatlong tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya (isahan, koponan, at magkahalong dalawahan).<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref> Noong 2022, nagwagi siya ng dalawang tansong medalya sa Palarong Asyano (magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref>{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan ng Pilipinas sa Billie Jean King Cup, kung saan nagtala sila ng 5–0 panalo na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |access-date=Disyembre 2, 2024}}</ref> Noong 2025, sa Palaro ng Timog Silangang Asya, nakamit niya ang gintong medalya sa isahang pangkababaihan, at dalawang tansong medalya sa magkahalong dalawahan at koponan.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Mahilig si Eala sa kaldereta bilang paboritong pagkain, at mas gusto niya ang matcha kaysa kape.<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Marunong siyang magsalita ng Ingles, Kastila, at Tagalog, at paborito niyang torneo ang Wimbledon.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si Maria Sharapova at Rafael Nadal bilang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025 ay nagpatibay sa kanyang reputasyon bilang isa sa mga kilalang atleta ng Pilipinas, at nakatulong sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] [[File:2026-07-13 – President Marcos hails Alex Eala as PH tennis champion, vows full government support.jpg|thumb|Si [[Bongbong Marcos]] ay pinarangalan si Eala ng isang Presidential Citation noong Hulyo 2026.]] Nakatanggap si Alexandra Eala ng maraming parangal sa loob at labas ng bansa. Walong ulit siyang pinarangalan ng Philippine Sportswriters Association mula 2019 hanggang 2026 dahil sa kanyang natatanging tagumpay sa tenis.<ref>Dioquino, Delfin. "Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise." Rappler. Pebrero 17, 2026.</ref> Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya.<ref>"Tatler Asia's Most Influential: Philippines." Tatler Asia. 2021.</ref> Noong 2025, ginawaran siya ng Embahada ng Pilipinas sa Madrid ng Gantimpalang Tanglaw bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>Castillejo, Dyan. "Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain." ABS-CBN. Abril 28, 2025.</ref> Noong 2026, kinilala siya ng Forbes Asia sa listahang "30 Under 30 Asia" para sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>Watson, Rana Wehbe. "30 Under 30 Asia’s Next Icons." Forbes Asia. Mayo 27, 2026.</ref> Tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace sa Maynila noong Hulyo 13, 2026, bilang pagkilala sa kanyang tagumpay sa Wimbledon.<ref>{{Cite news |last=Manahan |first=Jervis |date=Hulyo 13, 2026 |title=Ipinagkaloob ni Pangulong Marcos ang presidential citation sa Filipina tennis star na si Alex Eala |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 |access-date=Hulyo 13, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] iop5sxt8quru8tsvhftqi5ilcr51p7i 2216087 2216062 2026-07-15T03:02:55Z Tabilay 153890 /* */ 2216087 wikitext text/x-wiki Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=Pagbigkas sa Filipino: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang eh-YA-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-28 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Hulyo 13 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref name="NewCareerHigh">{{Cite web |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high No. 28 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph//2026/07/13/alex-eala-rises-to-career-high-no-28-in-wta-rankings |access-date=July 13, 2026 |website=Manila Bulletin |language=en}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa Australian Open 2020 at French Open 2021, at singles sa US Open 2022. Mayroon siyang limang singles at tatlong doubles na titulo sa ITF circuit, at mula 2025 hanggang 2026 ay nagtala ng mahahalagang tagumpay kabilang ang semifinal sa Miami Open, final sa Eastbourne Open, at dalawang WTA 125 championships. Nagsimula siya sa Grand Slam noong 2023, nakapasok sa main draw noong 2025, at ang pinakamagandang resulta niya ay ang ikaapat na round ng Wimbledon 2026. {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg |image_upright = .8 |caption = Si Eala sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], Pilipinas |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = Marso 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br>Lluc Bauza (Tagasanay sa Kalakasan ng Katawan) |careerprizemoney = [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]2,649,015 |singlesrecord = {{tennis record|won=224|lost=135}} |singlestitles = 2 WTA 125, 5 ITF |highestsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |currentsinglesranking = Blg. 28 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=49}} |doublestitles = 3 ITF |highestdoublesranking = Blg. 88 (ika 4 ng Mayo, 2026) |currentdoublesranking = Blg. 130 (ika 13 ng Hulyo, 2026) |updated = Hulyo 13, 2026 |AustralianOpenresult = 1R (2026) |FrenchOpenresult = 1R (2025,2026) |Wimbledonresult = 4R (2026) |USOpenresult = 2R (2025) |AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) |WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{Medal|Sport|[[Palaro ng Timog Silangang Asya]]}} {{MedalGold | 2025 sa Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze | 2025 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze | 2021 sa Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|[[Palarong Asyano]]}} {{MedalBronze | 2022 sa Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze|2022 sa Hangzhou|Magkahalong dalawahan}} }} == Maagang yugto ng buhay == Si Alex Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon, kina Michael Eala, isang ehekutibo sa negosyo,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |access-date=26 Marso 2026|language=en}}</ref> at Rosemarie Maniego-Eala, dating CFO ng Globe Telecom at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya 1985. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission,<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025 |work=The Philippine Star |date=Marso 28, 2025|language=en}}</ref> at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=GMA News |date=Abril 23, 2026|language=en}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=ABS-CBN News|language=en}}</ref> Nagsimula si Eala sa tenis sa edad na apat, ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang tagasanay.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa San Juan at Colegio San Agustin sa Makati, bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=ABS-CBN News |date=Oktubre 22, 2022|language=en}}</ref> == Estilo ng paglalaro == Si Eala ay kilala bilang isang agresibong baseliner na gumagamit ng malakas na forehand at matatag na two‑handed backhand upang kontrolin ang palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=Marso 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |access-date=Enero 24, 2026 |website=Tennis.com |language=en}}</ref> Ang kaliwang kamay na topspin niya ay nagtutulak sa bola nang malalim, at mahusay siya sa pagbabalik at sa hard court. Gayunman, nananatiling hamon ang kanyang serve na kulang sa bilis at pagkakaiba‑iba.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=Enero 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |access-date=Enero 24, 2026 |website=ESPN |language=en}}</ref> Itinampok ng mga dating propesyonal gaya nina Greg Rusedski, Andrea Petkovic, at Martina Navratilova ang pangangailangan na palakasin at gawing mas maaasahan ang kanyang serve, kasabay ng mas matibay na kondisyon.<ref>{{Cite web |date=Marso 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=Marso 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> === Mga tagapagsanay === Sa kanyang paglalakbay bilang propesyonal na manlalaro, nakatrabaho ni Alexandra Eala ang iba’t ibang coach mula sa Rafa Nadal Academy at iba pang eksperto. Sa mga unang taon, si Daniel Gomez ang nagturo sa kanya ng konsistensi at pisikal na kondisyon.<ref name="coach0" /> Pagkatapos, naging mentor niya si Joan Bosch na kasama niya sa mga kampanya sa Miami Open 2025 at Wimbledon 2026.<ref name="coach1" /> Bago ang 2025 season, si Sandro Viaene ang namahala sa kanyang pre‑season training at paghahanda.<ref name="coach1" /> Noong Miami Open 2025, sumali si Toni Nadal sa kanyang koponan at nagbigay ng mahalagang gabay mula sa karanasan niya bilang coach ni Rafael Nadal.<ref name="coach0" /> Sa Wimbledon 2026, nakatrabaho rin niya si Lluc Bauzá, isang fitness coach mula sa Rafa Nadal Academy, na tumulong sa kanyang pisikal na kondisyon.<ref name="coach2" /> === Kagamitan === Si Eala ay gumagamit ng Babolat Pure Aero racket. Noong kabataan, ginamit niya ang bersyon ng 2016; sa US Open Juniors 2022, ang 2019 model; at mula 2023, ang Pure Aero 2023 na may mas siksik na string pattern at mas kontroladong pakiramdam.<ref name=":Babolat0" /> Ayon sa mga pagsusuri, ang Pure Aero 2023 ay nagbibigay ng mas mahusay na kontrol at spin, mas komportableng hawak, ngunit bahagyang mas kaunting lakas kumpara sa naunang mga modelo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Eriksson |first=Jonas |date=2022-08-03 |title=Babolat Pure Aero 2023 Review |url=https://www.tennisnerd.net/gear/racquets/racquet-reviews/babolat-pure-aero-2023-review/27564 |access-date=2026-06-27 |website=Tennisnerd.net |language=en-US}}</ref> == Karera == === Dyunyor === Bilang junior player, nakamit ni Alexandra Eala ang serye ng mahahalagang titulo sa pandaigdigang tennis. Noong 2013, naging kampeon siya sa 8-and-under division ng Little Mo International Tennis Grand Slam sa Estados Unidos.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |language=en-US |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis |access-date=May 31, 2026}}</ref> Dalawang taon matapos nito, nagwagi siya sa Dubrovnik Dub Bowl para sa 11-and-under sa Croatia.<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> Noong 2018, gumawa siya ng kasaysayan bilang wild card champion sa Les Petits As – Le Mondial Lacoste sa Pransiya.<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> Noong 2019, napanalunan niya ang titulo sa dalawahan ng Orange Bowl kasama si Laskevich.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya ng junior doubles sa Australian Open kasama si Nugroho.<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-priska-nugroho-australian-open-girls-doubles-title}}</ref> Noong 2021, muling nakamit ang titulo sa French Open doubles kasama si Selekhmeteva,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref> at nagwagi rin ng isahan at dalawahan sa Trofeo Bonfiglio sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina|first=Rosy|date=Hulyo 17, 2021|title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors|work=ABS CBN News|url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan|language=en}}</ref> Pinakamalaking tagumpay niya sa junior career ay noong 2022, nang maging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles na Grand Slam sa US Open matapos talunin si Havlíčková sa final.<ref>{{Cite web |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal na karera === [[File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alex_Eala_2024_US_Open_2b.jpg|thumb|Si Eala habang nagsasanay bilang paghahanda para sa US Open ng 2024.]] ==== 2020–2022 ==== Noong 2020, lumahok si Alexandra Eala sa limang torneo ng ITF sa isahan. Umabot siya sa ikalawang yugto ng W25 Las Palmas, W15 Castellón, at W15 Monastir, habang nagtapos sa unang yugto ng W15 Las Palmas at W15 Melilla.<ref name="WTAEALAPROF">{{cite web |title=WTA Official: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches |access-date=Oktubre 5, 2025 |publisher=Women's Tennis Association|language=en}}</ref> Noong 2021, unang sumabak siya sa WTA Miami Open ngunit hindi nakalusot sa pagpapakuwalipika. Sa Cluj-Napoca 250, nakapasok siya sa pangunahing torneo at umabot hanggang sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, lumahok siya sa dalawang ITF torneo: ''quarterfinal'' sa W25 Madrid at ''final'' sa W25 Platja d’Aro.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2022, lumahok siya sa WTA Miami 1000 at Madrid 1000 ngunit natalo sa unang yugto at sa pagpapakuwalipika. Sa ITF, nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa ''semifinal'' ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar, at sa ''quarterfinal'' ng iba pang torneo. Sa dalawahan, nakapaglaro siya sa Miami 1000 at Madrid 1000, at sa ITF ay nagtala ng ''semifinal'' sa W25 Palma del Río at pitong ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo.<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2023–2024 ==== Noong 2023, lumahok si Alexandra Eala sa rawnd ng pagpapakuwalipika ng Australian Open ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng ilang WTA torneo gaya ng Thailand 250, Osaka 250, Guangzhou 250, at Monastir 250, ngunit nakapasok bilang ''wildcard'' sa Miami 1000 at Madrid 1000. Sa ITF, nakamit niya ang dalawang titulo (W15 Yecla at W25 Roehampton), at nagtala ng mga ''final'', ''semifinal'', at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, umabot siya sa apat na ''semifinal'' at apat na ''quarterfinal'' sa ITF at WTA, kabilang ang Monastir 250.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2024, hindi siya nakalusot sa nagkuwalipika ng apat na ''Grand Slam''. Ang pinakamagandang resulta niya ay ''quarterfinal'' sa Veneto 125. Sa WTA Tour, nagtala siya ng ikalawang yugto sa Miami 1000 at iba pang 125 torneo, ngunit natalo sa unang yugto ng ilang 1000, 500, at 250 na paligsahan. Sa ITF, nakamit niya ang unang malaking titulo sa W100 Vitoria-Gasteiz, bukod sa mga ''semifinal'' at ''quarterfinal'' sa iba’t ibang torneo. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Canberra 125, limang ''quarterfinal'' sa mas mataas na antas, at tatlong titulo (W50 Pune, W75 Croissy-Beaubourg, W100 Vitoria-Gasteiz).<ref name="WTAEALAPROF" /> ==== 2025–2026 ==== Noong 2025, nakamit ni Alexandra Eala ang pinakamalaking tagumpay sa Miami 1000 kung saan umabot siya sa ''semifinal'' matapos talunin ang Blg. 2 sa mundo. Nakarating din siya sa unang pangwakas ng WTA sa Eastbourne 250 at nakakuha ng unang panalo sa ''main draw'' ng US Open. Tinamo niya ang unang propesyonal na titulo sa Guadalajara 125. May ilang ''quarterfinal'' at ''semifinal'' na resulta sa iba’t ibang torneo, ngunit nabigo rin sa mga Grand Slam at ilang WTA 1000. Sa ITF, tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto. Sa dalawahan, pinakamataas ang ''semifinal'' sa Guangzhou 250 at ''quarterfinal'' sa Italian 1000, bukod sa ikalawang yugto ng French Open.<ref name="WTAEALAPROF" /> Noong 2026, sinimulan niya ang ''season'' sa Auckland 250 na umabot sa ''semifinal'', ngunit natalo sa unang yugto ng Australian Open. Nagtala siya ng ''quarterfinal'' sa Philippines 125, Abu Dhabi 1000, at Dubai 1000, at umabot sa ika-apat na rawnd ng Indian Wells at Miami 1000. Sa damuhan, nakamit niya ang ikalawang WTA 125 na titulo sa Birmingham, ''semifinal'' sa Berlin 500, at ika-apat na round ng Wimbledon matapos talunin si Świątek. Sa dalawahan, nagtala siya ng ''semifinal'' sa Auckland 250 at Abu Dhabi 1000, ''quarterfinal'' sa Bad Homburg 500, at iba pang kampanya sa Grand Slam at WTA na nagtapos sa unang yugto.<ref name="WTAEALAPROF" /> Ang kanyang naging resulta sa Wimbledon ay nag-angat sa kanya sa pinakamataas na ranggo sa kanyang karera, na umabot sa ika-28 puwesto sa WTA singles rankings noong Hulyo 13, 2026.<ref name="Sengupta-2026">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 13, 2026 |title=Alex Eala returns home with new career-high ranking |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-ranking-july-13-2026/ |access-date=July 13, 2026 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> == Ibang larangan == === Pambansang koponan === Kinatawan ni Alexandra Eala ang Pilipinas sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Noong 2021, nakakuha siya ng tatlong tansong medalya sa Palaro ng Timog Silangang Asya (isahan, koponan, at magkahalong dalawahan).<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=Mayo 20, 2022 |title=Si Alex Eala ay nakuntento sa tansong medalya sa women’s singles. |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |access-date=Mayo 20, 2022|language=en}}</ref> Noong 2022, nagwagi siya ng dalawang tansong medalya sa Palarong Asyano (magkahalong dalawahan at isahang pangkababaihan).<ref>{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=Setyembre 29, 2023 |title=Si Alex Eala ay nakakuha ng ikalawang tansong medalya sa Palarong Asya kasama si Alcantara sa dalawan. |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |access-date=Setyembre 29, 2023}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan ng Pilipinas sa Billie Jean King Cup, kung saan nagtala sila ng 5–0 panalo na nagresulta sa promosyon sa pangalawang pangkat.<ref>{{cite news |last=Morales |first=Luisa |date=Disyembre 2, 2024 |title=Si Alex Eala ay nagagalak na pamunuan ang Team Philippines sa pag-angat sa BJK Cup sa Bahrain. |language=en |website=One Sports |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |access-date=Disyembre 2, 2024}}</ref> Noong 2025, sa Palaro ng Timog Silangang Asya, nakamit niya ang gintong medalya sa isahang pangkababaihan, at dalawang tansong medalya sa magkahalong dalawahan at koponan.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=Disyembre 18, 2025 |title=Si Alex Eala ay nagwagi ng gintong medalya sa tennis sa SEA Games, at tinapos ang mahabang tagtuyot para sa Pilipinas. |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |access-date=Disyembre 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> === Mga isponsorsip === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=Hulyo 25, 2025 |title=Nagbubukas si Alex Eala Tungkol sa Buhay |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet|access-date=Hulyo 25, 2025|language=en}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga pag-endorso mula sa Babolat, Nike, at [[Bangko ng Kapuluang Pilipinas|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Si Alex Eala ay pumirma bilang pinakabagong endorser ng BPI.|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/|language=en}}</ref> bago naging tagapagsulong ng tatak ng [[Milo (inumin)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2026 |title=Inilunsad ang MILO Active Pilipinas kasama si Eala bilang bagong ambassador. |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html|access-date=Pebrero 23, 2026|language=en}}</ref> === Pansariling buhay === Mahilig si Eala sa kaldereta bilang paboritong pagkain, at mas gusto niya ang matcha kaysa kape.<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=Pebrero 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Marunong siyang magsalita ng Ingles, Kastila, at Tagalog, at paborito niyang torneo ang Wimbledon.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=Hulyo 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=Hulyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Itinuturing niya si Maria Sharapova at Rafael Nadal bilang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=Hulyo 19, 2025 |title=Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=Nobyembre 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=Pebrero 23, 2026 |website=Inquirer |language=en}}</ref> Ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025 ay nagpatibay sa kanyang reputasyon bilang isa sa mga kilalang atleta ng Pilipinas, at nakatulong sa pagpapalaganap ng kasikatan ng tenis sa bansa.<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times |language=en}}</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] [[File:2026-07-13 – President Marcos hails Alex Eala as PH tennis champion, vows full government support.jpg|thumb|Si [[Bongbong Marcos]] ay pinarangalan si Eala ng isang Presidential Citation noong Hulyo 2026.]] Nakatanggap si Alexandra Eala ng maraming parangal sa loob at labas ng bansa. Walong ulit siyang pinarangalan ng Philippine Sportswriters Association mula 2019 hanggang 2026 dahil sa kanyang natatanging tagumpay sa tenis.<ref>Dioquino, Delfin. "Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise." Rappler. Pebrero 17, 2026.</ref> Noong 2021, isinama siya ng Tatler Asia sa listahan ng Pinakamakapangyarihan sa Asya.<ref>"Tatler Asia's Most Influential: Philippines." Tatler Asia. 2021.</ref> Noong 2025, ginawaran siya ng Embahada ng Pilipinas sa Madrid ng Gantimpalang Tanglaw bilang pagkilala sa kanyang ambag sa ugnayan ng Pilipinas at Espanya.<ref>Castillejo, Dyan. "Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain." ABS-CBN. Abril 28, 2025.</ref> Noong 2026, kinilala siya ng Forbes Asia sa listahang "30 Under 30 Asia" para sa Libangan at Palakasan dahil sa kanyang papel sa pag-angat ng Pilipinas sa pandaigdigang tenis.<ref>Watson, Rana Wehbe. "30 Under 30 Asia’s Next Icons." Forbes Asia. Mayo 27, 2026.</ref> Tumanggap siya ng Presidential Citation sa Malacañang Palace sa Maynila noong Hulyo 13, 2026, bilang pagkilala sa kanyang tagumpay sa Wimbledon.<ref>{{Cite news |last=Manahan |first=Jervis |date=Hulyo 13, 2026 |title=Ipinagkaloob ni Pangulong Marcos ang presidential citation sa Filipina tennis star na si Alex Eala |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 |access-date=Hulyo 13, 2026}}</ref> == Mga tala == === Mga torneyong sinalihan ni Eala === Ito ang mga torneo na sinalihan ni Eala.<ref>{{Cite web |last=Teodoro Robert |first=Abilay |date=June 15, 2026 |title=Alex Eala Tournaments |url=https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches |access-date=June 15, 2026 |website=TV Philippines Wiki |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] * [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/AlexEalaMatches Mga listahan ng torneo ni Alex Eala sa Fandom (sa wikang ingles)] {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] d74wc3uvwt0i0s9b67d0nfssxhenfhs 0 337506 2216045 2215775 2026-07-14T13:46:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2216045 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | honorific_prefix = <!--Honorific prefix for a respected elder in Fu Yabing's ethnic group--> | name = Haja Amina Appi | image = | image_size = 230px | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1925|06|25}} | birth_place = | death_date = {{Death date and age|2013|04|02|1925|06|25}} | death_place = | resting_place = | nationality = Pilipino | education = | alma_mater = | known_for = Paghahabi ng banig | notable_works = | style = ''Tepo'' | movement = | spouse = | partner = | parents = | father = | mother = | relatives = | family = | awards = {{awd|[[Gawad sa Manlilikha ng Bayan]]|2004}} | elected = | patrons = | memorials = | website = <!-- {{URL|Example.com}} --> | module = }} Si '''Haja Amina Appi''' (Hunyo 25, 1925 - Abril 2, 2013) ay isang [[Kababaihan sa Pilipinas|Pilipinang]] ginawaran ng parangal bilang [[Gawad sa Manlilikha ng Bayan|Manlilikha ng Bayan]] ng 2004 dahil sa kanyang kadalubhasaan sa paghahabi ng banig gamit ang pamamaraan na ''tepo'' ng katutubong komunidad ng Sama.<ref name=":0">{{Cite web |last=Tobias |first=Maricris Jan |title=National Living Treasures: Haja Amina Appi |url=https://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/gamaba/national-living-treasures-haja-amina-appi/?__cf_chl_rt_tk=iIgcXMj1fJ9XALOvWcd4WCOg6GFp43_gNH0r0yfdoow-1774511007-1.0.1.1-sx4lm.5wtlIh0KwwqBSyBvXXMqXT8mynh.xapbOz5AU |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=National Commission for Culture and the Arts - Republic of the Philippines }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> ==Personal na buhay== Isinilang si Haja Amina Appi noong Hunyo 25, 1925. Nanirahan siya sa Ungos Matata sa bayan ng [[Tandubas]] sa lalawigan ng [[Tawi-Tawi|Tawi-tawi]].<ref name=":1">{{Cite web |last=Tobias |first=Maricris Jan |title=Weaving Color Into Culture |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000210784 |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=UNESCO UNESDOC Digital Library}}</ref> Namatay siya noong Abril 2, 2013.<ref>{{Cite web |last=Cabato |first=Luisa |date=2025-07-17 |title=Marcos sets centennial year for Manlilikha ng Bayan Haja Amina Appi |url=https://newsinfo.inquirer.net/2083062/marcos-sets-centennial-year-for-manlilikha-ng-bayan-haja-amina-appi |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref name=":0" /> ==Manghahabi== Kumukuha si Haja Amina Appi ng mga dahon ng pandan sa likod ng kanilang bahay sa Ungos Matata at kanyang ginagamit upang makahabi ng banig gamit ang tradisyunal na pamamaraan ng Sama na tinatawag na ''tepo''.<ref name=":1" /> Inaalisan ni Appi ng mga tinik ang mga dahon ng pandan gamit ang isang kutsilyo. Pinuputol niya ang mga ito gamit ang isang manipis na piraso ng kahoy na may matutulig na ngipin na tinatawag na ''jangat deyum''. Ang resulta ng prosesong ito ay makikitid na mga tadyang. Pinatutuyo niya sa araw ang mga tadyang at pinipipi sa ilalim ng isang malaking troso. Kinukulayan niya ang mga ito sa pamamagitan ng pagpapakulo gamit ang ''anjibi'' na isang komersyal na pulbos na pangulay. Paulit-ulit na dinudurog ni Appi ang mga nakulayang tangkay ng dahon ng pandan gamit ang paggoso o mabigat na troso upang ang mga ito ay maayos na matuyo at hindi nagiging malutong. <ref name=":0" /><ref name=":1" /> Sa paggawa ng banig ay ginagamit ni Appi ang tradisyunal na pamamaraan subalit bumubuo siya ng kanyang sariling mga modernong disenyo gamit ang paghahalo ng mga kulay at biswalisasyon at pagpapatupad ng kanyang mga sariling disenyo.<ref name=":0" /> ==Manlilikha ng Bayan== Pinarangalan si Haja Amina Appi bilang Manlilikha ng Bayan noong 2004 dahil sa kanyang kahusayan sa paghabi ng banig gamit ang tradisyunal na paghahabi ng mga Sama na matatagpuan sa Ungos Matata.<ref name=":0" /> Simula Hunyo 25, 2025 hanggang Huno 24, 2026 ay idineklara ni Pangulong [[Bongbong Marcos|Ferdinand Marcos Jr]]. bilang Sentenyal na Taong ng Manlilikha ng Bayan na si Haja Amina Appi.<ref>{{Cite web |title=Proclamation No. 963 Declaring the Period 25 June 2025 to 24 June 2026 as the Centennial Year of Manlilikha ng Bayan Haja Amina Appi |url=https://www.officialgazette.gov.ph/downloads/2025/07jul/20250704-PROC-963-FRM.pdf |url-status=live |access-date=2026-03-26 |website=Official Gazette of the Republic of the Philippines}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Panlabas na link== * [https://www.youtube.com/watch?v=jUKCQh56mPo Itinatampok si Haja Amina Appi sa ''Youtube channel'' ng UNESCO ICHCAP] pyii11qunixmkug9bvq5661maac9vu2 2 338444 2216117 2214337 2026-07-15T08:18:02Z KyutKoTalaga 152379 2216117 wikitext text/x-wiki Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. oypzureeakd4tdnziorwxns2n1dsn17 2216118 2216117 2026-07-15T08:18:42Z KyutKoTalaga 152379 2216118 wikitext text/x-wiki Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. == Mga Sanggunian == {{reflist}} onkg0jq87r98h1m0h6qb01pe3jfs26d 2216119 2216118 2026-07-15T08:20:30Z KyutKoTalaga 152379 2216119 wikitext text/x-wiki Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. == Mga Sanggunian == {{reflist}} o5a7hccs6rpbq7pqs0afct4ot8cbasd 2216120 2216119 2026-07-15T08:21:32Z KyutKoTalaga 152379 2216120 wikitext text/x-wiki Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[mitolohiyang Pilipino]]. == Mga Sanggunian == {{reflist}} sre5reebac67ej4pd13ier5ihelp95g 2216121 2216120 2026-07-15T08:23:31Z KyutKoTalaga 152379 2216121 wikitext text/x-wiki Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. == Mga Sanggunian == {{reflist}} ojlkfmwk9ngvz0f20qdk6wbapm8auqd 2216122 2216121 2026-07-15T08:25:58Z KyutKoTalaga 152379 2216122 wikitext text/x-wiki Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. == Mga Sanggunian == {{reflist}} 56d3hjpit84mqarenvnwt60pnhqsuau 2216133 2216122 2026-07-15T08:46:54Z KyutKoTalaga 152379 2216133 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = Forgotten Island poster.jpeg | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|25|United States}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. == Mga Sanggunian == {{reflist}} 23y0eqj6ww5pvyq8gh0i7jr79omqmko 2216134 2216133 2026-07-15T08:47:54Z KyutKoTalaga 152379 2216134 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|25|United States}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. == Mga Sanggunian == {{reflist}} 4jd9arju0cw3hdwn5x7thib6ugjtvu2 2216135 2216134 2026-07-15T08:54:01Z KyutKoTalaga 152379 2216135 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|25|United States}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. == Mga Sanggunian == {{reflist}} ji1zzfne7h99ih9g12vjl1pegwkx3c5 2216136 2216135 2026-07-15T08:55:10Z KyutKoTalaga 152379 2216136 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|25|United States}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY MAAASAHANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. == Mga Sanggunian == {{reflist}} 9si2zi82q15b2ber594fmpohkuwdcb9 2216137 2216136 2026-07-15T09:00:04Z KyutKoTalaga 152379 2216137 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. == Mga Sanggunian == {{reflist}} gi8w3xs2etimrncl2zufd1gfsdbegia 2216139 2216137 2026-07-15T09:04:34Z KyutKoTalaga 152379 /* Banghay */ 2216139 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} rcvrfij4lih4oajwfyn9kb2sxwhwj5n 2216140 2216139 2026-07-15T09:07:54Z KyutKoTalaga 152379 2216140 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] fj3atxeg6ifhpyl727kwuvkyh4nzs5j 2216150 2216140 2026-07-15T09:12:36Z KyutKoTalaga 152379 Tinatanggal ang lahat ng nilalaman mula sa pahina 2216150 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 338722 2216106 2215112 2026-07-15T07:48:16Z KyutKoTalaga 152379 2216106 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Alitan sa Bajo de Masinloc | partof = mga Alitan sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas | image = {{Location map | South China Sea | width = 300px | float = center | border = none | caption = Lokasyon ng ''Bajo de Masinloc'' | alt = | relief = | AlternativeMap = | overlay_image = | label = Bajo de Masinloc | label_size = | position = bottom | background = | mark = | marksize = | link = | lat_deg = 15 | lat_min = 11 | lat_sec = | lat_dir = N | lon_deg = 117 | lon_min = 46 | lon_sec = | lon_dir = E }} | caption = | date = 8 Abril 2012 – kasalukuyan<br />({{Age in years, months, weeks and days|month=4|day=8|year=2012}}) | place = [[Bajo de Masinloc]], [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]]<br /> {{coord|15|11|N|117|46|E|dim:100000|display=inline,title}} | status = Nagpapatuloy <br> * Pagbaba ng tensiyon sa pagitan ng mga bansang umaangkin {{br}} * Nasa aktuwal na kontrol ng Tsina ang Bajo de Masinloc | combatant1 = ''{{flag|Pilipinas|size=25px}}'' *[[Kawanihan ng Pangisdaan at Yamang-tubig]] *[[Atin Ito Coalition]] | combatant2 = ''{{flag|Tsina|size=25px}}'' *{{flagicon image|China Maritime Safety Administration racing stripe.svg|size=23px}} [[Administrasyon sa Kaligtasang Pandagat ng Tsina]] *[[Milisyang Pandagat ng Tsina]] *Pangasiwaan sa Pagpapatupad ng Batas sa Pangisdaan ng Tsina | units1 = {{flagicon image|Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg}} [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] *{{flagicon image|Naval Jack of the Philippines.svg|size=23px}} [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] **{{flagicon image|Naval Jack of the Philippines.svg|size=23px}} [[BRP Gregorio del Pilar (PF-15)|BRP Gregorio del Pilar]] *{{flagicon image|Flag of the Philippine Air Force.svg|size=23px}} [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] **NC-212i {{flagicon image|Flag of the Philippine Coast Guard (PCG).svg|size=23px}} [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} Mga Sibilyan at Bangkang Mangigisda {{flagdeco|Philippines|size=23px}} Datu Cabaylo-''class multi-mission offshore vessel'' *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} [[BRP Datu Sanday (MMOV-3002)]] *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} [[BRP Datu Bankaw]] *{{flagdeco|Philippines|size=23px}} BRP Datu Tamblot | units2 = {{flagicon image|Flag of the People's Liberation Army.svg}} [[Hukbong Mapagpalaya ng Bayan]] *{{flagicon image|Naval Ensign of the People's Republic of China.svg|size=23px}} [[Hukbong Dagat ng Hukbong Mapagpalaya ng Bayan]] **{{flagicon image|China Marine Surveillance racing stripe.svg|size=23px}} [[Pangangasiwaang Pandagat ng Tsina]] ***{{flagicon image|China Marine Surveillance racing stripe.svg|size=23px}} ''[[Haijian 75|Zhongguo Haijian 75]]'' ***{{flagicon image|China Marine Surveillance racing stripe.svg|size=23px}} ''[[Haijian 84|Zhongguo Haijian 84]]'' *{{air force|CHN}} {{flagicon image|China Coast Guard racing stripe.svg|size=23px}} [[Tanod Baybayin ng Tsina]] *{{flagdeco|China|size=23px}} Mga Sibilyan at Bangkang Mangigisda | strength1 = | strength2 = | casualties1 = 3 Bangkang Pang-mangigisda ang nasira<br/>1 Sasakyang Pandagat na nagpapatrolya ang nasira<br/>2 Mangingisda ang nasugatan | casualties2 = }} Ang '''Alitan sa Bajo de Masinloc'''{{efn-la|Kilala rin bilang '''Alitan sa Scarborough Shoal''', '''Alitan sa Buhanginan ng Panatag''' o '''Alitan sa Buhanginan ng Panacot'''.}} ay isang alitan sa pagitan ng [[Pilipinas]] at ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] hinggil sa [[Bajo de Masinloc]]. Nagsimula ang paglala ng tensiyon noong 8 Abril 2012 matapos tangkaing dakpin ng [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ang walong sasakyang pangisda ng mga mangingisdang Tsino mula sa kalupaang Tsina malapit sa bahura,<ref name="inqtimeline" /> na nagbunga sa aktuwal na pagkontrol ng [[Republikang Bayan ng Tsina]] sa atol. == Pangkalahatang-ideya == [[File:Scarborough Shoal Landsat.jpg|thumb|upright=1.4|Imahe ng [[Landsat 7]] sa Bajo de Masinloc]] Ang [[Bajo de Masinloc]] ay isang [[Sigalot sa Teritoryo|pinag-aagawang]] [[atol]] na inaangkin ng [[Tsina]] at ng [[Pilipinas]]. Noong Abril 8, 2012, namataan ng isang eroplanong nagsasagawa ng pagmamatyag ng [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ang walong bangkang pangisda ng Tsina na nakahimpil sa katubigan ng [[Bajo de Masinloc]]. Ipinadala rin ng [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ang [[BRP Gregorio del Pilar (PF-15)|''BRP Gregorio del Pilar'']] sa araw ding iyon upang magsiyasat sa paligid ng [[Bajo de Masinloc]], at na kumpirma nito ang presensiya ng mga bangkang pangisda at ang nagpapatuloy ang mga gawain nito. Noong 10 Abril 2012, dumating ang ''BRP Gregorio del Pilar'' upang siyasatin ang huli ng mga bangkang pangisda. Iginiit ng pangkat ng mga inspektor na Pilipino na natuklasan nila ang mga iligal na nakolektang [[Sagay|korales]], [[higanteng kabibe]], at mga buhay na [[Pating|pating]] sa loob ng unang sasakyang pangisda na sinakyan ng pangkat. Iniulat ng ''BRP Gregorio del Pilar'' na tinangka nilang arestuhin ang mga mangingisdang Tsino, ngunit hinarangan sila ng mga barko ng Pangangasiwang Pandagat ng Tsina, ang [[Haijian 75|China Marine Surveillance 75]] (''Zhongguo Haijian 75'') at [[Haijian 84|China Marine Surveillance 84]] (''Zhongguo Haijian 84''). Mula noon, nagpatuloy ang tensiyon sa pagitan ng dalawang bansa.<ref name=inqtimeline>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/36003/scarborough-shoal-standoff-a-historicaltimeline|title=Scarborough shoal standoff: A timeline|newspaper=Philippine Daily Inquirer|access-date=15 May 2016}}</ref><ref>{{cite news |author=Santos |first=Tina G. |date=April 11, 2012 |title=PH, Chinese naval vessels in Scarborough Shoal standoff |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://globalnation.inquirer.net/32341/ph-chinese-naval-vessels-in-scarborough-shoal-standoff |access-date=15 May 2016}}</ref><ref>[http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20120510000068&cid=1101&MainCatID=11 Scarborough Shoal standoff could lead to war: Duowei｜Politics｜News｜WantChinaTimes.com<!-- Bot generated title -->]</ref> Ang karanasan sa alitan ang kalaunang nag-udyok sa Pilipinas na magsimula ng isang [[Pilipinas v. Tsina|kasong arbitrasyon]].<ref name=":04">{{Cite book |last=Wang |first=Frances Yaping |title=The Art of State Persuasion: China's Strategic Use of Media in Interstate Disputes |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2024 |isbn=9780197757512}}</ref>{{Rp|page=121}} == Mga reaksiyon at mga Kaugnay na insidente == === 2012 === ==== Panawagan para sa boykot ng Tsina ==== * Isang hindi matagumpay na panawagan ang isinagawa sa Pilipinas upang [[Boykot|iboykot]] ang mga produktong [[gawa sa Tsina]] ng Gobernador ng [[Albay]] na si [[Joey Salceda]].<ref>{{cite news |last=Arguelles |first=Mar S. |title=Albay gov renews call for boycott of China products |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://globalnation.inquirer.net/37179/albay-gov-renews-call-for-boycott-of-china-products |access-date=15 May 2016}}</ref> * Sa taon ding iyon, nanawagan din ang mga Pilipinong-Amerikano, kasama ang pamayanang Biyetnames sa [[Florida]], na iboykot ang mga produktong Tsino.<ref>{{cite news |author=Elton Lugay |title=Filipinos, Vietnamese in US close ranks: Boycott Chinese products |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://globalnation.inquirer.net/41565/filipinos-vietnamese-in-us-close-ranks-boycott-chinese-products/amp |access-date=15 May 2016}}</ref> ==== Palitan ng mga cyber attack ==== Sinira ng mga hacker na pinaghihinalaang mula sa Tsina ang website ng [[Unibersidad ng Pilipinas]] noong Abril 20, 2012. Nag-iwan ang mga hacker ng mensaheng nagsasaad, "We come from China! Huangyan Island is Ours" (''Nagmula kami sa Tsina! Ang Pulo ng Huangyan ay sa amin''). Noong Abril 21, 2012, gumanti ang [[Anonymous (grupong hacker)|Anonymous #Occupy Philippines]] at sinalakay ang website ng China University Media Union, at sinira ang pangunahing pahina nito sa pamamagitan ng paglalagay ng larawan ng maskara ni [[Guy Fawkes]]. Sinabi ng hacker, "Chinese government is clearly retarded. Scarborough Shoal is ours!" (''Malinaw na napakabobo ng pamahalaan ng Tsina. Ang Bajo de Masinloc ay sa amin!'').<ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/34379/hackers-bring-ph-china-dispute-to-cyberspace |title=Hackers bring PH-China dispute to cyberspace – Inquirer Global Nation |publisher=Globalnation.inquirer.net |date=April 23, 2012 |access-date=July 26, 2012}}</ref><ref name="abs-cbnnews">{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/04/25/12/ph-hackers-invite-pinoys-attack-chinese-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426214312/http://www.abs-cbnnews.com/lifestyle/04/25/12/ph-hackers-invite-pinoys-attack-chinese-sites|url-status=live|archive-date=April 26, 2012|title=PH hackers invite Pinoys to attack Chinese sites – ABS-CBN News|author=Ira Pedrasa, ABS-CBNnews.com|date=April 25, 2012|publisher=abs-cbnnews.com|access-date=February 9, 2015}}</ref> Nabalik online sa parehong araw ang website ng Unibersidad ng Pilipinas. Matapos ang mga pag-atake, sinabi ng pangalawang tagapagsalita ''(deputy spokesperson)'' ni Pangulong [[Benigno Aquino III]] na si Abigail Valte na hindi lumilitaw na magkakaroon ng negatibong epekto ang mga pag-atake sa mga pag-uusap ng Maynila at Beijing upang makahanap ng diplomatikong solusyon sa alitan, at hinimok ang parehong mga Pilipino at Tsino na umiwas sa pagpapalala ng tensiyon.<ref>{{cite news |author=Avendaño |first=Christine O. |date=April 23, 2012 |title=Hackers bring PH-China dispute to cyberspace |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://globalnation.inquirer.net/34379/hackers-bring-ph-china-dispute-to-cyberspace }}</ref> Naapektuhan din noong Abril ang mga website ng Official Gazette, ng Presidential Communications Development and Strategic Planning Office, at ng Presidential Museum and Library sa Pilipinas. Noong Mayo 4, sinira rin ng mga hacker ang website ng pahayagang ''[[The Philippine Star]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2012/05/05/philippine-news-website-hacked-219811|title=Breaking News|work=Sun.Star|access-date=15 May 2016|archive-date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152038/http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2012/05/05/philippine-news-website-hacked-219811|url-status=dead}}</ref> ==== Mga eksport ng prutas ng Pilipinas sa Tsina ==== Nagpatupad ang Tsina ng mas mahigpit na mga regulasyon sa pag-angkat ng mga [[saging]] mula sa Pilipinas, matapos tanggihan noong Mayo ang isang kargamento ng saging, na umano’y dahil sa kabiguan nitong makapasa sa mga pagsusuri sa kuwarantina. Ayon sa mga nagluluwas ng saging sa Pilipinas, ang hakbang ng Tsina ay may kaugnayan sa alitan sa Bajo de Masinloc.<ref>{{Cite web |last=Santos |first=Dennis Jay |title=Banana exports to be hit by Scarborough dispute– industry insider |url=https://business.inquirer.net/57081/banana-exports-to-be-hit-by-scarborough-dispute%e2%80%93-industry-insider |date=May 3, 2012|website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/31100/new-weapon-in-scarborough-standoff-bananas|title=New weapon in Scarborough standoff: Bananas|work=InterAksyon.com|access-date=15 May 2016}}</ref> Nag-utos din ang Tsina ng mas mahigpit na inspeksiyon sa mga pinya at iba pang prutas mula sa Pilipinas.<ref name="autogenerated1">{{cite news |author=Bodeen |first=Christopher |title=China travel agencies suspend trips to Philippines |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=http://globalnation.inquirer.net/36217/china-travel-agencies-suspend-trips-to-philippines |access-date=15 May 2016}}</ref> ==== Pagsuspinde ng mga paglilibot sa Pilipinas ==== Karamihan sa mga Chinese travel agencies ay nagsuspinde ng mga paglilibot patungo sa Pilipinas dahil sa alitan sa Bajo de Masinloc. Ayon sa [[Kagawaran ng Turismo|Kagawaran ng Turismo ng Pilipinas]], ang mga turistang mula sa Tsina ay bumubuo ng humigit-kumulang 9% ang kabuuang pagdating ng mga turista sa Pilipinas. Sinuspinde ng pag-aari ng estado ng Tsina ang [[China Travel Service]], Shanghai Tourism Bureau, at [[Ctrip.com]] ang lahat ng paglilibot sa Pilipinas nang walang takdang panahon, na binanggit ang kontra-Tsinong sentimyento sa bansa at ang kaligtasan ng mga mamamayang Tsino.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18015538 | work=BBC News | title=China travel agencies suspend Philippine tours | date=10 May 2012}}</ref> ==== Mga protesta sa Pilipinas ==== Nagsagawa ang mga Pilipino ng protesta malapit sa Konsulado ng Tsina sa Maynila laban sa mga patakaran ng Tsina sa Bajo de Masinloc noong Mayo 11. Gayunpaman, panandalian lamang ito dahil isang maliit na bahagi lamang ng 1,000 kataong inaasahang lalahok ang dumalo sa protesta.<ref name=bbc /> Nagpadala ang Tsina ng mga pulis malapit sa Embahada ng Pilipinas sa Beijing, kung saan iniulat ang humigit-kumulang 200 nagpoprotesta. Nagtapos nang mapayapa ang protesta sa Beijing. Pinayuhan ng embahada ng Tsina sa Maynila ang mga mamamayang Tsino na umiwas sa paglabas sa mga lansangan.<ref name=bbc>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18030805 | work=BBC News | title=Protest in Philippines over South China Sea stand-off | date=11 May 2012}}</ref> Naglabas din ang Taiwan ng katulad na abiso sa mga mamamayan nito na nananatili sa Pilipinas.<ref>{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/257805/news/nation/taiwanese-in-phl-urged-to-keep-safe-at-anti-china-protests-in-manila|title=Taiwanese in PHL urged to keep safe at anti-China protests in Manila|work=GMA News|date=May 11, 2012}}</ref><ref name="beijingptst">{{cite web|url=http://www.china.org.cn/china/2012-05/12/content_25367605.htm|title=Protest over Huangyan Island dispute held in Beijing|author=段亚英|access-date=15 May 2016}}</ref> ==== Mga protesta sa Hong Kong ==== Nagsagawa ang mga aktibistang mula sa [[Hong Kong]] ng protesta noong Mayo 11 upang muling igiit ang pag-angkin ng Tsina sa Bajo de Masinloc malapit sa Konsulado ng Pilipinas sa Hong Kong. Nagpadala ang mga nagpoprotesta ng isang bukas na liham ''(open letter)'' sa mga awtoridad na nagsasaad na ang Bajo de Masinloc ay teritoryong Tsino na mula pa noong 1279 sa panahon ng [[Dinastiyang Yuan]]. Inakusahan din nila ang Pilipinas ng pag-uudyok ng mga demonstrasyong kontra-Tsina sa hanay ng mga Pilipino at ng pag-abala sa mga mangingisdang Tsino sa bahura.<ref>[https://web.archive.org/web/20120512205941/http://chinapost.com.tw/china/local-news/hong-kong/2012/05/11/340696/HK-activists.htm HK activists protest against Scarborough Shoal standoff – The China Post<!-- Bot generated title -->]</ref> ==== Mga protesta sa Beijing noong Mayo 12 ==== Limang nagpoprotesta ang naglatag ng mga bandila sa harap ng embahada ng Pilipinas sa Beijing na may nakasulat na "Huangyan Island will always belong to China" (''Ang Pulo ng Huangyan ay mananatiling pag-aari ng Tsina'') at "Keep your hands off Huangyan Island" (''Huwag pakialaman ang Pulo ng Huangyan''). Hindi nagtagal ang protesta at pinakalat ng mga pulis ang mga nagpoprotesta pagsapit ng tanghali.<ref name="beijingptst" /> ==== Pagbabawal sa pangingisda ==== Unilaterang ipinataw ng pamahalaang Tsina ang pagbabawal sa pangingisda sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] ([[Dagat Timog Tsina]]), kung saan matatagpuan ang Bajo de Masinloc, na tumagal mula Mayo 16 hanggang Agosto 1. Mula noong 1999, ipinatutupad ng Tsina ang taunang pagbabawal sa pangingisda tuwing tag-init, na sumasaklaw sa lahat ng mangingisda anuman ang nasyonalidad. Ang mga mono-layer [[gillnet]] at [[pangingisda gamit ang kawil at linya]] (''hook and line fishing'') ay hindi saklaw ng pagbabawal.<ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/31840/china-bans-fishing-in-scarborough-shoal-other-parts-of-south-china-sea-starting-may-16|title=China bans fishing in Scarborough Shoal, other parts of South China Sea, starting May 16|work=Interaksyon.com|access-date=15 May 2016|url-status=dead|archive-date=31 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531095317/http://www.interaksyon.com/article/31840/china-bans-fishing-in-scarborough-shoal-other-parts-of-south-china-sea-starting-may-16}}</ref> Hindi kinilala ng Pilipinas ang pagbabawal sa pangingisda na ipinatupad ng Tsina, ngunit nagpatupad din ito ng sarili nitong pagbabawal sa pangingisda. Ang pagbabawal sa pangingisda ng Pilipinas ay tumagal mula Mayo 16 hanggang Hulyo 15, at pagbabawalan ng Tanod Baybayin ng Pilipinas ang mga mangingisdang Pilipino na mangisda sa bahura. Iginiit ni dating Pangulong [[Benigno Aquino III]] na ang pagbabawal ay para sa pangangalaga ng mga yamang-dagat. Naglagay ng mga [[fish aggregating device]] sa katubigang munisipal ng [[Santa Cruz, Zambales|Santa Cruz]], [[Candelaria, Zambales|Candelaria]], [[Masinloc, Zambales|Masinloc]], [[Palauig, Zambales|Palauig]] at [[Iba, Zambales|Iba]] sa [[Zambales]], gayundin sa [[La Union]], [[Ilocos Sur]] at [[Ilocos Norte]], upang matiyak ang kabuhayan ng mga apektadong mangingisdang Pilipino.<ref>{{cite news| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9264697/Philippines-and-China-to-impose-fishing-bans-amid-standoff.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Philippines and China to impose fishing bans amid standoff | date=14 May 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=807755&publicationSubCategoryId=63|title=Suspek|work=The Philippine Star|access-date=15 May 2016}}</ref> Noong Hunyo 26, nananatili pa rin sa Bajo de Masinloc ang mga bangkang mangigisda, kasama ang mga barkong paramilitar, sa kabila ng nananatiling umiiral na pagbabawal ng Tsina sa pangingisda.<ref>[http://businessmirror.com.ph/home/nation/29108-chinese-fishing-boats-paramilitary-ships-still-staying-at-scarborough-shoal Chinese fishing boats, paramilitary ships still staying at Scarborough Shoal<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Nakatakdang protesta ni Faeldon ==== Nagplano ang dating [[Kapitan]] ng [[Marino]] na si [[Nicanor Faeldon]] na pangunahan ang isang pangkat ng mga mangingisda patungo sa Bajo de Masinloc bilang protesta upang igiit ang pag-angkin ng Pilipinas sa bahura.<ref>{{cite news|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/05/17/12/ex-rebel-soldier-leads-voyage-scarborough-shoal|title=Ex-rebel soldier leads voyage to Scarborough Shoal|author=Tessa Jamandre, Vera Files|work=ABS-CBN News|date=May 17, 2012}}</ref> Noong Mayo 18, tinawagan ni Pangulong Aquino si Faeldon upang hikayatin siyang huwag ituloy ang kaniyang paglalakbay. Ayon kay Faeldon, bagaman itinuloy ang kaniyang plano, wala silang balak magtanim ng watawat, taliwas sa mga naunang ulat, o mangisda sa lugar.<ref>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/37405/china-on-high-alert-over-faeldon-trip|title=China on high alert over Faeldon trip|author=Tina G. Santos|newspaper=Philippine Daily Inquirer|access-date=15 May 2016}}</ref><ref>[http://mb.com.ph/node/359877/pnoy- PNoy Stops Faeldon's Scarborough Trip | Manila Bulletin]</ref> ==== Patuloy na presensiya ng Tsina ==== Iginiit ng Pilipinas na sa ilalim ng isang kasunduang pinamagitanan ng Estados Unidos noong 2012, nangako ang Tsina at Pilipinas na aalisin ang kani-kanilang mga puwersa mula sa Bajo de Masinloc hanggang sa magkaroon ng kasunduan hinggil sa pagmamay-ari nito.<ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2016/04/13/1572446/philippine-diplomat-china-dont-turn-shoal-island|title=Philippine diplomat to China: Don't turn shoal into island|work=The Philippine Star|access-date=15 May 2016}}</ref> Ayon sa Pilipinas, "sinunod nito ang kasunduan" at umatras ito. Gayunman, hindi sumunod ang Tsina sa kasunduan at nanatili ang presensiya nito sa Bajo de Masinloc, na nagresulta sa epektibong militarisasyon ng bahura. Inihambing kalaunan ni Pangulong Benigno S. Aquino III ang naging asal ng Tsina sa [[Pagsasanib ng Alemanyang Nazi sa Czechoslovakia|pagsasanib ng Alemanyang Nazi sa Czechoslovakia]].<ref>Bradsher, Keith, "[https://www.nytimes.com/2014/02/05/world/asia/philippine-leader-urges-international-help-in-resisting-chinas-sea-claims.html?_r=0 Philippine Leader Sounds Alarm on China]", ''[[New York Times]]'', 4 February 2014</ref> Iginiit ng Tsina na walang naging ganitong kasunduan ang umabot, at handa itong makipag-usap sa Pilipinas basta't hindi makikialam sa naturang usapan ang mga bansang hindi kabilang sa rehiyon, gaya ng Estados Unidos. Pagsapit ng Hulyo 2012, ayon sa [[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas|Kagawaran ng Ugnayang Panlabas ng Pilipinas]], nagtayo ang Tsina ng isang harang sa pasukan ng Bajo de Masinloc.<ref>{{cite news |title=DFA: China boats blocking PHL vessels from Panatag Shoal |author=Michaela Del Callar |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/265889/news/nation/dfa-china-boats-blocking-phl-vessels-from-panatag-shoal |work=GMA News|date=18 July 2012 |access-date=1 August 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Indonesia scrambles to end ASEAN rift over sea |author=Jim Gomez |url=http://www.boston.com/news/world/asia/2012/07/18/indonesia-scrambles-end-asean-rift-over-sea/zh9BrI0Bj4WH4FQT2QY5hP/story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224125001/http://www.boston.com/news/world/asia/2012/07/18/indonesia-scrambles-end-asean-rift-over-sea/zh9BrI0Bj4WH4FQT2QY5hP/story.html |url-status=dead |archive-date=December 24, 2013 |newspaper=Associated Press |date= 18 July 2012|access-date=1 August 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=China has the Philippines on the ropes |last = Keating|first = Joshua|author-link = Joshua Keating |url=http://blog.foreignpolicy.com/posts/2012/09/04/china_has_the_phillipines_on_the_ropes |newspaper=[[Foreign Policy]] |date=4 September 2012 |access-date=16 September 2012}}{{subscription required}}</ref> Mula noon, namataan ang mga sasakyang-pandagat ng [[China Marine Surveillance]] at China Fisheries Law Enforcement Command sa pinagtatalunang bahura,<ref>{{cite news |title=3 Chinese government vessels spotted at Scarborough Shoal — DFA |author=Fat Reyes |url=http://globalnation.inquirer.net/45761/3-chinese-government-vessels-spotted-at-scarborough-shoal-dfa |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=27 July 2012 |access-date=1 August 2012}}</ref> at itinataboy ng mga sasakyang-pandagat ng pamahalaang Tsina ang mga sasakyang-pandagat ng Pilipinas na naglalayag patungo sa lugar.<ref>{{cite news |title=3 Chinese ships seen in Scarborough – PCG |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/09/12/12/3-chinese-ships-seen-scarborough-pcg |work=ABS-CBN News |date=12 September 2012 |access-date=16 September 2012 |location=Manila, Philippines |archive-date=23 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123002611/http://www.abs-cbnnews.com/nation/regions/09/12/12/3-chinese-ships-seen-scarborough-pcg |url-status=dead}}</ref> Bilang tugon, sinabi ng Pilipinas na naghahanda itong muling magpadala ng mga sasakyang-pandagat sa Bajo de Masinloc, sa gitna ng tinaguriang "malamig na komprontasyon" (''cold standoff'').<ref>{{cite news |title=Navy ships ready to sail back to Scarborough Shoal |author=Tarra Quismundo |url=http://globalnation.inquirer.net/48044/navy-ships-ready-to-sail-back-to-scarborough-shoal |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=25 August 2012 |access-date=16 September 2012}}</ref> Pagsapit ng Enero 2014, patuloy na pinanatili ng Tsina ang presensiya nito sa Bajo de Masinloc, kasabay ng tumitinding tensiyon kaugnay ng isang bagong batas na nag-aatas sa mga dayuhang bangkang mangigisda na humingi muna ng pahintulot sa Tsina bago mangisda sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas. Gayunman, nakapangisda pa rin ang mga mangingisdang Pilipino sa paligid ng Bajo de Masinloc nang walang pakikialam mula sa mga awtoridad ng Tsina.<ref>{{cite news |last=Romero |first=Alexis |date=26 January 2014 |title=Pinoy fishermen defy new Chinese fishing rules in Panatag Shoal |url=http://www.philstar.com/headlines/2014/01/26/1283092/pinoy-fishermen-defy-new-chinese-fishing-rules-panatag-shoal |work=The Philippine Star|location=Manila |access-date=12 February 2014 }}</ref> ===2014=== ====Paggamit ng water cannon ng Tsina==== Noong Pebrero 2014, inihayag ng mga opisyal ng Pilipinas na nagpaputok ng water cannon ang isang sasakyang-pandagat ng Tsina laban sa mangingisdang Pilipino.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Philippines says China 'fired water cannon' on Filipino fishermen |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26320383 |newspaper=BBC |location=United Kingdom |date=24 February 2014 |access-date=5 May 2015 }}</ref> Pinasubalian ng Tsina ang mga ulat hinggil sa insidente at muling iginiit ang pag-angkin nito sa Bajo de Masinloc.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |date=24 April 2015 |title=Philippines, China trade accusations over sea threats |url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-philippines-china-trade-accusations-over-sea-2015apr24-story.html |access-date=5 May 2015 }}</ref> Tinawag ng Estados Unidos na "nakagagalit" ang mga aksiyon ng Tanod Baybayin ng Tsina.<ref>{{cite news |last=Katigbak |first=Jose |title=US condemns China's use of water cannons |url=http://www.philstar.com/headlines/2015/04/23/1446886/us-condemns-chinas-use-water-cannons |work=The Philippine Star |location=Philippines |date=23 April 2015 |access-date=5 May 2015 |url-status=dead |archive-date=25 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425222551/http://www.philstar.com/headlines/2015/04/23/1446886/us-condemns-chinas-use-water-cannons }}</ref> Ang artikulo sa [[Foreign Policy]] ang nagtukoy sa pinaigting na mga pagpapatrolya ng Tsina sa mga bahura bilang isa sa mga dahilan kung bakit ang paratang ng Tsina na ang US pivot ang nagpapalala ng tensyon sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas ay "hayagang hindi totoo."<ref>{{cite news|last1=Keck|first1=Zachary|title=Don't Blame US Pivot for South China Sea Row|url=https://thediplomat.com/2014/08/dont-blame-us-pivot-for-south-china-sea-row/|publisher=The Diplomat|date=August 13, 2014}}</ref> === 2015 === ==== Paggamit ng water cannon noong 2015 ==== Noong Abril 2015, gumamit ng water cannon ang isang sasakyang-pandagat ng Tanod Baybayin ng Tsina laban sa mga bangkang mangigisda ng Pilipinas at kinumpiska ang huli ng ilan sa mga bangka sa katubigan malapit sa bahura.<ref>{{cite news |last=Teves |first=Oliver |agency=Associated Press |date=24 April 2015 |title=Philippines, China trade accusations over sea threats |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_PHILIPPINES_CHINA?SITE=MAHYC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-04-24-21-30-33 |newspaper=Cape Cod Times |location=United States |access-date=5 May 2015 |archive-date=3 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232416/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/A/AS_PHILIPPINES_CHINA?SITE=MAHYC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-04-24-21-30-33 |url-status=dead }}<br/>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=21 April 2015 |title=Philippines accuses China of turning water cannon on its fishing boats |url=https://www.reuters.com/article/us-southchinasea-philippines-usa-idUSKBN0NC0MN20150421 |newspaper=Reuters |access-date=5 May 2015 }}</ref> === 2021 === ==== Pagsasamantala na pangingisda ng mga Tsino ==== Noong Abril 2021, tinatayang may 287<ref>{{cite news |date= 12 May 2021 |title= 287 Chinese vessels remain scattered within, outside PH EEZ — WPS task force |work= CNN Philippines |url= https://cnnphilippines.com/news/2021/5/12/287-Chinese-militia-ships-West-Philippine-Sea-May-9.html |access-date= 4 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210512072516/https://cnnphilippines.com/news/2021/5/12/287-Chinese-militia-ships-West-Philippine-Sea-May-9.html |archive-date= 12 May 2021 |url-status= dead }}</ref> bangkang mangigisda ng Tsina na nangingisda sa [[Bajo de Masinloc]]. Pinaghihinalaang mahigit 240,000 kilo, o mahigit 260 tonelada, ng yamang-dagat ang ilegal na nakuha ng mga bangkang mangigisda ng Tsina.<ref>{{cite news |author= Joanna Rose Aglibot |date= 15 April 2021 |title= 'Worse than invasion': China ships poach 240,000 kg of fish daily in PH seas, says group |work= The Philippine Daily Inquirer |url= https://globalnation.inquirer.net/195237/worse-than-invasion-china-ships-poach-240000-kg-of-fish-daily-in-ph-seas-says-group |access-date= 4 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210415120326/https://globalnation.inquirer.net/195237/worse-than-invasion-china-ships-poach-240000-kg-of-fish-daily-in-ph-seas-says-group |archive-date= 15 April 2021 |url-status=live }}</ref> Dahil dito, nagalit ang maraming Pilipino, kabilang si Kalihim ng [[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]] na si [[Teodoro Locsin Jr.]], na naghain ng maraming ''[[Démarche]]'', o mas kilala bilang mga diplomatikong protesta, laban sa pagpasok ng Tsina sa Bajo de Masinloc. === 2025 === {{main|Insidente ng pagbangga ng barko ng Tanod Baybayin ng Tsina at Hukbong-dagat ng Tsina (2025)}} Noong Agosto 11, 2025, nasira ang isang sasakyang-pandagat ng [[Tanod Baybayin ng Tsina]] matapos itong mabangga ng isang barko ng [[Hukbong Dagat ng Tsina]] habang tinatangkang itaboy ang sasakyang-pandagat ng [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] na BRP ''[[BRP Suluan|Suluan]]'' mula sa Bajo de Masinloc.<ref>{{Cite web |date=13 August 2025 |title=US briefly deploys 2 warships to a disputed South China Sea shoal after Chinese collision |url=https://apnews.com/article/scarborough-shoal-south-china-sea-united-states-philippines-e55c1bf3178dee330028bb7267e9a08d |access-date=13 August 2025 |website=AP News |language=en-US}}</ref> Kasunod ng banggaan, nagpadala ng tawag sa radyo ang mga tauhan ng BRP ''Suluan'', kasama ang BRP ''[[BRP Teresa Magbanua|Teresa Magbanua]]'', upang mag-alok ng tulong, ngunit wala silang natanggap na tugon.<ref>{{Cite news |last=Dela Cruz |first=Raymond Carl |date=August 11, 2025 |title= PCG aids CCG vessel hit by another Chinese ship off Bajo de Masinloc |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1256282 |work=[[Philippine News Agency]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mendoza |first=John Eric |date=August 11, 2025 |title= Chinese ships collide off Scarborough Shoal; PH Coast Guard offers aid |url=https://www.inquirer.net/452305/fwd-break-chinese-ships-collide-off-scarborough-pcg-offers-help/ |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]}}</ref> Ginawaran ng Coast Guard Bronze Cross Medal at Ribbon ang apatnapu't dalawang tripulante ng BRP ''Suluan'', habang ginawaran naman ang namumunong opisyal nito, si Kapitan Jomark Angue, ng Coast Guard Distinguished Service Medal and Ribbon.<ref>{{Cite news |last=Sadongdong |first=Martin |date=August 12, 2025 |title= 'Bigyan ng medal!' 43-member crew of BRP Suluan commended for excellent seamanship during WPS duty |url=https://mb.com.ph/2025/08/12/bigyan-ng-medal-43-member-crew-of-brp-suluan-commended-for-excellent-seamanship-during-wps-duty |work=[[Manila Bulletin]]}}</ref> == Mga pandaigdigang reaksiyon == * {{AUS}} – Ang Ministrong Panlabas ng Australia na si [[Bob Carr]], habang nasa Shanghai noong Mayo 12, ay hinimok ang mga bansang umaangkin na sumunod sa mga pandaigdigang kasunduan at batas upang maresolba ang alitan, at sinabing, "Hindi kami kumakampi sa iba't ibang pag-angkin ng bansa sa Dagat Timog Tsina. "Ngunit dahil sa aming interes sa Dagat Timog Tsina (''Kanlurang Dagat ng Pilipinas''), at dahil malaking bahagi ng aming kalakalan ang dumaraan dito, hinihikayat namin ang mga pamahalaan na linawin at isulong ang kanilang mga pag-angkin at ang kaugnay na mga karapatang pandagat alinsunod sa pandaigdigang batas, kabilang ang [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|Kumbensiyon ng U.N. sa Batas ng Dagat]]."<ref>{{cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/258071/news/nation/australia-urges-un-law-of-the-sea-approach-to-south-china-sea-claims|title=Australia urges UN Law of the Sea approach to South China Sea claims|work=GMA News|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{IND}} – Naglabas ng isang pahayag ang [[Ministri ng Ugnayang Panlabas (Indiya)|Ministri ng Ugnayang Panlabas]] ng India na nagsasabing, "Ang pagpapanatili ng kapayapaan at seguridad sa rehiyon ay may mahalagang kahalagahan para sa pandaigdigang pamayanan. Hinihikayat ng India ang dalawang bansa na magpakita ng pagpipigil at lutasin ang isyu sa pamamagitan ng diplomasya alinsunod sa mga prinsipyo ng pandaigdigang batas."<ref>{{Cite news |title=Recent developments in South China Sea |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings?dtl/19691/Recent_developments_in_South_China_Sea |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India |date=10 May 2012 |access-date=3 July 2026}}</ref> * {{MYS}} – Sinabi ng [[Punong Ministro ng Malaysia|Punong Ministro]] ng Malaysia na si [[Najib Razak]] na sinusuportahan ng kaniyang bansa ang panawagan ng Pilipinas para sa isang "mapayapang paglutas" sa pamamagitan ng isang "multilateral na solusyon" sa alitan sa Bajo de Masinloc (''Scarborough Shoal'').<ref>{{cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/38389/malaysia-too-wants-peace-in-panatag-shoal|title=Malaysia too wants peace in Panatag Shoal|author=Jerry E. Esplanada|newspaper=Philippine Daily Inquirer|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{PAK}} – Sinabi ng Embahador ng Pakistan sa Tsina na si Masood Khan, sa isang forum ng mga embahador sa [[China Women's University]], na "Nasa panig ng Tsina ang Pakistan" hinggil sa insidente sa Bajo de Masinloc.<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/world/2012-05/09/content_25342718.htm|title=Ambassador: Pakistan supports China on Huangyan issue|author=张锐|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{RUS}} – Muling iginiit ng Embahador ng Rusya sa Maynila na si Nikolay Kudashev na sinusuportahan ng Rusya ang isang bilateral na solusyon sa pagitan ng mga bansang umaangkin at tinututulan nito ang pakikilahok ng ibang mga bansa sa mga alitan sa Dagat Timog Tsina (Kanlurang Dagat ng Pilipinas). Binanggit din ni Kudashev na hindi kabilang ang Rusya sa alitan sa Bajo de Masinloc at nais ng kaniyang bansa na matiyak ang [[Kalayaan sa Paglalayag|kalayaan sa paglalayag]] sa [[Dagat Timog Tsina]]. Sinabi rin ni Kudashev na "Ang [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa|UNCLOS]] (''United Nations Convention on the Law of the Sea'') ay magbibigay ng isang mabuti at matibay na batayan."<ref>[http://mb.com.ph/node/360014/ru Russia Against Meddling | Manila Bulletin]</ref> * {{flag|Taiwan}} – Ipinahayag ng dating [[Pangulo ng Republika ng Tsina|Pangulo]] ng Taiwan na si [[Ma Ying-jeou]] ang alitan sa isang "mapayapang paraan," ngunit muling iginiit na patuloy na igigiit ng Taiwan ang mga pag-angkin nito sa Dagat Timog Tsina (Kanlurang Dagat ng Pilipinas).<ref>{{cite news|url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=809152&publicationSubCategoryId=63|title=Civic leader apologizes to JPE, impeach court|work=The Philippine Star|access-date=15 May 2016}}</ref> * {{UK}} – Binigyang-diin ng [[Punong Ministro ng Reyno Unido|Punong Ministro]] ng United Kingdom na si [[David Cameron]] na nananawagan ang United Kingdom ng isang "mapayapang paglutas" sa alitan sa Bajo de Masinloc.<ref>[http://www.pinasglobal.com/2012/06/uk-pabor-sa-posisyon-ng-pinas-sa-scarborough/ "UK, pabor sa posisyon ng Pinas sa Scarborough"], ''[[Pinas (Philippine newspaper)|Pinas]]'' June 7, 2012.{{in lang|tl}}<!--Tagalog--></ref> * {{USA}} – Noong Hunyo 14, 2011, Martes, nagpahiwatig ang Estados Unidos ng suporta sa Pilipinas sa gitna ng tumitinding tensyon hinggil sa pinagtatalunang [[Kapuluan ng Kalayaan]] sa Dagat Timog Tsina (''Kanlurang Dagat ng Pilipinas''). Sinabi ng US Ambassador na si Harry Thomas, “Gusto kong tiyakin sa inyo na sa lahat ng larangan, kami, ang Estados Unidos, ay kasama ng Pilipinas, ... Ang Pilipinas at ang Estados Unidos ay mga estratehikong magkapanalig sa ilalim ng kasunduan. Magkatuwang tayo. Magpapatuloy tayong magkonsulta at makikipagtulungan sa isa’t isa sa lahat ng isyu, kabilang ang Dagat Timog Tsina (Kanlurang Dagat ng Pilipinas).”<ref>{{cite news|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304665904576385234220024592|title=Beijing Warns Against Sea Meddling|date=June 15, 2011|newspaper=The Wall Street Journal}}</ref> * {{VIE}} – Sinabi ng Tagapagsalita ng Ministri ng Ugnayang Panlabas ng Vietnam na si Luong Thanh Nghi na ang Vietnam ay "lubhang nag-aalala" sa insidente sa Bajo de Masinloc. Binigyang-diin niya na ang mga “kinauukulang panig ay dapat magpakita ng pagpipigil at mapayapang lutasin ang mga alitan batay sa pandaigdigang batas, partikular ang 1982 United Nations Convention on the Law of the Sea at ang Declaration on Conduct of the Parties in the East Sea (DOC), upang mapanatili ang kapayapaan, katatagan, seguridad, at kaligtasan sa paglalayag sa East Sea (Dagat Silangan) at sa rehiyon.”<ref>{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/politics-laws/223972/scarborough-shoal-dispute-%E2%80%98of-concern.html|title=Scarborough Shoal dispute 'of concern'|work=vietnamnews.vn|access-date=15 May 2016|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163604/http://vietnamnews.vn/politics-laws/223972/scarborough-shoal-dispute-%E2%80%98of-concern.html|url-status=dead}}</ref> == Pagkakasangkot ng ITLOS == {{Main|Pandaigdigang Hukuman para sa Batas ng Dagat|Pilipinas v. Tsina}} Ang Pandaigdigang Hukuman para sa Batas ng Dagat (International Tribunal for the Law of the Sea o ITLOS) ay isang [[Intergovernmental na Organisasyon|intergovernmental na organisasyon]] na itinatag alinsunod sa mandato ng Ikatlong Kumperensiya ng Nagkakaisang mga Bansa sa Batas ng Dagat. May pananagutan ito sa regulasyon ng [[pagmimina sa seabed]] na lampas sa saklaw ng pambansang hurisdiksiyon, at may kapangyarihang lutasin ang mga alitan sa pagitan ng mga estadong kasapi. Noong Hunyo 2013, nagpasya ang Pilipinas na iharap ang usapin sa teritoryo sa ITLOS matapos nitong "maubos ang lahat ng pampulitika at diplomatikong paraan para sa isang mapayapang negosasyong solusyon sa alitang pandagat nito sa Tsina", na nagsasabing hihilingin nito sa hukuman na ideklara ang mga pag-aangkin ng Tsina bilang "walang bisa." Pormal na tinanggihan ng Tsina ang mga paglilitis ng arbitrasyon na pinasimulan ng Pilipinas. Ayon sa Annex VII ng [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa]] (UNCLOS), gayunman, ang pagtanggi ng Tsina ay hindi kinakailangang makapipigil sa pagpapatuloy ng mga paglilitis.<ref name=rappler2013-06-25>{{cite news|url=https://www.rappler.com/philippines/32120-thomas-mensah-arbitral-tribunal/|title=Top maritime judge to hear PH case vs China|date=June 25, 2013|work=Rappler}}</ref> Noong Pebrero 2014, iniulat na nag-alok ang Tsina ng sabayang pag-atras mula sa bahura at iba pang mga insentibo kung hindi magsusumite ang Pilipinas ng pormal na petisyon, at ang posisyon ng Pilipinas ay, “Sa mga iniaalok, hindi ito sapat.”<ref name=rappler2014-02-26>{{cite news|work=Rappler|url=https://www.rappler.com/philippines/51558-china-derail-philippines-memorial-itlos/|title=China offers PH 'carrot' to quit case|date=February 26, 2014|publisher=rappler.com}}</ref> == Paglala ng tensyon noong 2016 at 2026 == Nakita ang aktibidad ng mga bangka sa bahura na maaaring senyales ng paghahanda para sa anumang gawaing pagpapaunlad, kaya’t ang Estados Unidos ay “nagsagawa ng tatlong magkakaibang air patrol malapit sa Scarborough … kabilang na noong Abril 19 at 21.” Noong 2016, tinalakay at naiulat na pinag-iisipan ng Estados Unidos ang iba pang mga tugon dahil sa mas mataas na antas ng tensyon sa [[Sigalot sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas|Kapuluan ng Kalayaan at sa rehiyon]]. Sinunod ng mga paglipad ng Estados Unidos ang 12-milyang teritoryal na hangganan mula sa bahura.<ref>Lubold, Gordon, and Jeremy Page, [https://www.wsj.com/articles/u-s-sees-new-flashpoint-in-south-china-sea-1461714183 "U.S. Sees New Flashpoint in South China Sea Dispute" (subscription may be required)], Wall Street ''Journal'', April 26, 2016. Retrieved 2016-04-26.</ref> Noong 2026, muling lumitaw ang karagdagang tensyon nang magtangkang harangin ng Tsina ang pag-access sa Bajo de Masinloc. Ang tiyempo ng pangyayaring ito ay kasabay ng pagkakasangkot ng Estados Unidos sa tunggalian sa Iran at ng pagsisikap nito na muling buksan ang mahalagang daanang tubig ng Kipot ng Hormuz.<ref>Torode, Greg and Lema, Karen "[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-moves-block-entrance-disputed-south-china-sea-shoal-images-show-2026-04-15/ Exclusive: China moves to block entrance to disputed South China Sea shoal, images show]", ''[[Reuters]]'', 15 April 2026</ref> == Mga tala == {{notelist}} == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:2012 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Relasyon ng Tsina–Pilipinas]] 4vfxcc39ox4cbivqrm41pdxopyby9ie 0 338810 2216039 2216015 2026-07-14T12:37:31Z Lolbet101 163542 Ikapito at huling bugso ng pagdaragdag ng mga bagay na Messier. (Seventh and final wave of adding Messier objects.) 2216039 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Cluster sa Herkules ''(Great Hercules Cluster)'' | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63 (NGC 5055).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 66|M66]] | ''Leo Triplet'' | [[File:Phot-33c-03-fullres.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 67|M67]] | ''King Cobra'' o ''Golden Eye Cluster'' | [[File:M67-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 2,600-2,900 |- | [[Messier 68|M68]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier object 068.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 33,600 |- | [[Messier 69|M69]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Cosmic riches.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,700 |- | [[Messier 70|M70]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier70.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,400 |- | [[Messier 71|M71]] | ''Angelfish Cluster'' | [[File: Messier 71, an Unusual Globular Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagitta (talampad)|Sagitta]] | 13,000 |- | [[Messier 72|M72]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M72 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 54,570 |- | [[Messier 73|M73]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M73, NGC 6994 (noao-m73).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Asterismo]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 2,500, 1,030-2,290 |- | [[Messier 74|M74]] | ''Phantom Galaxy'' | [[File:PESSTO Snaps Supernova in Messier 74.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Pisces (talampad)|Pisces]] | 32,000,000 |- | [[Messier 75|M75]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 75 -hst11628 10 08723 43-Lasinh ABR555B438log.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 67,500 |- | [[Messier 76|M76]] | ''Little Dumbbell Nebula'' | [[File:Little Dumbbell Nebula M76.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 2,500 |- | [[Messier 77|M77]] | ''Cetus A'' o Galaksiyang Pusit ''(Squid Galaxy)'' | [[File:The squid and the whale (potw2515a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Cetus]] | 45,000,000 |- | [[Messier 78|M78]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 78.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,350 |- | [[Messier 79|M79]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M79, NGC 1904 (noao-m79).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lepus (talampad)|Lepus]] | 41,000 |- | [[Messier 80|M80]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M80, NGC 6093 (noao-m80).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 32,600 |- | [[Messier 81|M81]] | ''Bode's Galaxy'' | [[File:Messier 81 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 11,990,000 |- | [[Messier 82|M82]] | ''Cigar Galaxy'' | [[File:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 12,000,000 |- | [[Messier 83|M83]] | ''Southern Pinwheel Galaxy'' | [[File:M83 - Southern Pinwheel.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 15,000,000 |- | [[Messier 84|M84]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 84 nucleus Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 85|M85]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M85, NGC 4382 (noao-m85).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 60,000,000 |- | [[Messier 86|M86]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Beacon of Light Messier 86.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 52,000,000 |- | [[Messier 87|M87]] | ''Virgo A'' | [[File:Messier 87 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 53,500,000 |- | [[Messier 88|M88]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M88s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 89|M89]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M89 Galaxy.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 50,000,000 |- | [[Messier 90|M90]] | ''Carabin Galaxy'' | [[File:M90 - Noao-m90.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 91|M91]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M91s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 92|M92]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M92 arp 750pix.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 26,700 |- | [[Messier 93|M93]] | ''Critter Cluster'' | [[File:M93 Eguivar.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 3,600 |- | [[Messier 94|M94]] | ''Crocodile Eye'' or ''Cat's Eye Galaxy'' | [[File:M94 1.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 16,000,000 |- | [[Messier 95|M95]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:The VLT goes lion hunting.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 33,000,000 |- | [[Messier 96|M96]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:NGC 3368 ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 31,000,000 |- | [[Messier 97|M97]] | Nebulang Kuwago ''(Owl Nebula)'' | [[File:Noao-m97.tif|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Ursa Mayor]] | 2,030 |- | [[Messier 98|M98]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier 98.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 44,400,000 |- | [[Messier 99|M99]] | ''St. Catherine's Wheel'' | [[File:M99s crop.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 50,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] 06bb9e7glxa6jm0chytvccugeyqxvcu 2216041 2216039 2026-07-14T12:55:28Z Lolbet101 163542 /* Listahan ng mga bagay ng Messier */ 2216041 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronomical survey | name = Katalogong Messier | image = All messier objects (numbered).jpg | caption = Lahat ng mga bagay ng Messier (mula [[Crab Nebula|M1]] hanggang [[Messier 110 (galaksiya)|M110]]) | type = Katalogo ng astronomiya | namedafter = [[Charles Messier]] | published = 1774 (paunang bersyon) }} Ang '''Katalogong Messier''' (Ingles: ''Messier Catalog'' o ''Messier Catalogue'') ay isang listahan ng 110 malalim na bagay sa kalawakan na pinagsama-sama ng Pranses na astronomong si [[Charles Messier]] noong 1771.<ref name=":0">{{Cite web |title=Messier catalog {{!}} Deep-Sky Objects, Nebulae & Galaxies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Charles Messier's Original Catalog of 1771 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/history/m-cat71.html |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Noong 1781, umabot na sa 103 ng mga bagay na isinama sa katalogo.<ref>{{Cite web |title=Original Messier Catalog of 1781 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Mcat/mcat1781.html#messier1781 |access-date=2026-07-09 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Kalaunan, pitong bagay ang natuklasan mula sa kaniyang mga tala at obserbasyon ang idinagdag ng mga [[astronomo]]. Kaya, ang makabagong Katalogong Messier ay binubuo ng 110 na bagay.<ref name=":0" /> Lumikha ni Messier ang isang katalogong mga bagay na hindi [[kometa]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Messier Catalog / Catalogue de Messier |url=https://www.datastro.eu/explore/dataset/catalogue-de-messier/information/?disjunctive.objet&disjunctive.mag&disjunctive.english_name_nom_en_anglais&disjunctive.french_name_nom_francais&disjunctive.latin_name_nom_latin&sort=messier |access-date=2026-07-09 |website=www.datastro.eu |language=en-US}}</ref> Inilista niya ang mga [[nebula]], [[galaksiya]], at [[kumpol ng bituin]] na hindi gumagalaw sa kalawakan upang maiwasan ang kalituhan habang nagmamasid.<ref>{{Cite web |title=Messier Catalog {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/astronomy-and-astrophysics/messier-catalog |access-date=2026-07-09 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Ang Katalogong Messier ay isa sa mga pinakasikat na listahan ng mga bagay na pang-astronomiya. Maraming bagay sa listahan ang tinutukoy ng kanilang mga numero ng Messier. Kasama sa katalogo ang karamihan sa mga bagay na pang-astronomiya sa malalalim na kalangitan na madaling maobserbahan mula sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] ng [[Daigdig]].<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=Hubble’s Messier Catalog - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-messier-catalog/ |access-date=2026-07-09 |language=en-US}}</ref> Ang katalogong ito ay isa sa mga pinakaginagamit na katalogo ng mga bagay sa kalawakan. Maraming astronomo ang nagsasagawa ng ''Messier marathon'', isang gawain kung saan sinusubukang makita ang lahat ng 110 bagay sa loob lamang ng isang gabi kapag ang mga ito ay nakikita sa kalangitan.<ref>{{Cite web |title=Messier Marathon |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/messier-marathon/ |website=Sky & Telescope |access-date=2026-07-09}}</ref> == Listahan ng mga bagay ng Messier == Ang bawat bagay sa katalogo ay binibigyan ng bilang na nagsisimula sa titik '''M'''. Halimbawa, ang '''M1''' ay ang [[Crab Nebula]], ang '''M31''' ay para sa [[Galaksiyang Andromeda]], at iba pa. Narito ang mga bagay ng Messier: {| class="wikitable" ! Bilang ! Pangalan ! Larawan ! Uri ! [[Talampad|Konstelasyon]] ! Layo ([[Sinag-taon|Taong-liwanag]]) |- | [[Nebulang Alimango|M1]] | Nebulang Alimango ''(Crab Nebula)'' | [[File:Crab Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Labi ng supernoba]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 6,500 |- | [[Messier 2|M2]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 2 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 37,500 |- | [[Messier 3|M3]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier3 - HST - Potw1914a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Canes Venatici]] | 33,900 |- | [[Messier 4|M4]] | ''Spider Globular Cluster'' | [[File:Globular star cluster Messier 4.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 5,500 |- | [[Messier 5|M5]] | ''Rose Cluster'' | [[File:Messier 5 - HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 24,500 |- | [[Messier 6|M6]] | Paru-parong Cluster ''(Butterfly Cluster)'' | [[File:Messier 6 - The Butterfly Cluster (52108702298).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 1,600 |- | [[Messier 7|M7]] | ''Ptolemy's Cluster'' | [[File:M7, NGC 6475 (noao-m7).tiff|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 980 |- | [[Lagoon Nebula|M8]] | ''Lagoon Nebula'' | [[File:VST images the Lagoon Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 9|M9]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Globular cluster Messier 9 (captured by the Hubble Space Telescope).tif|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 25,800 |- | [[Messier 10|M10]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 10 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 14,300 |- | [[Messier 11|M11]] | ''Wild Duck Cluster'' | [[File:The Wild Duck cluster (eso1430a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 6,200 |- | [[Messier 12|M12]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M12 Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 16,400 |- | [[Messier 13|M13]] | Great Cluster sa Herkules ''(Great Hercules Cluster)'' | [[File:Messier 13 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 25,000 |- | [[Messier 14|M14]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 14.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 30,300 |- | [[Messier 15|M15]] | ''Great Pegasus Cluster'' | [[File:Messier 15 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Pegasus (talampad)|Pegasus]] | 35,700 |- | [[Nebulang Agila|M16]] | Nebulang Agila ''(Eagle Nebula)'' | [[File:Eagle Nebula from ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Serpens (talampad)|Serpens]] | 5,700 |- | [[Omega Nebula|M17]] | ''Omega Nebula'' | [[File:The star formation region Messier 17.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 5,500 |- | [[Messier 18|M18]] | ''Black Swan Cluster'' | [[File:Messier18.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,900 |- | [[Messier 19|M19]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M19-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 28,700 |- | [[Trifid Nebula|M20]] | ''Trifid Nebula'' | [[File:Trifid Nebula Upclose.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 4,100 |- | [[Messier 21|M21]] | ''Webb's Cross Cluster'' | [[File:Messier 21.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 3,930 |- | [[Messier 22|M22]] | ''Great Sagittarius Cluster'' | [[File:Messier 22 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,600 |- | [[Messier 23|M23]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier object 023.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,050 |- | [[Messier 24|M24]] | Maliit na Sagittarius na Bituing Ulap ''(Small Sagittarius Star Cloud)'' | [[File:Messier 24 Colombari crop invert.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Kumpol ng bituin|Bituing ulap]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 10,000 |- | [[Messier 25|M25]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M025.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 2,000 |- | [[Messier 26|M26]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 26 Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Scutum (talampad)|Scutum]] | 5,000 |- | [[Dumbbell Nebula|M27]] | ''Dumbbell Nebula'' | [[File:Messier27.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Vulpecula (talampad)|Vulpecula]] | 1,360 |- | [[Messier 28|M28]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M28 - HST-U-V-IR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 18,000 |- | [[Messier 29|M29]] | ''Cooling Tower Cluster'' | [[File:Messier 29.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 4,000 |- | [[Messier 30|M30]] | Dikyang Cluster ''(Jellyfish Cluster)'' | [[File:M30 NASA.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Capricornus (talampad)|Capricornus]] | 27,100 |- | [[Galaksiyang Andromeda|M31]] | Galaksiyang Andromeda ''(Andromeda Galaxy)'' | [[File:Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,500,000 |- | [[Messier 32|M32]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M32 Francione inverted.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,490,000 |- | [[Galaksiyang Triangulum|M33]] | Galaksiyang Triangulum ''(Triangulum Galaxy)'' | [[File:Triangulum galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Triangulum (talampad)|Triangulum]] | 2,880,000 |- | [[Messier 34|M34]] | Espayral Cluster ''(Spiral Cluster)'' | [[File:M34 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 1,500 |- | [[Messier 35|M35]] | ''Shoe-Buckle Cluster'' | [[File:NGC 2168 (Messier 35).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Gemini (talampad)|Gemini]] | 2,800 |- | [[Messier 36|M36]] | ''Pinwheel Cluster'' | [[File:M36a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,100 |- | [[Messier 37|M37]] | ''Salt and Pepper Cluster'' | [[File:M37a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 4,500 |- | [[Messier 38|M38]] | ''Starfish Cluster'' | [[File:M38 Open Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Auriga (talampad)|Auriga]] | 3,480 |- | [[Messier 39|M39]] | ''Pyramid Cluster'' | [[File:M39-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cygnus (konstelasyon)|Cygnus]] | 1,010 |- | [[Messier 40|M40]] | ''Winnecke 4'' | [[File:M40 (Winnecke 4) (noao-m40).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Dobleng Bituin]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 510 (lumang pagtatantya ng katalogo), 470 & 1,013 |- | [[Messier 41|M41]] | ''Little Beehive Cluster'' | [[File:Messier 41 TLR.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 2,300 |- | [[Orion Nebula|M42]] | ''Orion Nebula'' | [[File:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,267 |- | [[Messier 43|M43]] | ''De Mairan's Nebula'' | [[File:M43 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,300 |- | [[Messier 44|M44]] | ''Beehive Cluster'' | [[File:M44-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 610 |- | [[Pleiades|M45]] | Moroporo ''(Pleiades)'' | [[File:Bob Star - M45 Carranza Field (by).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Taurus (talampad)|Taurus]] | 444 |- | [[Messier 46|M46]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M46-star-cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 5,000 |- | [[Messier 47|M47]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M47-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 1,600 |- | [[Messier 48|M48]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M48 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 2,500 |- | [[Messier 49|M49]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M49, NGC 4472 (noao-m49).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 56,000,000 |- | [[Messier 50|M50]] | Hugis-Pusong Cluster ''(Heart-Shaped Cluster)'' | [[File:M50 Open Star Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Monoceros (talampad)|Monoceros]] | 2,900 |- | [[Galaksiyang Whirlpool|M51]] | Galaksiyang Whirlpool ''(Whirlpool Galaxy)'' | [[File:Messier51 sRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 31,000,000 |- | [[Messier 52|M52]] | ''Scorpion Cluster'' | [[File:M52, NGC 7654 (noao-m52).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 4,600 |- | [[Messier 53|M53]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier53 - SDSS DR14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 58,000 |- | [[Messier 54|M54]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 54 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 87,400 |- | [[Messier 55|M55]] | ''Specter Cluster'' | [[File:M55.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 17,600 |- | [[Messier 56|M56]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M56-LRGB.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lyra]] | 32,900 |- | [[Nebulang Singsing|M57]] | Nebulang Singsing ''(Ring Nebula)'' | [[File:M57 The Ring Nebula.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Planetaryong nebula]] | [[Lyra]] | 2,570 |- | [[Messier 58|M58]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M58s (visible).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 68,000,000 |- | [[Messier 59|M59]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier59 - HST - Potw1921a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 60,000,000 |- | [[Messier 60|M60]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 60 - Hubble (2013-9-24).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 57,000,000 |- | [[Messier 61|M61]] | ''Swelling Spiral Galaxy'' | [[File:A hungry starburst galaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 45,610,000 |- | [[Messier 62|M62]] | ''Flickering Globular Cluster'' | [[File:Messier 62 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 22,500 |- | [[Messier 63|M63]] | ''Sunflower Galaxy'' | [[File:M63s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 29,300,000 |- | [[Messier 64|M64]] | Galaksiyang Itim na Mata ''(Black Eye Galaxy)'' | [[File:Blackeyegalaxy.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 17,000,000 |- | [[Messier 65|M65]] | ''Leo Triplet'' | [[File:M65 Galaxy from the Mount Lemmon SkyCenter Schulman Telescope courtesy Adam Block.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 66|M66]] | ''Leo Triplet'' | [[File:Phot-33c-03-fullres.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 35,000,000 |- | [[Messier 67|M67]] | ''King Cobra'' o ''Golden Eye Cluster'' | [[File:M67-Star-Cluster.png|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cancer (talampad)|Cancer]] | 2,600-2,900 |- | [[Messier 68|M68]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier object 068.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 33,600 |- | [[Messier 69|M69]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Cosmic riches.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,700 |- | [[Messier 70|M70]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier70.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 29,400 |- | [[Messier 71|M71]] | ''Angelfish Cluster'' | [[File: Messier 71, an Unusual Globular Cluster.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagitta (talampad)|Sagitta]] | 13,000 |- | [[Messier 72|M72]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M72 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 54,570 |- | [[Messier 73|M73]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M73, NGC 6994 (noao-m73).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Asterismo]] | [[Aquarius (talampad)|Aquarius]] | 2,500, 1,030-2,290 |- | [[Messier 74|M74]] | ''Phantom Galaxy'' | [[File:PESSTO Snaps Supernova in Messier 74.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Pisces (talampad)|Pisces]] | 32,000,000 |- | [[Messier 75|M75]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 75 -hst11628 10 08723 43-Lasinh ABR555B438log.png|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Sagittarius (talampad)|Sagittarius]] | 67,500 |- | [[Messier 76|M76]] | ''Little Dumbbell Nebula'' | [[File:Little Dumbbell Nebula M76.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Perseus (konstelasyon)|Perseus]] | 2,500 |- | [[Messier 77|M77]] | ''Cetus A'' o Galaksiyang Pusit ''(Squid Galaxy)'' | [[File:The squid and the whale (potw2515a).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Cetus]] | 45,000,000 |- | [[Messier 78|M78]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 78.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Orion (talampad)|Orion]] | 1,350 |- | [[Messier 79|M79]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M79, NGC 1904 (noao-m79).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Lepus (talampad)|Lepus]] | 41,000 |- | [[Messier 80|M80]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M80, NGC 6093 (noao-m80).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Scorpius (talampad)|Scorpius]] | 32,600 |- | [[Messier 81|M81]] | ''Bode's Galaxy'' | [[File:Messier 81 HST.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 11,990,000 |- | [[Messier 82|M82]] | ''Cigar Galaxy'' | [[File:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 12,000,000 |- | [[Messier 83|M83]] | ''Southern Pinwheel Galaxy'' | [[File:M83 - Southern Pinwheel.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Hydra (talampad)|Hydra]] | 15,000,000 |- | [[Messier 84|M84]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 84 nucleus Hubble.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 85|M85]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M85, NGC 4382 (noao-m85).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 60,000,000 |- | [[Messier 86|M86]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Beacon of Light Messier 86.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 52,000,000 |- | [[Messier 87|M87]] | ''Virgo A'' | [[File:Messier 87 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 53,500,000 |- | [[Messier 88|M88]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M88s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 89|M89]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M89 Galaxy.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 50,000,000 |- | [[Messier 90|M90]] | ''Carabin Galaxy'' | [[File:M90 - Noao-m90.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 55,000,000 |- | [[Messier 91|M91]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M91s.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 63,000,000 |- | [[Messier 92|M92]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M92 arp 750pix.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Herkules (talampad)|Herkules]] | 26,700 |- | [[Messier 93|M93]] | ''Critter Cluster'' | [[File:M93 Eguivar.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Puppis (talampad)|Puppis]] | 3,600 |- | [[Messier 94|M94]] | ''Crocodile Eye'' or ''Cat's Eye Galaxy'' | [[File:M94 1.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 16,000,000 |- | [[Messier 95|M95]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:The VLT goes lion hunting.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 33,000,000 |- | [[Messier 96|M96]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:NGC 3368 ESO.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 31,000,000 |- | [[Messier 97|M97]] | Nebulang Kuwago ''(Owl Nebula)'' | [[File:Noao-m97.tif|frameless|upright=0.32]] | [[Nebula]] | [[Ursa Mayor]] | 2,030 |- | [[Messier 98|M98]] | {{sdash|sort=z}} | [[File: Messier 98.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 44,400,000 |- | [[Messier 99|M99]] | ''St. Catherine's Wheel'' | [[File:M99s crop.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 50,000,000 |- | [[Messier 100|M100]] | ''Mirror Galaxy'' | [[File:Messier 100 and Supernova SN 2006X.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Coma Berenices (talampad)|Coma Berenices]] | 55,000,000 |- | [[Messier 101|M101]] | Galaksiyang Pinwheel ''(Pinwheel Galaxy)'' | [[File:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Mayor]] | 21,000,000 |- | [[NGC 5866|M102]] | ''Spindle Galaxy'' | [[File:Ngc5866 hst big.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Draco (talampad)|Draco]] | 50,000,000 |- | [[Messier 103|M103]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:M103 Mazur.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Bukas na kumpol ng bituin|Bukas na kumpol]] | [[Cassiopeia (talampad)|Cassiopeia]] | 9,400 |- | [[Galaksiyang Sombrero|M104]] | Galaksiyang Sombrero ''(Sombrero Galaxy)'' | [[File:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Virgo (talampad)|Virgo]] | 31,100,000 |- | [[Messier 105|M105]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier105 - HST - Potw1901a.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Leo (talampad)|Leo]] | 32,000,000 |- | [[Messier 106|M106]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Messier 106 visible and infrared composite.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Canes Venatici]] | 22,000,000 |- | [[Messier 107|M107]] | ''Crucifix Cluster'' | [[File:Messier 107 Hubble WikiSky.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Pabilog na kumpol ng bituin|Pabilog na kumpol]] | [[Ophiuchus (talampad)|Ophiuchus]] | 20,900 |- | [[Messier 108|M108]] | ''Surfboard Galaxy'' | [[File:Messier108 - SDSS DR 14 (panorama).jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 46,000,000 |- | [[Messier 109|M109]] | ''Vacuum Cleaner Galaxy'' | [[File:M109.jpg|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Ursa Menor]] | 67,200,000 |- | [[Messier 110|M110]] | {{sdash|sort=z}} | [[File:Dwarf Elliptical Galaxy Messier 110.png|frameless|upright=0.32]] | [[Galaksiya]] | [[Andromeda (talampad)|Andromeda]] | 2,690,000 |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] 85kmmy6f1k80ikabqdfnbix5jk4bar1 1 338825 2216101 2026-07-15T07:42:31Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Benham Rise}} 2216101 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Benham Rise}} hq9r4lao0rjs1308rrb4pph334f0m5b 0 338826 2216108 2026-07-15T07:56:55Z Jojit fb 38 Ikinakarga sa [[Pangkat ng Walo]] 2216108 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pangkat ng Walo]] rtpbqz3sneur85jjqwvncl8fu2maxot 0 338827 2216124 2026-07-15T08:27:50Z KyutKoTalaga 152379 Inilipat ni KyutKoTalaga ang pahinang [[Universal Studios]] sa [[Universal Pictures]]: Ginagamit ang opisyal na tawag sa Univesal Studios. 2216124 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Universal Pictures]] 5gj6fi8teio6a61dgjslqfsgycdodjc 0 338828 2216127 2026-07-15T08:28:19Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katinig sa harapan''' o '''koronal''' ang mga [[katinig]] na nabubuo gamit ang harapang bahagi ng [[dila]] sa isang [[lugar ng artikulasyon]]. Kabilang sa mga ito ang mga [[katinig sa ngipin]], [[Katinig sa gilagid|gilagid]], [[Katinig sa likurang gilagid|likurang gilagid]], at [[Katinig sa dilang pulupot|dilang pulupot]].<ref>{{SOWL}}</ref> Lahat ng mga... 2216127 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katinig sa harapan''' o '''koronal''' ang mga [[katinig]] na nabubuo gamit ang harapang bahagi ng [[dila]] sa isang [[lugar ng artikulasyon]]. Kabilang sa mga ito ang mga [[katinig sa ngipin]], [[Katinig sa gilagid|gilagid]], [[Katinig sa likurang gilagid|likurang gilagid]], at [[Katinig sa dilang pulupot|dilang pulupot]].<ref>{{SOWL}}</ref> Lahat ng mga wika sa mundo ay may katinig sa harapan liban sa [[Wikang Mekeo|wikang Hilagang-kanlurang Mekeo]] sa [[Papua New Guinea|Papua Nueva Ginea]].<ref name="u749">{{cite journal |last=Blevins |first=Juliette |date=2009 |title=Another Universal Bites the Dust: Northwest Mekeo Lacks Coronal Phonemes |trans-title=May isa na namang Unibersal na Hindi pala: Walang Katinig sa Harapan ang Hilagang-kanlurang Mekeo |url=https://julietteblevins.ws.gc.cuny.edu/files/2016/10/Blevins2009e-UniversalBitesDustMekeo.pdf |journal=Oceanic Linguistics |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=264–273 |doi=10.1353/ol.0.0033 |issn=1527-9421 |access-date=2025-07-07}}</ref> Sa [[wikang Tagalog]], pawang mga [[katinig sa gilagid]] at [[Katinig sa likurang gilagid|likurang gilagid]] ang mga katinig sa harapan. Ito ang mga tunog na {{IPA|[n t d s ɾ l]}} sa gilagid (kabilang ang {{IPA|[z]}} kung isasama pati mga [[hiram na salita]]) at {{IPA|[ʃ tʃ dʒ]}} sa likurang gilagid. == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} [[Kategorya:Mga katinig]] [[Kategorya:Bigkas]] [[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]] mlm1ra9cgfew4sqbxgk2an62eybhzh7 0 338829 2216130 2026-07-15T08:31:10Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig sa harapan]] 2216130 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig sa harapan]] a2vwkh1fe4c465chnnfpvr2rdm9dl1a 14 338830 2216141 2026-07-15T09:08:21Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] 2216141 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] kvwi2ehlo9eqwmxtue18f2t4dk67xfd 14 338831 2216143 2026-07-15T09:08:40Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] 2216143 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] 4ebagygrr6irad55w7tx68lju19ye1b 14 338832 2216144 2026-07-15T09:09:02Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] 2216144 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] 2e7jmhl841tttnkq75qj7k899qlx53r 14 338833 2216145 2026-07-15T09:09:28Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] 2216145 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] lcu7ho1by0fdovlcalz8bt33lqt67o2 14 338834 2216146 2026-07-15T09:10:01Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] 2216146 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] dkc6gvmuojpxmm63d0rmjk5i6wxmm61 14 338835 2216147 2026-07-15T09:10:28Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] 2216147 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] 3ik1e01r5vsa4s43tkv904vbbyn2woe 0 338836 2216148 2026-07-15T09:11:25Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * D... 2216148 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] fj3atxeg6ifhpyl727kwuvkyh4nzs5j 2216152 2216148 2026-07-15T09:23:40Z KyutKoTalaga 152379 2216152 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 9bbht99h2scb6als5ra0sp59kyk4g41 2216153 2216152 2026-07-15T09:27:00Z KyutKoTalaga 152379 /* Mga gumaganap na tagapagboses */ 2216153 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 7ynvf2of91ev3hlyuygz6difj8z7n92 2216154 2216153 2026-07-15T09:28:35Z KyutKoTalaga 152379 /* Produksiyon */ 2216154 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang nalalapit na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 1g9qhrjgopq0a3xooto0m4euo1jvagx 2216156 2216154 2026-07-15T09:32:06Z KyutKoTalaga 152379 2216156 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] nojw5dz32qqyr8n7gy55d4atj2jciaq 2216159 2216156 2026-07-15T09:33:50Z KyutKoTalaga 152379 /* Mga Sanggunian */ 2216159 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] s8qswefcwz25zpgh9urhup47zieitr6 2216160 2216159 2026-07-15T09:39:49Z KyutKoTalaga 152379 /* Produksiyon */ 2216160 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ==Mga Taga-ganap== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 3h9xlsz0kf563ey5twjhbwpm45pkvze 2216161 2216160 2026-07-15T09:40:14Z KyutKoTalaga 152379 /* Mga Taga-ganap */ 2216161 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] ctuv27zaaurtxod4upzrqnz8hq7utf9 2216163 2216161 2026-07-15T09:42:21Z KyutKoTalaga 152379 /* Produksiyon */ 2216163 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 3opes2l4bq5xumg9d99b2kwhbndqqiz 2216164 2216163 2026-07-15T09:43:44Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216164 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] pxn2mc9b3gef3g2xv5jxb185hlzlxzc 2216166 2216164 2026-07-15T09:49:05Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216166 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong animasyong nilikha sa pamamagitan ng kompyuter tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] mfber2g8t108u9y6m04rmti134tskoq 2216167 2216166 2026-07-15T09:50:22Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216167 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng anime. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 8wborsvfaoqvgw6ihum4hlbdxub2fni 2216168 2216167 2026-07-15T09:54:03Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216168 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 3ty49nps4ekep48r2f7h8ob7ursrnib 2216169 2216168 2026-07-15T09:56:47Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216169 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] qejfrpc5tcxlipwfqq0f9hu829ecpki 2216170 2216169 2026-07-15T09:58:33Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216170 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. Sa presentasyon ng pelikula sa Annecy, binigyang-diin ng mga tagalikha ng pelikula ang mga ambag ng mga Pilipinong animator, at binanggit na ang kulturang Pilipino ang nagsilbing pundasyon ng proyekto sa halip na maging isa lamang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Lang |first=Jamie |date=2026-06-23 |title=DreamWorks Takes Us To ‘Forgotten Island’ In Annecy Preview |url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/forgotten-island-annecy-trailer-joel-crawford-januel-mercado-263470.html |access-date=2026-06-27 |website=[[Cartoon Brew]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldbart |first=Max |date=2026-06-23 |title='Forgotten Island' Team Talk Filipino Culture & Casting Lea Salonga |url=https://deadline.com/2026/06/forgotten-island-team-on-filipino-culture-lea-salonga-1236964786/ |access-date=2026-06-27 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 0mql4bberq597s9m3238a899b4mshsz 2216171 2216170 2026-07-15T09:59:50Z KyutKoTalaga 152379 /* Animasyon at disenyo */ 2216171 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. Sa presentasyon ng pelikula sa Annecy, binigyang-diin ng mga tagalikha ng pelikula ang mga ambag ng mga Pilipinong animator, at binanggit na ang kulturang Pilipino ang nagsilbing pundasyon ng proyekto sa halip na maging isa lamang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Lang |first=Jamie |date=2026-06-23 |title=DreamWorks Takes Us To ‘Forgotten Island’ In Annecy Preview |url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/forgotten-island-annecy-trailer-joel-crawford-januel-mercado-263470.html |access-date=2026-06-27 |website=[[Cartoon Brew]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldbart |first=Max |date=2026-06-23 |title='Forgotten Island' Team Talk Filipino Culture & Casting Lea Salonga |url=https://deadline.com/2026/06/forgotten-island-team-on-filipino-culture-lea-salonga-1236964786/ |access-date=2026-06-27 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> ===Musika=== Noong Oktubre 2025, inanunsyo na si Nathan Matthew David ang bubuo ng musika para sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2025/10/29/nathan-matthew-david-to-score-dreamworks-animations-forgotten-island/|title=Nathan Matthew David to Score DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|website=Film Music Reporter|date=October 29, 2025|access-date=December 30, 2025}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] oe0ckua6z0x68vjzzrolp4et9h7bygj 2216172 2216171 2026-07-15T10:02:18Z KyutKoTalaga 152379 /* Musika */ 2216172 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. Sa presentasyon ng pelikula sa Annecy, binigyang-diin ng mga tagalikha ng pelikula ang mga ambag ng mga Pilipinong animator, at binanggit na ang kulturang Pilipino ang nagsilbing pundasyon ng proyekto sa halip na maging isa lamang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Lang |first=Jamie |date=2026-06-23 |title=DreamWorks Takes Us To ‘Forgotten Island’ In Annecy Preview |url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/forgotten-island-annecy-trailer-joel-crawford-januel-mercado-263470.html |access-date=2026-06-27 |website=[[Cartoon Brew]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldbart |first=Max |date=2026-06-23 |title='Forgotten Island' Team Talk Filipino Culture & Casting Lea Salonga |url=https://deadline.com/2026/06/forgotten-island-team-on-filipino-culture-lea-salonga-1236964786/ |access-date=2026-06-27 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> ===Musika=== Noong Oktubre 2025, inanunsyo na si Nathan Matthew David ang bubuo ng musika para sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2025/10/29/nathan-matthew-david-to-score-dreamworks-animations-forgotten-island/|title=Nathan Matthew David to Score DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|website=Film Music Reporter|date=October 29, 2025|access-date=December 30, 2025}}</ref> Ang soundtrack ng pelikula ay magtatampok ng mga pagtatanghal nina H.E.R., [[Bini (grupo)|Bini]], Salonga, [[SB19]], [[Francis Magalona]], [[Sophia Laforteza]], [[Ruby Ibarra]], at Carl Angelo.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=June 19, 2026 |title=H.E.R., Bini, Lea Salonga, Katseye's Sophia Laforteza Lead Dreamworks Animation's ''Forgotten Island'' Soundtrack (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/her-bini-lea-salonga-forgotten-island-soundtrack-1236785161/ |access-date=June 19, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=June 20, 2026 |title=BINI, Lea Salonga, Sophia Laforteza, H.E.R. lead soundtrack for DreamWorks Animation's ‘Forgotten Island |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/6/20/bini-lea-salonga-sophia-laforteza-h-e-r-lead-soundtrack-for-forgotten-island-1324 |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=June 20, 2026 |work=}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] lcb66algsallo9mfubhkx1saels9je2 2216173 2216172 2026-07-15T10:03:13Z KyutKoTalaga 152379 /* Musika */ 2216173 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. Sa presentasyon ng pelikula sa Annecy, binigyang-diin ng mga tagalikha ng pelikula ang mga ambag ng mga Pilipinong animator, at binanggit na ang kulturang Pilipino ang nagsilbing pundasyon ng proyekto sa halip na maging isa lamang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Lang |first=Jamie |date=2026-06-23 |title=DreamWorks Takes Us To ‘Forgotten Island’ In Annecy Preview |url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/forgotten-island-annecy-trailer-joel-crawford-januel-mercado-263470.html |access-date=2026-06-27 |website=[[Cartoon Brew]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldbart |first=Max |date=2026-06-23 |title='Forgotten Island' Team Talk Filipino Culture & Casting Lea Salonga |url=https://deadline.com/2026/06/forgotten-island-team-on-filipino-culture-lea-salonga-1236964786/ |access-date=2026-06-27 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> ===Musika=== Noong Oktubre 2025, inanunsyo na si Nathan Matthew David ang bubuo ng musika para sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2025/10/29/nathan-matthew-david-to-score-dreamworks-animations-forgotten-island/|title=Nathan Matthew David to Score DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|website=Film Music Reporter|date=October 29, 2025|access-date=December 30, 2025}}</ref> Ang soundtrack ng pelikula ay magtatampok ng mga pagtatanghal nina H.E.R., [[Bini (grupo)|Bini]], [[Lea Salonga]], [[SB19]], [[Francis Magalona]], [[Sophia Laforteza]], [[Ruby Ibarra]], at Carl Angelo.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=June 19, 2026 |title=H.E.R., Bini, Lea Salonga, Katseye's Sophia Laforteza Lead Dreamworks Animation's ''Forgotten Island'' Soundtrack (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/her-bini-lea-salonga-forgotten-island-soundtrack-1236785161/ |access-date=June 19, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=June 20, 2026 |title=BINI, Lea Salonga, Sophia Laforteza, H.E.R. lead soundtrack for DreamWorks Animation's ‘Forgotten Island |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/6/20/bini-lea-salonga-sophia-laforteza-h-e-r-lead-soundtrack-for-forgotten-island-1324 |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=June 20, 2026 |work=}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] f6htpwv4jc17vemtdb9p7251lzmzqbn 2216174 2216173 2026-07-15T10:04:53Z KyutKoTalaga 152379 /* Musika */ 2216174 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. Sa presentasyon ng pelikula sa Annecy, binigyang-diin ng mga tagalikha ng pelikula ang mga ambag ng mga Pilipinong animator, at binanggit na ang kulturang Pilipino ang nagsilbing pundasyon ng proyekto sa halip na maging isa lamang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Lang |first=Jamie |date=2026-06-23 |title=DreamWorks Takes Us To ‘Forgotten Island’ In Annecy Preview |url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/forgotten-island-annecy-trailer-joel-crawford-januel-mercado-263470.html |access-date=2026-06-27 |website=[[Cartoon Brew]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldbart |first=Max |date=2026-06-23 |title='Forgotten Island' Team Talk Filipino Culture & Casting Lea Salonga |url=https://deadline.com/2026/06/forgotten-island-team-on-filipino-culture-lea-salonga-1236964786/ |access-date=2026-06-27 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> ===Musika=== Noong Oktubre 2025, inanunsyo na si Nathan Matthew David ang bubuo ng musika para sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2025/10/29/nathan-matthew-david-to-score-dreamworks-animations-forgotten-island/|title=Nathan Matthew David to Score DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|website=Film Music Reporter|date=October 29, 2025|access-date=December 30, 2025}}</ref> Ang soundtrack ng pelikula ay magtatampok ng mga pagtatanghal nina H.E.R., [[Bini (grupo)|Bini]], [[Lea Salonga]], [[SB19]], [[Francis Magalona]], [[Sophia Laforteza]], [[Ruby Ibarra]], at Carl Angelo.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=June 19, 2026 |title=H.E.R., Bini, Lea Salonga, Katseye's Sophia Laforteza Lead Dreamworks Animation's ''Forgotten Island'' Soundtrack (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/her-bini-lea-salonga-forgotten-island-soundtrack-1236785161/ |access-date=June 19, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=June 20, 2026 |title=BINI, Lea Salonga, Sophia Laforteza, H.E.R. lead soundtrack for DreamWorks Animation's ‘Forgotten Island |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/6/20/bini-lea-salonga-sophia-laforteza-h-e-r-lead-soundtrack-for-forgotten-island-1324 |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=June 20, 2026 |work=}}</ref> ==Pagpapalabas== Nakatakdang ipalabas ang ''Forgotten Island'' sa Estados Unidos sa Setyembre 25, 2026.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/04/dreamworks-animation-forgotten-island-release-date-1236369039/|title=DreamWorks Animation Dates 'Forgotten Island' For Fall 2026|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=April 15, 2025|access-date=April 15, 2025|archive-date=May 27, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250527232415/https://deadline.com/2025/04/dreamworks-animation-forgotten-island-release-date-1236369039/|url-status=live}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 8bq877iwlvubnqh63so284zcljizpy8 2216175 2216174 2026-07-15T10:07:16Z KyutKoTalaga 152379 /* Pagpapalabas */ 2216175 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2026}} {{Infobox film | image = <!-- Forgotten Island poster.jpeg --> | caption = Poster ng pagpapalabas sa sinehan | director = {{Plainlist| * [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] * Januel Mercado }} | writer = {{Plainlist| * Joel Crawford * Januel Mercado }} | producer = Mark Swift | starring = {{Plainlist| * [[H.E.R.]] * [[Liza Soberano]] * [[Dave Franco]] * [[Jenny Slate]] * [[Manny Jacinto]] * [[Dolly de Leon]] * [[Jo Koy]] * [[Ronny Chieng]] * [[Lea Salonga]] }} | editing = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | music = Nathan Matthew David | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[Universal Pictures]] | released = {{Film date|2026|9|23|Pilipinas}}<br>{{Film date|2026|9|25|Estados Unidos}} | runtime = 99 minuto<ref name="f860">{{cite web | title=Forgotten Island | website=Annecy Festival | url=https://www.annecyfestival.com/en/the-festival/official-selection/special-events/forgotten-island | access-date=2026-07-03}}</ref> | country = Estados Unidos<!-- Huwag idagdag ang Pilipinas. Bagaman nakatakda ang kuwento sa Pilipinas, ang pelikula ay binubuo at ginagawa ng isang Amerikanong studio. --> | language = Ingles | budget = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> | gross = <!-- DAPAT MAY KASAMANG SANGGUNIAN. TINGNAN ANG WP:CITE. --> }} Ang '''''Forgotten Island''''' ay isang paparating na Amerikanong animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (direktor)|Joel Crawford]] at Januel Mercado. Ginawa ng [[DreamWorks Animation]], tampok sa pelikula ang mga boses nina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Jenny Slate]], [[Manny Jacinto]], [[Dolly de Leon]], [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], at [[Lea Salonga]]. Opisyal na inanunsyo ng DreamWorks Animation ang pelikula noong Abril 2025, kung saan sina Crawford at Mercado ang itinakdang sumulat at magdirehe nito. Humugot sila ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan at [[Mitolohiyang Pilipino|mitolohiyang Pilipino]]. Ang mga unang kasapi ng pangkat ng mga gumaganap ay inanunsyo noong Oktubre 2025, at kinumpirma ang karagdagang pagpili ng mga gaganap sa sumunod na Marso. Ang mga unang pagpapalabas ng "work-in-progress" ng pelikula ay isinagawa sa [[CinemaCon]] 2026 at sa [[Annecy International Animation Film Festival 2026]]. Nakatakdang ipalabas ng [[Universal Pictures]] ang ''Forgotten Island'' sa Setyembre 23, 2026 sa Pilipinas. ==Banghay== Sa [[Pilipinas]] noong dekada 1990,<ref name="variety">{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 25, 2026 |title='Forgotten Island' Trailer: H.E.R. and Liza Soberano Star in DreamWorks' Filipino Folklore-Inspired Animated Movie |url=https://variety.com/2026/film/news/forgotten-island-trailer-dreamworks-her-1236697699/ |access-date=March 26, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref> nangako ang dalawang magkaibigang sina Jo at Raissa na mananatili silang magkaibigan habambuhay. Matapos nilang makapagtapos ng mataas na paaralan, naghahanda si Raissa na lumipat sa [[Estados Unidos]] upang mag-aral sa kolehiyo, sa paghihikayat ng kaniyang mga magulang. Dahil sa pangambang tuluyang mawala ang kanilang ugnayan, sinikap ni Jo na hikayatin siyang manatili. Gayunpaman, bigla silang nadala sa pamamagitan ng isang portal patungo sa mahiwagang daigdig ng nakalimutang pulo ng Nakali, kung saan unti-unting naglalaho ang mga alaala habang mas matagal na nananatili roon ang isang tao.<ref>{{cite news |last1=Purnell |first1=Kristofer |title=Liza Soberano, H.E.R. try to keep their memories in 'Forgotten Island' trailer |url=https://www.philstar.com/entertainment/movies/2026/03/26/2516949/liza-soberano-her-try-keep-their-memories-forgotten-island-trailer |access-date=26 March 2026 |work=The Philippine Star |date=26 March 2026}}</ref> ==Mga gumaganap na tagapagboses== * [[H.E.R.]] bilang si Jo * [[Liza Soberano]] bilang si Raissa * [[Dave Franco]] bilang si Raww, isang mabait ngunit malas na taong-[[Askal|aspin]] * [[Manny Jacinto]] bilang si Bungi, isang [[Tiyanak]] * [[Jenny Slate]] bilang si Batiba, isang [[Batibat]] * [[Lea Salonga]] bilang ang Kinatatakutang [[Manananggal]], ang pinakakinatatakutang nilalang sa pulo * [[Dolly de Leon]] bilang si Lola Fatima * Kevin McCann bilang si Mermahn, Prinsipe ng mga [[Kataw (Philippine mythology)|Kataw]] Bukod dito, sina [[Jo Koy]], [[Ronny Chieng]], Amielynn Abellera, at [[Sophia Laforteza]] ay naitalaga sa mga papel na hindi pa isiniwalat. ==Produksiyon== ===Pagbuo=== Noong Abril 2025, inanunsyo ng [[DreamWorks Animation]] na isinasagawa ang pagbuo ng isang orihinal na animadong [[Pelikulang pakikipagsapalaran|pelikulang komedya at pakikipagsapalaran]] na may pamagat na ''Forgotten Island'', na isinulat at idinirehe nina [[Joel Crawford (director)|Joel Crawford]] at Januel Mercado, at hango sa [[mitolohiyang Pilipino]].<ref>{{cite web|last=McClintock|first=Pamela|title=DreamWorks Animation Reveals New Film 'Forgotten Island', Sets Fall 2026 Release|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|access-date=April 15, 2025|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=April 15, 2025|archive-date=April 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415182236/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/dreamworks-forgotten-island-movie-1236191413/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Manalo|first=Mike|date=April 17, 2025|title=Dreamworks Unveils Filipino Animated Film 'Forgotten Island' for September 2026|url=https://thenerdsofcolor.org/2025/04/16/dreamworks-unveils-filipino-animated-film-forgotten-island-for-september-2026/|access-date=October 30, 2025|website=The Nerds of Color|language=en-US}}</ref> Humugot sina Crawford at Mercado, na magkasamang nagtrabaho sa studio mula pa noong ''[[Kung Fu Panda 2]]'' (2011), ng inspirasyon mula sa kanilang pagkakaibigan.<ref>{{Cite web |last=Gajewski |first=Ryan |date=2026-03-26 |title=H.E.R., Liza Soberano Get Emotional as Trailer for Animated 'Forgotten Island' Celebrates Filipino Culture |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/forgotten-island-her-liza-soberano-trailer-dreamworks-1236546384/ |access-date=2026-03-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ===Mga Taga-ganap=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = H.E.R. Interview.jpg | image2 = Liza Soberano 2016.jpg | footer = Sina [[H.E.R.]] at [[Liza Soberano]] ang nagbibigay-tinig sa pangunahing mga tauhang sina Jo at Raissa. }} Noong Oktubre 2025, inanunsyo na sina [[H.E.R.]], [[Liza Soberano]], [[Dave Franco]], [[Manny Jacinto]], [[Jenny Slate]], at [[Lea Salonga]] ay kabilang sa mga gumaganap sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/10/her-dave-franco-jenny-slate-forgotten-island-1236601661/|title=Six Heading To DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 29, 2025|access-date=October 29, 2025}}</ref> Noong Marso 2026, nadagdag ang mga gumaganap na sina [[Jo Koy]], [[Dolly de Leon]], [[Ronny Chieng]], at Amielynn Abellera.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=March 20, 2026 |title=Dreamworks Animation's 'Forgotten Island' Adds Jo Koy, Dolly de Leon, Ronny Chieng and Amielynn Abellera (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/dreamworks-animation-forgotten-island-jo-koy-dolly-de-leon-1236694437/ |access-date=March 20, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ===Animasyon at disenyo=== Ang estilo ng animasyon ay katulad sa naunang pelikula ng DreamWorks na ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' (2022), na idinirehe rin ni Crawford.<ref name="variety" /> Sinabi nina Mercado at Crawford na ang biswal na estilo ng pelikula ay hinango sa sining ng Pilipinas at sa [[disenyong grapiko ng dekada 1990]]. Nagbabago ang estilo ng animasyon sa buong pelikula, na pana-panahong lumilipat mula sa pangunahing makabagong computer-generated animation tungo sa animasyong 2D na may impluwensiya ng [[anime]]. Ginagamit ang mga estilisadong 2D na sekwensiyang ito sa mga pagbabalik-tanaw, na tumutukoy sa estilo ng mga seryeng anime gaya ng ''Dragon Ball Z'', ''Street Fighter'', at ''Sailor Moon'', depende sa kung aling tauhan ang naalala. Ang mga sekwensiyang ito ay inanimahan ng Snipple Animation, isang studio na nakabase sa Maynila, bilang paggunita sa kasaysayan ng mga studio sa Pilipinas na gumagawa ng outsourced na mga seryeng anime. Sa presentasyon ng pelikula sa Annecy, binigyang-diin ng mga tagalikha ng pelikula ang mga ambag ng mga Pilipinong animator, at binanggit na ang kulturang Pilipino ang nagsilbing pundasyon ng proyekto sa halip na maging isa lamang impluwensiya.<ref>{{Cite web |last=Lang |first=Jamie |date=2026-06-23 |title=DreamWorks Takes Us To ‘Forgotten Island’ In Annecy Preview |url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/forgotten-island-annecy-trailer-joel-crawford-januel-mercado-263470.html |access-date=2026-06-27 |website=[[Cartoon Brew]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Goldbart |first=Max |date=2026-06-23 |title='Forgotten Island' Team Talk Filipino Culture & Casting Lea Salonga |url=https://deadline.com/2026/06/forgotten-island-team-on-filipino-culture-lea-salonga-1236964786/ |access-date=2026-06-27 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> ===Musika=== Noong Oktubre 2025, inanunsyo na si Nathan Matthew David ang bubuo ng musika para sa pelikula.<ref>{{cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2025/10/29/nathan-matthew-david-to-score-dreamworks-animations-forgotten-island/|title=Nathan Matthew David to Score DreamWorks Animation's 'Forgotten Island'|website=Film Music Reporter|date=October 29, 2025|access-date=December 30, 2025}}</ref> Ang soundtrack ng pelikula ay magtatampok ng mga pagtatanghal nina H.E.R., [[Bini (grupo)|Bini]], [[Lea Salonga]], [[SB19]], [[Francis Magalona]], [[Sophia Laforteza]], [[Ruby Ibarra]], at Carl Angelo.<ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |date=June 19, 2026 |title=H.E.R., Bini, Lea Salonga, Katseye's Sophia Laforteza Lead Dreamworks Animation's ''Forgotten Island'' Soundtrack (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2026/film/news/her-bini-lea-salonga-forgotten-island-soundtrack-1236785161/ |access-date=June 19, 2026 |website=Variety |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=June 20, 2026 |title=BINI, Lea Salonga, Sophia Laforteza, H.E.R. lead soundtrack for DreamWorks Animation's ‘Forgotten Island |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/6/20/bini-lea-salonga-sophia-laforteza-h-e-r-lead-soundtrack-for-forgotten-island-1324 |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=June 20, 2026 |work=}}</ref> ==Pagpapalabas== Nakatakdang ipalabas ang ''Forgotten Island'' sa Estados Unidos sa Setyembre 25, 2026.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2025/04/dreamworks-animation-forgotten-island-release-date-1236369039/|title=DreamWorks Animation Dates 'Forgotten Island' For Fall 2026|last=D'Alessandro|first=Anthony|website=[[Deadline Hollywood]]|date=April 15, 2025|access-date=April 15, 2025|archive-date=May 27, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250527232415/https://deadline.com/2025/04/dreamworks-animation-forgotten-island-release-date-1236369039/|url-status=live}}</ref> Isang work-in-progress cut na bersiyon ng pelikula ang ipinalabas sa [[CinemaCon]] sa [[Las Vegas]] noong Abril 15, 2026, at sa [[2026 Annecy International Animation Film Festival]] sa [[Pransiya]] noong Hunyo 24, kung saan sinalubong ito ng masigabong palakpakan.<ref>{{cite news |last=Taylor |first=Drew |title=‘Forgotten Island’ First Look: Bold and Dazzling, This Movie Is Everything DreamWorks Animation Can Be |url=https://www.thewrap.com/creative-content/movies/forgotten-island-cinemacon-sneak-preview/ |access-date=3 July 2026 |work=[[TheWrap]] |date=15 April 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Licsi |first=Ayae |title='Forgotten Island' earns five-minute standing ovation at Annecy International Animation Film Festival |url=https://philstarlife.com/geeky/953896-forgotten-island-earns-five-minute-standing-ovation-at-annecy-international-animation-film-festival |access-date=3 July 2026 |work=[[The Philippine Star]] |date=25 June 2026}}</ref> == Mga Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] [[Kategorya:Mga pelikulang 3D ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animado ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang computer-animated ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang nasa wikang Ingles ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya ng 2026]] [[Kategorya:Mga pelikulang animadong 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang 3D]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pakikipagsapalaran at komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang animadong pantasya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang computer-animated]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pantasyang komedya]] [[Kategorya:Mga Amerikanong pelikulang pandagat]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa pagkakaibigan]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado tungkol sa mga hayop na nagsasalita]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda noong dekada 1990]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na itinakda sa mga pulo]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado na may impluwensiya ng anime]] [[Kategorya:Mga pelikula ng DreamWorks Animation]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran at komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang pakikipagsapalaran sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasyang komedya sa wikang Ingles]] [[Kategorya:Mga pelikula tungkol sa pagbubura at pagbabago ng alaala]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirehe ni Joel Crawford]] [[Kategorya:Mga pelikulang animado ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga nalalapit na pelikula sa wikang Ingles]] 5omenncn5qgcuf0ye5a8jomn8szz9ed 1 338837 2216149 2026-07-15T09:12:17Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Forgotten Island}} 2216149 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Forgotten Island}} bn1gdppkkxziiq3lp112d2acdgaru5z 14 338838 2216157 2026-07-15T09:33:09Z KyutKoTalaga 152379 Ikinakarga sa [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] 2216157 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] roz4zegwtxa2788r36dlhkfkaqd0mog 14 338839 2216158 2026-07-15T09:33:17Z KyutKoTalaga 152379 Bagong pahina: [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] 2216158 wikitext text/x-wiki [[Kategorya:Mga paparating na pelikula]] szuyvyrjwviiewzyju38coism9l8go3